೪. ಅಗ್ಗಞ್ಞಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ವಾಸೇಟ್ಠಭಾರದ್ವಾಜವಣ್ಣನಾ
೧೧೧. ಏತ್ಥಾತಿ ಅಯಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ। ಪದುಮುತ್ತರಂ ಭಗವನ್ತಂ ಏಕಂ ಉಪಾಸಿಕಂ ಅಗ್ಗುಪಟ್ಠಾಯಿಕಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇನ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾನ ತತ್ಥ ಸಞ್ಜಾತಗಾರವಬಹುಮಾನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ। ಮೇಣ್ಡಕಪುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮೇಣ್ಡಕಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಸ್ಸ। ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಅಹೋಸಿ ತಥಾ ಕತಾಧಿಕಾರತ್ತಾ।
ಮಾತುಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇಸಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಾಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯತ್ತಾ। ಉಪಯೋಗನ್ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪೇತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ವಿನಿಯೋಗಂ ಅಗಮಂಸು। ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ವೇಳುರಿಯಲೋಹಿತಙ್ಕಮಸಾರಗಲ್ಲಾದೀಹಿ। ಭಸ್ಸತೀತಿ ಓತರತಿ। ಸುದ್ಧಪಾಸಾದೋವ ನ ಸೋಭತೀತಿ ಕೇವಲೋ ಏಕಪಾಸಾದೋ ಏವ ವಿಹಾರೋ ನ ಸೋಭತಿ। ನಿಯೂಹಾನಿ ಬಹೂನಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಸೇನಾಸನಾನಿ ‘‘ದುವಡ್ಢಗೇಹಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮಜ್ಝೇ ಗಬ್ಭೋ ಸಮನ್ತತೋ ಅನುಪರಿಯಾಯತೋತಿ ಏವಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಕತಸೇನಾಸನಾನಿ ದುವಡ್ಢಗೇಹಾನಿ। ಚೂಳಪಾಸಾದಾತಿ ಖುದ್ದಕಪಾಸಾದಾ।
ಉತ್ತರದೇವೀವಿಹಾರೋ ನಾಮ ನಗರಸ್ಸ ಪಾಚೀನದ್ವಾರಸಮೀಪೇ ಕತವಿಹಾರೋ।
ತಿತ್ಥಿಯಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನೇವ ತಿತ್ಥಿಯಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತಿ। ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಭಾವತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಆಪನ್ನಾಯ ಅಭಾವತೋ ನ ಆಪತ್ತಿಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತಿ। ಭಿಕ್ಖುಭಾವನ್ತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಂ। ತೇವಿಜ್ಜಸುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದೀಘನಿಕಾಯೇ ತೇವಿಜ್ಜಸುತ್ತಂ ಸುತ್ವಾ।
೧೧೩. ಅನುವತ್ತಮಾನಾ ಚಙ್ಕಮಿಂಸು ಅನನುಚಙ್ಕಮನೇ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪುಚ್ಛನಾದೀನಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ। ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣ್ಡಿತತರೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥಾತಿ ಭವತ್ಥ। ಕುಲಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಕುಲಾ ಉದಿತೋದಿತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲಾತಿ ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಅನುಪದ್ದುತಾ ‘‘ಭೋಗಾದಿಸಮ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಇಮೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಉಚ್ಚಾ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಇಮಂ ವಸಲಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿಂಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಘಟ್ಟೇನ್ತಾ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ। ಪರಿಭಾಸನ್ತೀತಿ ಪರಿಭವಿತ್ವಾ ಭಾಸನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಾಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಅನುರೂಪಾಯ। ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾ ಪರಿಭಾಸಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ಖಣ್ಡಭಾವತೋ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತರಾ’’ತಿಆದಿ।
ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠತಾಯಾತಿ ಅಪಸ್ಸಯರಹಿತತ್ತಾ। ವಿಭಿನ್ನೋತಿ ವಿನಟ್ಠೋ।
ಇತರೇ ತಯೋ ವಣ್ಣಾತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋ ವಣ್ಣಾ ಹೀನಾ। ನನು ಖತ್ತಿಯಾವ ಸೇಟ್ಠಾ ವಣ್ಣಾ ಯಥಾ ಬುದ್ಧಾ ಏತರಹಿ ಖತ್ತಿಯಕುಲೇ ಏವ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತೇ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಮಿಚ್ಛಾಭಿಮಾನೇನ, ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೇನ ಚ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋವ ಸೇಟ್ಠೋ ವಣ್ಣೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ವಚನಮತ್ತಂ। ‘‘ಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಸುದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ನಿನ್ದಂ ಗರಹಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸುಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ಸಂಸಾರತೋ ಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ಸೇಸಾ ವಣ್ಣಾ ಅಸುಕ್ಕಜಾತಿಕತ್ತಾ, ಮನ್ತಜ್ಝೇನಾಭಾವತೋ ಚಾತಿ। ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ ವೇದವಚನತೋ ಜಾತಾತಿ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ। ತತೋ ಏವ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವೇದವಚನತೋ ವಿಜಾತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾ। ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮನಿಮ್ಮಿತಾ। ವೇದವೇದಙ್ಗಾದಿಬ್ರಹ್ಮದಾಯಜ್ಜಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮದಾಯಾದಾ। ಮುಣ್ಡಕೇ ಸಮಣಕೇತಿ ಏತ್ಥ ಕ-ಕಾರೋ ಗರಹಾಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿನ್ದನ್ತಾ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತಾ ವದನ್ತೀ’’ತಿ। ಇಬ್ಭೇತಿ ಸುದ್ದೇ, ತೇ ಪನ ಘರಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧಾ ನಿಹೀನತರಾತಿ ಆಹ ‘‘ಗಹಪತಿಕೇ’’ತಿ। ಕಣ್ಹೇತಿ ಕಣ್ಹಜಾತಿಕೇ। ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಬನ್ಧು, ಕಸ್ಸ ಪನ ಬನ್ಧೂತಿ ಆಹ ‘‘ಮಾರಸ್ಸ ಬನ್ಧುಭೂತೇ’’ತಿ। ಪಾದಾಪಚ್ಚೇತಿ ಪಾದತೋ ಜಾತಾಪಚ್ಚೇ। ಅಯಂ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಲದ್ಧಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ, ಖತ್ತಿಯಾ ಉರತೋ, ಊರೂಹಿ ವೇಸ್ಸಾ, ಪಾದತೋ ಸುದ್ದಾ’’ತಿ।
೧೧೪. ಯಸ್ಮಾ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಕಾಲೇ ಚತುವಣ್ಣವವತ್ಥಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇವ ಸತ್ತಾ ಏಕಸದಿಸಾ, ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ತೇಸಂ ಪಯೋಗಭೇದವಸೇನ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪೋರಾಣಂ…ಪೇ॰… ಅಜಾನನ್ತಾ’’ತಿ। ಲದ್ಧಿಭಿನ್ದನತ್ಥಾಯಾತಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪುತ್ತಾ ಓರಸಾ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾಯ ಲದ್ಧಿಯಾ ವಿನಿವೇಠನತ್ಥಂ। ಪುತ್ತಪ್ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯಾತಿ ‘‘ಏವಂ ಮಯಂ ಪೇತ್ತಿಕಂ ಇಣಂ ಸಞ್ಜಾತಪುಪ್ಫಾತಿ ರಜಸ್ಸಲಾ। ಇತ್ಥೀನಞ್ಹಿ ಕುಮಾರಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಛಿಮವಯತೋ ಓರಂ ಅಸತಿ ವಿಬನ್ಧೇ ಅಟ್ಠಮೇ ಅಟ್ಠಮೇ ನೇಸನ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ। ಸಚ್ಚವಚನಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀನಂ…ಪೇ॰… ಮುಖಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚೇತಂ ಅತ್ಥಿ।
ಚತುವಣ್ಣಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ
೧೧೫. ಮುಖಚ್ಛೇದಕವಾದನ್ತಿ ಅರಿಯಭಾವೇ ಅಸಮತ್ಥಾತಿ ಅನರಿಯಭಾವಾವಹಾ। ಪಕತಿಕಾಳಕಾತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ನ ಸುದ್ಧಾ। ಕಣ್ಹೋತಿ ಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಉಪತಾಪಕೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ಸುಕ್ಕಭಾವೋ ನಾಮ ಪರಿಸುದ್ಧತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಭಾವೇನ ಪಣ್ಡರಾ’’ತಿ। ಸುಕ್ಕೋತಿ ನ ಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಅನುಪತಾಪಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
೧೧೬. ಉಭಯವೋಕಿಣ್ಣೇತಿ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭಯೇಸು ವೋಕಿಣ್ಣೇಸೂ’’ತಿ। ಮಿಸ್ಸೀಭೂತೇಸೂತಿ ‘‘ಕದಾಚಿ ಕಣ್ಹಾ ಧಮ್ಮಾ, ಕದಾಚಿ ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪವತ್ತಿಯಾ ಮಿಸ್ಸೀಭೂತೇಸು, ನ ಪನ ಏಕಜ್ಝಂ ಪವತ್ತಿಯಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಅನನ್ತರವುತ್ತಧಮ್ಮಾವ ಅನ್ವಾಧಿಟ್ಠಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನ ಚೇವ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಯಾಯ ಚ ಪಟಿಪದಾಯ ಅತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯುಂ, ಸಾಪಿ ತೇಸಂ ಪಟಿಪದಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವತ್ತಮಾನಾಪೀ’’ತಿ। ನಾನುಜಾನನ್ತಿ ಅಯಥಾಭುಚ್ಚವಾದಭಾವತೋ। ಅನುಜಾನನಞ್ಚ ನಾಮ ಅಬ್ಭನುಮೋದನನ್ತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ನಾನುಮೋದನ್ತಿ, ನ ಪಸಂಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುನ್ನಂ ವಣ್ಣಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಪನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇಪಿ ವಾ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತೇ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನ ಏವರೂಪಾ ನ ಏದಿಸಾ, ಯಾದಿಸೋ ಅರಹಾ ಏಕದೇಸೇನಾಪಿ ತೇನ ತೇಸಂ ಸದಿಸತಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ನೇಸಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋವ ವಿಞ್ಞೂ ಯಥಾಭೂತವಾದಿನೋ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ನಾನುಜಾನನ್ತಿ।
ಆರಕತ್ತಾದೀಹೀತಿ ಅರಹಂ, ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಹಂ, ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಹಂ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ ಅರಹಂ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವೇನ ಅರಹನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೫ ಆದಯೋ), ತಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೨೪) ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಆಸವಾನಂ ಖೀಣತ್ತಾತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಆಸವಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಹೀನತ್ತಾ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸನ್ತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಂ। ತಸ್ಸ ವಾಸಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ಥವಾಸೋ, ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ವಾ ಅರಿಯವಾಸಾನಂ ವುತ್ಥತ್ತಾ ವುತ್ಥವಾಸೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ದಸಯಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಾವಾಸಾ, ಯದರಿಯಾ ಆವಸಿಂಸು ವಾ ಆವಸನ್ತಿ ವಾ ಆವಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ। ಕತಮೇ ದಸ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ ಛಳಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏಕಾರಕ್ಖೋ ಚತುರಾಪಸ್ಸೇನೋ ಪನುಣ್ಣಪಚ್ಚೇಕಸಚ್ಚೋ ಸಮವಯಸಠೇಸನೋ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಸುವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞೋ। ಇಮೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಸ ಅರಿಯಾವಾಸಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೧೯)।
ವುಸ್ಸತೀತಿ ವಾ ವುಸಿತಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಅರಿಯಫಲಞ್ಚ, ತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಅರಹಾ ‘‘ವುಸಿತವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಕರಣೀಯಂ ನಾಮ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಾವನಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕಾತುಕಾಮೇಹಿ ಏಕನ್ತತೋ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಕಾತಬ್ಬಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತೂಹಿ…ಪೇ॰… ಕತಕರಣೀಯೋ’’ತಿ। ಓಸೀದಾಪನಟ್ಠೇನ ಭಾರಾ ವಿಯಾತಿ ಭಾರಾ, ಕಿಲೇಸಾ, ಖನ್ಧಾ ಚ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಭಾರಾ ಹವೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೨) ಓಹಾರಿತೋತಿ ಅಪನೀತೋ। ಸಕೋ ಅತ್ಥೋ ಸದತ್ಥೋತಿ ಏತ್ಥ ದ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ಕಾಮಂ ದಿಟ್ಠಿಆದಯೋಪಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಏವ, ತಥಾಪಿ ತಣ್ಹಾಯ ಭವಸಂಯೋಜನಟ್ಠೋ ಸಾತಿಸಯೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ‘‘ಭವಸಂಯೋಜನಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ। ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಾಯ ಜಾನನಭೂತಾಯ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ। ಇಧತ್ತಭಾವೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ, ಪರತ್ತಭಾವೇತಿ ಪರಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ, ಇಧಲೋಕೇ, ಪರಲೋಕೇ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೧೭. ಅನ್ತರವಿರಹಿತಾತಿ ವಿಭಾಗವಿರಹಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಕುಲೇನ ಸದಿಸಾ’’ತಿ। ಅನುಯನ್ತೀತಿ ಅನುಯನ್ತಾ, ಅನುಯನ್ತಾ ಏವ ಆನುಯನ್ತಾ, ಅನುವತ್ತಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಸವತ್ತಿನೋ’’ತಿ।
೧೧೮. ನಿವಿಟ್ಠಾತಿ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾ। ಅಚಲಟ್ಠಿತಾತಿ ಅಚಲಭಾವೇ ಠಿತಾ।
ಯನ್ತಿ ಯಂ ಕಥೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಂ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ, ತದತ್ಥಞ್ಚ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಕಥನಂ, ಏತಂ ಅಟ್ಠಾನಂ ಅಕಾರಣಂ ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ವಿಚ್ಛಿನ್ದಜನನತ್ಥನ್ತಿ ರತನತ್ತಯಸದ್ಧಾಯ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ, ಅಞ್ಞಥತ್ತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋತಿ ಮಾರೋ। ಮುಸಾವಾದಂ ಕಾತುಂ ನಾಸಕ್ಖೀತಿ ಆಗತಫಲಸ್ಸ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಪುರತೋ ಮುಸಾ ವತ್ತುಂ ನ ವಿಸಹಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಮ ಮಾರೋಸ್ಮೀತಿ ಪಟಿಜಾನಿ। ಸಿಲಾಪಥವಿಯನ್ತಿ ರತನಮಯಸಿಲಾಪಥವಿಯಂ। ಸಿನೇರುಂ ಕಿರ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸೋ ಸತ್ತರತನಮಯೋ, ‘‘ಸುವಣ್ಣಮಯೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ, ಸಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ, ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಅನೇಕಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಾ ಅತಿವಿಯ ನಿಚ್ಚಲಾ। ಕಿಂ ತ್ವಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ತ್ವಂ ಏತ್ಥ। ‘‘ಠಿತೋ’’ತಿ ಅಚ್ಛರಂ ಪಹರಿ। ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋತಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಪುರತೋ ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಅರಿಯಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಆನುಭಾವೋ, ಯಂ ಮಾರೋಪಿ
ಮಗ್ಗೋ ಏವ ಮೂಲಂ ಮಗ್ಗಮೂಲಂ, ತಸ್ಸ। ಸಞ್ಜಾತತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ। ತೇನ ಮಗ್ಗಮೂಲೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಸನ್ತಾನೇ ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಾ। ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅರಿಯಭೂಮಿಯಂ ಜಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಉರೇ ವಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಘೋಸಸ್ಸ ಉರತೋ ಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಉರೇ ವಾಯಾಮಜನಿತಾಭಿಜಾತಿತಾಯ ವಾ ಓರಸೋ। ಮುಖತೋ ಜಾತೇನ ಜಾತೋ ‘‘ಮುಖತೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಕಾರಣಕಾರಣೇಪಿ ಹಿ ಕಾರಣೇ ವಿಯ ವೋಹಾರೋ ಹೋತಿ ‘‘ತಿಣೇಹಿ ಭತ್ತಂ ಸಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಅರಿಯಧಮ್ಮತೋ ಜಾತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಯೋಸಿತಕಿಚ್ಚತಾಯ ತಥಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಪಾರಿಪೂರಿಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ನಿಮ್ಮಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಜೋ ಧಮ್ಮನಿಮ್ಮಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮದಾಯಂ ಆದಿಯತೀತಿ ಧಮ್ಮದಾಯಾದೋ’’ ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಭಗವತೋಮ್ಹಿಪುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ। ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಭಾವತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮೂಹನಿವೇಸವಸೇನ ಧಮ್ಮಕಾಯತಾಯ ನ ‘‘ತಥಾಗತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮತ್ಥಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ಹದಯೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಇಮಸ್ಸ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಉಪಗತಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಜನಸ್ಸ ಬೋಧನತ್ಥಂ ಚಿತ್ತೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ। ವಾಚಾಯ ಅಭಿನೀಹರೀತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮದೇಸನಾವಾಚಾಯ ಕರವೀಕರುತಮಞ್ಜುನಾ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನಾಭಿಮುಖಂ ತದಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಹಿತಮತ್ಥಂ ನೀಹರಿ ಉಪನೇಸಿ। ತೇನಾತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಏವಂಸದ್ಧಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತಿಭಾವೇನ। ಅಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ। ಧಮ್ಮಮಯತ್ತಾತಿ ಧಮ್ಮಭೂತತ್ತಾ। ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಧಮ್ಮೋ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮಕಾಯತ್ತಾ ಏವ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಸೋ ಅಧಮ್ಮಂ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಭೂತೋತಿ ಧಮ್ಮಭೂತೋ। ತಥಾರೂಪೋ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸಭಾವತೋ ಧಮ್ಮೋ ಏವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ’’ತಿ।
೧೧೯. ಸೇಟ್ಠಚ್ಛೇದಕವಾದನ್ತಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋವ ಸೇಟ್ಠೋ ವಣ್ಣೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೧೬) ಏವಂ ವುತ್ತಸೇಟ್ಠಭಾವಚ್ಛೇದಕವಾದಂ। ಅಪರೇನಪಿ ನಯೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸೇಟ್ಠಚ್ಛೇದಕವಾದತೋ ಅಪರೇನಪಿ ಪೋರಾಣಕಲೋಕುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನನಯೇನ। ಸೇಟ್ಠಚ್ಛೇದ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಸೋಪಿ ಹಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋವ ಸೇಟ್ಠೋ ವಣ್ಣೋ, ಹೀನಾ ಅಞ್ಞೇ
ಇತ್ಥಭಾವನ್ತಿ ಇಮಂ ಪಕಾರತಂ ಮನುಸ್ಸಭಾವಂ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತಿ, ಪಕರಣವಸೇನ ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅವಚ್ಛಿನ್ನೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಮನೇನೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಉಪಚಾರಝಾನಮನಸಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ಯಾಯ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಚೇತನಾಯ ತೇ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾದಿನಾ ಉಳಾರೋ ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಝಾನಫಲಕಪ್ಪೋ ತಸ್ಸಾ ಫಲವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಸಯಂಪಭಾ’’ತಿ ಪದಾನಂ ತತ್ಥ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮನ್ತಾ ಸಯಮೇವ ಪಭಾಸನ್ತೀತಿ ಸಯಂಪಭಾ, ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ಆಕಾಸೇ ಚರನ್ತೀತಿ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರಾ, ತದಞ್ಞಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ವಿಯ ಸರೀರಸ್ಸ ವಿಚರಣಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಸುಭತಾಭಾವತೋ ಸುಭಂ, ಸುಭೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಸುಭಟ್ಠಾಯಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ರಸಪಥವಿಪಾತುಭಾವವಣ್ಣನಾ
೧೨೦. ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕವಾಳನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಂ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ। ಸಮತನೀತಿ ಸಞ್ಛಾದೇನ್ತೀ ವಿಪ್ಫರಿ, ಸಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಉದಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಅಹೋಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಹೀ’’ತಿ। ವಣ್ಣೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನವಣ್ಣಾ। ಮಕ್ಖಿಕಣ್ಡಕರಹಿತನ್ತಿ ಮಕ್ಖಿಕಾಹಿ ಚ ತಾಸಂ ಅಣ್ಡಕೇಹಿ ಚ ರಹಿತಂ।
ಅತೀತಾನನ್ತರೇಪಿ ಕಪ್ಪೇ ಲೋಲೋಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ? ಏವಂ ಚಿರಪರಿಚಿತಲೋಲತಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ತಥಾ ಅಕಾಸೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಿಮೇವಿದನ್ತಿ ‘‘ವಣ್ಣತೋ, ಗನ್ಧತೋ ಚ ತಾವ ಞಾತಂ, ರಸತೋ ಪನ ಕಿಮೇವಿದಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಂಸಯಜಾತೋ ವದತಿ। ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಟ್ಠಾಸಿ।
ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾದಿಪಾತುಭಾವವಣ್ಣನಾ
೧೨೧. ಆಲುಪ್ಪಕಾರಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಲೋಪಪರಿಯಾಯೋ ಆಲುಪ್ಪ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಕೋ ಪನ ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ತತ್ಥ ತೇಸನ್ತಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ। ಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ। ‘‘ಕೋ ಉಪರೀ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ‘‘ಕೋ ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕೋ ಸಣಿಕಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋಯೇವ। ವೀಥಿಯೋತಿ ಗಮನವೀಥಿಯೋ। ಏಕತೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲೇ ಪನ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ಛನ್ದಂ ಞತ್ವಾ ವಾತಿ ರುಚಿಂ ಞತ್ವಾ ವಿಯ।
ಉಭಯನ್ತಿ ಅನ್ತೋ, ಬಹಿ ಚ।
ಉಜುಕನ್ತಿ ಆಯಾಮತೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ, ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಚ। ಪರಿಮಣ್ಡಲತೋತಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ।
ಉಜುಕಂ ಸಣಿಕಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅಮಾವಾಸಿಯಂ ಸೂರಿಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಓಹೀಯನ್ತೋ ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಂ ಉಪಡ್ಢಮಗ್ಗಮೇವ ಓಹೀಯನತೋ। ತಿರಿಯಂ ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಮಾಸೇ ಕದಾಚಿ ದಕ್ಖಿಣತೋ, ಕದಾಚಿ ಉತ್ತರತೋ ದಸ್ಸನತೋ। ‘‘ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಚನ್ದಸ್ಸ ಪುರತೋ, ಪಚ್ಛತೋ, ಸಮಞ್ಚ ತಾರಕಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯೇವ। ಅತ್ತನೋ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಗಮನಟ್ಠಾನಂ। ನ ವಿಜಹನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ವೀಥಿಯಾವ ಗಚ್ಛನತೋ। ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಉಜುಕಂ ಗಮನಸ್ಸ ಸೀಘತಾ ಚನ್ದಸ್ಸ ಗಮನಂ ಉಪಾದಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಿರಿಯಂ ಗಮನಂ ದಕ್ಖಿಣದಿಸತೋ ಉತ್ತರದಿಸಾಯ, ಉತ್ತರದಿಸತೋ ಚ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಯ ಗಮನಂ ದನ್ಧಂ ಛಹಿ ಛಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಇಜ್ಝನತೋ। ಸೋತಿ ಸೂರಿಯೋ। ಕಾಳಪಕ್ಖಉಪೋಸಥತೋತಿ ಕಾಳಪಕ್ಖೇ ಉಪೋಸಥೇ ಚನ್ದೇನ ಸಹೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ। ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇತಿ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ। ಓಹಾಯ ಗಚ್ಛತಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಘಗಾಮಿತಾಯ, ತಸ್ಸ ಚ ದನ್ಧಗಾಮಿತಾಯ। ಲೇಖಾ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯಂ। ಯಾವ ಉಪೋಸಥದಿವಸಾತಿ ಯಾವ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖಉಪೋಸಥದಿವಸಾ। ‘‘ಚನ್ದೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಉಪರಿಭಾಗತೋ ಪತಿತಸೂರಿಯಾಲೋಕತಾಯ ಹೇಟ್ಠತೋ ಪವತ್ತಾಯ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ದೂರಭಾವೇನ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಹಾಯಮಾನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಛಾಯಾಯ ವಸೇನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ವಡ್ಢಮಾನಸ್ಸ ವಿಯ ದಿಸ್ಸಮಾನತಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ವಿಯ। ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹೋತಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಮಣ್ಡಲೋ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಾವಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ ಚನ್ದಸ್ಸ ದನ್ಧಗತಿತಾಯ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಸೀಘಗತಿತಾಯ। ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಹಾಯಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅನುಕ್ಕಮೇನ
ಯಾಯ ವೀಥಿಯಾ ಸೂರಿಯೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ವಸ್ಸವಲಾಹಕಾ ದೇವಪುತ್ತಾ ಸೂರಿಯಾಭಿತಾಪಸನ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಮಾನತೋ ನ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಕೀಳಾಪಸುತಾ ಹುತ್ವಾ ನ ವಿಚರನ್ತಿ, ತದಾ ಕಿರ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ವಿಮಾನಂ ಪಕತಿಮಗ್ಗತೋ ಅಧೋ ಓತರಿತ್ವಾ ವಿಚರತಿ, ತಸ್ಸ ಓರುಯ್ಹ ಚರಣೇನೇವ ಚನ್ದವಿಮಾನಮ್ಪಿ ಅಧೋ ಓರುಯ್ಹ ಚರತಿ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ವೀಥಿ ಉದಕಾಭಾವೇನ ಅಜಾನುರೂಪತಾಯ ‘‘ಅಜವೀಥೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಗತಾ। ಯಾಯ ಪನ ವೀಥಿಯಾ ಸೂರಿಯೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ವಸ್ಸವಲಾಹಕಾ ದೇವಪುತ್ತಾ ಸೂರಿಯಾಭಿತಾಪಾಭಾವತೋ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಮಾನತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಕೀಳಾಪಸುತಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಚರನ್ತಿ, ತದಾ ಕಿರ ಸೂರಿಯವಿಮಾನಂ ಪಕತಿಮಗ್ಗತೋ ಉದ್ಧಂ ಆರುಹಿತ್ವಾ ವಿಚರತಿ, ತಸ್ಸ ಉದ್ಧಂ ಆರುಯ್ಹ ಚರಣೇನೇವ ಚನ್ದವಿಮಾನಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಂ ಆರುಯ್ಹ ಚರತಿ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾ, ತಗ್ಗತಿಕತಾ ಚ ಸಮಾನಗತಿನಾ ವಾತಮಣ್ಡಲೇನ ವಿಮಾನಸ್ಸ ಫೇಲ್ಲಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ವೀಥಿ ಉದಕಬಹುಭಾವೇನ ನಾಗಾನುರೂಪತಾಯ ‘‘ನಾಗವೀಥೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಗತಾ। ಯದಾ ಸೂರಿಯೋ ಉದ್ಧಮನಾರುಹನ್ತೋ, ಅಧೋ ಚ ಅನೋತರನ್ತೋ ಪಕತಿಮಗ್ಗೇನೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ತದಾ ವಸ್ಸವಲಾಹಕಾ ಯಥಾಕಾಲಂ, ಯಥಾರುಚಿ ಚ ವಿಮಾನತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸುಖೇನ ವಿಚರನ್ತಿ, ತೇನ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ವಸ್ಸನತೋ ಲೋಕೇ ಉತುಸಮತಾ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಉತುಸಮತಾಯ ಹೇತುಭೂತಾಯ ಸಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಗತಿ ಗವಾನುರೂಪತಾಯ ‘‘ಗೋವೀಥೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಗತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜವೀಥೀ’’ತಿಆದಿ।
ಏವಂ ‘‘ಕತಿ ನೇಸಂ ವೀಥಿಯೋ’’ತಿ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಕಥಂ ವಿಚರನ್ತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ‘‘ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಿನೇರುತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೀತಿ ಸಿನೇರುಸಮೀಪೇನ ತಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ತತೋ ಗಮನವೀಥಿತೋ ಬಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅನ್ತೋ ವಿಚರನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಛ ಮಾಸೇ ಖಣೇ ಖಣೇ ಸಿನೇರುತೋ ಅಪಸಕ್ಕನವಸೇನ ತತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಸಮೀಪಂ ಪತ್ತಾ, ತತೋಪಿ ಛ ಮಾಸೇ ಖಣೇ ಖಣೇ ಅಪಸಕ್ಕನವಸೇನ ‘‘ತೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಿನೇರುಸ್ಸ, ಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ಚ ಯಂ ಠಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಂ, ತಸ್ಸ, ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಚ ಯಂ ಠಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಂ, ತೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ‘‘ಸಿನೇರುಸಮೀಪೇನ ವಿಚರನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಅಗ್ಗಾಳಿನ್ದಅಲ್ಲೀನಾ। ಚಕ್ಕವಾಳಸಮೀಪೇನ ಚರಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಮಜ್ಝೇನಾತಿ ಸಿನೇರುಸ್ಸ, ಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ಚ ಉಜುಕಂ ವೇಮಜ್ಝೇನ ಮಗ್ಗೇನ। ಚಿತ್ರಮಾಸೇ ಮಜ್ಝೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನಾತಿ ಏಕವೇಲಾಯ, ಏಕೇನೇವ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ। ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೋತಿ ಠಿತಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೋ ಕಾಲೋ ಹೋತಿ। ತದಾ ಹಿ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಹುತ್ವಾಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದೀಪೇ ಠಿತಸ್ಸ ಉಪಡ್ಢಮೇವ ದಿಸ್ಸತಿ, ಉತ್ತರಕುರೂಸು ಠಿತಸ್ಸ ಓಗಚ್ಛನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಏಕವೇಲಾಯಮೇವ ತೀಸು ದೀಪೇಸು ಆಲೋಕಕರಣಂ।
ಯೇಸು ಕತ್ತಿಕಾದಿನಕ್ಖತ್ತಸಮಞ್ಞಾ, ತಾನಿಪಿ ತಾರಕರೂಪಾನಿ ಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೇಸತಾರಕರೂಪಾನಿ ಚಾ’’ತಿ, ನಕ್ಖತ್ತಸಞ್ಞಿತತಾರಕರೂಪತೋ ಅವಸಿಟ್ಠತಾರಕರೂಪಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಭಯಾನಿಪಿ ತಾನಿ ದೇವತಾನಂ ವಸನಕವಿಮಾನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ರಾ-ಸದ್ದೋ ತಿಯತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ರತ್ತಿ, ಸತ್ತಾನಂ ಸದ್ದಸ್ಸ ವೂಪಸಮನಕಾಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಕೀಳನ್ತಿ ಜೋತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ದಿವಾ। ಸತ್ತಾನಂ ಆಯುಂ ಮಿನನ್ತೋ ವಿಯ ಸಿಯತಿ ಅನ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಮಾಸೋ। ತಂ ತಂ ಕಿರಿಯಂ ಅರತಿ ವತ್ತೇತೀತಿ ಉತು। ತಂ ತಂ ಸತ್ತಂ, ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಞ್ಚ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ವದನ್ತೋ ವಿಯ ಸರತಿ ವತ್ತೇತೀತಿ ಸಂವಚ್ಛರೋ।
೧೨೨. ವಿವಜ್ಜನಂ ವಿವಜ್ಜೋ, ಸೋ ಏವ ವೇವಜ್ಜಂ, ವಣ್ಣಸ್ಸ ವೇವಜ್ಜಂ ವಣ್ಣವೇವಜ್ಜಂ, ವಣ್ಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಗಮೋ, ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಿತಾ ‘‘ವಣ್ಣವೇವಜ್ಜತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿವಜ್ಜಭಾವೋ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ವಣ್ಣವನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ। ಅತಿಮಾನಪ್ಪಚ್ಚಯಾತಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣವಮ್ಭನವಸೇನ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅತ್ತನೋ ವಣ್ಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಾನಪಚ್ಚಯಾ, ಮಾನಸಮ್ಪಗ್ಗಣ್ಹನನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾತಿಸಯೋ ರಸೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ರಸಾತಿ ಲದ್ಧಮಾನಾಯ, ಅನುಭಾಸಿಂಸೂತಿ ಅನುರೋಧವಸೇನ ಭಾಸಿಂಸು। ಲೋಕುಪ್ಪತ್ತಿವಂಸಕಥನ್ತಿ ಲೋಕುಪ್ಪತ್ತಿವಂಸಜಂ ಪವೇಣೀಕಥಂ, ಆದಿಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪವೇಣೀಆಗತಕಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅನುಪತನ್ತೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ।
ಭೂಮಿಪಪ್ಪಟಕಪಾತುಭಾವಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೨೩. ಏದಿಸೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಸದಿಸೋ ಹುತ್ವಾ।
೧೨೪. ಪದಾಲತಾತಿ ‘‘ಪದಾ’’ತಿ ಏವಂನಾಮಾ ಏಕಾ ಲತಾ, ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪನ್ನವಣ್ಣಗನ್ಧರಸಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭದ್ದಲತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ನಾಳಿಕಾತಿ ನಾಳಿವಲ್ಲಿ। ಅಹಾಯೀತಿ ನಸ್ಸಿ।
೧೨೫. ಅಕಟ್ಠಪಾಕೋತಿ ಅಕಟ್ಠೇಯೇವ ಠಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚನಕೋ, ನೀವಾರೋ ವಿಯ ಸಞ್ಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಪ್ಪಜ್ಜನಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಣೋ ‘‘ಕುಣ್ಡಕ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಥುಸನ್ತಿ ತಣ್ಡುಲಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಚೋ, ತದಭಾವತೋ ‘‘ಅಕಣೋ, ಅಥುಸೋ’’ತಿ ಸಾಲಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಪಟಿವಿರೂಳ್ಹ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪಕ್ಕಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ। ಪಟಿವಿರೂಳ್ಹತೋ ಹಿ ತಂ ಪಕ್ಕನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸಾಯಂ ಪಕ್ಕೋ ಸಾಲಿ ಗಹಿತೋ, ತದೇವ ಠಾನಂ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಪಾತೋ ಪಕ್ಕೇನ ಸಾಲಿನಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಯಂ ಗಹಿತಟ್ಠಾನಂ ಪಾತೋ ಪಕ್ಕಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಲಾಯಿತನ್ತಿ ಹುತ್ವಾ ಅನೂನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಞಾಯನಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ತಥಾಭೂತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ।
ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾದಿಪಾತುಭಾವವಣ್ಣನಾ
೧೨೬. ‘‘ಮನುಸ್ಸಕಾಲೇ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತಾನಂಯೇವ ತತ್ಥ ಇದಾನಿ ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ದೇವತಾನಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಜಾತಿಯಂ ಇತ್ಥಿಭಾವೇ ಠಿತಾನಂ ತತ್ಥ ವಿರಾಗಾದಿಪುರಿಸತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಅಸತಿ ತದಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಮೇವ ಪಾತುಭವತಿ। ಪುರಿಸತ್ತಪಚ್ಚಯೇತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋಪಿ ಅನಿಸ್ಸರತಾ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪರಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ, ರಜಸ್ಸಲತಾ ವಞ್ಚತಾ, ಗಬ್ಭಧಾರಣಂ, ಪಠಮಾಯ ಪಕತಿಯಾ ನಿಹೀನಪಕತಿತಾ, ಸೂರವೀರತಾಭಾವೋ, ‘ಅಪ್ಪಕಾ ಜನಾ’ತಿ ‘ಹೀಳೇತಬ್ಬತಾ’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಆದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪುಬ್ಬಕಮ್ಪಿ ಇತ್ಥಿಭಾವೇ ‘ಅಲಂ ಇತ್ಥಿಭಾವೇನ, ನ ಹಿ ಇತ್ಥಿಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ, ನ ಸಕ್ಕಮಾರಬ್ರಹ್ಮಸಿರಿಯೋ ಪಚ್ಚನುಭವಿತುಂ, ನ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ, ನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ’ತಿ ಏವಂ ಇತ್ಥಿಭಾವವಿರಜ್ಜನಂ, ‘ಯಥಾವುತ್ತಆದೀನವವಿರಹತೋ ಉತ್ತಮಪಕತಿಭಾವತೋ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ಪುರಿಸತ್ತಂ ನಾಮ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ, ಏತ್ಥ ಠತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಏತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತು’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪುರಿಸತ್ತಭಾವೇ ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಕಂ ಪತ್ಥನಾಠಪನಂ, ‘ತತ್ಥ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಚಿತ್ತತಾ’ತಿ’’ ಏವಮಾದಿಕೇ ಪುರಿಸಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ। ಪೂರೇತ್ವಾ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಭೂತಂ, ಸದಿಸಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಞ್ಚ ಸುವಿಪುಲಂ ಅನತ್ಥಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಾಮೇಸು ಮಿಚ್ಛಾಚರಣಂ ಕೇವಲಂ ಇತ್ಥಿಯಂ ಆಸಾಪತ್ತಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಇತ್ಥತ್ತಭಾವಂ ಲಭನ್ತೋ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲಭತೀ’’ತಿ। ತದಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಕಾಲೇ। ಪಕತಿಯಾತಿ ಸಭಾವೇನ। ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಮತ್ತಭಾವೇ ಮಾತುಗಾಮಭೂತಸ್ಸ। ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಪಕತಿಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತನ್ತಿ ಉಪೇಚ್ಚ ನಿಜ್ಝಾಯನ್ತಾನಂ। ಯಥಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸಾರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸಾಪೇಕ್ಖಭಾವೇನ ಓಲೋಕೇನ್ತಾನಂ। ರಾಗಪರಿಳಾಹೋತಿ ರಾಗಜೋ ಪರಿಳಾಹೋ।
ನಿಬ್ಬುಯ್ಹಮಾನಾಯಾತಿ ಪರಿಣತಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಮಾನಾಯ।
ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸಮಾಚಾರವಣ್ಣನಾ
೧೨೭. ಗೋಮಯಪಿಣ್ಡಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಲತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ವಿವಾಹಕಮ್ಮಂ ನಾಲತ್ಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದನ್ತಿ। ಪಾತಬ್ಯತನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಪಿವಿತಬ್ಬತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಿವಿತಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಪಿವನ್ತಾ ವಿಯ ಅತಿವಿಯ ತೋಸೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜಿಂಸು, ಪಾತಬ್ಯತನ್ತಿ ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನಕತಂ ಆಪಜ್ಜಿಂಸು ಉಪಗಚ್ಛಿಂಸು। ಪರಿಭೋಗತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಪಾ-ಸದ್ದೋ, ಕತ್ತುಸಾಧನೋ ಚ ತಬ್ಯ-ಸದ್ದೋ, ಯಥಾರುಚಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕನ್ತಿ ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಂ, ಕ-ಕಾರೋ ಪದವಡ್ಢನಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ನಿಧಿಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಅಪದಾನನ್ತಿ ಅವಖಣ್ಡನಂ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ವಹಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ। ಗುಮ್ಬಗುಮ್ಬಾತಿ ಪುಞ್ಜಪುಞ್ಜಾ।
ಸಾಲಿವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ
೧೨೮. ಸೀಮಂ ಠಪೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಭೂಮಿಭಾಗೋ ಅಸುಕಸ್ಸ, ಅಯಂ ಭೂಮಿಭಾಗೋ ಅಸುಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕರೇಯ್ಯಾಮ। ತಂ ಅಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾತಿ ತಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ।
ಮಹಾಸಮ್ಮತರಾಜವಣ್ಣನಾ
೧೩೦. ಪಕಾಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದೋಸವಸೇನ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಂ। ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಖೇಪಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ಸತ್ತನಿಕಾಯತೋ ನೀಹರಿತಬ್ಬಂ।
ನೇಸನ್ತಿ
೧೩೧. ಅಕ್ಖರನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿಂ। ಸಾ ಹಿ ಮಹಾಜನೇನ ಸಮ್ಮತೋತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ನಿರುತ್ತಿ ಸಙ್ಖಾ, ಸಮಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಮಞ್ಞಾ, ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ವೋಹರಣತೋ ವೋಹಾರೋ। ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಪವತ್ತೋ। ನ ಕೇವಲಂ ಅಕ್ಖರಮೇವಾತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸಮಞ್ಞಾಕರಣಮೇವ। ಖೇತ್ತಸಾಮಿನೋತಿ ತಂ ತಂ ಭೂಮಿಭಾಗಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಸತ್ತಾ। ತೀಹಿ ಸಙ್ಖೇಹೀತಿ ತಿವಿಧಕಿರಿಯಾಭಿಸಙ್ಖತೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಙ್ಖೇಹಿ ಖತ್ತಿಯಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ವಣ್ಣೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇಹಿ। ‘‘ಖತ್ತಿಯಾನುಯನ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕನೇಗಮಜಾನಪದೇಹಿ ತೀಹಿ ಗಹಪತೀಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇಹೀ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಞಾತೇನಾತಿ ಅಗ್ಗಂ ಕುಲನ್ತಿ ಞಾತೇನ। ಖತ್ತಿಯಕುಲಞ್ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಜನೇತಸ್ಮಿಂ, ಯೇ ಗೋತ್ತಪಟಿಸಾರಿನೋ’’ತಿ, (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೭; ೩.೧೪೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೦; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೨, ೨೪೫) ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ಪನ ಅಕ್ಖರಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಸೇಟ್ಠತಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಗ್ಗಞ್ಞೇನ ಅಕ್ಖರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ವಿನಾ ಏವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಗ್ಗೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಣ್ಡಲಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೩೨. ಯೇನ ಅನಾರಮ್ಭಭಾವೇನ ಬಾಹಿತಾಕುಸಲಾ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಮೇವ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ವೀತಙ್ಗಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಮೇನನ್ತಿ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಏತೇ’’ತಿ। ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಾತಿ ಚಿತ್ತಮನ್ತಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇ ಕರೋನ್ತಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಕಪ್ಪಭಾವೇನ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಾ ಚ। ವಾಚೇನ್ತಾತಿ ಪರೇಸಂ ಕಥೇನ್ತಾ, ಯೇ ತಥಾ ಗನ್ಥೇ ಕಾತುಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ। ಅಚ್ಛನ್ತೀತಿ ‘‘ವಸನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಚ್ಛೇನ್ತೀತಿ ಕಾಲಂ ಖೇಪೇನ್ತಿ। ಹೀನಸಮ್ಮತಂ ಝಾನಭಾವನಾನುಯೋಗಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗನ್ಥೇ ಪಸುತತಾದೀಪನತೋ। ಸೇಟ್ಠಸಮ್ಮತಂ ಜಾತಂ ‘‘ವೇದಧರಾ ಸೋತ್ತಿಯಾ ಸುಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಏವಂ ಸೇಟ್ಠಸಮ್ಮತಂ ಜಾತಂ।
೧೩೩. ಮೇಥುನಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಜಾಯಾಪತಿಕಭಾವೇನ ದ್ವಯಂ ದ್ವಯಂ ನಿವಾಸಂ ಅಜ್ಝುಪಗನ್ತ್ವಾ। ವಾಣಿಜಕಮ್ಮಾದಿಕೇತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಸಿಕಮ್ಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೧೩೪. ಲುದ್ದಾಚಾರಕಮ್ಮಖುದ್ದಾಚಾರಕಮ್ಮುನಾತಿ ಸುದ್ದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸು-ಇತಿ ಸೀಘತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ದಾ-ಇತಿ ಗರಹಣತ್ಥೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸುದ್ದಂ ಸುದ್ದಂ ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ।
೧೩೫. ಅಹೂತಿ ಕಾಲವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹೋತಿ ಖೋ’’ತಿ ಆಹ। ಇಮಿನಾತಿ ಇಮಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮಣಮಣ್ಡಲಂ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಸುದ್ಧಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಇಮಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ಇಮೇಹಿ…ಪೇ॰… ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಇಮಾನೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಪಧಾನಾನಿ, ಸಮಣಮಣ್ಡಲಂ ಅಪ್ಪಧಾನಂ ತತೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾತಿ? ನಯಿದಮೇವನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಣಮಣ್ಡಲಂ ಅನುವತ್ತನ್ತಿ ಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಭಾವತೋ। ಗುಣೋ ಹಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಅನುವತ್ತನಹೇತು, ನ ಕೋಲಪುತ್ತಿಯಂ, ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾ, ವಾಕ್ಕರಣಮತ್ತಂ ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮೇನೇವ ಅನುವತ್ತನ್ತಿ, ನೋ ಅಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ। ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಲೋಕುತ್ತರೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಯೇನ ಸಂಸಾರತೋ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಣಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಚ ಸಾಸನಿಕಮೇವ ‘‘ಸಮಣಮಣ್ಡಲಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ದುಚ್ಚರಿತಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೩೬. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಸಮಾದಿನ್ನಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ‘‘ಕೋ ಅನುಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ಅಜೋತಗ್ಗಿಸೋಟ್ಠಿಮಿಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಞ್ಞವಿಧಾನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಂ ಹಿಂಸಾದಿಪಾಪಕಮ್ಮಂ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಏಸ ಸದ್ಧಾಧಿಗತೋ ದೇವಯಾನೋ, ಯೇನ ಯನ್ತಿ ಪುತ್ತಿನೋ ವಿಸೋಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಕಮ್ಮಸ್ಸ। ಸಮಾದಾನಂ ತಸ್ಸ ತಥಾ ಪವತ್ತನಂ, ತಸ್ಸಾ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪಗಮನಂ।
೧೩೭. ದ್ವಯಕಾರೀತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲದ್ವಯಸ್ಸ ಕತ್ತಾ। ತಯಿದಂ ದ್ವಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಜ್ಝಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಕಾಲೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಕಕ್ಖಣೇ ಉಭಯವಿಪಾಕದಾನಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಚಿತ್ತದ್ವಯೂಪಸಞ್ಹಿತಾಯ ಸತ್ತಸನ್ತತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಪನ ದ್ವಯಕಾರಿನೋ ಸುಖದುಕ್ಖಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂಭೂತೋತಿ ವಿಕಲಾವಯವೋ। ದ್ವೇಪಿಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಿ ಕತೂಪಚಿತಾನಿ ಸಭಾವತೋ ಬಲವನ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮರಣಕಾಲೇ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ತೇಸು ಅಕುಸಲಂ ಬಲವತರಂ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯಲಾಭತೋ। ನಿಕನ್ತಿಆದಯೋ ಹಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾ ಅಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಸಭಾಗಾ, ನ ಕುಸಲಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಕತೂಪಚಿತಭಾವೇನ ಸಮಾನಬಲೇಸುಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಲದ್ಧೋಕಾಸತಾಯ ಕುಸಲತೋ ಅಕುಸಲಂ ಬಲವತರಂ ಹೋತೀತಿ, ತಥಾಭೂತಮ್ಪಿ ತಂ ಯಥಾ ವಿಪಾಕದಾನೇ ಲದ್ಧೋಕಾಸಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸಾಪಿ ಅವಸರೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಾಭಿಮುಖಂ ಕುಸಲಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇನ್ತಂ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇತೀತಿ। ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಬಲವತರಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಚೇ ಬಲವತರಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಕುಸಲಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ
ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಭಾವನಾವಣ್ಣನಾ
೧೩೮. ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ, ಸಭಾವತೋ, ತಂಸಭಾವತೋ ಚ ತಸ್ಸಾ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ, ಸತಿವೀರಿಯಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ। ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯದೇಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ। ಭಾವನಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪವತ್ತಂ ಭಾವನಂ ಪತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ನ ಇತರಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೂಪಗಮನೇ ತಸ್ಸ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬಾತೀತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀ’’ತಿ। ವಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ತತೋ ಚತುವಣ್ಣತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ।
೧೪೦. ತಮೇವತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಖೀಣಾಸವೋವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸೇಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ।
ಸೇಟ್ಠಚ್ಛೇದಕವಾದಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಭಾಸಿತ್ವಾ। ಸುತ್ತನ್ತಂ ವಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಸನ್ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಅಗ್ಗಞ್ಞಸುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತನ್ನಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಮನ್ವಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತತೋ ವಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ನೀಹರಿತ್ವಾ ತೇನ ಅಸಂಸಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ। ಆವಜ್ಜನ್ತಾತಿ ಸಮನ್ನಾಹರನ್ತಾ। ಅನುಮಜ್ಜನ್ತಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಅತ್ಥತೋ ವಿಚರನ್ತಾತಿ।
ಅಗ್ಗಞ್ಞಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ।