೫. ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಸಾರಿಪುತ್ತಸೀಹನಾದವಣ್ಣನಾ
೧೪೧. ಪಾವಾರೇನ್ತಿ ಪಾವಾರೋ, ವತ್ಥಂ। ಪಾವರಣಂ ವಾ ಪಾವಾರೋ, ‘‘ವತ್ಥಂ ದುಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾ ಏತೇತಿ ದುಸ್ಸಮೇವ ಪಾವಾರೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಬಹುವಿಧೋ ಅನೇಕಕೋಟಿಪ್ಪಭೇದೋ ಭಣ್ಡಭೂತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದುಸ್ಸಪಾವಾರಿಕೋ। ಸೋ ಕಿರ ಪುಬ್ಬೇ ದಹರಕಾಲೇ ದುಸ್ಸಪಾವಾರಭಣ್ಡಮೇವ ಬಹುಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಣಿಜ್ಜಂ ಅಕಾಸಿ, ತೇನ ನಂ ಸೇಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ‘‘ಪಾವಾರಿಕೋ’’ ತ್ವೇವ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ। ಭಗವತೀತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ, ತೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಥೇರೇನ ವುತ್ತವಚನಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಅವೋಚಾ’’ತಿ ತಥಾವಚನೇ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಪವೇದನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪಯೋಜನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ, ತಯಿದಂ ಅಮ್ಬಂ ಪುಟ್ಠಸ್ಸ ಲಬುಜಂ ಬ್ಯಾಕರಣಸದಿಸನ್ತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಂ। ಯಾ ಹಿಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ತದಾ ಭಗವತಿ ಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಾ ನಿದ್ಧಾರಿತರೂಪಾ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಚೋದಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಅವೋಚಾತಿ, ಸಾ ಏವ ಚ ಯಸ್ಮಾ ನಿದ್ಧಾರಿತರೂಪಾ ಪವೇದನವಸೇನ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ತಥಾವಚನಂ ಪಯೋಜೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸೋಮನಸ್ಸಪವೇದನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಜನಭಾವೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ।
ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸೋಮನಸ್ಸಪವೇದನೇ। ವಿಹಾರೇ ನಿವಾಸಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ಸುನಿವತ್ಥನಿವಾಸನೋ। ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ।
ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಅಹೋ ಸನ್ತೋ ವತಾಯಂ ಅರಿಯವಿಹಾರೋ’’ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಮುಖೇನ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರಿತುಂ ಆರದ್ಧೋ, ಆರಭಿತ್ವಾ ಚ ನೇಸಂ ತಂ ತಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸವಿಭಾಗವಸೇನ ಅನುಸ್ಸರಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಸ್ಸೇವ ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ
ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ತಥಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ನಿರುತ್ತಿಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ನಿರುತ್ತಿಯಂ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನ ಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಪಟಿಭಾನೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ, (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೨೮) ತಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೪೨೮) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಾವಕವಿಸಯೇ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ಞಾಣಂ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು। ತಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಾವಕಪಾರಮಿಯಾ ಪನ ಸಮ್ಮದೇವ ಪರಿಪೂರಿತತ್ತಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಧಿಗಮೇನೇವಸ್ಸ ಸಮಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಯಾವ ನಿಸಿನ್ನಪಲ್ಲಙ್ಕಾ ಅನುಸ್ಸರತೋತಿ ಯೋಜನಾ।
ಭಗವತೋ ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರಿತುಮಾರದ್ಧೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಸ್ಮಾ ಗುಣಾನಂ ಬಹುಭಾವತೋ ನೇಸಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಆಪಾಥಾಗಮನಂ ನತ್ಥಿ, ಸತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿರೂಪಿತರೂಪೇನೇವ ಅನುಸ್ಸರಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ಸವಿಸಯೇ ಠತ್ವಾ ತೇ ಅನುಪದಂ ಸರೂಪತೋ ಅನುಸ್ಸರಿ, ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಚ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಸೀಲಂ ಅನುಸ್ಸರಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಗವತೋ ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ, ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಥೇರೋ ಏಕೇಕವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೨) ಆಗತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯವಂಸಾ ಅರಿಯವಂಸಸುತ್ತೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೮) ಆಗತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಧಾನಿಯಙ್ಗಾದಯೋ ಸಙ್ಗೀತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೭) ದಸುತ್ತರಸುತ್ತೇಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೫) ಆಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಛ ಸಾರಣೀಯ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೪೧) ಆಗತಾ ಏವ। ಸುಖಂ ಸುಪನಾದಯೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೧.೧೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೨೨) ಏಕಾದಸ ಮೇತ್ತಾನಿಸಂಸಾ ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಾಕಾರಾ। ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಪವತ್ತಾನಿ ಚುದ್ದಸ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನಿ। ಪಞ್ಚದಸ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಮೇಘಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೧) ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಸೋಳಸವಿಧಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪೮), ಅಟ್ಠಾರಸ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯, ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೩೦೫) ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ –
ಅತೀತಂಸೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣಂ, ಅನಾಗತಂಸೇ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂಸೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣಂ। ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ। ಇಮೇಹಿ ಛಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ ಛನ್ದಸ್ಸ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಹಾನಿ। ಇಮೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ ದವಾ, ನತ್ಥಿ ರವಾ, ನತ್ಥಿ ಅಪ್ಫುಟ್ಠಂ, ನತ್ಥಿ ವೇಗಾಯಿತತ್ತಂ, ನತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾವಟಮನೋ, ನತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪೇಕ್ಖಾತಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ನತ್ಥಿ ದವಾತಿ ಖಿಡ್ಡಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥಿ। ನತ್ಥಿ ರವಾತಿ ಸಹಸಾ ಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಹಸಾ ಪನ ಕಿರಿಯಾ ದವಾ, ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕರಣಂ ರವಾ। ನತ್ಥಿ ಅಪ್ಫುಟನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಫುಸಿತಂ ನತ್ಥಿ। ನತ್ಥಿ ವೇಗಾಯಿತತ್ತನ್ತಿ ತುರಿತಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥಿ। ನತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾವಟಮನೋತಿ ನಿರತ್ಥಕಚಿತ್ತಸಮುದಾಚಾರೋ ನತ್ಥಿ। ನತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪೇಕ್ಖಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ ನತ್ಥಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಹಾನೀ’’ತಿ ಅಪಠಿತ್ವಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ಛನ್ದಸ್ಸ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ಸತಿಯಾ [ಸತ್ತಿಯಾ (ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ)] ಹಾನೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ।
ಜರಾಮರಣಾದೀಸು ಏಕಾದಸಸು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಞಾಣಾನಿಯೇವ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩) ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಯತೋ
ಜರಾಮರಣಸಮುದಯೋತಿ
ಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಪರೋಪಣ್ಣಾಸ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ।
‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಞಾಣಂ, ‘‘ಅಸತಿ ಜಾತಿಯಾ ನತ್ಥಿ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಞಾಣಂ, ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಞಾಣಂ, ‘‘ಅಸತಿ ಜಾತಿಯಾ ನತ್ಥಿ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಞಾಣಂ, ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಞಾಣಂ, ‘‘ಅಸತಿ ಜಾತಿಯಾ ನತ್ಥಿ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಞಾಣಂ। ‘‘ಯಮ್ಪಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ, ತಮ್ಪಿ ಖಯಧಮ್ಮಂ ವಯಧಮ್ಮಂ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೪) ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥ ಯಮ್ಪೀತಿ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ ಛಪಿ ಞಾಣಾನಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಞಾಣಂ। ‘‘ಖಯಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾದಸ್ಸನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿಪಸ್ಸನಾದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ನ ತಂ ‘‘ಅಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಪಾಳಿಯಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೪) ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಞಾಣವಸೇನ ಅಙ್ಗಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಸತ್ತಮಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ನ ಹಿ ಯಮ್ಪಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ, ತಮ್ಪಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೋತಿ ಞಾಣಗ್ಗಹಣೇನ ಏತಸ್ಮಿಂ ಞಾಣಭಾವದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ‘‘ಖಯಧಮ್ಮಂ…ಪೇ॰… ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಚಾತಿ। ಚತುವೀಸತಿ…ಪೇ॰… ವಜಿರಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಚಿ ತಾವ ಆಹು ‘‘ಭಗವಾ ದೇವಸಿಕಂ ದ್ವಾದಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಕ್ಖತ್ತುಂ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ದ್ವಾದಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಕ್ಖತ್ತುಮೇವ ಚ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಾಸಂ ಪುರೇಚರಂ, ಸಹವಚರಞ್ಚ ಞಾಣಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಭೇಜ್ಜತಂ, ಮಹತ್ತಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಂ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘ತಥಾಗತಂ
ಖೇಮವಿತಕ್ಕೋ ಹಿ ಭಗವತೋ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತೋ, ಪವಿವೇಕವಿತಕ್ಕೋ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಭವಙ್ಗಪರಿವಾಸೋ ಲಹುಕೋ, ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ।
ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಯಂ ತಂ ಭಗವತಾ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿದಿವಸೇ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ಪಟಿಲೋಮನಯೇನ ಜರಾಮರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಞಾಣಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭನ್ತೇನ ಯಥಾ ನಾಮ ಪುರಿಸೋ ಸುವಿದುಗ್ಗಂ ಮಹಾಗಹನಂ ಮಹಾವನಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನಿಸಾನಸಿಲಾಯಂ ಫರಸುಂ ಸುನಿಸಿತಂ ಕರೋತಿ, ಏವಮೇವ ನಿಸಾನಸಿಲಾಸದಿಸಿಯೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಞಾಣಸ್ಸ ತಿಕ್ಖವಿಸದಸೂರಭಾವಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಲಕ್ಖಕೋಟಿಲಕ್ಖಕೋಟಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘ಚತುವೀಸತಿ…ಪೇ॰… ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’ತಿ’’। ನನು ಭಗವತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ಪರಿಕಮ್ಮೇ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ? ನಯಿದಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ। ತಥಾ ಹಿ ವೇದನಾಪಟಿಪ್ಪಣಾಮನಾದೀಸು ಸವಿಸೇಸಂ ಪರಿಕಮ್ಮಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ। ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ತಜ್ಜಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
‘‘ಅಪರಮ್ಪರಾ’’ತಿ ಅಪರಮ್ಪರಿಯಾವ। ಕುಸಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯನ್ತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನೇ। ಅನುತ್ತರೋತಿ ಉತ್ತಮೋ। ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಠತ್ವಾತಿ ಞಾಣೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಠತ್ವಾ ಯಾದಿಸೋ ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ, ಮಹನ್ತತೋ ಸದ್ದಹತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಗಮೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ಸದ್ಧಾಯಪಿ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ। ಅವಸೇಸಅರಹನ್ತೇಹೀತಿ ಪಕತಿಸಾವಕೇಹಿ। ಅಸೀತಿ ಮಹಾಥೇರಾ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯಂ ನಾಮತೋ ಉದ್ಧಟಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಥೇರಾತಿ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಅನುರುದ್ಧಮಹಾಕಚ್ಚಾನಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕತ್ಥೇರಾ। ತೇಸುಪಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕೇಸು ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಸಿಟ್ಠಭಾವತೋ। ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರತೋಪಿ ಏಕೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ತಿಕ್ಖವಿಸದಞಾಣೋ ಅಭಿನೀಹಾರಮಹನ್ತತಾಯ ಸಮ್ಭತಞಾಣಸಮ್ಭಾರತ್ತಾ। ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಯಾ ಅವಿಸೇಸೇಸು ಬಹೂಸು ಏಕಜ್ಝಂ ಸನ್ನಿಪತಿತೇಸು ಪುಬ್ಬಯೋಗವಸೇನ ಲೋಕಿಯೇ ವಿಸಯೇ ಸಿಯಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧೋವ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಮಹನ್ತತೋ ಸದ್ದಹತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಗತದೇಸನಾಸೋತವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಬುದ್ಧಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಮಹತ್ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋವ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಸದ್ದಹನವಸೇನ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಗಮ್ಭೀರೋ ಉತ್ತಾನೋತಿ ಜಾನನತ್ಥಂ। ‘‘ಏವಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾಯ ಉಪಮಾಯ ಉಪಮೇಯ್ಯೇನ ಸಂಸನ್ದನಂ। ಬುದ್ಧಗುಣೇಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತವಿಸಯಮ್ಪಿ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಅಪವತ್ತಿತರೂಪೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ ಅನವತ್ತಿತಸಭಾವತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಬ್ಯಾಮ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಞಾತಉದಕಂ ವಿಯಾತಿ ಪಮಾಣತೋ ಞಾತಉದಕಂ ವಿಯ। ಅರಿಯಾನಂ ಪನ ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತನಕಞಾಣಂ ಪವತ್ತಿತರೂಪೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿವೇಧಾನುರೂಪಂ, ಅಭಿನೀಹಾರಾನುರೂಪಞ್ಚ ಅವತ್ತಿತಸಭಾವತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಸಬ್ಯಾಮಯೋತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾನಮ್ಪಿ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನಪುಬ್ಬಯೋಗವಿಸೇಸವಸೇನ ಞಾಣಂ ಸಾತಿಸಯಂ, ಮಹಾನುಭಾವಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸೋತಾಪನ್ನಞಾಣಸ್ಸ ದಸಬ್ಯಾಮಉದಕಂ ಓಪಮ್ಮಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರೇಸಂ ದಸುತ್ತರದಿಗುಣದಸಗುಣಅಸೀತಿಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಂ ಉದಕಂ ಓಪಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ। ನನು ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಪರಿಮಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ಥೇರೇನ ಚ ತೇ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಞಾತಾತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಸೋ ಚತುರಾಸೀತಿಬ್ಯಾಮಸಹಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣೇನ ಯೋತ್ತೇನ ಚತುರಾಸೀತಿಬ್ಯಾಮಸಹಸ್ಸಟ್ಠಾನೇ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ ಮಿನಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಪುರಿಸೋ। ಸೋ ಹಿ ಥೇರಸ್ಸ ಉಪಮಾಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ। ಧಮ್ಮನ್ವಯೇನಾತಿ ಅನ್ವಯಬುದ್ಧಿ, ಅನುಮೇಯ್ಯಂ ಅನುಮಿನೋತೀತಿ ಅನುಮಾನಂ, ನಿದಸ್ಸನೇ ದಿಟ್ಠನಯೇನ ಅನುಮೇಯ್ಯಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ‘‘ನಯಗ್ಗಾಹೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮನ್ವಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಧಮ್ಮನ್ವಯೋ ನ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಅಗ್ಗಸಾವಕಸ್ಸೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣೇ ಠತ್ವಾ’’ತಿ। ಯದಿ ಥೇರೋ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಏಕದೇಸತೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಕತ್ವಾ ತದಞ್ಞೇ ನಯಗ್ಗಾಹೇನ ಗಣ್ಹಿ, ನನು ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಪರಿಮಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಆಪನ್ನಾತಿ? ನಯಿದಂ ಏವನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನನ್ತಾ ಅಪರಿಮಾಣಾ’’ತಿ।
‘‘ಸದ್ದಹತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಥೇರೇನ ಹಿ…ಪೇ॰… ಬಹುತರಾ’’ತಿ ಆಹ। ಕಥಂ ಪನಾಯಮತ್ಥೋ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಏವಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಭೇದಕಂ ಉಪಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಕಥಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಮಾಯಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಇತೋ ನವ ಇತೋ ನವಾತಿ ಇತೋ ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನತೋ ಯಾವ ದಕ್ಖಿಣತೀರಾ ನವ ಇತೋ ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನತೋ ಯಾವ ಉತ್ತರತೀರಾ ನವ। ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತೇನ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಬುದ್ಧೋಪೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ।
ಯಮಕಯುಗಳಮಹಾನದೀಮಹೋಘೋ ವಿಯಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕತೋ ಸಮಾಗತತ್ತಾ ಯುಗಳಭೂತಾನಂ ಮಹಾನದೀನಂ ಮಹೋಘೋ ವಿಯ।
ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯೋಯಂ ಮಮ ಪಸಾದೋ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಓಗಾಳ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಅನುರೂಪಂ ಕತ್ವಾ। ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತುಂ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಅನವಬುಜ್ಝನತೋ। ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ತಸ್ಸ ಹೇತುತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋ, ಸಭಾವತೋ, ಕಿಚ್ಚತೋ, ಫಲತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋ। ಪೂರತ್ತನ್ತಿ ಪುಣ್ಣಭಾವೋ। ಪಗ್ಘರಣಕಾಲೇತಿ ವಿಕಿರಣಕಾಲೇ, ಪತನಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಸನ್ನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಸಾದಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನತಾ ದೀಪಿತಾತಿ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸದ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಸದ್ದಹಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞೋ, ಅಧಿಕೋ ಅಭಿಞ್ಞೋ ಭಿಯ್ಯೋಭಿಞ್ಞೋ, ಸೋ ಏವ ಅತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ‘‘ಭಿಯ್ಯೋಭಿಞ್ಞತರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿಯ್ಯತರೋ ಅಭಿಞ್ಞಾತೋ’’ತಿ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಅಭಿಜಾನಾತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಞಾ, ಭಿಯ್ಯೋ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಭಿಯ್ಯೋಭಿಞ್ಞೋ, ಸೋ ಏವ ಅತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಭಿಯ್ಯೋಭಿಞ್ಞತರೋ, ಸ್ವಾಯಮಸ್ಸ ಅತಿಸಯೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಕತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿಯ್ಯತರಾಭಿಞ್ಞೋ ವಾ’’ತಿ। ಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಚ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಸಮ್ಬೋಧಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಪಧಾನವಸೇನ ತದತ್ಥದಸ್ಸನೇ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇ ವಾ’’ತಿ। ಅಗ್ಗಮಗ್ಗವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಅರಿಯಾನಂ ಬೋಧಿತ್ತಯಪಾರಿಪೂರೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಪ್ಪದೇಸಾತಿ ಅನವಸೇಸಾ। ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಗಹಿತೇನ ಅಧಿಗತೇನ ಗಹಿತಾ ಅಧಿಗತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಬ್ಬನ್ತಿ ತೇಹಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ। ತೇನಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿನಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ।
೧೪೨. ಖಾದನೀಯಾನಂ ಉಳಾರತಾ ಸಾತರಸಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಧುರೇ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಪಸಂಸಾಯ ಉಳಾರತಾ ವಿಸಿಟ್ಠಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಟ್ಠೇ’’ತಿ, ಓಭಾಸಸ್ಸ ಉಳಾರತಾ ಮಹನ್ತಭಾವೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಪುಲೇ’’ತಿ। ಉಸಭಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ಆಸಭೀ, ಇಧ ಪನ ಆಸಭೀ ವಿಯಾತಿ ಆಸಭೀ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಸಭಸ್ಸ ವಾಚಾಸದಿಸೀ’’ತಿ। ಯೇನ ಪನ ಗುಣೇನಸ್ಸಾ ತಂಸದಿಸತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಚಲಾ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ಅನುಸ್ಸವನಂ ಅನುಸ್ಸವೋ। ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನೇಸು ಕತಪರಿಚಯಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ತಂ ತಮತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀ ಪವೇಣೀ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾ। ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಯಾ ‘‘ಇತಿಕಿರ ಏವಂಕಿರಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾ ಇತಿಕಿರ। ಪಿಟಕಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾನತೋ ಸಯಂ ಸಮ್ಪದಾನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಪಿಟಕಸಮ್ಪದಾನಂ। ಯಥಾಸುತಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಆಕಾರಸ್ಸ ಪರಿವಿತಕ್ಕನಂ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕೋ। ತಥೇವ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮನಂ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿ। ಆಗಮಾಧಿಗಮೇಹಿ ತಕ್ಕೋ। ಅನುಮಾನವಿಧಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಯಗ್ಗಾಹೋ। ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧವಿಸಯೇ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೀಹನಾದೋ ವಿಯಾತಿ ಸೀಹನಾದೋ, ತಂಸದಿಸತಾ ಚಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಭಾವೇನ, ಸೋ ‘‘ಸೀಹನಾದೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನೇವ ದನ್ಧಾಯನ್ತೇನಾತಿ ನ ಮನ್ದಾಯನ್ತೇನ। ನ ಭಗ್ಗರಾಯನ್ತೇನಾತಿ ಅಪರಿಸಙ್ಕನ್ತೇನ।
ಅನುಯೋಗದಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸೋಧಾಪೇತುಂ। ವಿಮದ್ದಕ್ಖಮಞ್ಹಿ ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತೋ ಅತ್ಥತೋ ತತ್ಥ ಅನುಯೋಗಂ ಸೋಧೇತಿ ನಾಮ। ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಚ ನಂ ಸೋಧಾಪೇತಿ ನಾಮ। ದಾತುನ್ತಿ ಸೋಧೇತುಂ। ಕೇಚಿ ‘‘ದಾನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಯೋ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ, ಸೋ ಏವ ತತ್ಥ ಅನುಯೋಗಂ ದೇತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ನಿಘಂಸನನ್ತಿ ವಿಮದ್ದನಂ। ಧಮಮಾನನ್ತಿ ತಾಪಯಮಾನಂ, ತಾಪನಞ್ಚೇತ್ಥ ಗಗ್ಗರಿಯಾ ಧಮಾಪನಸೀಸೇನ ವದತಿ। ಸಬ್ಬೇ ತೇತಿ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅತೀತೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ, ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯೇ ತೇ ಅಹೇಸುಂ ಅತೀತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ತವ ಅಭಿನೀಹಾರತೋ ಓರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ತೇಸಂ ತಾವ ಸಾವಕಞಾಣಗೋಚರೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಮಾರಾದಯೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧಾನಂ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತಚಾರಂ ತ್ವಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಸಿ। ಯೇ ಪನ ತೇ ಅಬ್ಭತೀತಾ ತತೋ ಪರತೋ ಛಿನ್ನವಟುಮಾ ಛಿನ್ನಪಪಞ್ಚಾ ಪರಿಯಾದಿಣ್ಣವಟ್ಟಾ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖವೀತಿವತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಾವಕಞಾಣಸ್ಸ ಅವಿಸಯಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ಕಥಂ ಜಾನಿಸ್ಸಸೀತಿ।
ಅನಾಗತಬುದ್ಧಾನಂ ಪನಾತಿ ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಜೋತನೋ, ತೇನ ಅತೀತೇಸು ತಾವ ಖನ್ಧಾನಂ ಭೂತಪುಬ್ಬತ್ತಾ ತತ್ಥ ಸಿಯಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಸವಿಸಯೇ ಗತಿ, ಅನಾಗತೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಸಞ್ಜಾತೇಸು ಕಥನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಜೋತೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಾಗತಾಪೀ’’ತಿಆದಿ
ವಿದಿತಟ್ಠಾನೇ ನ ಕರೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನೇವ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ, ಸೇತುಘಾತತೋ ಚ। ಕಥಂ ಪನ ಥೇರೋ ದ್ವಯಸಮ್ಭವೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಮೇವ ಅಕಾಸಿ, ನ ವಿಭಜ್ಜ ಬ್ಯಾಕಾಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಥೇರೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಾರಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಮಿನೋತೀತಿ ಪಾರಮೀ, ಸಾ ಏವ ಞಾಣನ್ತಿ ಪಾರಮಿಞಾಣಂ, ಸಾವಕಾನಂ ಪಾರಮಿಞಾಣಂ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ। ಸಾವಕಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸಪರಿಯನ್ತಗತೇ ಜಾನನೇ ನಾಯಂ ಅನುಯೋಗೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಜಾನನೇ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣೇತಿ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣವಿಸಯೇ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ। ಸೀಲ ..ಪೇ॰… ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಕಾರಣಾನಂ
೧೪೩. ಅನುಮಾನಞಾಣಂ ವಿಯ ಸಂಸಯಪಿಟ್ಠಿಕಂ ಅಹುತ್ವಾ ‘‘ಇದಮಿದ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಞೇಯ್ಯಂ ಧಾರೇತಿ ನಿಚ್ಛಿನೋತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಞಾಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಅನುಏತೀತಿ ಅನ್ವಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಯೋಗಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅನುಮಾನಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ದಿಟ್ಠೇನ ಅದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅನುಮಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿದಿತೇ ವೇದಕಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥತೋ ವಿದಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅನುಮಾನಞಾಣಂ ನಯಗ್ಗಾಹೋ ವಿದಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿದಿತೋತಿ ವಿದ್ಧೋ ಪಟಿಲದ್ಧೋ, ಅಧಿಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ಅಪರಿಮಾಣೋ ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ಅಪರಿಯನ್ತತ್ತಾ, ತೇನ ವಾ ಅಪರಿಯನ್ತೇನ ಞಾಣೇನ, ಏತೇನೇವ ಥೇರೋ ಯಂ ಯಂ ಅನುಮೇಯ್ಯಮತ್ಥಂ ಞಾತುಕಾಮೋ ‘‘ಸೋ ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಇಮಿನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ। ಪಾಕಾರಸ್ಸ ಥಿರಭಾವಂ ಉದ್ಧಮುದ್ಧಂ ಆಪೇತೀತಿ ಉದ್ಧಾಪಂ, ಪಾಕಾರಮೂಲಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಾಕಾರದ್ವಾರಬನ್ಧಪರಿಖಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಚನ್ತೇ ಭವಂ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಂ। ಪಣ್ಡಿತದೋವಾರಿಕಟ್ಠಾನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಥೇರೋ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕದ್ವಾರನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಆಹಾ’’ತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ಯಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ಪುರಿಸೋ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ। ತಂತಂಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಸು ಛೇಕಭಾವೋ ಬ್ಯತ್ತಭಾವೋ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಂ। ಮೇಧತಿ ಸಮ್ಮೋಸಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿಧಮತೀತಿ ಮೇಧಾ, ಸಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇಧಾವೀ। ಠಾನೇ ಠಾನೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಾ, ಠಾನಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪಞ್ಞಾ। ಅನುಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅನುಪರಿಯಾಯೋ, ಸೋ ಏವ ಪಥೋತಿ ಅನುಪರಿಯಾಯಪಥೋ, ಪರಿತೋ ಪಾಕಾರಸ್ಸ ಅನುಸಂಯಾಯನಮಗ್ಗೋ। ಪಾಕಾರಭಾಗಾ ಸನ್ಧಾತಬ್ಬಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಾಕಾರಸನ್ಧಿ, ಪಾಕಾರಸ್ಸ ಫುಲ್ಲಿತಪ್ಪದೇಸೋ। ಸೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತೇನ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಇಟ್ಠಕಾನಂ ವಿಗಮೇನ ಏವಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಇಟ್ಠಕಾನಂ ಅಪಗತಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಪ್ಪದೇಸೋ, ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ವಾ। ತಞ್ಹಿ ‘‘ವಿವರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಕಿಲಿಟ್ಠನ್ತಿ ಮಲೀನಂ। ಉಪತಾಪೇನ್ತೀತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೇನ ಸನ್ತಾಪೇನ್ತಿ। ವಿಬಾಧೇನ್ತೀತಿ ಪೀಳೇನ್ತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ನೀವರಣೇಹಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ದೇನ್ತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಪಚ್ಚಯೂಪಘಾತೇನ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತಚಿತ್ತಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯಪಿ ಯಥಾಸಭಾವೇನ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೇನ ಯಥಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಭಾವೇತ್ವಾ।
ಪುರಿಮನಯೇ ‘‘ಅಪಿಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಿಸ್ಸಕಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗವಸೇನ ಮಿಸ್ಸಕಾ। ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಾ’’ತಿಆದಿತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಯಥಾಭೂತಂ ಭಾವೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂಯೇವ ಚ ನೇಸಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವತೋ, ತೇಸು ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಧಿಗತೇಸು ಲೋಕನಾಥೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅಧಿಗತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಮಗ್ಗೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ಗಹಿತೇ ಸುನ್ದರೋ ಪಞ್ಹೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರೋ ಆಹ, ನ ಪನೇವಂ ಗಹಿತಂ ಪೋರಾಣೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ। ಥೇರೋತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ।
ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪಚ್ಚನ್ತನಗರಾದೀಸು। ನಗರಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತದತ್ಥಿಕೇಹಿ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ, ಉಪಗತಾನಞ್ಚ ಪರಿಸ್ಸಯರಹಿತಸುಖಾಧಿಗಮನಟ್ಠಾನತೋ। ಪಾಕಾರೋ ವಿಯ ಸೀಲಂ ತದುಪಗತಾನಂ ಪರಿತೋ ಆರಕ್ಖಭಾವತೋ। ಪರಿಯಾಯಪಥೋ ವಿಯ ಹಿರೀ ಸೀಲಪಾಕಾರಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಪರಿಯಾಯಪಥೋತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ಹಿರಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ದ್ವಾರಂ ವಿಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನನಗರಪ್ಪವೇಸನಅಞ್ಜಸಭಾವತೋ। ಪಣ್ಡಿತದೋವಾರಿಕೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ನಿಬ್ಬಾನನಗರಪವಿಟ್ಠಪವಿಸನಕಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣತೋ। ದಿನ್ನೋತಿ ದಾಪಿತೋ, ಸೋಧಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೪೪. ನಿಪ್ಫತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಪಞ್ಚನವುತಿಪಾಸಣ್ಡೇ’’ತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇವ ನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯೇಸನಂ ಚರಮಾನೋ ತೇ ತೇ ಪಾಸಣ್ಡಿನೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುಚ್ಛಿ, ತೇ ನಾಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧೇಸುಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇ ಪನ ಪಾಸಣ್ಡಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ ಏವ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಸಯೇವ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಸ್ಸ ದೇಸಿಯಮಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ। ಪರಸ್ಸ ವಡ್ಢಿತಂ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜನ್ತೋ ವಿಯ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಂ ಹತ್ಥಗತಂ ಅಕಾಸಿ ಅಧಿಗಚ್ಛಿ। ಉತ್ತರುತ್ತರನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಉತ್ತರಣತೋ ಅತಿಕ್ಕಮನತೋ ಉತ್ತರುತ್ತರಂ, ತತೋ ಏವ ಪಧಾನಭಾವಂ ಪಾಪಿತತಾಯ ಪಣೀತಪಣೀತಂ। ಉತ್ತರುತ್ತರನ್ತಿ ವಾ ಉಪರೂಪರಿ। ಪಣೀತಪಣೀತನ್ತಿ ಪಣೀತತರಂ, ಪಣೀತತಮಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಣ್ಹನ್ತಿ ಕಾಳಕಂ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಂ। ಸುಕ್ಕನ್ತಿ ಓದಾತಂ ವೋದಾನಧಮ್ಮಂ। ಸವಿಪಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಪಹಾಯಕಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಭಯಂ ಸವಿಪಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಅಯಂ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮೋ, ಇಮಸ್ಸ ಅಯಂ ಪಹಾಯಕೋ’’ತಿ ಏವಂ ಕಣ್ಹಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ದೇಸನಾವಸೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಂ, ‘‘ಅಯಂ ಸುಕ್ಕಧಮ್ಮೋ, ಇಮಿನಾ ಅಯಂ ಪಹಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸುಕ್ಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಕಣ್ಹಂ। ಸಉಸ್ಸಾಹನ್ತಿ ಫಲುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾವಸೇನ ಸಬ್ಯಾಪಾರಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ। ವಿಪಾಕಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತಸ್ಮಿಂ ದೇಸಿತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಭಗವಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ದೇಸಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಂ ನಾಮ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ। ತಂಜಾನನೇ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಜಾನನಂ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧನ್ತಿ। ‘‘ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ವಿಪಕ್ಖೋ ಪನ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಟ್ಠಂ ಅಗಮ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ। ಥೇರಸಲ್ಲಾಪೋತಿ ಥೇರಾನಂ ಸಲ್ಲಾಪಸದಿಸೋ ವಿನಿಚ್ಛಯವಾದೋ ಕಾಳವಲ್ಲವಾಸೀತಿ ಕಾಳವಲ್ಲವಿಹಾರವಾಸೀ। ಇದಾನೀತಿ ಏತರಹಿ ‘‘ಇದಾಹಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿವಚನಕಾಲೇ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇತಿ ‘‘ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಟ್ಠಂ ಅಗಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾ ನಿಟ್ಠಾನಕಾರಣಭೂತೇ ಯೋನಿಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕನೇ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಬುದ್ಧಗುಣೇಸು ನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಸಮಧಿಗತಕಾಲೇ ಏವ ಥೇರೋ ಬುದ್ಧಗುಣೇಸು ನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಇದಾನಿ ಪನ ತಂ ಪಾಕಟಂ ಜಾತನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ಸುಮತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ। ಅರಹತ್ತೇ ನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅನುಯೋಗಪರಿಹಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯದಿಪಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ‘‘ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಂ ಮಯಾ ಸಮಧಿಗತ’’ನ್ತಿ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಜಾನಾತಿಯೇವ, ಇದಾನಿ ಪನ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಪರಿಮೇಯ್ಯಭೇದೇ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ನಯಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಞಾಣೇ ನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ ಅಹೋಸೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರೋ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣೇ ನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ’’ತಿ ಅವೋಚ।
ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಪನ ನಯತೋ ಆಗತಾ, ತೇ ನಯಗ್ಗಾಹತೋ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೋ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣೇ ತಥಾಜಾನನವಸೇನ ನಿಟ್ಠಙ್ಗತತ್ತಾ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಮೇವ ತಸ್ಸ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ, ತೇನ ತೇನ ಭಾವೇತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಬಹುತಾವಸೇನ ಚ ‘‘ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಪುಥುವಚನೇನ ವುತ್ತಂ। ಅನನ್ತಾಪರಿಮೇಯ್ಯಾನಂ ಅನಞ್ಞವಿಸಯಾನಂ ‘‘ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಸುಟ್ಠು ಅಕ್ಖಾತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಏವಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಅಕ್ಖಾತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯದತ್ಥಂ ದೇಸಿತೋ, ತದತ್ಥಸಾಧನೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಫಲತ್ಥಾಯ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ಅನನ್ತರವಿಪಾಕತ್ತಾ, ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮನನ್ತರಮೇವ ಫಲನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಟ್ಟಚಾರಕತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ, ನಿಯ್ಯಾನಸೀಲೋತಿ ವಾ। ರಾಗದೋಸಮೋಹನಿಮ್ಮದನಸಮತ್ಥೋತಿ ಇಧಾಪಿ ವಙ್ಕಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಜಿಮ್ಹಕುಟಿಲೇ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿದೋಸೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಭಗವಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾ, ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಟ್ಠಙ್ಗಮನೇನ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣೇ ನಿಟ್ಠಙ್ಗತತ್ತಾ ಮಯ್ಹಂ ಸುಟ್ಠು ವಿಭೂತಾ ಸುಪಾಕಟಾ ಜಾತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಥೇರೋ ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋತಿ ಪಸೀದಿ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ।
ಕುಸಲಧಮ್ಮದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೫. ಅನುತ್ತರಭಾವೋತಿ ಅನುತ್ತರಿಯಂ। ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಗುಣಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಉತ್ತರಿತರಂ ನತ್ಥಿ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದೇಸನಾ ಅನುತ್ತರಾತಿ ವದತೀ’’ತಿ। ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಹಿ ಏತಂ ಭುಮ್ಮಂ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಧಮ್ಮದೇಸನಾಹೇತುಪಿ ಭಗವಾವ ಅನುತ್ತರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭೂಮಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ। ಕುಸಲಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಸಯೋ। ವುತ್ತಪದೇತಿ ‘‘ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತವಾಕ್ಯೇ, ಏವಂ ವಾ ವುತ್ತಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ‘‘ಪಞ್ಚಧಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಛೇಕಟ್ಠೇನಪಿ ಕುಸಲಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ತ್ವಂ ರಥಸ್ಸ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸೂತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೮೭)? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಸೋ ಪನ ಛೇಕಟ್ಠೋ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವಿಸುಂ ನ ಗಹಿತೋ। ‘‘ಕಚ್ಚಿ ನು ಭೋತೋ ಕುಸಲಂ, ಕಚ್ಚಿ ಭೋತೋ ಅನಾಮಯ’’ನ್ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೧೫.೧೪೬; ೨.೨೨.೨೦೦೮) ಜಾತಕೇ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಜಾತಕಪರಿಯಾಯಂ ಪತ್ವಾ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಂ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯಂ ಪತ್ವಾ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ‘‘ಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾ ಆಗತಾತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಮೂತಟ್ಠೋ, ದರಥಾಭಾವದೀಪನತೋ ನಿದ್ದರಥಟ್ಠೋ, ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕನಿದ್ದಿಸನತೋ ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೋ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮನಯಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮ…ಪೇ॰… ವಿಪಾಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ಬಾಹಿತಿಕಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೫೮) ಭಗವತೋ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಿಕೇ ವಣ್ಣೇನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ‘‘ಯೋ ಖೋ ಮಹಾರಾಜ ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಅನವಜ್ಜೋ’’ತಿ ಕುಸಲೋ ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ರಞ್ಞೋ ಪಸೇನದಿಸ್ಸ ವುತ್ತೋ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸುಖವಿಪಾಕಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಸಾವಜ್ಜರಹಿತಾ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಯೋ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಚ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏಕನ್ತೇನ ಸುಖವಿಪಾಕಾ ಏವಾತಿ ಅವಜ್ಜರಹಿತತಾಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಅನವಜ್ಜತ್ಥೋ ಕುಸಲ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಫಲಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ ಇದಞ್ಚ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ ಸವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಗಹಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ।
‘‘ಚುದ್ದಸವಿಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೬; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೯) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಗ್ಗಹಟ್ಠೇನಾತಿ ಕುಸಲಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಸಭಾವೇನ। ಕಿಚ್ಚವಸೇನಾತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಕುಸಲಾನುಪ್ಪಾದನಾದಿಕಿಚ್ಚವಸೇನ। ತತೋ ಏವ ಚಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ। ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಪ್ಪಜ್ಜನಸಭಾವೇನ। ‘‘ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ನಾನಾಸಭಾವಾ’’ತಿ।
ಅಧಿಮೋಕ್ಖಾದಿಸಭಾವವಸೇನಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಕಭಾವೇನ। ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಸಭಾವೇನ। ಸಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಾದಿಸಭಾವೇನ। ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖತೋ, ವಟ್ಟಚಾರಕತೋ ಚ ನಿಗ್ಗಮನಟ್ಠೇನ। ಉಪಟ್ಠಾನಾದಿನಾತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಧಮ್ಮವಿಚಯಪಗ್ಗಹಸಮ್ಪಿಯಾಯನಪಸ್ಸಮ್ಭನಸಮಾಧಾನಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ। ಹೇತುಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುಭಾವೇನ। ದಸ್ಸನಾದಿನಾತಿ ದಸ್ಸನಾಭಿನಿರೋಪನಪರಿಗ್ಗಹಸಮುಟ್ಠಾಪನವೋದಾಪನಪಗ್ಗಹುಪಟ್ಠಾನಸಮಾಧಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ।
ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸಾಸನಂ ನಾಮ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ। ತತ್ಥ ಯೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಗತಾ, ತೇ ಸಾಸನಸ್ಸ ಆದಿ, ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಮಜ್ಝೇ, ಫಲಭೂತಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ತಂದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ಪುನ ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ ಭನ್ತೇತಿ ಯಥಾರದ್ಧಾಯ ದೇಸನಾಯ ನಿಗಮನಂ। ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪುನ ವಚನಞ್ಹಿ ನಿಗಮನಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ದೇಸನನ್ತಿ ತಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ದೇಸನಾಪ್ಪಕಾರಂ, ದೇಸನಾವಿಧಿಂ, ದೇಸೇತಬ್ಬಞ್ಚ, ಸಕಲಂ ವಾ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ ಅನವಸೇಸಂ ಅಭಿಜಾನಾತಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾನಾತಿ, ಅಸೇಸಂ ಅಭಿಜಾನನತೋ ಏವ ಉತ್ತರಿ ಉಪರಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ನತ್ಥಿ। ಇತೋತಿ ಭಗವತಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತತೋ। ಅಞ್ಞೋ ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಧಮ್ಮೋ ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಅಯಂ ನಾಮ ಯಂ ಭಗವಾ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಇದಂ ನತ್ಥಿ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಮದೇವ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ। ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಭಿಜಾನನೇ, ದೇಸನಾಯಞ್ಚ ಭಗವತೋ ಉತ್ತರಿತರೋ ನತ್ಥಿ।
ಆಯತನಪಣ್ಣತ್ತಿದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೬. ಆಯತನಪಞ್ಞಾಪನಾಸೂತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ, ರೂಪಾದೀನಞ್ಚ ಆಯತನಾನಂ
ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೭. ಗಬ್ಭೋಕ್ಕಮನೇಸೂತಿ ಪವಿಸತೀತಿ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಪವಿಸನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಠಾತೀತಿ ಸನ್ತಾನಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪವತ್ತತಿ, ತಥಾಭೂತೋ ಚ ತತ್ಥ ವಸನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಸತೀ’’ತಿ। ಪಕತಿಲೋಕಿಯಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಠಮಾ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತೀತಿ ಪಚುರಮನುಸ್ಸಾನಂ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿ ದೇಸನಾವಸೇನ ಇಧ ಪಠಮಾ। ‘‘ದುತಿಯಾ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಲಮೇವಾತಿ ಯುತ್ತಮೇವ।
ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ತಥಾ ವಾತಾನಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಮೇವ ವದತಿ। ಸೇಸನ್ತಿ ಪುನ ‘‘ಏತದಾನುತ್ತರಿಯ’’ತಿಆದಿ ಪಾಠಪ್ಪದೇಸಂ ವದತಿ।
ಆದೇಸನವಿಧಾದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೮. ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಆದಿಸತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಆದೇಸನಾನಿ, ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತನಿಮಿತ್ತಾದೀನಿ, ತಾನಿ ಏವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಂಕಿಣ್ಣರೂಪೇನ ಠಿತತ್ತಾ ಆದೇಸನವಿಧಾ, ಆದೇಸನಾಭಾಗಾ, ತಾಸು ಆದೇಸನವಿಧಾಸು। ತೇನಾಹ ‘‘ಆದೇಸನಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂ’’ತಿ। ಆಗತನಿಮಿತ್ತೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಆದಿಸತಿ, ತಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಉಪಗತನಿಮಿತ್ತೇನ, ನಿಮಿತ್ತಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಲಾಭಾಲಾಭಾದಿಆದಿಸನವಿಧಿದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ತೇ ಮನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾದಿಸನಮೇವ ಆಗತಂ, ತಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನವಸೇನ ವತ್ಥು ಆಗತಂ। ಗತನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಗಮನನಿಮಿತ್ತಂ। ಠಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪರಚಿತ್ತವಿದೂನಂ, ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಸವನವಸೇನ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಞತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ। ಯಕ್ಖಪಿಸಾಚಾದೀನನ್ತಿ ಹಿಙ್ಕಾರಯಕ್ಖಾನಞ್ಚೇವ ಕಣ್ಣಪಿಸಾಚಾದಿಪಿಸಾಚಾನಂ, ಕುಮ್ಭಣ್ಡನಾಗಾದೀನಞ್ಚ।
ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರವಸೇನಾತಿ ವಿಪ್ಫಾರಿಕಭಾವೇನ ಪವತ್ತವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಸೇನ। ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ। ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತಾನನ್ತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಬೋಧನತೋ ವಿರೂಪಂ, ವಿವಿಧಂ ವಾ ಪಲಪನ್ತಾನಂ। ಸುತ್ತಪಮತ್ತಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವೇದನಾಟ್ಟಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇದಂ ವಕ್ಖಾಮಿ, ಏವಂ ವಕ್ಖಾಮೀತಿ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೋ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಅಭಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾಪಿ) ಆಗತತ್ತಾ ಜಾಗರನ್ತಾನಂ ಪಕತಿಯಂ ಠಿತಾನಂ ಅವಿಪ್ಪಲಪನ್ತಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೋ ಕದಾಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಯೋ ಲೋಕೇ ‘‘ಮನ್ತಜಪ್ಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಸ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವುತ್ತಾ। ತಾದಿಸಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಜಮೇವ ‘‘ಜಿವ್ಹಾತಾಲುಚಲನಾದಿಕರವಿತಕ್ಕಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಸುಖುಮಸದ್ದಂ ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ ಸುತ್ವಾ ಆದಿಸತೀತಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಆನನ್ದಾಚರಿಯೋ ಅವೋಚ। ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ಏವ ಪನ ನಾತಿಸುಖುಮೋ ಅತ್ತನೋ, ಅಚ್ಚಾಸನ್ನಪ್ಪದೇಸೇ ಠಿತಸ್ಸ ಚ ಮಂಸಸೋತಸ್ಸಾಪಿ ಆಪಾಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಸೇನ। ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಆದೇಸನವಿಧಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣವಸೇನೇವ ಆಗತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ‘‘ತಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಂ ಗಯ್ಹತಿ, ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಾನುಸಾರೇನಪಿ ತದತ್ಥಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಏತೇನೇವ ಯದೇಕೇ ‘‘ಯಂ ವಿತಕ್ಕಯತೋತಿ ಯಮತ್ಥಂ ವಿತಕ್ಕಯತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ।
ಮನಸಾ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಮನೋಸಙ್ಖಾರಾ, ವೇದನಾಸಞ್ಞಾ। ಪಣಿಹಿತಾತಿ ಪುರಿಮಪರಿಬನ್ಧವಿನಯೇನ ಪಧಾನಭಾವೇನ ನಿಹಿತಾ ಠಪಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಟ್ಠಪಿತಾ’’ತಿ। ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕನಂ ನಾಮ ಉಪ್ಪಾದನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪವತ್ತೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ‘‘ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪದಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನವಸೇನ ಆನೇತಿ। ಆಗಮನೇನಾತಿ ಝಾನಸ್ಸ ಆಗಮನಟ್ಠಾನವಸೇನ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭೇನ। ಉಭಯಂ ಪೇತಂ ಯೋ ಸಯಂ ಝಾನಲಾಭೀ, ಅಧಿಗತಮಗ್ಗೋ ಚ ಅಞ್ಞಂ ತದತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅದ್ಧಾ ಝಾನಂ ಲಭಿಸ್ಸತಿ, ಮಗ್ಗಂ ಅಧಿಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ವಿನಾ ಅನುಮಾನವಸೇನ ಜಾನಾತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆಗಮನೇನ ಜಾನಾತಿ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಅನನ್ತರಾತಿ ವುಟ್ಠಿತಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತದಾ ಹಿ ಪವತ್ತವಿತಕ್ಕಪಜಾನನೇನೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಹಾನಭಾಗಿಯತಾದಿವಿಸೇಸಪಜಾನನಂ।
ಕಿಂ ಪನಿದಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನನ್ತಂ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತಭಾವತೋ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ? ನೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನ ಅರಿಯಾನನ್ತಿ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ತೇ ಅರಿಯಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ತಂ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಭಾವತೋ ‘‘ಉಪರಿಮೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ, ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಉಪರಿಮೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ತೇಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಅರಿಯಾನಂ। ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಭೂಮನ್ತರಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಕಪ್ಪಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ರುಪಪತ್ತಿಯೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ, ನ ‘‘ಚೇತೋ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ‘‘ತಂ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ಸೇಸಂ ನಾಮ।
ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೯. ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ। ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಹೇಸ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಆತಪ್ಪನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ ಆತಪ್ಪತಿ ಕೋಸಜ್ಜಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖನ್ತಿ। ಕುಸಲವೀರಿಯಸ್ಸೇವ ಹೇತ್ಥ ಗಹಣಂ ಅಪ್ಪಮಾದಾದಿಪದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನತೋ। ಪದಹಿತಬ್ಬತೋತಿ ಪದಹನತೋ, ಭಾವನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ವಾಯಮನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋತಿ ಅನುಯುಞ್ಜನತೋ। ಈದಿಸಾನಂ ಪದಾನಂ ಬಹುಲಂಕತ್ತುವಿಸಯತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಆತಪ್ಪಪದಸ್ಸ ವಿಯ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಕತ್ತುಸಾಧನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ನಪ್ಪಮಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾದೋ, ಸತಿಅವಿಪ್ಪವಾಸೋ। ಸಮ್ಮಾ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಾಮನಸಿಕಾರೋ, ತಥಾಪವತ್ತೋ ಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ। ಭಾವನಾನುಯೋಗಮೇವ ತಥಾ ವದತಿ। ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನ ಪಠಮಾ, ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಕರಜಕಾಯೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಸಮಾಪತ್ತಿಭಾವತೋ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನೇವಾತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ, ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಫಲಭಾವತೋ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ।
ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಛವಿಮಂಸಲೋಹಿತಂ ಅಟ್ಠಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ತಾನಿ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಿಮೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಅಟ್ಠಿಆರಮ್ಮಣಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಟ್ಠಿಆರಮ್ಮಣಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ। ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಆಲೋಕಕಸಿಣೇ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಗತದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೋ ಹುತ್ವಾ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇ ಕಾಯೇ ಅಟ್ಠಿಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಸಾಯಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ದುತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠೀ’’ತಿಆದಿ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಮಗ್ಗಸೋಧನವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ವಾ ಕತಪರಿಚಯಸ್ಸ ಸುಖೇನೇವ ವುತ್ತನಯಾ ಅಟ್ಠಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಇಮಂ ಚೇವಾ’’ತಿ ‘‘ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಚಾ’’ತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ತಂ ಝಾನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ದುತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ। ಯಾವ ತತಿಯಮಗ್ಗಾ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ವಸೇನ ಚತುತ್ಥಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಥಿತಾ’’ತಿ।
ಪಾಳಿಯಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೇ, ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಪತ್ತಿದ್ವಯತೋ ವುಚ್ಚಮಾನಂಯೇವ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ। ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸೋತಸದಿಸತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಸೋತಂ, ತದೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪುರಿಮತೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಯಂ ಅಸ್ಸ ಸೋತಾಗತತಾಯ ಸೋತಸದಿಸತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಜಾನಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ ಏಕಮೇವ ಚೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಸೋತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೀಹಿಪಿ ಭಾಗೇಹೀತಿ ಓರಭಾಗಪರಭಾಗೇಹಿ। ಇಧಲೋಕೋ ಹಿಸ್ಸ ಓರಭಾಗೋ, ಪರಲೋಕೋ ಪರಭಾಗೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಸೇನೇತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಧಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಂ ನತ್ಥಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಪತಿಟ್ಠಿತತಾ, ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಪನ ತಂ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದರಾಗವಸೇನಾ’’ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ, ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ, ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರುಳ್ಹಂ। ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರುಳ್ಹಂ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪; ಕಥಾ॰ ೨೯೬; ಮಹಾನಿ॰ ೭)।
ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಂ, ಉಪಯೋಗವಚನಮೇತಂ। ಕಮ್ಮತೋ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ಯೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಸಹಗತಂ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ತಬ್ಭಾವಮೇವ ಉಪಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ಇಧಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ ಇಧ ಕತೂಪಚಿತಕಮ್ಮಭಾವೂಪಗಮನತೋ। ಕಮ್ಮಭವಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಮ್ಮಂ ಜವಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ತದಭಿಮುಖಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಂ। ತೇನೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಬ್ಬತ್ತನಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಪರಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪರತೋ ವಿಪಾಕಂ ದಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಇಧಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ, ದಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಪನ ಪರಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣನ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಕಥಿತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಚೇತಸೋ ಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಜೋತನತೋ।
ಚತುತ್ಥಾಯ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ತತಿಯದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಸಮಥವಸೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇದಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಚ್ಚಲಮೇವ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಪನೇತಬ್ಬತೋ। ಅತ್ಥನ್ತರತ್ಥತಾಯ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಾಯ ಪದಂ ಚಲಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಪರೋ ನಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಠಮದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿಭಾವೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ದುತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಅಟ್ಠಿಕವಣ್ಣಕಸಿಣವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ದುತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತತಿಯಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಪಟಿಲದ್ಧಂ। ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿಭಾವೋ ಪನ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಆಲೋಕಕಸಿಣೇ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಗತದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೋ ಹುತ್ವಾ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇ ಅಟ್ಠಿಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಣ್ಣಕಸಿಣವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಸ। ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ತತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ವಸೇನ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಚತುತ್ಥಾತಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಗತದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ತಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಚತುತ್ಥಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ। ಇಧಾಪಿ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಚೇತಸೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ತತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ, ಅರಹತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಚತುತ್ಥಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹೇಸಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದೇಯ್ಯ। ‘‘ಪಠಮಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಟ್ಠಿಆರಮ್ಮಣಪಠಮಜ್ಝಾನಪಾದಕೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ಪಠಮಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ। ಅಟ್ಠಿಆರಮ್ಮಣದುತಿಯಜ್ಝಾನಪಾದಕೋ ದುತಿಯಮಗ್ಗೋ ದುತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ। ಪರಚಿತ್ತಞಾಣಸಹಗತಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಪಾದಕಾ ತತಿಯಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಾ ತತಿಯಚತುತ್ಥದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿಯೋತಿ
ಪುಗ್ಗಲಪಣ್ಣತ್ತಿದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೦. ಪುಗ್ಗಲಪಣ್ಣತ್ತೀಸೂತಿ ಲೋಕವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ। ಲೋಕವೋಹಾರೋ ಹೇಸ, ಯದಿದಂ ‘‘ಸತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿ। ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತೋ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸತ್ತನಿಕಾಯಸ್ಸ ಪೂರಣತೋ ಗಲನತೋ, ಮರಣವಸೇನ ಪತನತೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ। ಸನ್ತತಿಯಾ ನಯನತೋ ನರೋ। ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪೋಸನತೋ ಪೋಸೋ। ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾಸು ವೋಹರಿತಬ್ಬಾಸು। ‘‘ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಲೋಕಪಞ್ಞತ್ತೀಸೂತಿ ಸತ್ತಲೋಕಗತಪಞ್ಞತ್ತೀಸು। ಅನುತ್ತರೋ ಹೋತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ।
ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹೀತಿ ಕಾರಣೇ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಚೇತಂ ಪುಥುವಚನಂ, ಆವುತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಚಾಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ, ಏತೇನ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ, ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರವಾದೋ, ‘‘ನಾಮಕಾಯತೋ, ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ತಿಪಿಟಕಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರವಾದೋ, ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕವಾರಂ ವಿಮುತ್ತೋವ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕವಾರಂ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರವಾದೋ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಥೇರವಾದಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದನೇಹಿ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಅನಾಗಾಮಿನೋತಿ ಭೂತಪುಬ್ಬಗತಿಯಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತೋ ಅನಾಗಾಮೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪಾಳೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪಾಳಿ। ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾತಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಹಜಾತನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ। ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ದಿಸ್ವಾತಿ ದಸ್ಸನಹೇತು। ನ ಹಿ ಆಸವೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ದಸ್ಸನಕಾರಣಾ ಪನ
ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಸೇಸತೋ ಮುತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ಅನವಸೇಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ। ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ, ನ ತದೇಕದೇಸಭೂತರೂಪಜ್ಝಾನಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ। ಏವಞ್ಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಕದೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋತಿ।
ಫುಟ್ಠನ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತೋ ಫುಟ್ಠನ್ತೋ, ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಂ ಅನನ್ತರೋ ಕಾಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಫುಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾಲಮೇವ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ, ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಸಚ್ಛಿಕರಣೂಪಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ ಝಾನಫಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗತ್ತಯವಜ್ಝಾ ಆಸವಾ। ಯೋ ಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ, ನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋ ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತು ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ।
ದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತೇನ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಸೋಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ವಿಯ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಪಜಾನಾತಿ, ಪಜಾನನ್ತೋ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ‘‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ತಣ್ಹಂ ಪನ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಇತೋ ಸಮುದೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಸಮುದಯೋ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಅರಿಯೋ ಪನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ನಾನಕ್ಖಣೇ ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಇದಾನಿ ತಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾತಿ ತಥಾಗತೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ವಿದಿತಾ ಪಾಕಟಾ ಕತಾ। ಧಮ್ಮಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ। ವೋದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸುದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ। ವೋಚರಿತಾತಿ ಸುಚರಿತಾ, ತೇಸು ತೇನ ಪಞ್ಞಾ ಸುಟ್ಠು ಚರಾಪಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸದ್ಧಾಯ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸದ್ದಹನವಸೇನ ವಿಮುತ್ತೋ, ಏತೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸದ್ಧಾಮತ್ತೇನ ವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಾ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ನೋ ಚ ಖೋ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ, ನ ಏವಂ ಸದ್ಧಾಯ ವಿಮುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಂ ಪನ ನೇಸಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇ ನಾನತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ? ನತ್ಥಿ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ? ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತೇನ। ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹಿ ಆಗಮನಮ್ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನ, ಅಕಿಲಮನ್ತೋ ಚ ಸಕ್ಕೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತುಂ, ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ಆರಮ್ಮಣಂ ಧಮ್ಮೋ, ಪಞ್ಞಾ। ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪಧಾನಂ। ಪಞ್ಞಂ ವಾಹೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಾಹೀ, ಪಞ್ಞಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಞಾ ವಾ ಇಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾಹೇತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಮುಖಂ ಗಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತಸ್ಮಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೭೭೦, ೭೭೬) ವುತ್ತತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ, ತಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೭೭೬) ವುತ್ತನಯೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪಧಾನದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೧. ಪದಹನವಸೇನಾತಿ ಭಾವನಾನುಯೋಗವಸೇನ। ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಪಧಾನಾತಿ ವುತ್ತಾ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಾದಿಭಾವೇನ ಪದಹಿತಬ್ಬತೋ ಭಾವೇತಬ್ಬತೋ।
ಪಟಿಪದಾದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೨. ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆಗಮನಕಾಲೇ ಕಿಚ್ಛೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲಮನ್ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ। ದನ್ಧಂ ತಂ ಠಾನಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇಸು ಕಿಲೇಸೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸೇ ಚಿರಂ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಾ ಏಸಾ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪಟಿಪದಾಯ ದುಕ್ಖತ್ತಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಪಞ್ಞಾಯ ಚ ದನ್ಧತ್ತಾ ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಆಗಮನವಸೇನ ‘‘ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಪರಿ ತೀಸು ಪದೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಭಸ್ಸಸಮಾಚಾರಾದಿದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೩. ಭಸ್ಸಸಮಾಚಾರೇತಿ ವಚೀಸಮಾಚಾರೇ। ಠಿತೋತಿ ಯಥಾರದ್ಧಂ ತಂ ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಥೇನ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೋ’’ತಿ। ಮುಸಾವಾದೂಪಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಪವತ್ತೇನ ಮುಸಾವಾದೇನ ಉಪಸಂಹಿತಂ। ವಿಭೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಸುಂಭಾವೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತನ್ತಿ ವೇಭೂತಿಕಂ, ತದೇವ ವೇಭೂತಿಯಂ, ಪೇಸುಞ್ಞಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭೇದಕರವಾಚ’’ನ್ತಿ। ಕರಣುತ್ತರಿಯಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾರಮ್ಭತೋ ಜಾತಾತಿ ಸಾರಮ್ಭಜಾ। ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತ್ವಂ ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಬಹಿದ್ಧಾಕಥಾ ಅಮನಾಪಾ, ‘‘ತುಯ್ಹ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ವಿಕ್ಖೇಪಕಥಾಪವತ್ತನ್ತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಕಥಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ। ಜಯಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಜಯಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಭಾಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಮನ್ತನಂ ಜಾನನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಮನ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಂ ನಿಪಾತಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಯುತ್ತಕಥಮೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ, ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ಯುತ್ತರೂಪಮೇವ ಕಥಂ। ಹದಯೇ ನಿದಹಿತಬ್ಬಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾಲೇನಾ’’ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸುಭಾಸಿತವಾಚಾ ‘‘ಏವಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಸೀಲಾಚಾರೇತಿ ಸೀಲೇ ಚ ಆಚಾರೇ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲೇ ಚೇವ ಪರಿಸುದ್ಧಮನೋಸಮಾಚಾರೇ ಚ। ಠಿತೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೋ। ಸಚ್ಚಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಚ್ಚೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚ್ಚಕಥೋ’’ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸದ್ಧೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ। ‘‘ನನು ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಚ್ಚಂ ಕಥಿತಮೇವಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ? ಹೇಟ್ಠಾ ಹಿ ವಚೀಸಮಾಚಾರಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಸಚ್ಚಂ ಕಥಿತಂ, ಪಟಿಪಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಇಧ ಸೀಲಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಚ್ಚಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಕಥಿತಂ। ‘‘ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಕಥಾಯ ಆರಬ್ಭನ್ತರಞ್ಚೇತಂ, ತಥಾಪಿ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಅನನ್ತರಮೇವ ಸಚ್ಚಸ್ಸ ಕಥನಂ ಪುನರುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಪರಸ್ಸ ಚೋದನಾವಸರೋ ಮಾ ಹೋತೂ’’ತಿ ತತ್ಥ ಪರಿಹಾರಂ ದಾತುಕಾಮೋ ‘‘ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಹೇಟ್ಠಾ ವಾಚಾಸಚ್ಚಂ ಕಥಿತಂ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಸುಭಾಸಿತವಾಚಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ। ಅನ್ತಮಸೋ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಧ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಸೀಲಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ‘‘ಏವಂ ಪರಿತ್ತಕಂ ಖೋ, ರಾಹುಲ, ತೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಯೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇ ಲಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿ ನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ।
ಗುತ್ತಾ ಸತಿಕವಾಟೇನ ಪಿದಹಿತಾ ದ್ವಾರಾ ಏತೇನಾತಿ ಗುತ್ತದ್ವಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಛಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ। ಸಮನ್ತಿ ಅವಿಸಮಂ। ಸಮಚಾರಿತಾ ಹಿ ಕಾಯವಿಸಮಾದೀನಿ ಪಹಾಯ ಕಾಯಸಮಾದಿಪೂರಣಂ। ನಿಸಜ್ಜಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಭಾವನಾಯ ಚಿತ್ತಪರಿಸೋಧನಞ್ಹಿ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ, ನ ನಿದ್ದಾವಿನೋದನಮತ್ತಂ। ನಿತ್ತನ್ದೀತಿ ವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧೋ। ಸಾ ಪನ ನಿತ್ತನ್ದಿತಾ ಕಾಯಾಲಸಿಯವಿಗಮನೇ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಯಾಲಸಿಯವಿರಹಿತೋ’’ತಿ। ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುವಿಧೋಪಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ಗಹಿತೋತಿ ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಯಿಕವೀರಿಯೇನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಗಣವಿಹಾರೋ ಸಙ್ಗಣಿಕಾ, ಸಾ ಪನ ಕಿಲೇಸೇಹಿಪಿ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸೇತುಂ ‘‘ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗಣೇನ ಸಙ್ಗಣಿಕಂ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕನ್ತಿ। ಆರಮ್ಭವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ಅನಧಿಗತವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಕಾರಣವಸೇನ ಏಕವಿಹಾರೀ, ನ ಕೇವಲಂ ಏಕೀಭಾವವಸೇನ। ಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಣಿಕನ್ತಿ ಯಥಾ ತಥಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನವಸೇನ ವಾ। ಸಮಥವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ।
ಕಲ್ಯಾಣಪಟಿಭಾನೋತಿ ಸುನ್ದರಪಟಿಭಾನೋ, ಸಾ ಪನಸ್ಸ ಪಟಿಭಾನಸಮ್ಪದಾ ವಚನಚಾತುರಿಯಸಹಿತಾವ ಇಚ್ಛಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಾಕ್ಕರಣ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚಾ’’ತಿ। ‘‘ಪಟಿಭಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಞಾಣಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಿತವಚನಮ್ಪಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಯುತ್ತಂ ಕಾರಣಯುತ್ತಂ ಪಟಿಭಾನಮಸ್ಸಾತಿ ಯುತ್ತಪಟಿಭಾನೋ। ಪುಚ್ಛಿತಾನನ್ತರಮೇವ ಸೀಘಂ ಬ್ಯಾಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನೋ ಮುತ್ತಪಟಿಭಾನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ನೋ ಮುತ್ತಪಟಿಭಾನೋ। ಇಧ ಪನ ವಿಕಿಣ್ಣವಾಚೋ ಮುತ್ತಪಟಿಭಾನೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಚಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಿತಭಿಕ್ಖು ಮುತ್ತಪಟಿಭಾನೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗಮನಸಮತ್ಥಾಯಾತಿ ಧಾರಣಸಮತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಸತಿವೀರಿಯಸಹಿತತಾಯ ಯಥಾಸುತಂ ಯಥಾಪರಿಯತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾಯ। ಮುನನತೋ ಅನುಮಿನನತೋ ಮುತೀತಿ ಅನುಮಾನ ಪಞ್ಞಾಯ ನಾಮಂ। ತೀಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ‘‘ಗತಿಮಾ ಧಿತಿಮಾ ಮುತಿಮಾ’’ತಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ। ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ। ಇಧಾತಿ ‘‘ಧಿತಿಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ। ವೀರಿಯಮ್ಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಗುಣಭೂತಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ಹೇಟ್ಠಾತಿ ‘‘ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ, ಝಾಯೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ। ಇಧಾತಿ ‘‘ಧಿತಿಮಾ ಮುತಿಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಬುದ್ಧವಚನಗಣ್ಹನಪಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ ಕರಣಪುಬ್ಬಾಪರಕೋಸಲ್ಲಪಞ್ಞಾದೀಪನತೋ। ಕಿಲೇಸಕಾಮೋಪಿ ವತ್ಥುಕಾಮೋ ವಿಯ ಯಥಾಪವತ್ತೋ ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇಸು ಅಗಿದ್ಧೋ’’ತಿ।
ಅನುಸಾಸನವಿಧಾದೇಸನಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೪. ಅತ್ತನೋ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭೂತೇನ ಪಥಮನಸಿಕಾರೇನ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೇನ। ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ।
೧೫೫. ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಿಞಾಣೇತಿ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಜಾನನೇ।
೧೫೬. ಪರಿಯಾದಿಯಮಾನೋತಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುದ್ಧಕ್ಖನ್ಧೇಯೇವ ಅನುಸ್ಸರತಿ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಏಕೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಹಿತಂ, ‘‘ಅಮುತ್ರಾಸಿಂ ಏವಂನಾಮೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಆರೋಹನೇ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ, ಓರೋಹನೇ ಪನ ಞಾಣಸ್ಸ ಥಿರಭೂತತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುದ್ಧಕ್ಖನ್ಧೇಯೇವ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ। ಏತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧಂ। ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೇನ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕತ್ತಾ’’ತಿ। ಠಾನನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಅವಟ್ಠಾನಂ। ನಿಯಮೋತಿ ವಾದನಿಯಮೋ ಪಟಿನಿಯತವಾದತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ।
೧೫೭. ಪಿಣ್ಡಗಣನಾಯಾತಿ ‘‘ಏಕಂ ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಗಣೇತ್ವಾ ಸಙ್ಕಲನಪದುಪ್ಪಾದನಾದಿನಾ ಪಿಣ್ಡನವಸೇನ ಗಣನಾಯ। ಅಚ್ಛಿದ್ದಕವಸೇನಾತಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಕಗಣನಾವಸೇನ ಗಣನಾ ಕಮಗಣನಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇ ಏತ್ತಕಾನಿ ಪಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಜಲಾಸಯೇ ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಾಳ್ಹಕಾನೀ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಗಣೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಏಕಜ್ಝಮ್ಪಿ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಗಣನಾ। ಕಮಗಣನಾ ಹಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಛಿನ್ದಿಕಾ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಗಣನಾ ಸವನನ್ತರಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಮನಸಾವ ಗಣೇತಬ್ಬತೋ ‘‘ಮನೋಗಣನಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೋಗಣನಾಯಾ’’ತಿ। ಪಿಣ್ಡಗಣನಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ವಿಭಾಗಗಣನಂ। ಸಙ್ಖಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಭಾವತೋ। ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಯಾ ಪೂರಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇತರಾಸಂ ಪೂರಣೇನ ವಿನಾ ತಸ್ಸಾ ಪೂರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ದಸನ್ನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪೂರಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ। ಏತ್ತಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇಥಾತಿ ದೀಪೇತಿ ಥೇರೋ। ಯಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಾಕಾರಂ ಸಉದ್ದೇಸಂ ಅನುಸ್ಸರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಆಯುನೋ ವಸ್ಸಾದಿಗಣನಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ ತಸ್ಸ ಅವಿಸಯಭಾವತೋ।
೧೫೮. ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಯೇವ ಅನುತ್ತರಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ। ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಭಾಗಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತೀತಬುದ್ಧಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅನುತ್ತರಭಾವೇನ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಬುದ್ಧೇಹಿ ಏಕಸದಿಸಭಾವೇನ ಚ।
೧೫೯. ಆಸವಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಸಾಸವಾ। ಉಪೇಚ್ಚ ಉಪಾಧೀ, ದೋಸಾರೋಪನಾನಿ, ಸಹ ಉಪಾಧೀಹೀತಿ ಸಉಪಾಧಿಕಾ। ಅನರಿಯಿದ್ಧಿಯಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತದೋಸೇನ ಏಕಚ್ಚೇ ಉಪಾರಮ್ಭಂ ದದನ್ತಿ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಕೇವಟ್ಟಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ನೋ ‘‘ಅರಿಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಾಸವಭಾವತೋ। ನಿದ್ದೋಸೇಹಿ ನಿದ್ದೋಸಾ ದೋಸೇಹಿ ಸಹ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ। ತತೋ ಏವ ಅನುಪಾರಮ್ಭಾ। ಅರಿಯಾನಂ ಇದ್ಧೀತಿ ಅರಿಯಿದ್ಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞೀತಿ ಇಟ್ಠಸಞ್ಞೀ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತೋ। ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇತಿ ಅಮನುಞ್ಞೇ ಅನಿಟ್ಠೇ ಧಾತುಸಞ್ಞನ್ತಿ ‘‘ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಂ। ಉಪಸಂಹರತೀತಿ ಉಪನೇತಿ ಪವತ್ತೇತಿ। ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠೇ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ। ಮೇತ್ತಾಯ ವಾ ಫರತೀತಿ ಮೇತ್ತಂ ಹಿತೇಸಿತಂ ಉಪಸಂಹರನ್ತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ತಂ ತತ್ಥ ಫರತಿ। ಧಾತುತೋ ವಾ ಉಪಸಂಹರತೀತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಚಿನ್ತನೇನ ಧಾತುಸೋ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಂ ವಾ ತತ್ಥ ಪವತ್ತೇತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಸತ್ತೇ ಞಾತಿಮಿತ್ತಾದಿಕೇ ಯಾಥಾವತೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವಚಿನ್ತನೇನ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ವಿಸಭಾಗಭೂತೇ ‘‘ಕೇಸಾದಿ ಅಸುಚಿಕೋಟ್ಠಾಸಮೇವಾ’’ತಿ ಅಸುಭಸಞ್ಞಂ ಫರತಿ ಅಸುಭಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಛಳಾರಮ್ಮಣಾಪಾಥೇ ಪರಿಸುದ್ಧಪಕತಿಭಾವಾವಿಜಹನಲಕ್ಖಣಾಯ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ।
ತಂ ದೇಸನನ್ತಿ ತಂ ದ್ವೀಸು ಇದ್ಧಿವಿಧಾಸು ದೇಸನಪ್ಪಕಾರಂ ದೇಸನಾವಿಧಿಂ। ಅಸೇಸಂ ಸಕಲನ್ತಿ ಅಸೇಸಂ ನಿರವಸೇಸಂ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾನಾತಿ। ಅಸೇಸಂ ಅಭಿಜಾನತೋ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ನತ್ಥಿ। ಇತೋತಿ ಭಗವತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾತತೋ। ಅಞ್ಞೋ ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಧಮ್ಮೋ ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಅಯಂ ನಾಮ ಯಂ ಭಗವಾ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಇದಂ ನತ್ಥಿ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಮದೇವ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ। ದ್ವೀಸು ಇದ್ಧಿವಿಧಾಸು ಅಭಿಜಾನನೇ, ದೇಸನಾಯಞ್ಚ ಭಗವತೋ ಉತ್ತರಿತರೋ ನತ್ಥಿ। ಇಮಿನಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ನ ಕೇವಲಂ ವುತ್ತತ್ಥಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ಅಥ ಖೋ ಅವುತ್ತತ್ಥಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಂ ತಂ ಭನ್ತೇತಿಆದಿನಾಪಿ ಹಿ ಭಗವತೋ ಗುಣದಸ್ಸನಂ ತಸ್ಸೇವ ಪಸಾದಸ್ಸ ಕಾರಣವಿಭಾವನಂ।
ಅಞ್ಞಥಾಸತ್ಥುಗುಣದಸ್ಸನಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೬೦. ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಬುದ್ಧಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞೋ ಏವಾಯಂ ಪಕಾರೋ ‘‘ಯಂ ತಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಆರದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪರೇನಾಪಿ ಆಕಾರೇನಾ’’ತಿ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಸದ್ದಹನತೋ ವಿಸೇಸತೋ ಸದ್ಧಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ ನಾಮ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ, ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇ ಹಿ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ, ‘‘ಅನುಪ್ಪತ್ತಂ ತಂ ಭಗವತಾ’’ತಿ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನೇನ ಚ ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯಂ ‘‘ಸದ್ಧೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ, ತಸ್ಮಾ। ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸಮಧಿಗಮಮೂಲಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣಸಮಧಿಗಮಸ್ಸ ‘‘ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮಾಸಪದೇಸು ‘‘ವೀರಿಯಂ ಥಾಮೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಅವಯವಪದಾನಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರಕ್ಕಮಪದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಧೋರಯ್ಹೋ। ತೇನಾಹ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯೇನಾತಿ ಅಸಿಥಿಲವೀರಿಯೇನ। ಥಿರವೀರಿಯೇನಾತಿ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತವೀರಿಯೇನ। ಅಸಮಧುರೇಹೀತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಧುರೇಹಿ। ಪರೇಸಂ ಅಸಯ್ಹಸಹನಾ ಹಿ ಲೋಕನಾಥಾ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾಪರಿಮೇಯ್ಯಭೇದಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಗುಣಜಾತಂ। ಪಾರಮಿತಾ, ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ತಯಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಮಾನಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತ…ಪೇ॰… ಊನೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ।
ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗನ್ತಿ ಕಾಮಸುಖೇ ಅಲ್ಲೀನಾ ಹುತ್ವಾ ಅನುಯುಞ್ಜನಂ। ಕೋ ಜಾನಾತಿ ಪರಲೋಕಂ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ, ಏತ್ಥ ‘‘ಕೋ ಏಕವಿಸಯೋಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರೋ’’ತಿ ಏವಂದಿಟ್ಠಿ ಹುತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುಖೋತಿ ಇಟ್ಠೋ ಸುಖಾವಹೋ। ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಯಾತಿ ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಯ ತರುಣಿಯಾ। ಮುದುಕಾಯಾತಿ ಸುಖುಮಾಲಾಯ। ಲೋಮಸಾಯಾತಿ ತರುಣಮುದುಲೋಮವತಿಯಾ। ಮೋಳಿಬನ್ಧಾಹೀತಿ ಮೋಳಿಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧಕೇಸಾಹಿ। ಪರಿಚಾರೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಾರಿಚಾರಿಕಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿತೋ ಚಾರೇನ್ತಿ। ಲಾಮಕನ್ತಿ ಪಟಿಕಿಲಿಟ್ಠಂ। ಗಾಮವಾಸೀನಂ ಬಾಲಾನಂ ಧಮ್ಮಂ। ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮಿದನ್ತಿ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಂ। ಯಥಾ ಪನ ತಂ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮಿದ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೇಹಿ ಸೇವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಅನರಿಯೇಹಿ ಸೇವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ಅನರಿಯಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಿದ್ದೋಸತ್ಥೋ ಅರಿಯತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನರಿಯನ್ತಿ ನ ನಿದ್ದೋಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನತ್ಥಸಂಯುತ್ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾದಿವಿವಿಧವಿಪುಲಾನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ। ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಿಲಮಥಸ್ಸ ಖೇದನಸ್ಸ ಅನುಯುಞ್ಜನಂ। ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಂ। ದುಕ್ಖಮನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖಮಂ।
ಆಭಿಚೇತಸಿಕಾನನ್ತಿ ಅಭಿಚೇತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ, ಅಧಿಚಿತ್ತಂ ವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಚೇತಸಿ ಜಾತಾನೀತಿ ಆಭಿಚೇತಸಿಕಾನಿ, ಅಭಿಚೇತೋಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ವಾ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಸುಖವಿಹಾರಾನಂ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ತತ್ಥ ಸುಖವಿಹಾರಭೂತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ರೂಪಾವಚರಝಾನಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಾನಿ ಹಿ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಝಾಯಿನೋ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಂ ವಿನ್ದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ। ಕಥಿತಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರೋ’’ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತ್ತಾ, ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸುಖುಮಸಞ್ಹಿತತ್ತಾ ಚ। ಸಹ ಮಗ್ಗೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಕಥಿತಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಚುನ್ದ ಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಾ ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೮೪) ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಫಲಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಭಾವೇನ ಕಥಿತಾ। ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಾನಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಜ್ಝಾನಾನೀ’’ತಿ ಕಥಿತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಕಾಮಲಾಭೀತಿ ನಿಕಾಮೇನ ಲಾಭೀ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಲಾಭೀ। ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯಥಾಕಾಮಲಾಭೀ’’ತಿ। ಅದುಕ್ಖಲಾಭೀತಿ ಸುಖೇನೇವ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ। ಅಕಸಿರಲಾಭೀತಿ ಅಕಸಿರಾನಂ ವಿಪುಲಾನಂ ಲಾಭೀ, ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನೇವ ವುಟ್ಠಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಲಾಭೀಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ। ಏಕಚ್ಚೋ ತಥಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಪಾರಿಬನ್ಧಕೇ ಪನ ಕಿಚ್ಛೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ। ಏಕಚ್ಚೋ ತಥಾ ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಪಾರಿಬನ್ಧಕೇ ಚ ಅಕಿಚ್ಛೇನೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ
ಅನುಯೋಗದಾನಪ್ಪಕಾರವಣ್ಣನಾ
೧೬೧. ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಯಾತಿ ಇಮಾಯ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಇಮಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತಾಯ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಯಾ। ಜಾತಿಖೇತ್ತಭಾವೇನ ಹಿ ತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ತಕಾಯ ಏವ ಜಾತಿಖೇತ್ತಭಾವೋ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ತತ್ತಕಂ ಏವ ಜಾತಿಖೇತ್ತಂ। ಸರಸೇನೇವ ಆಣಾಪವತ್ತನಟ್ಠಾನಂ ಆಣಾಖೇತ್ತಂ। ಬುದ್ಧಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಂ ಠಾನಂ ವಿಸಯಖೇತ್ತಂ। ಓಕ್ಕಮನಾದೀನಂ ಛನ್ನಮೇವ ಗಹಣಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾದಿಕಾಲೇಪಿ ತಸ್ಸ ಪಕಮ್ಪನಲಬ್ಭನತೋ। ಆಣಾಖೇತ್ತಂ ನಾಮ, ಯಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ವಿವಟ್ಟತಿ ಚ। ಆಣಾ ವತ್ತತಿ ತನ್ನಿವಾಸಿದೇವತಾನಂ ಸಿರಸಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಕೇವಲಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆನುಭಾವೇನೇವ, ನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ। ‘‘ಯಾವತಾ ಪನ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೮೧) ವಚನತೋ ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಆಣಾ ಪವತ್ತೇಯ್ಯೇವ।
ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸದಿಸೋ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧; ಮಹಾವ॰ ೧೧; ಕಥಾ॰ ೪೦೫) ಇಮಿಸ್ಸಾ
ಏಕತೋತಿ ಸಹ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನ ಕಾಲೋ ಕಥಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ? ಚರಿಮಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿಸಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪಟಿಲೋಮಕ್ಕಮೇನ ವದತಿ। ಖೇತ್ತಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋವ ಹೋತಿ ‘‘ಇದಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಜಾತಿಖೇತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಕೇನ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ? ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಏತ್ಥನ್ತರೇತಿ ಚರಿಮಭವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ, ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ।
ತಿಪಿಟಕಅನ್ತರಧಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
‘‘ನ ‘‘ತೀಣಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಪತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನೇನ ಸಾಸನಸ್ಸ ಓಸಕ್ಕಿತತ್ತಾ ಅಪರಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಲದ್ಧಾವಸರಾ ಹೋತಿ। ಪಟಿಪದಾತಿ ಪಟಿವೇಧಾವಹಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ।
‘‘ಪರಿಯತ್ತಿ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಯಿದಂ ಹೀನಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹಿ ಠಿತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ।
ಮಾತಿಕಾಯ ಅನ್ತರಹಿತಾಯಾತಿ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೯, ೪೪; ಪಾಚಿ॰ ೪೫) ನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯಥಾ ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಧರನ್ತೇ ಏವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ, ಏವಂ ಸತಿ ಏವ ತದುಭಯೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ತದುಭಯಾಭಾವೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ತಯಿದಂ ತಯಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ಠಿತಿಹೇತೂತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಪಬ್ಬಜ್ಜಾಉಪಸಮ್ಪದಾಸು ಠಿತಾಸು ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾಧೀನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಧೀನಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ, ತಂ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಿದ್ಧಾಸು ಪಬ್ಬಜ್ಜುಪಸಮ್ಪದಾಸು ಚ ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಓಸಕ್ಕಿತಂ ನಾಮಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಪಟಿವೇಧಸೀಲಭೇದದ್ವಯಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ
ಸಾಸನಅನ್ತರಹಿತವಣ್ಣನಾ
ಏತೇನ ಕಾಮಂ ‘‘ಸಾಸನಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪರಿಯತ್ತಿ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪರಿಯತ್ತಿ ಪನ ಪಟಿಪತ್ತಿಹೇತುಕಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಸತಿ ಸಾ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ ಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನಂ ಸಾಸನೋಸಕ್ಕನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಯಿದಂ ಸಾಸನೋಸಕ್ಕನಂ ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನೋಸಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೀಣಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಧಾತೂನಂ ಸನ್ನಿಪಾತನಾದಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತಾತಿ ಕಾರುಞ್ಞನ್ತಿ ಪರಿದೇವನಕಾರುಞ್ಞಂ। ಜಮ್ಬುದೀಪೇ, ದೀಪನ್ತರೇಸು, ದೇವನಾಗಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸು ಚ ವಿಪ್ಪಕಿರಿತ್ವಾ ಠಿತಾನಂ ಧಾತೂನಂ ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕಟ್ಠಾನೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಸನ್ನಿಪಾತನಂ, ರಸ್ಮಿವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ತತ್ಥ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ಉಟ್ಠಾನಂ, ಏಕಜಾಲಿಭಾವೋ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಸತ್ಥು ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅನಚ್ಛರಿಯತ್ತಾತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಚ್ಛರಿಯತ್ತಾಭಾವದೋಸತೋತಿ ‘‘ದೇಸನಾಯ ಚ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ’’ತಿ, ಏತೇನ ಚ ಅನಚ್ಛರಿಯತ್ತಮೇವ ಸಾಧೇತಿ। ‘‘ವಿವಾದಭಾವತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ವಿವಾದಾಭಾವತ್ಥಂ ದ್ವೇ ಏಕತೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ಥಾತಿ ಮಿಲಿನ್ದಪಞ್ಹೇ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೫.೧.೧)। ಏಕುದ್ದೇಸೋತಿ ಏಕೋ ಏಕವಿಧೋ ಅಭಿನ್ನೋ ಉದ್ದೇಸೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಏಕಂ ಏವ ಬುದ್ಧಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಏಕಬುದ್ಧಧಾರಣೀ, ಏತೇನ ಏವಂಸಭಾವಾ ಏತೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ಯೇನ ದುತಿಯಂ ಬುದ್ಧಗುಣಂ ಧಾರೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಅಯಂ ಲೋಕಧಾತೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನಿಪ್ಫನ್ನಾನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವವಿಸೇಸೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುನ್ತಿ। ‘‘ನ ಧಾರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವ ಅಧಾರಣಂ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಲೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಚಲೇಯ್ಯಾತಿ ಪರಿಪ್ಫನ್ದೇಯ್ಯ। ಕಮ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ಪವೇಧೇಯ್ಯ। ನಮೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ನತಾ ಭವೇಯ್ಯ। ಓಣಮೇಯ್ಯಾತಿ ಓಸೀದೇಯ್ಯ। ವಿನಮೇಯ್ಯಾತಿ ವಿವಿಧಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ನಮೇಯ್ಯ। ವಿಕಿರೇಯ್ಯಾತಿ ವಾತೇನ ಭುಸಮುಟ್ಠಿ ವಿಯ ವಿಪ್ಪಕಿರೇಯ್ಯ। ವಿಧಮೇಯ್ಯಾತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇಯ್ಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯ। ತಥಾಭೂತಾ ಚ ನ ಕತ್ಥಚಿ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಠಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಮುಪಾದಿಕಾತಿ ಸಮಂ ಉದ್ಧಂ ಪಜ್ಜತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಮುಪಾದಿಕಾ, ಉದಕಸ್ಸ ಉಪರಿ ಸಮಂಗಾಮಿನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಣ್ಣೇನಾತಿ ಸಣ್ಠಾನೇನ। ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಆರೋಹೇನ। ಕಿಸಥೂಲೇನಾತಿ ಕಿಸಥೂಲಭಾವೇನ, ಪರಿಣಾಹೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪೀತಿ ದ್ವೇಪಿ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಾ ಸರೀರಭಾರಂ।
ಛಾದೇನ್ತನ್ತಿ ರೋಚೇನ್ತಂ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಂ। ತನ್ದೀಕತೋತಿ ತೇನ ಭೋಜನೇನ ತನ್ದೀಭೂತೋ। ಅನೋಣಮಿತದಣ್ಡಜಾತೋತಿ ಯಾವದತ್ಥಭೋಜನೇನ ಓಣಮಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಕಿಂ ಭುತ್ತೋವಾತಿ ಏಕಂ ವಡ್ಢಿತಕಂ ಭುತ್ತಮತ್ತೋವ ಮರೇಯ್ಯಾತಿ। ಅತಿಧಮ್ಮಭಾರೇನಾತಿ ಧಮ್ಮೇನ ನಾಮ ಪಥವೀ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಸಕಿಂ ತೇನೇವ ಚಲತಿ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪುನ ಥೇರೋ ರತನಂ ನಾಮ ಲೋಕೇ ಕುಟುಮ್ಬಂ ಸನ್ಧಾರೇನ್ತಂ, ಅಭಿಮತಞ್ಚ ಲೋಕೇನ; ತಂ ಅತ್ತನೋ ಗರುಸಭಾವತಾಯ ಸಕಟಭಙ್ಗಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಅತಿಭಾರಭೂತಂ ದಿಟ್ಠಮೇವಂ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಹಿತಸುಖವಿಸೇಸೇಹಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನಂ ಧಾರೇನ್ತೋ, ಅಭಿಮತೋ ಚ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಗಮ್ಭೀರಪ್ಪಮೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಗರುಸಭಾವತ್ತಾ ಅತಿಭಾರಭೂತೋ ಪಥವಿಚಲನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧ ಮಹಾರಾಜ ದ್ವೇ ಸಕಟಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಏತೇನೇವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಓಕ್ಕಮನಾದಿಕಾಲೇ ಪಥವಿಕಮ್ಪನಕಾರಣಂ ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಮಾ, ಏಕಸ್ಸ ವಾ ಸಕಟಸ್ಸ ರತನಂ ತಸ್ಮಾ ಸಕಟತೋ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಓಸಾರಿತನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾರಿತಂ, ಕಥಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಗ್ಗೋತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಅಗ್ಗೋ।
ಸಭಾವಪಕತಿಕಾತಿ ಸಭಾವಭೂತಾ ಅಕಿತ್ತಿಮಾ ಪಕತಿಕಾ। ಕಾರಣಮಹನ್ತತ್ತಾತಿ ಕಾರಣಾನಂ ಮಹನ್ತತಾಯ, ಮಹನ್ತೇಹಿ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಾರಮಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಥವಿಆದೀನಿ ಮಹನ್ತಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ, ಮಹನ್ತಾ ಚ ಸಕ್ಕಭಾವಾದಯೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಏಕೇಕಾವ, ಏವಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋಪಿ ಮಹನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಏಕೋ ಏವ। ಕೋ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ? ಬುದ್ಧಭೂಮಿ, ಯಾವತಕಂ ವಾ ಞೇಯ್ಯಮೇವಂ ‘‘ಆಕಾಸೋ ವಿಯ ಅನನ್ತವಿಸಯೋ ಭಗವಾ ಏಕೋ ಏವ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಲೋಕಧಾತುತೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಪರಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
‘‘ಸಮ್ಮುಖಾ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ। ವಾದಸ್ಸ ಅನುಪತನಂ ಅನುಪ್ಪವತ್ತಿ ವಾದಾನುಪಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಾದೋಯೇವಾ’’ತಿ।
ಅಚ್ಛರಿಯಅಬ್ಭುತವಣ್ಣನಾ
೧೬೨. ಉದಾಯೀತಿ ಮಹಾಉದಾಯೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ, ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿನಯೇ ನಿಸೀದನಸ್ಸ ದಸಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ। ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾತಿ ಖುದ್ದಿಕಾದಿಭೇದತೋ ಪಞ್ಚಪ್ಪಕಾರಾ। ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಅತಿಬ್ಯಾಪಿತದೇಹೋ ‘‘ನಿರನ್ತರಂ ಪೀತಿಯಾ ಫುಟಸರೀರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತತೋ ಏವಸ್ಸಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ಫರಣಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೧; ೫.೧೫೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೭೧) ವಿಯ ಇಧ ಅಭಾವತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹತಾ’’ತಿ। ತೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಯಥಾಲಾಭಯಥಾಬಲಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಪ್ಪಕಾರೇಹಿ।
ನ ನ ಕಥೇತಿ ಕಥೇತಿಯೇವ। ಚೀವರಾದಿಹೇತುನ್ತಿ ಚೀವರುಪ್ಪಾದಾದಿಹೇತುಭೂತಂ ಪಯುತ್ತಕಥಂ ನ ಕಥೇತಿ। ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನಾತಿ ವಿನೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲವಸೇನ। ಕಥೇತಿ ‘‘ಏವಮಯಂ ವಿನಯಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂ ಸಬ್ಬವಿದೂಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧; ಮಹಾವ॰ ೧೧; ಕಥಾ॰ ೪೦೫; ಧ॰ ಪ॰ ೩೫೩) ಗಾಥಾಪಿ ‘‘ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧, ೨೨) ಸುತ್ತನ್ತಾಪಿ।
೧೬೩. ಅಭಿಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಭಿಣ್ಹಂ। ನಿಗ್ಗಾಥಕತ್ತಾ, ಪುಚ್ಛನವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ ಚ ‘‘ವೇಯ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಏವಾತಿ।
ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ।