೩. ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಅತ್ತದೀಪಸರಣತಾವಣ್ಣನಾ
೮೦. ಉತ್ತಾನಂ ಅನುತ್ತಾನಂ ಅಪಾಕಟಂ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ಅಪಚುರಂ, ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಞ್ಚ। ಅನುತ್ತಾನಾನಂ ಪದಾನಂ ವಣ್ಣನಾ ಅನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಾ। ಉತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಾಯ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ ಅನುತ್ತಾನಗ್ಗಹಣಂ। ‘‘ಮಾತುಲಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಏಕೋ ರುಕ್ಖೋ, ತಸ್ಸಾ ಆಸನ್ನಪ್ಪದೇಸೇ ಮಾಪಿತತ್ತಾ ನಗರಮ್ಪಿ ‘‘ಮಾತುಲಾ’’ ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾತುಲಾಯನ್ತಿ ಏವಂ ನಾಮಕೇ ನಗರೇ’’ತಿ। ಅವಿದೂರೇತಿ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ।
ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಜಾ ದಳ್ಹನೇಮಿ ನಾಮ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತೀತವಂಸದೀಪಿಕಾ ಕಥಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಗತಾ, ‘‘ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯವಸ್ಸಸತಾಯುಕಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಸ್ಸಸತಾಯುಕಾ ಪುತ್ತಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಸವಿಸೇಸಂ ಅನಾಗತತ್ಥಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಕಥಾ ಆಗತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಾಗತವಂಸದೀಪಿಕಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಕಥಾಯಾ’’ತಿ। ಅನಾಗತತ್ಥದೀಪನಞ್ಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಕಿತ್ತನಂ ಅಚ್ಛರಿಯತಮಂ। ಸಮಾಗಮೇನಾತಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ।
‘‘ಭತ್ತಗ್ಗಂ ಅಮನಾಪ’’ನ್ತಿಆದಿ ಕೇವಲಂ ತೇಸಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕಮತ್ತಂ। ಅಮನಾಪನ್ತಿ ಅಮನುಞ್ಞಂ। ಬುದ್ಧೇಸು ಕತೋ ಅಪ್ಪಕೋಪಿ ಅಪರಾಧೋ ಅಪ್ಪಕೋ ಕಾರೋ ವಿಯ ಗರುತರವಿಪಾಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ…ಪೇ॰… ಸದಿಸಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಮಾತುಲನಗರಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ, ತಸ್ಸಂ ವಾ ಪರಿಸಾಯಂ।
ಅತ್ತದೀಪಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಂ ಯೋ ಪರೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ತಾತಿ ಸಸನ್ತಾನೋ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಹಿತಸುಖೇಸಿಭಾವೇನ ಪನ ಅತ್ತನಿಬ್ಬಿಸೇಸತ್ತಾ ಧಮ್ಮೋ ಇಧ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ। ದ್ವಿಧಾ ಆಪೋ ಗತೋ ಏತ್ಥಾತಿ ದೀಪೋ, ಓಘೇನ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥತೋ ದೀಪೋ, ಅತ್ತಾ ದೀಪೋ ಪತಿಟ್ಠಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅತ್ತದೀಪಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ದೀಪ’’ನ್ತಿಆದಿ। ದೀಪಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಪಟಿಸರಣತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಸರಣಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸರಣಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ। ಇದಞ್ಹಿ ನ ಅಞ್ಞಂ ಸರಣಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಯದಿ ಏತ್ಥ ಪಾಕತಿಕೋ ಅತ್ತಾ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಕಥಂ ತಸ್ಸ ದೀಪಸರಣಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಿಕೋ ಏತ್ಥ ಅತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ತಾ ನಾಮಾ’’ತಿ। ಇತರೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ। ದುತಿಯವಾರೋಪಿ ಪಠಮವಾರಸ್ಸೇವ ಪರಿಯಾಯಭಾವೇನ ದೇಸಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಗೋಚರೇತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಗೋಚರಟ್ಠಾನಭೂತೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚರಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ। ಸಕೇತಿ ಕಥಂ ಪನಾಯಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪೇತ್ತಿಕೇ ವಿಸಯೇ’’ತಿ। ಪಿತಿತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತೋ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಅಯಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಗೋಚರೋ’’ತಿ ತೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪೇತ್ತಿಕೇ ವಿಸಯೇತಿ। ಚರನ್ತನ್ತಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಮೇವತ್ಥೋ’’ತಿ, ಚರನ್ತಾನನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ, ತೇನಾಯಂ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೇನಪಿ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸ ಓತಾರಾಲಾಭೇನೇವ ಇತರಮಾರಾನಮ್ಪಿ ಓತಾರಾಲಾಭೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋತಿ ಗೋಚರೇ ಚರಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ವತ್ಥು ಪನ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಆಗತಂ।
ಸಕುಣೇ ಹನ್ತೀತಿ ಸಕುಣಗ್ಘಿ, ಮಹಾಸೇನಸಕುಣೋ। ಅಜ್ಝಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಅಭಿಭವನವಸೇನ ಪತ್ತಾ ಉಪಗತಾ। ನ ಮ್ಯಾಯನ್ತಿ ಮೇ ಅಯಂ ಸಕುಣಗ್ಘಿ ನಾಲಂ ಅಭವಿಸ್ಸ। ನಙ್ಗಲಕಟ್ಠಕರಣನ್ತಿ ನಙ್ಗಲೇನ ಕಸಿತಪ್ಪದೇಸೋ। ಲೇಡ್ಡುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಲೇಡ್ಡೂನಂ ಸಕೇ ಬಲೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಬಲಹೇತು। ಅಪತ್ಥದ್ಧಾತಿ ಅವಗಾಳ್ಹತ್ಥಮ್ಭಾ ಸಞ್ಜಾತತ್ಥಮ್ಭಾ। ಅಸ್ಸರಮಾನಾತಿ ಅವ್ಹಾಯನ್ತೀ।
ಮಹನ್ತಂ ಲೇಡ್ಡುನ್ತಿ ನಙ್ಗಲೇನ ಭಿನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಸುಕ್ಖತಾಯ ತಿಖಿಣಸಿಙ್ಗಅಯೋಘನಸದಿಸಂ ಮಹನ್ತಂ ಲೇಡ್ಡುಂ। ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾತಿ ತಸ್ಸ ಅಧೋಭಾಗೇನ ಅತ್ತನಾ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಲೀನಯೋಗ್ಗಪ್ಪದೇಸಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ತಸ್ಸುಪರಿ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ಅಸ್ಸರಮಾನೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ‘‘ಏಹಿ ಖೋ’’ತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸರಮಾನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಸನ್ನಯ್ಹಾತಿ ವಾತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಭೋ ಪಕ್ಖೇ ಸಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ। ಪಚ್ಚುಪಾದೀತಿ ಪಾವಿಸಿ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ಯತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಲಾಪೋ ಠಿತೋ, ತತ್ಥೇವ ಲೇಡ್ಡುಮ್ಹಿ ಉರನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಉರಪ್ಪದೇಸಂ। ಪಚ್ಚತಾಳೇಸೀತಿ ಪತಿ ಅತಾಳೇಸಿ ಸಾರಮ್ಭವಸೇನ ವೇಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಹರಣತೋ ವಿಧಾರೇನ್ತೀ ಪತಾಳೇಸಿ। ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಂ। ‘‘ಅವಸರ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ।
‘‘ಕುಸಲಾನ’’ನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಲಕ್ಖಣಾನನ್ತಿ ಅವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖಸಭಾವಾನಂ। ‘‘ಅವಜ್ಜರಹಿತಸಭಾವಾನ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಏವ ಗಹಿತಾ, ದುತಿಯೇ ಪನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾಪಿ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಥಂ ತೇಸಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತನನ್ತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ ಸೀಲಾದಿ ವಿಯ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಸಮ್ಮಾ ಆದಾನಂ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಹಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಆಹಿತಾ ಆಯುಆದಿಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸಭೂತಾ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಞ್ಞಫಲಂ ವಡ್ಢತೀ’’ತಿ। ಪುಞ್ಞಫಲನ್ತಿ ಚ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಞ್ಞಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಫಲಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಫಲ’’ನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪರೂಪರಿ ಪುಞ್ಞಮ್ಪಿ ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
‘‘ಮಾತಾಪಿತೂನ’’ನ್ತಿಆದಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಂ ಹೇತೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕುಸಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಿನೇಹವಸೇನಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ ಸಿನೇಹಸ್ಸ ವಸೇನ, ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ। ನ ಹಿ ಸಿನೇಹಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ನಾಮ ಕುಸಲಂ ಅತ್ಥಿ। ಮುದುಮದ್ದವಚಿತ್ತನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾವಸೇನ ಅತಿವಿಯ ಮದ್ದವನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ। ಯಥಾ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಾತಾಪಿತೂನಂ …ಪೇ॰… ಮುದುಮದ್ದವಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಮೇವ ವಿವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿ…ಪೇ॰… ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತದಞ್ಞೇಪಿ ಪನ ದಾನಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಂ ವಿವಟ್ಟಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ವಿವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಫಲವಿಸೇಸಾವಹತಾಯ ಫಲದಾಯ ಕೋಟಿ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಿ, ದೇವಲೋಕೇ ಚ ಪವತ್ತಿಸಿರಿವಿಭವೋತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ, ಮನುಸ್ಸಲೋಕವಸೇನೇವ ಚಾಯಂ ವಿವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಸುತ್ತಪರಿಯೋಸಾನೇ ದಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖೋ ನಾಮ ರಾಜಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೦೮)।
ದಳ್ಹನೇಮಿಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ‘‘ಕುಸಲಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೧೦) ಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ಆರದ್ಧಟ್ಠಾನೇ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಗಾಮಿಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣೇ ಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇ। ತತ್ಥ ವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ‘‘ಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ, ಆರಭನ್ತೋ ಚ ದೇಸಿಯಮಾನಮತ್ತಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಪಠಮಂ ತಥಾ ಅದೀಪೇನ್ತೋಪಿ ಭಗವಾ ಅತ್ಥತೋ ದೀಪೇತಿ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೮೨. ಈಸಕಮ್ಪೀತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ। ಅವಸಕ್ಕಿತನ್ತಿ ಓಗತಭಟ್ಠಂ। ನೇಮಿಅಭಿಮುಖನ್ತಿ ನೇಮಿಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ। ಬನ್ಧಿಂಸು ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಓಸಕ್ಕಿತಾನೋಸಕ್ಕಿತಭಾವಂ ಜಾನಿತುಂ। ತದೇತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠಾನಾ ಚವನಂ। ಅತಿಬಲವದೋಸೇತಿ ರಞ್ಞೋ ಬಲವತಿ ಅನತ್ಥೇ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ಸತಿ।
ಅಪ್ಪಮತ್ತೋತಿ ರಞ್ಞೋ ಆಣಾಯ ಪಮಾದಂ ಅಕರೋನ್ತೋ।
ಏಕಸಮುದ್ದಪರಿಯನ್ತಮೇವಾತಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಸೋ ಉತ್ತರತೋ ಅಸ್ಸಕಣ್ಣಪಬ್ಬತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತಏಕಸಮುದ್ದಪರಿಯನ್ತೋ। ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಭಾವಾವಹಾಯ ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿಯಾ ವಸೇನ।
೮೩. ಏವಂ ಕತ್ವಾತಿ ಕಾಸಾಯಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ಅಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ। ಸುಕತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಮೇವ ವದತಿ।
‘‘ದಸವಿಧಂ, ದ್ವಾದಸವಿಧ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತವಿಭಾಗೋ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಪೂರೇನ್ತೇನೇವಾತಿ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತೇನೇವ। ನಿದ್ದೋಸೇತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾನಂ ದೋಸಾನಂ ಅಪಗಮನೇ ನಿದ್ದೋಸೇ। ಚಕ್ಕವತ್ತೀನಂ ವತ್ತೇತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜೂಹಿ ವತ್ತಿತಬ್ಬವತ್ತೇ। ಭಾವಿನಿ ಭೂತೇ ವಿಯ ಹಿ ಉಪಚಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಅಗಮಾ ರಾಜಗಹಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೧೦)। ಅಧಿಗತಚಕ್ಕವತ್ತಿಭಾವಾಪಿ ಹಿ ತೇ ತತ್ಥ ವತ್ತನ್ತೇವಾತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ।
ಚಕ್ಕವತ್ತಿಅರಿಯವತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೪. ಅಞ್ಞಥಾ ತದಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಚೇತಸಾ। ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋತಿ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಂ ವಿಯ ಗರುಕರಣವಸೇನ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಗಾರವುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ। ಮಾನೇನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಭಾವನಾವಸೇನ ಮನೇನ ಪಿಯಾಯನ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಂ ಪೂಜಯತೋ ಅಪಚಾಯತೋ ಏವಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಸಕ್ಕಾರಾದಿಸಮ್ಭವೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಅಪದಿಸಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿಭೂತೋ ಆಗತಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೇನ ಪುರಿಮಪುರಿಮತರಅತ್ತಭಾವೇಸು ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಸಮುಪಚಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾನಂ ಕರಣೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿಯಾ। ಪರಂ ರಕ್ಖನ್ತೋ ಅಞ್ಞಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅನತ್ಥತೋ ರಕ್ಖನ್ತೋ ತೇನೇವ ಪರತ್ಥಸಾಧನೇನ ಖನ್ತಿಆದಿಗುಣೇನ ಅತ್ತಾನಂ ತತೋ ಏವ ರಕ್ಖತಿ। ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಾತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಾಯ। ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಗೇಹಾದೀನಂ ಸೀತುಣ್ಹಾದಿಪಟಿಬಾಹನೇನ ಆವರಣಂ। ಅನ್ತೋ ಜನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಭೂತೇ ಪುತ್ತದಾರಾದಿಜನೇ।
‘‘ಸೀಲಸಂವರೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ರಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ವತ್ಥಗನ್ಧಮಾಲಾದೀನಿ ದೇಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಆವರಣಂ, ಇತರೇನ ಗುತ್ತಿಂ। ಭತ್ತವೇತನಸಮ್ಪದಾನೇನಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸೀಲಸಂವರೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಾದೀನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಪಿ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇಸು। ನಿಗಮೋ ನಿವಾಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ನೇಗಮಾ, ಏವಂ ಜಾನಪದಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಗಮವಾಸಿನೋ’’ತಿಆದಿ।
ನವವಿಧಾ ಮಾನಮದಾತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೧೦೮; ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೨೧; ವಿಭ॰ ೮೬೬; ಮಹಾನಿ॰ ೨೧, ೧೭೮) ನಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸೂರತೋ ಉ-ಕಾರಸ್ಸ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋರಚ್ಚಂ, ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ಸಬ್ಬಂ ವಾ ಕಾಯವಚೀಸುಚರಿತಂ। ಸುಟ್ಠು ಓರತೋತಿ ಸೋರತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋರಚ್ಚಂ, ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ಸುಚರಿತಂ। ರಾಗಾದೀನನ್ತಿ ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನಾದೀನಂ। ದಮನಾದೀಹೀತಿ ದಮನಸಮನಪರಿನಿಬ್ಬಾಪನೇಹಿ। ಏಕಮತ್ತಾನನ್ತಿ ಏಕಮತ್ತಾನನ್ತಿ ವಾ ವಿವೇಕವಸೇನ ಏಕಂ ಏಕಾಕಿನಂ ಅತ್ತಾನಂ। ಕಾಲೇ ಕಾಲೇತಿ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೇ ಕಾಲೇ ಕಾಲೇ।
ಇಧ ಠತ್ವಾತಿ ‘‘ಇದಂ ಖೋ, ತಾತ, ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ। ವತ್ತನ್ತಿ ಅರಿಯಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಂ। ಸಮಾನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ದಸವಿಧಂ, ದ್ವಾದಸವಿಧ’’ನ್ತಿ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಗಣನಾಯ ಚ ಸಮಾನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ। ಅಧಮ್ಮರಾಗಸ್ಸಾತಿ ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ರಾಗಸ್ಸ। ವಿಸಮಲೋಭಸ್ಸಾತಿ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇಪಿ ಅತಿವಿಯ ಬಲವಭಾವೇನ ಪವತ್ತಲೋಭಸ್ಸ।
ಚಕ್ಕರತನಪಾತುಭಾವವಣ್ಣನಾ
೮೫. ವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪೂರೇತ್ವಾ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಕಿತ್ತಾವತಾ ಪನಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರೀ ಹೋತೀತಿ? ತತ್ಥ ‘‘ಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ತಾವ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ದ್ವಾದಸಹಿಪಿ ಸಂವಚ್ಛರೇಹಿ ಪೂರತಿ, ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ, ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ವಾ ಸಂವಚ್ಛರೇಹಿ। ಅಯಞ್ಚ ಭೇದೋ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸಪಿ ತಿಕ್ಖಮಜ್ಝಮುದುತಾವಸೇನ, ಇತರಸ್ಸ ತತೋ ಭಿಯ್ಯೋಪೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ದುತಿಯಾದಿಚಕ್ಕವತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೦. ಅತ್ತನೋ ಮತಿಯಾತಿ ಪರಮ್ಪರಾಗತಂ ಪುರಾಣಂ ತನ್ತಿಂ ಪವೇಣಿಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಿತಾಕಾರೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪೋರಾಣಕ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ನ ಪಬ್ಬನ್ತೀತಿ ಸಮಿದ್ಧಿಯಾ ನ ಪೂರೇನ್ತಿ, ಫೀತಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಸುಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ರಾಜಕಿಚ್ಚೇ ರಞ್ಞಾ ಅಮಾ ಸಹ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅಮಚ್ಚಾ, ಯೇಹಿ ವಿನಾ ರಾಜಕಿಚ್ಚಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ। ಪರಮ್ಪರಾಗತಾ ಹುತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಪರಿಸಾಯ ಭವಾತಿ ಪಾರಿಸಜ್ಜಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಸಾವಚರಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನನ್ತರೇ ಠಪಿತಾ ಹುತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಆಯಂ, ವಯಞ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಗಣೇನ್ತೀತಿ ಗಣಕಾ। ಜಾತಿಕುಲಸುತಾಚಾರಾದಿವಸೇನ ಪುಥುತ್ತಂ ಗತತ್ತಾ ಮಹತೀ ಮತ್ತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾಮತ್ತಾ, ತೇ ಪನ ಮಹಾನುಭಾವಾ ಅಮಚ್ಚಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಅಮಚ್ಚಾ’’ತಿ। ಯೇ ರಞ್ಞೋ ಹತ್ಥಾನೀಕಾದೀಸು ಅವಟ್ಠಿತಾ, ತೇ ಅನೀಕಟ್ಠಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹತ್ಥಿಆಚರಿಯಾದಯೋ’’ತಿ ಮನ್ತಸ್ಸಾಜೀವಿನೋ, ಮತಿಸಜೀವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ರಾಜಕಿಚ್ಚೇ ಉಪದೇಸದಾಯಿನೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮನ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿ।
ಆಯುವಣ್ಣಾದಿಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೧. ಬಲವಲೋಭತ್ತಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಇದಾನಿ ದಲಿದ್ದಮನುಸ್ಸಾ ನಾಮ ಬಹೂ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧನೇ ಅನುಪ್ಪದಿಯಮಾನೇ ಮಯ್ಹಂ ಕೋಸಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಬಲವಲೋಭತ್ತಾ। ಉಪರೂಪರಿಭೂಮೀಸೂತಿ ಛಕಾಮಸಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಾಸು ಉಪರೂಪರಿಕಾಮಭೂಮೀಸು। ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಫಲಂ ಅಗ್ಗಂ ನಾಮ, ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಉದ್ಧಗಾಮೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಗ್ಗಂ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಸಗ್ಗೇ ನಿಯುತ್ತಾ, ಸಗ್ಗಪ್ಪಯೋಜನಾತಿ ವಾ ಸೋವಗ್ಗಿಕಾ। ದಸನ್ನಂ ವಿಸೇಸಾನನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಆಯುವಣ್ಣಯಸಸುಖಆಧಿಪತೇಯ್ಯಾನಞ್ಚೇವ ದಿಬ್ಬರೂಪಾದೀನಞ್ಚ ಫಲವಿಸೇಸಾನಂ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಕೋ ಅತ್ತಭಾವವಣ್ಣೋ ಗಹಿತೋ, ರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ।
೯೨. ಸುಟ್ಠು ನಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಯಥಾಯಂ ಇಮಿನಾ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಮದೇವ ತತೋ ನಿಸೇಧಿತಂ ಕತ್ವಾ। ಮೂಲಹತನ್ತಿ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನೇನ ಮೂಲೇ ಏವ ಹತಂ।
೯೬. ರಾಗವಸೇನ ಚರಣಂ ಚರಿತ್ತಂ, ಚರಿತ್ತಮೇವ ಚಾರಿತ್ತಂ, ಮೇಥುನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತಂ ಪನ ‘‘ಪರೇಸಂ ದಾರೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಚಾರ’’ನ್ತಿ ಆಹ।
೧೦೦. ಪಚ್ಚನೀಕದಿಟ್ಠೀತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೧; ೨.೯೪; ವಿಭ॰ ೭೯೩) ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ದಿಟ್ಠಿ।
೧೦೧. ಮಾತುಚ್ಛಾದಿಕಾ ಉಪರಿ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ। ಅತಿಬಲವಲೋಭೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಬಲವಾ ಬಹಲಕಿಲೇಸೋ, ಯೇನ ಅಕಾಲೇ, ಅದೇಸೇ ಚ ಪವತ್ತತಿ। ಮಿಚ್ಛಾಧಮ್ಮೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾ ವಿಪರೀತೋ ಅವಿಸಭಾಗವತ್ಥುಕೋ ಲೋಭಧಮ್ಮೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಸಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಯೇನ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಮತ್ತೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಚ ಕಿರಿಯಾ ಮತ್ತೇಯ್ಯತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಾತರಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಅಭಾವೋ ಚೇವ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ಚ ಅಮತ್ತೇಯ್ಯತಾ’’ತಿ। ಕುಲೇ ಜೇಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಕುಲೇ ವುದ್ಧಾನಂ ಮಹಾಪಿತುಚೂಳಪಿತುಜೇಟ್ಠಕಭಾತಿಕಾದೀನಂ।
ದಸವಸ್ಸಾಯುಕಸಮಯವಣ್ಣನಾ
೧೦೩. ‘‘ಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಯೋ ಆಮಟ್ಠೋ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ। ಅಲಂ ಪತಿನೋತಿ ಅಲಂಪತೇಯ್ಯಾ। ತಸ್ಸಾ ಪರಿಯತ್ತತಾ ಭರಿಯಾಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ದಾತುಂ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಗ್ಗರಸಾನೀತಿ ಮಧುರಭಾವೇನ, ಭೇಸಜ್ಜಭಾವೇನ ಚ ಅಗ್ಗಭೂತರಸಾನಿ।
ದಿಪ್ಪಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಹೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಮಾತಾದೀಸುಪಿ ಈದಿಸೋ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕೇಸಂ ಕಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸ್ಸತಿ, ಅಹೋ ತೇಜವಪುರಿಸೋತಿ।
ಗೇಹೇ ಮಾತುಗಾಮಂ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಗೇಹೇ ದಾಸಿಭರಿಯಾಭೂತಮಾತುಗಾಮಂ ವಿಯ। ಮಿಸ್ಸೀಭಾವನ್ತಿ ಮಾತಾದೀಸು ಭರಿಯಾಯ ವಿಯ ಚಾರಿತ್ತಸಙ್ಕರಂ।
ಬಲವಕೋಪೋತಿ ಹನ್ತುಕಾಮತಾವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬಲವಕೋಪೋ। ಆಘಾತೇತೀತಿ ಆಹನತಿ, ಅತ್ತನೋ ಕಕ್ಖಳಫರುಸಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಬಾಧತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಸ್ಸಯದಹನರಸೋ ಹಿ ದೋಸೋ। ಬ್ಯಾಪಾದೇತೀತಿ ವಿನಾಸೇತಿ, ಮನೋಪದೂಸನತೋ ಮನಸ್ಸ ಪಕೋಪನತೋ। ತಿಬ್ಬನ್ತಿ ತಿಕ್ಖಂ, ಸಾ ಪನಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತಾ ಸರೀರೇ ಅವಹನ್ತೇಪಿ ಸಿನೇಹವತ್ಥುಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾಪಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಿಯಮಾನಸ್ಸಪೀ’’ತಿಆದಿ।
೧೦೪. ಕಪ್ಪವಿನಾಸೋ ಕಪ್ಪೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಅನ್ತರಾವ ಕಪ್ಪೋ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೋ। ತಣ್ಹಾದಿಭೇದೋ ಕಪ್ಪೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕಪ್ಪೋ, ಸತ್ತಲೋಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತರಾವ ಲೋಕವಿನಾಸೋ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೋ ಕತಿವಿಧೋ, ಕಥಞ್ಚಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ, ಕಿಂ ಗತಿಕೋತಿ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅನ್ತರಕಪ್ಪೋ ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಲೋಭುಸ್ಸದಾಯಾತಿ ಲೋಭಾಧಿಕಾಯ ಪಜಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ।
ಏವಂ ಚಿನ್ತಯಿಂಸೂತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಯಥಾನುಸ್ಸವಾನುಸ್ಸರಣೇನ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಆಯುವಿಸೇಸಸ್ಸ ಲಭನತೋ। ಗುಮ್ಬಲತಾದೀಹಿ ಗಹನಂ ಠಾನನ್ತಿ ಗುಮ್ಬಲತಾದೀಹಿ ಸಞ್ಛನ್ನತಾಯ ಗಹನಭೂತಂ ಠಾನಂ। ರುಕ್ಖೇಹಿ ಗಹನನ್ತಿ ರುಕ್ಖೇಹಿ ನಿರನ್ತರನಿಚಿತೇಹಿ ಗಹನಭೂತಂ ನದೀವಿದುಗ್ಗನ್ತಿ ಛಿನ್ನತಟಾಹಿ ನದೀಹಿ ಓರತೋ, ಪಾರತೋ ಚ ವಿದುಗ್ಗಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಪಬ್ಬತೇಹಿ ವಿಸಮಂ ಪಬ್ಬತನ್ತರಂ। ಪಬ್ಬತೇಸು ವಾ ಛಿನ್ನತಟೇಸು ದುರಾರೋಹಂ ವಿಸಮಟ್ಠಾನಂ। ಸಭಾಗೇತಿ ಜೀವನವಸೇನ ಸಮಾನಭಾಗೇ ಸದಿಸೇ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಆಯುವಣ್ಣಾದಿವಡ್ಢನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೫. ಆಯತನ್ತಿ ವಾ ದೀಘಂ ಚಿರಕಾಲಿಕಂ। ಮರಣವಸೇನ ಹಿ ಞಾತಿಕ್ಖಯೋ ಆಯತೋ ಅಪುನರಾವತ್ತನತೋ, ನ ರಾಜಭಯಾದಿನಾ ಉಕ್ಕಮನವಸೇನ ಪುನರಾವತ್ತಿಯಾಪಿ ತಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ। ಓಸಕ್ಕೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ಓರಮೇಯ್ಯಾಮ। ವಿರಮಣಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಜಹನಮೇವ ಪರಿಚ್ಚಜನಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಜಹೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಸೀಲಗಬ್ಭೇ ವಡ್ಢಿತತ್ತಾತಿ ಮಾತು, ಪಿತು ಚ ಸೀಲವನ್ತತಾಯ ತದವಯವಭೂತೇ ಗಬ್ಭೇ ವಡ್ಢಿ ‘‘ಸೀಲಗಬ್ಭೇ ವಡ್ಢಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಏತೇನ ಉತುಆಹಾರಸ್ಸ ವಿಯ ತದಞ್ಞಸ್ಸಾಪಿ ಬಾಹಿರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಟೀಕಾಯಂ ಖೇತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತವತ್ಥುವಿಸುದ್ಧಿಯಾ। ನನು ಚ ತಂ ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ಜಾಯಮಾನಂ ರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ಏವ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ಪನ ತಥಾ ಆಹಿತವಿಸೇಸಾಯ ಅರೂಪಸನ್ತತಿಪಿ ಲದ್ಧೂಪಕಾರಾ ಏವ ಹೋತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತೇ ರೂಪಕಾಯೇ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅತ್ತಭಾವೋ ಅನುಗ್ಗಹಿತೋ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಪುಞ್ಞವಿಸೇಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ತಸ್ಸ ಇತ್ಥಿರತನಾದೀನಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ತೇ ತೇ ವಿಸೇಸಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಬ್ಭಾವೇ ಭಾವತೋ, ತದಭಾವೇ ಚ ಅಭಾವತೋ, ಏವಮೇವ ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ, ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತಮಾನೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ। ‘‘ಅತ್ತನೋವ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ತತ್ಥ ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಖೇತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಪಿ ಪನ ಇಧಾಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ।
ಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕುಲೇ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಾಯಿಕಾಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಪಾಪಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಗಹಣಂ।
ಸಙ್ಖರಾಜಉಪ್ಪತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೬. ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕತಣ್ಹಾತಿ ಏವಂ ವಚೀಭೇದಂ ಪಾಪನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮತಾ। ಅನಸನನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಅಸಮತ್ಥತಾಹೇತುಭೂತೋ ಸರೀರಸಙ್ಕೋಚೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕಭಾವೋ’’ತಿಆದಿ। ಘನನಿವಾಸತನ್ತಿ ಗಾಮನಿಗಮರಾಜಧಾನೀನಂ ಘನನಿವಿಟ್ಠತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ನಾತಿದೂರವತ್ತಿತಂ। ನಿರನ್ತರಪೂರಿತೋತಿ ನಿರನ್ತರಂ ವಿಯ ಪುಣ್ಣೋ ತತ್ರುಪಗಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಬಹುಭಾವತೋ।
ಮೇತ್ತೇಯ್ಯಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದವಣ್ಣನಾ
೧೦೭. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಡ್ಢಮಾನಕವಸೇನ ದೇಸನಾ ಆಗತಂ, ಇದಂ ಪನ ನ ವಡ್ಢಮಾನಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ ಆಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸತ್ತಾನಂ ವಡ್ಢಮಾನಾಯುಕಕಾಲೇ ಬುದ್ಧಾ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಸಂಸಾರೇ ಸಂವೇಗಸ್ಸ ದುಬ್ಬಿಭಾವನೀಯತ್ತಾ
೧೦೮. ಸಮುಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನ ಯೂಪೋ, ಯೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಅನೇಕಭೂಮಿಕೂಟಾಗಾರೋವರಕಾದಿವನ್ತತಾಯಾತಿ ಯೂಪೋ, ಪಾಸಾದೋ। ರಞ್ಞೋ ಹೇತುಭೂತೇನಾತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನನ್ತಿದಸ್ಸೇತಿಉಸ್ಸಾಹಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿನಾ। ಮಹತಾ ರಾಜಾನುಭಾವೇನ, ಮಹತಾ ಚ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ರಞ್ಜನತೋ ಮಹಾಪನಾದೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ಜಾತೋ। ಜಾತಕೇತಿ ಮಹಾಪನಾದಜಾತಕೇ (ಜಾ॰ ೧.೩.೪೦ ಮಹಾಪನಾದಜಾತಕೇ)।
ಪನಾದೋ ನಾಮ ಸೋ ರಾಜಾತಿ ‘‘ಅತೀತೇ ಪನಾದೋ ನಾಮ ಸೋ ರಾಜಾ ಅಸ್ಸೋಸೀ’’ತಿ ಅತ್ತಭಾವನ್ತರತಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಂ ವಿಯ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಆಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಭದ್ದಜಿತ್ಥೇರೋ ಅತ್ತನಾ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಪುಬ್ಬಂ ಸುವಣ್ಣಪಾಸಾದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಏವಮಾಹ। ಯಸ್ಸ ಯೂಪೋ ಸುವಣ್ಣಯೋತಿ ಯಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಅಯಂ ಯೂಪೋ ಪಾಸಾದೋ ಸುವಣ್ಣಯೋ ಸುವಣ್ಣಮಯೋ। ತಿರಿಯಂ ಸೋಳಸುಬ್ಬೇಧೋತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಸೋಳಸಸರಪಾತಪ್ಪಮಾಣೋ, ಸೋ ಪನ ಅಡ್ಢಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೋ ಹೋತಿ। ಉಬ್ಭಮಾಹು ಸಹಸ್ಸಧಾತಿ ಉಬ್ಭಂ ಉಚ್ಚಭಾವಂ ಅಸ್ಸ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಸಹಸ್ಸಕಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಂ ಆಹು, ಸೋ ಪನ ಯೋಜನತೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೋ ಹೋತಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಗಾಥಾಸುಖತ್ಥಂ ‘‘ಆಹೂ’’ತಿ ದೀಘಂ ಕತಂ, ಅಹು ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ।
ಸಹಸ್ಸಕಣ್ಡೋತಿ ಸಹಸ್ಸಭೂಮಿಕೋ, ‘‘ಸಹಸ್ಸಖಣ್ಡೋ’’ ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ। ಸತಗೇಣ್ಡೂತಿ ಅನೇಕಸತನಿಯೂಹಕೋ। ಧಜಾಲೂತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿಯೂಹಸಿಖರಾದೀಸು ಪತಿಟ್ಠಪಿತೇಹಿ ಸತ್ತಿಧಜವೀರಙ್ಗಧಜಾದೀಹಿ ಧಜೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಹರಿತಾಮಯೋತಿ ಚಾಮೀಕರಸುವಣ್ಣಮಯೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ಹರಿತಾಮಯೋತಿ ‘‘ಹರಿತಮಣಿಪರಿಕ್ಖಟೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಗನ್ಧಬ್ಬಾತಿ ನಟಾ। ಛಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತ್ತಧಾತಿ ಛಮತ್ತಾನಿ ಗನ್ಧಬ್ಬಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತ್ತಧಾ ತಸ್ಸ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ರಞ್ಞೋ ಅಭಿರಮಾಪನತ್ಥಂ ನಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ
ಕೋಟಿಗಾಮೋ ನಾಮ ಮಾಪಿತೋ। ವತ್ಥೂತಿ ಭದ್ದಜಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥು। ತಂ ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯಂ (ಥೇರಗಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಭದ್ದಜಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯ) ವಿತ್ಥಾರತೋ ಆಗತಮೇವ। ಇತರಸ್ಸಾತಿ ನಳಕಾರದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ। ಆನುಭಾವಾತಿ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ।
ದಾನವಸೇನ ದತ್ವಾತಿ ತಂ ಪಾಸಾದಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಗ್ಗಹಭಾವವಿಯೋಜನೇನ ದಾನಮುಖೇ ನಿಯೋಜೇತ್ವಾ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಪರಿಚ್ಚಜನವಸೇನ ದತ್ವಾ ಪುನ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾನಂ ಸನ್ತಕಭಾವಕರಣೇನ ನಿರಪೇಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ। ಏತ್ತಕೇನಾತಿ ‘‘ಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಏತ್ತಕೇನ ದೇಸನಾಮಗ್ಗೇನ।
ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಯುವಣ್ಣಾದಿವಡ್ಢನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೦. ಇದಂ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಯುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ಇದಂ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಚಿರಜೀವಿತಾಯ ಹೇತುಭಾವತೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ಆಯುಕಾರಣ’’ನ್ತಿ।
ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಸ್ಸ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಪಾಮೋಜ್ಜಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸುಖಸಮಾಧಿಯಥಾಭೂತಞಾಣಾದಿಸಮ್ಭವತೋ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಫುಟತ್ತಾ ಸರೀರೇ ವಣ್ಣಧಾತು ‘‘ಸೀಲವತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾಧಿಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ, ಅಪೀತಿಜಂ ಕಾಯಸುಖಂ, ಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಜಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾವಹೋತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನೋ ಚ ತೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವತೋ। ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾ।
‘‘ಅರಹತ್ತಫಲಸಙ್ಖಾತಂ ಬಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತಾಯ ಕೇನಚಿ ಅನಭಿಭವನೀಯಭಾವತೋ।
‘‘ಲೋಕೇ’’ತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ‘‘ಏಕಬಲಮ್ಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತಿ, ಏವಂ ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಏವ, ತದತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಲೋಕುತ್ತರಪುಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಪುಞ್ಞಮ್ಪಿ ಪುಞ್ಞಫಲಮ್ಪಿ। ಯಾವ ಆಸವಕ್ಖಯಾ ಪವಡ್ಢತಿ ವಿವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಾನಹೇತೂತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಮತಪಾನಂ ಪಿವಿಂಸು ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಫಲಸಮಧಿಗಮವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ।