೧. ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಂ
ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪದವಿಭಾಗೇನ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಏತಂ ಪದ’’ನ್ತಿ ವಿಜಾನನೇನ ತಂತಂಪದಾನುರೂಪಂ ಲಿಙ್ಗವಿಭತ್ತಿ ವಚನ ಕಾಲಪಯೋಗಾದಿಕಂ ಸಮ್ಮಾಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತತಾ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಧಿಗಮಿಯತಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖವೇ – ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋಪಿ ಸುನಯೋಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಪಿಚ ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ, ಪದತೋ, ಪದವಿಭಾಗತೋ, ಪದತ್ಥತೋ ಅನುಯೋಗತೋ, ಪರಿಹಾರತೋ ಚಾತಿ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ದೇಸನಾಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯಂ ಲೋಕಿಯಾ ‘‘ಉಮ್ಮುಗ್ಘಾತೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ಸೋ ಪನ ಪಾಳಿಯಾ ನಿದಾನಪಾಳಿವಸೇನ, ನಿದಾನಪಾಳಿಯಾ ಚ ಸಙ್ಗೀತಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಹಿ ನಿದಾನಪಾಳಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪದಾದಿವಸೇನೇವ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಏವನ್ತಿ ನಿಪಾತಪದನ್ತಿಆದಿನಾ ಪದತೋ, ಪದವಿಭಾಗತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋತಿ ಪದಾನಂ ತಬ್ಬಿಸೇಸಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ಪದವಿಭಾಗೋತಿ ಹಿ ಪದಾನಂ ವಿಸೇಸೋಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ। ಪದಾನಿ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ। ಅಥ ವಾ ಪದವಿಭಾಗೋ ಚ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋತಿ ಏಕಸೇಸವಸೇನ ಪದಪದವಿಗ್ಗಹಾಪಿ ಪದವಿಭಾಗಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪದವಿಗ್ಗಹತೋ ಪನ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪರಿ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಪದತ್ಥಾನುಯೋಗಪರಿಹಾರೇಹಿಪಿ। ಏವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ ಅನ್ತರಾಸದ್ದ ಚ ಸದ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ, ನಯಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ತೇ ಗಹಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮೇತಿಆದೀನಿ ನಾಮಪದಾನೀ’’ತಿ। ಇತರಥಾ ಹಿ ಅನ್ತರಾಸದ್ದಂ ಚ ಸದ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ನಿಪಾತಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಮೇತಿಆದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಾವ ಪಟೀತಿ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ಪತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಕಾರಿಯಭಾವತೋ।
ಇದಾನಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಕ್ಕಮೇನ ಪದತ್ಥತೋ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಸೋತೂನಂ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಪ್ಪಕಾರಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ?
ಏಕನಾಳಿಕಾ ಕಥಾ ಚ, ಚತುರಸ್ಸಾ ತಥಾಪಿ ಚ।
ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ ಚೇವ, ತಿಧಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ವದೇ॥
ತತ್ಥ ಪಾಳಿಂ ವತ್ವಾ ಏಕೇಕಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನಂ ಏಕಾಯ ನಾಳಿಯಾ ಮಿನಿತಸದಿಸತ್ತಾ, ಏಕೇಕಂ ವಾ ಪದಂ ನಾಳಂ ಮೂಲಂ, ಏಕಮೇಕಂ ಪದಂ ವಾ ನಾಳಿಕಾ ಅತ್ಥನಿಗ್ಗಮನಮಗ್ಗೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ಏಕನಾಳಿಕಾ ನಾಮ। ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಸಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಕಥನಂ ಚತೂಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ರಸ್ಸಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೂಪಾಯಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ಚತುರಸ್ಸಾ ನಾಮ, ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಆವತ್ತನಯುತ್ತತ್ತಾ, ನಿಯಮತೋ ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ವತ್ತೋ ಸಂವತ್ತೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ ನಾಮ, ಯಥಾರದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪರಿಯೋಸಾನಾಪಿ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸೋದಾಹರಣಾ ಪನ ಕಥಾ ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯ ತಟ್ಟೀಕಾಯಂ ಏಕಾದಸನಿಪಾತೇ ಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
ಭೇದಕಥಾ ತತ್ವಕಥಾ, ಪರಿಯಾಯಕಥಾಪಿ ಚ।
ಇತಿ ಅತ್ಥಕ್ಕಮೇ ವಿದ್ವಾ, ತಿಧಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ವದೇ॥
ತತ್ಥ ಪಕತಿಆದಿವಿಚಾರಣಾ ಭೇದಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ। ಸರೂಪವಿಚಾರಣಾ ತತ್ವಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೨; ಚೂಳನಿ॰ ೯೭; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೧)। ವೇವಚನವಿಚಾರಣಾ ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಲೋಕನಾಯಕೋ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೩೮ ವೇವಚನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗನಿಸ್ಸಿತೋ ಪಾಳಿ)।
ಪಯೋಜನಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ, ಅನುಸನ್ಧಿ ಚ ಚೋದನಾ।
ಪರಿಹಾರೋ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಪಞ್ಚಧಾ ವಣ್ಣನಂ ವದೇ॥
ತತ್ಥ ಪಯೋಜನಂ ನಾಮ ದೇಸನಾಫಲಂ, ತಂ ಪನ ಸುತಮಯಞಾಣಾದಿ। ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ನಾಮ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸುವಿಜಾನನತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಕಥನಂ। ಅನುಸನ್ಧಿ ನಾಮ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಾದಿ। ಚೋದನಾ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ವಿರೋಧಿಕಥನಂ। ಪರಿಹಾರೋ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಅವಿರೋಧಿಕಥನಂ।
ಉಮ್ಮುಗ್ಘಾತೋ ಪದಞ್ಚೇವ, ಪದತ್ಥೋ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ।
ಚಾಲನಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಛಧಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ವದೇ॥ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿವಣ್ಣನಾ)।
ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾದಿನಿದಾನಂ ಉಮ್ಮುಗ್ಘಾತೋ। ‘‘ಏವಮಿದ’’ನ್ತಿ ನಾನಾವಿಧೇನ ಪದವಿಸೇಸತಾಕಥನಂ ಪದಂ, ಸದ್ದತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥಾದಿ ಪದತ್ಥೋ। ಅನೇಕಧಾ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ। ಚಾಲನಾ ನಾಮ ಚೋದನಾ। ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಹಾರೋ।
ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪದತ್ಥೋ ಚ, ಭಾವಾನುವಾದವಿಧಯೋ।
ವಿರೋಧೋ ಪರಿಹಾರೋ ಚ, ನಿಗಮನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಧಾ॥
ತತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾದಿನಿದಾನಂ। ಪದತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಧಿಪ್ಪೇತಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಧಾ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನುವಾದವಿಧಯೋತಿ ಪಠಮವಚನಂ ವಿಧಿ, ತದಾವಿಕರಣವಸೇನ ಪಚ್ಛಾ ವಚನಂ ಅನುವಾದೋ, ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಯಾನಂ ವಾ ವಿಧಾನುವಾದ ಸಮಞ್ಞಾ। ವಿರೋಧೋತಿ ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯನತ್ಥಂ ಚೋದನಾ। ಪರಿಹಾರೋತಿ ತಸ್ಸಾ ಸೋಧನಾ। ನಿಗಮನನ್ತಿ ಅನುಸನ್ಧಿಯಾ ಅನುರೂಪಂ ಅಪ್ಪನಾ।
ಆದಿತೋ ತಸ್ಸ ನಿದಾನಂ, ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಪ್ಪಯೋಜನಂ।
ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ಚೇವ ಪದತ್ಥೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಕೋ।
ಚೋದನಾ ಸೋಧನಾ ಚೇತಿ, ಅಟ್ಠಧಾ ವಣ್ಣನಂ ವದೇ॥
ತತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯೋ ‘‘ಅನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೇಸಾ ವುತ್ತತ್ಥಾವ, ಏವಮಾದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥಾಗತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಪ್ಪಕಾರೇ ಞತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ ವಿಚೇತಬ್ಬಾತಿ।
ಏವಮನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದತಾ ಪಯೋಗತೋವ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ತಬ್ಬಸೇನ ತಂ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಹೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋತಿ ಸಙ್ಕೇತವವತ್ಥಿತಾಯೇವ ಸದ್ದಾ ತಂ ತದತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕಾ
‘‘ಯಥಾಪಿ
ಏವಂ ಜಾತೇನ ಮಚ್ಚೇನ, ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕುಸಲಂ ಬಹು’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೫೩)।
ಏತ್ಥ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಉಪಮಾಕಾರಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಕಾರತ್ಥೋಯೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋ। ‘‘ಏವಂ ಬ್ಯಾ ಖೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨೩೪, ೩೯೬) ಹಿ ಆಕಾರಮತ್ತವಾಚಕೋಯೇವ ಆಕಾರತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಪನ ಆಕಾರವಿಸೇಸವಾಚಕೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಸದಿಸತೋ ಮನುಸ್ಸೂಪಪತ್ತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯ ಸದ್ಧಮ್ಮಸವನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಹೇತುಸಮುದಾಯತೋ ಸೋಭಾಸುಗನ್ಧತಾದಿಗುಣಯೋಗೇನ ಮಾಲಾಗುಣಸದಿಸಿಯೋ ಬಹುಕಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಮರಿತಬ್ಬಸಭಾವತಾಯ ಮಚ್ಚೇನ ಸತ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಿತತ್ತಾ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಮಾಲಾಗುಣಾವ ಉಪಮಾ ನಾಮ ಉಪಮೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಉಪಮಾಕಾರೋ ಚ ಯಥಾಸದ್ದೇನ ಅನಿಯಮತೋ ಜೋತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ನಿಯಮತೋ ಉಪಮಾಕಾರನಿಗಮನತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಸೋ ಉಪಮಾಕಾರೋ ನಿಯಮಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥತೋ ಉಪಮಾವ ಹೋತಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ತಮನ್ತರೇನ ನಿಸ್ಸಿತಭೂತಸ್ಸ ಉಪಮಾಕಾರಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಉಪಮಾಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಉಪಮೀಯನಂ ಸದಿಸೀಕರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಮಾಲಾಗುಣೇಹಿ ಸದಿಸಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಮಾಕಾರೋಯೇವ ಉಪಮಾ ನಾಮ। ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮತ್ತಂ ಸಿಯೋಪಮಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಕಾರಮತ್ತವಾಚಕೋವ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ। ಉಪಮಾಸಙ್ಖಾತಆಕಾರವಿಸೇಸವಾಚಕೋ ಪನ ಉಪಮಾತ್ಥೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಮಾಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ।
ತಥಾ ‘‘ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಅಭಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪದಿಸಿಯಮಾನಾಯ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಾಯ ಆಕಪ್ಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪದಿಸನಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಉಪದೇಸೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ…ಪೇ॰… ಉಪದೇಸೇ’’ತಿ। ಏವಮೇತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಭಗವತಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಜಾನನ್ತೇಹಿ ಕತಂ ತತ್ಥ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣಾನಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಹಂಸನಂ ಉದಗ್ಗತಾಕರಣಂ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಮ್ಪಹಂಸನಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಹಂಸನೇತಿ। ಏವಮೇವ ಪನಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ದೋಸವಿಭಾವನೇನ ಗಾರಯ್ಹವಚನಂ ಗರಹಣಂ, ತದಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಗರಹಣಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಗರಹಣೇ’’ತಿ ಏವಮೇವಾತಿ ಚ ಅಧುನಾ ಭಾಸಿತಾಕಾರೇನೇವ। ಅಯಂ ಏವಂ ಭನ್ತೇತಿ ಸಾಧು ಭನ್ತೇ, ಸುಟ್ಠು ಭನ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾಧುಕಂ ಸವನಮನಸಿಕಾರೇ ಸನ್ನಿಯೋಜಿತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಠಿತಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನನಮೇವ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೋ, ತದಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೋಯೇವ ನಾಮ, ತೇನಾಹ ‘‘ವಚನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೇ’’ತಿ।
ಏವಂ ಬ್ಯಾ ಖೋತಿ ಏವಂ ವಿಯ ಖೋ। ಏವಂ ಖೋತಿ ಹಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಮನ್ತರೇ ವಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪದೇಸೋತಿ ನೇರುತ್ತಿಕಾ ‘‘ವ-ಕಾರಸ್ಸ, ಬ-ಕಾರಂ, ಯ-ಕಾರಸಂಯೋಗಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದೀಘವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧೀ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಆಕಾರೇತಿ ಆಕಾರಮತ್ತೇ। ಅಪ್ಪಾಬಾಧನ್ತಿ ವಿಸಭಾಗವೇದನಾಭಾವಂ। ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕನ್ತಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಕರರೋಗಾಭಾವಂ। ಲಹುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ನಿಗ್ಗೇಲಞ್ಞತಾಯ ಲಹುತಾಯುತ್ತಂ ಉಟ್ಠಾನಂ। ಬಲನ್ತಿ ಕಾಯಬಲಂ। ಫಾಸುವಿಹಾರನ್ತಿ ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಸುಖವಿಹಾರಂ। ವಿತ್ಥಾರೋ ದಸಮ ಸುಭಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯ ಮೇವ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೪೫) ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಏವಞ್ಚ ವದೇಹೀತಿ ಯಥಾಹಂ ವದಾಮಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಸಮಣಂ ಆನನ್ದಂ ವದೇಹಿ। ‘‘ಸಾಧು ಕಿರ ಭವ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ, ಸೋ ಚ ವದನಾಕಾರೋ ಇಧ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದಸ್ಸೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿದಸ್ಸನೇ’’ತಿ। ಕಾಲಾಮಾತಿ ಕಾಲಾಮಗೋತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಜನೇ ಆಲಪತಿ। ‘‘ಇಮೇ…ಪೇ॰… ವಾ’’ತಿ ಯಂ ಮಯಾ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮತ್ತಾತಿ ಪರಿಪೂರಿತಾ। ಸಮಾದಿನ್ನಾತಿ ಸಮಾದಿಯಿತಾ। ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ವಾ ನೋ ವಾ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಚನದ್ವಯೇ ಕಥಂ ವೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮತಿ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ನೋತಿ ಏವಮೇವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಮತಿ ಏತ್ಥ ಹೋತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಮೇತ್ಥ ಮತಿ ಹೋತಿ ಯೇವಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಹಿತದುಕ್ಖಾವಹಭಾವೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಜನನತ್ಥಂ ಅನುಮತಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ‘‘ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ನೋ ವಾ, ಕಥಂ ವೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತಾಯ ‘‘ಏವಂ ನೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದಾಕಾರಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ವಿಭಾವಿತಂ, ಸೋ ಚ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನಾಕಾರೋ ನಿಯಮಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ಅವಧಾರಣೇ’’ತಿ। ಆಕಾರತ್ಥಮಞ್ಞತ್ರ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಚೋದನಾ, ಸೋಧನಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಆದಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಇದಮತ್ಥಪುಚ್ಛಾಪರಿಮಾಣಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏವಂಗತಾನಿ, ಏವಂವಿಧೋ, ಏವಮಾಕಾರೋ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಇದಮತ್ಥೇ, ಗತವಿಧಾಕಾರಸದ್ದಾ ಪನ ಪಕಾರಪರಿಯಾಯಾ। ಗತವಿಧಯುತ್ತಾಕಾರಸದ್ದೇ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾ ಪಕಾರತ್ಥೇ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಏವಂ ಸು ತೇ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂ ಆಮುತ್ತಮಣಿಕುಣ್ಡಲಾಭರಣಾ ಓದಾತವತ್ಥವಸನಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತಾ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ ಪರಿಚಾರೇನ್ತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಏತರಹಿ ಸಾಚರಿಯಕೋತಿ? ನೋ ಹಿದಂ ಭೋ ಗೋತಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೬) ಪುಚ್ಛಾಯಂ। ‘‘ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೪೮), ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ ಪರಿಮಾಣೇ। ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಪುಚ್ಛಾ, ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ, ಆಯೂನಂ ಪಮಾಣಞ್ಚ ಪರಿಮಾಣಂ, ತದಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪುಚ್ಛಾ ಚ ಪರಿಮಾಣಞ್ಚ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಸು ಪುಚ್ಛತ್ಥೋ, ಪರಿಮಾಣತ್ಥೋ ಚ ಏವಂಸದ್ದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ಇಧ ಪನ ಸೋ ಕತಮೇಸು ಭವತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ, ಅನಿಯಮತೋ ಪದೇಸೇ ವಾತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ಸ್ವಾಯಮಿಧಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ನನು ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ಸಿಯಾ, ಕಸ್ಮಾ ತೀಸುಪೀತಿ ಚ, ಹೋತು ತಿಬ್ಬಿಧೇಸು ಅತ್ಥೇಸು, ಕೇನ ಕಿಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಚ ಅನುಯೋಗಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು। ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಅಬ್ಯಾಪಾರಏವಂಧಮ್ಮತಾಸಙ್ಖಾತಾ, ನನ್ದಿಯಾವತ್ತತಿಪುಕ್ಖಲಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಅಙ್ಕುಸದಿಸಾಲೋಚನಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಆಧಾರಾದಿಭೇದವಸೇನ ನಾನಾವಿಧಾ ನಯಾ ನಾನಾನಯಾ, ಪಾಳಿಗತಿಯೋ ವಾ ನಯಾ, ತಾ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಆದಿವಸೇನ, ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾದಿವಸೇನ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಲೋಕಿಯಾದಿತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸಕಾದಿವಸೇನ, ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ, ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ, ಸಙ್ಗಹಾದಿವಸೇನ, ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿವಸೇನ, ಠಪನಾದಿವಸೇನ, ಕುಸಲಮೂಲಾದಿವಸೇನ, ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಚ ಪಿಟಕತ್ತಯಾನುರೂಪಂ ನಾನಾಪ್ಪಕಾರಾತಿ ನಾನಾನಯಾ। ತೇಹಿ ನಿಪುಣಂ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮಂ ತಥಾ। ಆಸಯೋವ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ತೇ ಚ ಸಸ್ಸತಾದಿಭೇದೇನ, ತತ್ಥ ಚ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಾ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಯೋ ಏವ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಮುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ, ಉಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇ
ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪದಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಂ ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಪನಯನತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಭಗವತೋ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ರಾಗಾದಯೋ ನ ಸನ್ತಿ, ಯೇ ಹರಿತಬ್ಬಾ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಸವಾಸನಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ। ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ಚ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಅಟ್ಠಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹತಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಸತಿಯೇವ ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ, ಸಚೇ ಪನ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಗತಾವ ಕಿಲೇಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಸಂಸಾರಪಙ್ಕನಿಮುಗ್ಗಸ್ಸ ಸತ್ತನಿಕಾಯಸ್ಸ ಸಮುದ್ಧರಿತುಕಾಮತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಗತಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಸ್ಸ, ಏವಂ ಸತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ।
ಅಥ ಪಟೀತಿ ವಾ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಿ, ಅಞ್ಞೋ ಆಗಞ್ಛಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೯೮೫; ಚೂಳನಿ॰ ೪) ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಗತೂಪಕ್ಲೇಸೇ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಾ ಹರಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ತದೇವ ದೀಘವಸೇನ, ಸಕತ್ಥವುತ್ತಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಾ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಉಪಕ್ಲೇಸೇಸು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಹರಿತೇಸು ಪಚ್ಛಾ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಹರಣಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ। ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಯೋ ಹಿ ವಿಗತೂಪಕ್ಲೇಸೇನ, ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಚ ಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ಹತೇಸು ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕ್ಲೇಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂ ಉಪಕ್ಲೇಸಹರಣಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಅಪಿಚ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥಜೋತಕಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನ ಸದ್ದರಚನಾವಿಸೇಸಸಮ್ಭವತೋ, ಪಟಿಹಾರಿಯಂ ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ, ಮಗ್ಗೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ, ತತ್ಥ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇ, ತತೋ ವಾ ಆಗತನ್ತಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಭೇದೇನ, ವಿಸಯಭೇದೇನ ಚ ಬಹುವಿಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ‘‘ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭಗವಾ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಇದ್ಧಿವಸೇನಾಪಿ ದೇಸನಂ ಕರೋತಿ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧೇನ ಸಹ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದೀಸು, ಕದಾಚಿ ಆದೇಸನಾವಸೇನಾಪಿ ಆಮಗನ್ಧಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೪೧), ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಅನುಸಾಸನಿಯಾ। ಅನುಸಾಸನೀಪಾಟಿಹಾರಿಯಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸತತಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ। ಇತಿ ತಂತಂದೇಸನಾಕಾರೇನ ಅನೇಕವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯತಾ ದೇಸನಾಯ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಏಕಾದಸಮಸ್ಸ ಕೇವಟ್ಟಸುತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾಯ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೮೧) ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಅಥ ವಾ ತಸ್ಸ ವಿವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸೂಚನತೋ ‘‘ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅನೇಕವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಯಾವ ಭಗವತಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸುಣನ್ತಾನಂ ನಾನಾಭಾಸಿತಾನಂ ತಂತಂಭಾಸಾನುರೂಪತೋ ದೇಸನಾ ಸೋತಪಥಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬ…ಪೇ॰… ಮಾಗಚ್ಛನ್ತ’’ನ್ತಿ। ಸೋತಮೇವ ಸೋತಪಥೋ, ಸವನಂ ವಾ ಸೋತಂ, ತಸ್ಸ ಪಥೋ ತಥಾ, ಸೋತದ್ವಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ಯಥಾದೇಸಿತಾಕಾರೇನ। ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ಅಸಮತ್ಥೋಯೇವ, ತಸ್ಮಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಪನಾತಿ ಏಕಂಸತ್ಥೇ ಸಬ್ಬಥಾಮೇನ ಏಕಂಸೇನೇವ ಸೋತುಕಾಮತಾಸಙ್ಖಾತಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಜನನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಜನೇತ್ವಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ ‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಭಾವೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ ೧; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ ೧.ಪಠಮಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ) ವಿಯ, ತೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾಮೇನ ಏಕಂಸೇನೇವ ಸೋತುಕಾಮತಂ ಜನೇತ್ವಾಪಿ ನಾಮ ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಸುತಂ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ತಥಾಸುತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಭಾವನಂ ಕರೋತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಏದಿಸೇಸು ಗರಹತ್ಥೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಗರಹತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ, ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥಸ್ಸೇವ ಚ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾನಂ ಜೋತಕತ್ತಾ। ‘‘ನಾನಾನಯನಿಪುಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಚ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ನಿಪಾತೋಯೇವ, ನ ಉಪಸಗ್ಗೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಚ ನಿಪಾತಪಕ್ಖಿಕೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಯತ್ಥ ಕಿರಿಯಾವಾಚಕತೋ ಪುಬ್ಬೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ವದನ್ತಿ। ಮಯಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಮಯಾವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ತಥಾರೂಪೇಹೀತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಸಾಮಂ ಭವತೀತಿ ಸಯಮ್ಭೂ, ಅನಾಚರಿಯಕೋ। ನ ಮಯಂ ಇದಂ ಸಚ್ಛಿಕತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನೇವ ಅತ್ತನಾ ಸಚ್ಛಿಕತ’’ನ್ತಿ ಪಕರಣತೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಸಾಮಞ್ಞವಚನಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಸಹಚರಣವಿರೋಧಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಲಿಙ್ಗಓಚಿತ್ಯಕಾಲದೇಸಪಕರಣಾದಿವಸೇನ ವಿಸೇಸತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಸಮ್ಭವತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಪರಿಮೋಚೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಪಭಿಕ್ಖು ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಹತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೯೫) ವುತ್ತದೋಸತೋ ಪರಿಮೋಚಾಪನಹೇತು। ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಹಿ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಸಮ್ಬುಧಂ ಬುದ್ಧನಿಸೇವಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ) ವಿಯ। ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾಪ್ಪಕಾರವಿಚಾರಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಸಾ ಹಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಕಾರಾನಂ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಅಯಮಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಏವಮಿಧ ಸಂವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪುರೇತರಮೇವ ಸಂವಣ್ಣನಾಪ್ಪಕಾರವಿಚಾರಣಾ।
ಏತದಗ್ಗಪದಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತೋವ। ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಥೇರಾ ಬಹುಸ್ಸುತಾ, ಸತಿಮನ್ತೋ, ಗತಿಮನ್ತೋ, ಧಿತಿಮನ್ತೋ, ಉಪಟ್ಠಾಕಾ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಪನಾಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ದಸಬಲಸ್ಸ ಸಾಸನೇ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಗಣ್ಹಿ, ತಸ್ಮಾ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ನಾಮ ಜಾತೋ। ಇಮಸ್ಸ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಧಾರಣಸತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಥೇರೇಹಿ ಬಲವತರಾ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಮನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ನಾಮ ಜಾತೋ। ಅಯಮೇವಾಯಸ್ಮಾ ಏಕಪದೇ ಠತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿಪದಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅತ್ಥಕುಸಲೋತಿ ಭಾಸಿತತ್ಥೇ, ಪಯೋಜನತ್ಥೇ ಚ ಛೇಕೋ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೋ, ನಾನಾವಿಧೋ ವಾ ಹೇತು। ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಅಕ್ಖರಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ। ಪದೇನ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜಿತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅಕ್ಖರಮೂಲಕತ್ತಾ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಅಕ್ಖರೇನ ಬ್ಯಞ್ಜಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಯಞ್ಜನತೋ ವಾ ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ ಇಧ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ನಾಮ। ವಾಕ್ಯೇನ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಬ್ಯಞ್ಜೀಯತಿ, ಯತೋ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತೀ’’ತಿ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ನಿರುತ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯಾ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಸದ್ದರಚನಾವಿಸೇಸೇನ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮಹೇತುತೋ ಇಧ ಗಹಣಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಅಪರಭಾಗಸ್ಸ ಸಂಸನ್ದನಂ। ಭಗವತಾ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಏತದಗ್ಗಟ್ಠಾನೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಕೋಸಲ್ಲೇನ ಪಸಟ್ಠಭಾವಾನುರೂಪನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಧಾರಣಬಲನ್ತಿ ಧಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಬಲಂ, ಧಾರಣೇ ವಾ ಬಲಂ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಧಾರೇತುಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ, ದಸ್ಸನಹೇತೂತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ವಾ ಅನೂನಮನಧಿಕನ್ತಿ ಅವಧಾರಣಫಲಮಾಹ। ನ ಅಞ್ಞಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಪನ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ಥಂ। ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಚ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಾಕಾರತೋ ನ ಅಞ್ಞಥಾ, ನ ಪನ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾಕಾರತೋ। ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತು’’ನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ, ಇತರಥಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾಕಾರೇನೇವ ಸೋತುಂ ಸಮತ್ಥತ್ತಾ ತದೇತಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪನ ಅತ್ಥೇನ ಧಾರಣಬಲದಸ್ಸನಞ್ಚ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ ಸುತಾಕಾರಾವಿರುಜ್ಝನವಸೇನ ಧಾರಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾಕಾರೇನೇವ ಧಾರಿತುಂ ಸಮತ್ಥನತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ। ನ ಹೇತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಅತ್ಥನ್ತರತಾಪರಿಹಾರೋ ಯುತ್ತೋ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಸುತಭಾವದೀಪನೇನ ಏಕವಿಸಯತ್ತಾ, ಇತರಥಾ ಥೇರೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥವಸೇನ ಸಮತ್ಥೋ, ಪುರಿಮತ್ಥವಸೇನ ಚ ಅಸಮತ್ಥೋತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ।
‘‘ಯೋ ‘‘ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ತೀಸು ವಿಭತ್ತಿಯತ್ಥೇಸು ಅತ್ತನಾ ಸಞ್ಞುತ್ತವಿಭತ್ತಿತೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಾಥಾಭಿಗೀತನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಅಭಿಗೀತಂ ಅಭಿಮುಖಂ ಗಾಯಿತಂ। ಅಭೋಜನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಭೋಜನಂ ಕಾತುಮನರಹರೂಪಂ। ಅಭಿಗೀತಪದಸ್ಸ ಕತ್ತುಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ। ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ದ್ವಾಧಿಪ್ಪಾಯಿಕಪದತ್ತಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ‘‘ಮಯಾ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಮಮ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥದ್ವಯೇ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೋ ಕಿರಿಯಂ ವಿಸೇಸೇತಿ, ಜೋತಕಮತ್ತಭಾವತೋ ಪನ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತಸದ್ದೋಯೇವ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ಅನುಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಸಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಗಹಣಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಚ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚಾ’’ತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ। ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನಪಿ ಧಾತುಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥವಾಚಕೋ ಯಥಾ ‘‘ಅನುಭವತಿ ಪರಾಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಅನುಪಸಗ್ಗೋಪಿ ಧಾತುಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ವಿಯ ವಿಸೇಸತ್ಥವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸ್ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಏವಮೀದಿಸೇಸು। ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸೋತದ್ವಾರನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಸಸಮ್ಭಾರಕಥಾ ವಾ ಏಸಾ, ಸೋತದ್ವಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾತಧರೋತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮಧರೋ। ನ ಹಿ ಸೋತದ್ವಾರನಿಸ್ಸಿತವಿಞ್ಞಾಣಮತ್ತೇನ ಧಮ್ಮೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಥ ಖೋ ತದನುಸಾರಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನೇವ, ಸುತಧರೋತಿ ಚ ತಥಾ ವಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮಧರೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥೋಯೇವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಕಮ್ಮಭಾವಸಾಧನಾನಿ ಸುತಸದ್ದೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪುಬ್ಬಾಪರಪದಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಪನ್ನತಾ, ಅನುಪಪನ್ನತಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಉಪಪನ್ನೋ, ಅನುಪಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಾ ನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ಚೋದನಾಯ ಪುಬ್ಬಾಪರಪದಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಏತದತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಪನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮೇ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಕತ್ತುತ್ಥೇ ಕರಣನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸತಿ, ಯದಾ ಮೇ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುವಸೇನ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತ್ಥೇ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ
ಏವಂ ಸದ್ದತೋ ಞಾತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಹಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಮೇತೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸುತಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪಯುತ್ತೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಸವನಕಿರಿಯಾಜೋತಕೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಕಮತ್ತತ್ತಾ ನಿಪಾತಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಸವನಾಯ ಏವ ಹಿ ಆಕಾರೋ, ನಿದಸ್ಸನಂ, ಅವಧಾರಣಮ್ಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಏವಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ತಿವಿಧೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸವನಕಿರಿಯಾಜೋತಕಭಾವೇನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ಸೋತದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ, ತದಭಿನಿಪಾತಾನಞ್ಚ ಮನೋದ್ವಾರಿಕ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸುತಮೇವಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ। ಏತೇನ ಹಿ ವಚನೇನ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿರಾಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಯಂ ಸುತಂ ಸುತಮೇವಾತಿ ನಿಯಮೇತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಚ ತಂ ಸುತಂ ಸಮ್ಮಾ ಸುತಂ ಹೋತೀತಿ ಅವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೂನಾಧಿಕಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಾಪೋಹನವಸೇನ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅಸುತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠಾದಿನಿವತ್ತನಂ ಕರೋತಿ ದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ‘‘ಅಸುತ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಭಾವೇನ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ನ ಇದಂ ಮಯಾ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠಂ, ನ ಚ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸುತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸುತಂ ಸಮ್ಮದೇವಾತಿ। ತದೇವ ಸಮ್ಮಾ ಸುತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅನೂನಾ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಏವಾದಿಸತ್ತಿಯಾ ಚೇವ, ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪೋಹನೇನ ಚ।
ದ್ವಿಧಾ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥನ್ತರಂ, ನಿವತ್ತೇತಿ ಯಥಾರಹ’’ನ್ತಿ॥
ಅಪಿಚ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ಏವಂ-ಸದ್ದೇ ಅಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ ಕರೀಯತೀತಿ ತದಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾವಧಾರಣತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ, ತದವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅನೂ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ। ಸವನ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಭಾವಸದ್ದೇನ ಯೋಗತೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಸುಯ್ಯತೀ’’ತಿ। ಅನೂನಾಧಿಕತಾಯ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಾಕಾರತೋ ಅವಿಪರೀತಂ
ಏವಂ ಪದತ್ತಯಸ್ಸ ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನಾಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಯಾ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ, ತಸ್ಸಾ। ಸಾ ಹಿ ನಾನಾಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ, ನ ಸೋತದ್ವಾರಿಕ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ಪವತ್ತನತೋ, ತಥಾ ಚೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನಾ’’ತಿ। ತೇನ ಹಿ ಸೋತದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ ನಿವತ್ತತಿ। ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ಅನೇಕವಿಹಿತೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಗ್ಗಹಣಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ನಾನಾವಿಧೇನ ಆಕಾರೇನ, ಏತೇನ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪವತ್ತಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪಕಾರೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ, ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನ’’ನ್ತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟೀಕರಣಂ। ತಪ್ಪಾಕಟೀಕರಣತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ। ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ ಮಯಾ ನ ಅಞ್ಞಂ ಕತಂ, ಇದಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಚೇ? ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸುತೋತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಆಕಾರತ್ಥೇ ಏವಂ-ಸದ್ದೇ ‘‘ಏಕೇನಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಯೋ ಆಕಾರೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಭಾವೋಯೇವ, ತೇನ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಸವನಂ ಕತಂ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ। ಏವಂ ಸವನಕಿರಿಯಾಯ ಕರಣಕತ್ತುಕಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ದಸ್ಸಿತೋ।
ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಯೋಜನಮಾಹ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಚ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಸ್ಸಾವಿನಾಭಾವತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಿನಾ ಹಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಏವಂಸದ್ದೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಪರತ್ತಾ, ಸವನಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಸಾಧಾರಣವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧೇ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನ’’ನ್ತಿ। ಸಾಧಾರಣವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಹಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಾ ಇಧ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಾಮ, ಸವನಕಿರಿಯಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ। ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರರಹಿತೇ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೇ ಸವನಕಿರಿಯಾ ಲಬ್ಭತಿ ವೋಹಾರವಿಸಯತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪಿಣ್ಡತ್ಥದಸ್ಸನಂ ಮಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧಸಙ್ಖಾತಪುಗ್ಗಲಭೂತೇನ ಮಯಾ। ಸುತನ್ತಿ ಸವನಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚೇನ ಯೋಜಿತಂ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಯೋಜನಾಯ ಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರವಿಸಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಚ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಆಕಾರತ್ಥಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಯೋಜನಾಯ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ। ನಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಯಾ। ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ನಾನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಗಹಣಂ ತಥಾ, ತತೋಯೇವ ಸಾ ‘‘ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ತದೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಚ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಮುಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ತದಞ್ಞಾಯ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ವಿಸಯನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೋ। ಸೋತಬ್ಬಭೂತೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಸವನಕಿರಿಯಾಕತ್ತುಭೂತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸವನಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಟ್ಠತ್ತಾ ತಬ್ಬಸೇನ ಚ ತದಾಧಾರಸ್ಸಾಪಿ ದಬ್ಬಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಕಮ್ಮಮೇವ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ಏತ್ತಕೇನ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥೇನ ಪದತ್ತಯೇನ, ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೇನಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತೇನ। ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪಬನ್ಧೇನ। ಗಹಣಸದ್ದೇ ಚೇತಂ ಕರಣಂ। ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಕತ್ತು ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವೇಪಿ ಸದ್ದವೋಹಾರೇನ ಬುದ್ಧಿಪರಿಕಪ್ಪಿತಭೇದವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ಅಞ್ಞಮಿವ ತಂಸಮಙ್ಗಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಭೇದೇಪಿ ಭೇದವೋಹಾರೇನ ‘‘ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವೋಹಾರವಿಸಯೋ ಹಿ ಸದ್ದೋ ನೇಕನ್ತಪರಮತ್ಥಿಕೋತಿ ‘‘ಕತ್ತು ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ।
ಅಪಿಚ ಸವನವಸೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ಸವನಕಿರಿಯಾಭಾವತೋ ತಂವಸೇನ ತದಞ್ಞನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಸಮುದಾಯಭೂತಸ್ಸ ತಂಕಿರಿಯಾಕತ್ತು ಚ ವಿಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪುರಿಮನಯೇ ಸವನಕಿರಿಯಾ, ತಕ್ಕತ್ತಾ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾವಿಸಯೋಪಿ ‘‘ಕತ್ತು ವಿಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಪನ ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಕಿರಿಯಾ, ತದಞ್ಞಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೋ ಪನ ಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಂ ಏಕನ್ತತೋ ಕಿರಿಯಾವಿಸಯೋಯೇವೇಸ ಧಮ್ಮೋ, ತಥಾಪಿ ಕಿರಿಯಾವಸೇನ ‘‘ತಬ್ಬನ್ತಕತ್ತು ವಿಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ। ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ತೇನ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನ ಸಮಙ್ಗಿನೋ। ಕತ್ತೂತಿ ಕತ್ತಾರಸ್ಸ। ವಿಸಯೋತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ವಾ। ಸುತಾಕಾರಸ್ಸ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ನಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ ‘‘ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಆಕಾರತ್ಥೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ತದೇವ ಅವಧಾರಣತ್ಥಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಯೇ ಯೋಜೇತುಂ ‘‘ಗಹಣಂ ಕತಂ’’ ಇಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅವಧಾರಣೇನ ಹಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮಿಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಧಾರಣತ್ಥಮ್ಪಿ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಯಮೇವ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಯೋಜನಾಯ ಗಹಣಾಕಾರಗಾಹಕತಬ್ಬಿಸಯವಿಸೇಸನಿದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಯೋಜನಮಾಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನಾ ಸುತಾನಂ ನಾನಾವಿಹಿತಾನಂ ಸುತ್ತಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಉಪಧಾರಿತರೂಪಸ್ಸ ಆಕಾರಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಸ್ಸ, ಅವಧಾರಣಸ್ಸ ವಾ ಪಕಾಸನಸಭಾವೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋತಿ ತದಾಕಾರಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಉಪಧಾರಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧಬ್ಯಾಪಾರತಾಯ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅತ್ತನಾ ಸುತಾನಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಪುನ ಉಪಧಾರಣಂ ಆಕಾರಾದಿತ್ತಯಂ, ತಞ್ಚ ಏವಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನ ಯಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧಂ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾರಭೂತಂ ಕಿಚ್ಚಮೇವ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀನಮ್ಪಿ ಸವನಕಿರಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರಪೇಕ್ಖಾ ನತ್ಥಿ ಸವನಾದೀನಂ ವಿಸೇಸತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ಮೇತಿ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸತ್ತವಿಸಯತ್ತಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಾನಮಭೇದಕರಣವಸೇನ ತತ್ಥೇವ ಸಮೋದಹಿತಬ್ಬತೋ ‘‘ಉಭಯಕಿಚ್ಚಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ತಪ್ಪಾಕಟೀಕರಣಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನಾತಿ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗೀಭಾವೇನ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಸಮಙ್ಗಿನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನಾ’’ತಿ ಆಹ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸವನಕಿಚ್ಚವತಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮಙ್ಗಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ, ಲದ್ಧಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೇನಾತಿ ಚ ಸುತಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸವನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ। ಸವನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೋ, ಲದ್ಧೋ ಸೋ ಯೇನಾತಿ ತಥಾ। ಲದ್ಧಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ವಸೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಮಯಾ ಲದ್ಧಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಸುತನ್ತಿ।
ಅಪಿಚ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ತಥಾರೂಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪಾದಾನಭೂತಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ। ಸುತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋಯೇವ ನಿಯಮಿಯಮಾನೇ ಸತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಯೋಜನಾಯ ಕತ್ತುಬ್ಯಾಪಾರಕರಣಬ್ಯಾಪಾರಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸದ್ದಾಧಿಗಮನೀಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಾಸಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಾದಿವಸೇನ ಛಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೇಸು ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತಾಸು ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಸರೂಪಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಮೇ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಕಾರಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನಾತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಹೇತ್ಥ ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ, ಅತ್ಥಜಾತಂ ವಾ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮೇ’’ತಿ ವಾ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭೇಥ, ತಂ ಏತ್ಥ ರೂಪಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೇ, ‘‘ಏವಂ ಮೇ’’ತಿ ಪದಾನಂ ವಾ ಅತ್ಥೇ। ಪರಮತ್ಥತೋ ನ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ರೂಪಫಸ್ಸಾದಿಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೇವ, ‘‘ಏವಂ ಮೇ’’ತಿ ಪನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುತನ್ತಿ ಪನ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನಾ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಧಿಕಾರೋ। ‘‘ಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ತಪ್ಪಾಕಟೀಕರಣಂ, ಹೇತುದಸ್ಸನಂ ವಾ। ಯಂ ತಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತೇನ ಸೋತದ್ವಾರೇನ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ಉಪಲದ್ಧಂ ಅಧಿಗಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಹಿ ಸದ್ದಾಯತನಮಿಧ ಗಹಿತಂ ಕಮ್ಮಸಾಧನೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸರೂಪಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೇನಾಪಿ ನಯೇನ ವುತ್ತೇಸು ಛಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೇಸು ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಸರೂಪಂ ನಿದ್ಧಾರೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಆದಯೋ ಹಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾತೋ ಮುತ್ತಾ ಸಙ್ಗಹಕಾರೇನೇವ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಾ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಂ ತನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ, ಸೋತಪಥಮಾಗತೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ತೇಸಂ ಉಪಧಾರಿತಾಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಾಮಸನವಸೇನ ಏವನ್ತಿ ಚ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಮೇತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪವೇದನಾದಿಭೇದೇಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ತಾನಿ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ರಥೋ ಗೇಹಂ, ತೇ ತೇ ರೂಪರಸಾದಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಘಟೋ ಪಟೋ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಪರಿವತ್ತಾದಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಲೋ ದಿಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚೇಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ನ ಪಞ್ಞಾಪನಟ್ಠೇನ। ಯಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ। ದಿಟ್ಠಾದೀನಿ ಉಪನಿಧಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋತಿ ದಿಟ್ಠಮುತವಿಞ್ಞಾತೇ ಉಪನಿಧಾಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಂ ಕತ್ವಾ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ದಿಟ್ಠಾದಿಸಭಾವವಿರಹಿತೇ ಸದ್ದಾಯತನೇ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಹಿ ಸುತವೋಹಾರೋ ‘‘ದುತಿಯಂ ತತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕೋ ವಿಯ ಪಠಮಾದೀನಿ ದಿಟ್ಠಮುತವಿಞ್ಞಾತೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ‘‘ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೇ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅನೇಕವಿಧಾ ತದಞ್ಞಪೇಕ್ಖೂಪನಿಧಾ ಹತ್ಥಗತೂಪನಿಧಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೂಪನಿಧಾಸಮಾರೋಪಿತೂಪನಿಧಾ ಅವಿದೂರಗತೂಪನಿಧಾ ಪಟಿಭಾಗೂಪನಿಧಾ ತಬ್ಬಹುಲೂಪನಿಧಾತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೂಪನಿಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತಾಸು ಅಯಂ ‘‘ದುತಿಯಂ ತತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ ವಿಯ ಪಠಮಾದೀನಂ ದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದಞ್ಞಪೇಕ್ಖೂಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
ಏವಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನತ್ತಯೇ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಉಪನ್ಯಾಸೋ ಅತ್ಥನ್ತರಂ ಆರಭಿತುಕಾಮೇನ ಯೋಜಿತತ್ತಾ। ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಸುತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಕಾಸಿತೋಯಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾ ಸುತ-ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತಾ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಕಾರವಿಸೇಸಾ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಥೇರೇನ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಾತಿ ತೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹೋ ದೀಪಿತೋ ನಾಮ, ತೇನಾಹ ‘‘ಏವನ್ತಿ ವಚನೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ಅಸಮ್ಮೋಹನ್ತಿ ಚ ಯಥಾಸುತೇ ಸುತ್ತೇ ಅಸಮ್ಮೋಹಂ। ತದೇವ ಯುತ್ತಿಯಾ, ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಚ ಸಮತ್ಥೇಹಿ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಞ್ಚ। ಏವಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇ ದುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೇ ಸುತ್ತೇ ಕಥಂ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ, ಇಮಿನಾ ಚ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಥೇರಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಮೀದಿಸೇಸು ಯಥಾರಹಂ। ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಾಕಾರಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಉಪರಿ ಥೇರೇನ ದಸ್ಸಿಯಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಸಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಲನ್ತರೇನಾತಿ ಸುತಕಾಲತೋ ಅಪರೇನ ಕಾಲೇನ। ಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಥೇರಸ್ಸ ಪನ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಾ ವಿಯ ಅನಸ್ಸಮಾನಂ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಏವಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ದೀಪಿತೇನ ಪನ ಅತ್ಥೇನ ಕಿಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಚ್ಚಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಇಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ಇತಿ ಅಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ, ಅಸಮ್ಮೋಸಸ್ಸ ಚ ದೀಪಿತತ್ತಾ ಅಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸಪಞ್ಞಾಸಿದ್ಧೀತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಸಮ್ಮೋಹೇನಾತಿ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವೇನ। ಪಞ್ಞಾವಜ್ಜಿತಸಮಾಧಿಆದಿಧಮ್ಮಜಾತೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ
ಏವಂ ಪಕಾಸಿತೇನ ಪನ ಅತ್ಥೇನ ಕಿಂ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದುಬ್ಬಿಧೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು। ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಆಕಾರೋ ನಾತಿಗಮ್ಭೀರೋ, ಯಥಾಸುತಧಾರಣಮೇವ ತತ್ಥ ಕರಣೀಯಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಸತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅಧಿಕೋ, ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಗುಣೀಭೂತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಚೇತ್ಥ ಪಧಾನಭಾವೋ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ೧) ವಿಯ। ಅಪಿಚ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಆವಜ್ಜನಾದಯೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಸಮಾನಾಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅವಿಜಾನನತೋ ಅಪ್ಪಧಾನಭೂತಾ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಪಿ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತೇ ಸತಿ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಚೇತ್ಥ ಪುರೇಚಾರಿಭಾವೋ। ಇತಿ ಸಹಜಾತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಪುರೇಜಾತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋತಿ ದುವಿಧೋಪಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಇಧ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮೇಸ ‘‘ತದುಭಯಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ, ಸಙ್ಕಾಸನಾದೀಹಿ ವಾ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ, ಅಕ್ಖರಾದೀಹಿ ಚ ಛಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ, ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಖಾತೇನ ವಾ ರಸೇನ ಸಾದುರಸಸ್ಸ। ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋಯೇವ ನವಲೋಕುತ್ತರರತನಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಸತ್ತವಿಧಸ್ಸ, ದಸವಿಧಸ್ಸ ವಾ ರತನಸ್ಸ ಸನ್ನಿಧಾನೋ ಕೋಸೋ ವಿಯಾತಿ ಧಮ್ಮಕೋಸೋ, ತಥಾ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ। ಅಥ ವಾ ನಾನಾರಾಜಭಣ್ಡರಕ್ಖಕೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ವಿಯಾತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರಕ್ಖಕೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋತಿ ತಮೇವ ಸದಿಸತಾಕಾರಣದಸ್ಸನೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಧಮ್ಮಧರೋ, ಸಬ್ಬಪಾಠೀ ಚ ಸಾಸನೇ।
ಆನನ್ದೋ ನಾಮ ನಾಮೇನ, ಧಮ್ಮಾರಕ್ಖೋ ತವಂ ಮುನೇ’’ತಿ॥ (ಅಪ॰ ೧.೫೪೨)।
ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ, ಏವಂ ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಆಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣತ್ಥಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸದ್ಧಮ್ಮವಿಸಯತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಸಯೇಹಿ ‘‘ಯೋನಿ…ಪೇ॰… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಞಾಪಕಹೇತುದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಕಾರಣೇ, ಕಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ವಚನೇನೇವ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಸಮ್ಭವತೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಧೂಮೇನ ಕಾರಿಯೇನ ಕಾರಣಭೂತೋ ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತದನ್ವಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಂ ಆವುಸೋ ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಅಧುನಾ ಪಕರಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸವನಂ ಸಮಾಧಾನಮನ್ತರೇನ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯತಿರೇಕಕಾರಣೇನ ಞಾಪಕಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನದೇಸಕಪಯೋಜನಾದಿನಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮದ್ವಯೇ। ‘‘ನ ಹಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ, ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚ ಫಲಭೂತಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಏವ ಸಮತ್ಥನಂ ವುತ್ತಂ, ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಮತ್ಥನಂ ನ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸೇ ಪಯಿರುಪಾಸನಾಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಅತ್ಥವಸೇನೇವ ಹಿ ಸೋ ಪಾಕಟೋತಿ ನ ವುತ್ತೋ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಯಥಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಫಲಭೂತೇನ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಾನಂ
‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬತ್ಥಮಾಹ, ಯಸ್ಮಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವನ್ತಿ…ಪೇ॰… ನಾನಾಕಾರನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ, ಸೋ ಚ ಆಕಾರೋತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಯಾ ನಾನತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತೋ ಸೋ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪ್ಪಭೇದಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಕಲಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಓಗಾಹನಾಕಾರೋ। ಏವಂ ಭದ್ದಕೋತಿ ನಿರವಸೇಸಪರಹಿತಪಾರಿಪೂರಿಭಾವಕಾರಣತ್ತಾ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ನಾನತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಸುನ್ದರೋ ಸೇಟ್ಠೋ, ಸಮಾಸಪದಂ ವಾ ಏತಂ ಏವಂ ಈದಿಸೋ ಭದ್ದೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ। ನ ಪಣಿಹಿತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ, ಸಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಣಿ ಹಿತೋ ಅತ್ತಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ, ತಸ್ಸ। ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾಸಙ್ಖಾತಗುಣದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ಗುಣಸ್ಸೇವ ಹಿ ಅಪರಾಪರವುತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕಭಾವೋ। ಚರನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನ ಸತ್ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇಸೂತಿ ವಾ ಚಕ್ಕಂ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೧) ಪಚ್ಛಿಮಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ದೇಸನಾಕ್ಕಮವಸೇನೇವ। ಪುರಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸಙ್ಖಾತಗುಣದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ತಸ್ಮಾತಿ ಪುರಿಮಕಾರಣಂ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವಾತಿ ಇಧ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ।
ತೇನ ಕಿಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಚ್ಚಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಇತಿ ಇಮಾಯ ಚತುಚಕ್ಕಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಾಯ। ಅಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ। ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಆಸಯಸುದ್ಧೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅನುಲೋಮಿಕಖನ್ತಿಯಾ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣ-ಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಆಸಯಸ್ಸ ಅಸುದ್ಧಿಹೇತುಭೂತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದೂರೀಭಾವೇನ ಸುದ್ಧಿ। ತದೇವ ಹಿ ದ್ವಯಂ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋ। ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತತ್ತೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಕತಪುಞ್ಞೋ ಸುದ್ಧಾಸಯೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸೇಯ್ಯಸೋ ನಂ ತತೋ ಕರೇ’’ತಿ, (ಧ॰ ಪ॰ ೪೩) ‘‘ಕತಪುಞ್ಞೋಸಿ ತ್ವಂ ಆನನ್ದ, ಪಧಾನಮನುಯುಞ್ಜ ಪಯೋಗಸುದ್ಧೀತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಪಯೋಗಸ್ಸ ವಿಸದಭಾವೇನ ಸುದ್ಧಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸ್ಸ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ ಸುದ್ಧಿ। ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೀ, ಹಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಸೇವೀ ಚ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸುದ್ಧಪಯೋಗೋ ಹೋತಿ। ತಥಾವಿಸುದ್ಧೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಪಯೋಗೇನ, ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾಭಾವಾವಹೇನ ಚ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೇನ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ವಿಸಾರದೋ ಹೋತಿ, ತಥಾಭೂತೋ ಚ ಥೇರೋ, ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಪುರಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾ ಥೇರಸ್ಸ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧಾವಾತಿ। ತೇನ ಕಿಂ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಾಯ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧೀತಿ ಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತೇ ಅಧಿಗಮೇ ಛೇಕಭಾವಸಿದ್ಧಿ। ಅಧಿಗಮೇತಬ್ಬತೋ ಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬತೋ ಪಟಿವೇಧೋ ‘‘ಅಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೋ, ಆಗಮೋತಿ ಚ ಪರಿಯತ್ತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಯೋ ಏತೇನ, ಆಭುಸೋ ವಾ ಗಮಿತಬ್ಬೋ ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ಕತ್ವಾ।
ತೇನ ಕಿಮನುಭಾವಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇತೀ’’ತಿಆದಿ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ವಾ ಕಾರಣನಿದ್ದೇಸೋ। ವಚನನ್ತಿ ನಿದಾನವಚನಂ ಲೋಕತೋ, ಧಮ್ಮತೋ ಚ ಸಿದ್ಧಾಯ ಉಪಮಾಯ ತಮತ್ಥಂ ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಅರುಣುಗ್ಗಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಉಪಮಾಯ ಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ, ಅತ್ಥಂ ಜಾನನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿ (ಜಾ॰ ೨.೧೯.೨೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಅರುಣೋತಿ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಉಟ್ಠಿತರಂಸಿ, ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಂ ಉಗ್ಗಮನಂ ಉದಯತೋ ಉದಯನ್ತಸ್ಸ ಉದಯಾವಾಸಮುಗ್ಗಚ್ಛತೋ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪುರೇಚರಂ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ ವಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಆಗಮಾಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಯಾ ಈದಿಸಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ವುತ್ತನಿದಾನವಚನಂ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಭವಿತುಮರಹತಿ, ನಿದಾನಭಾವಂ ಗತಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಮತ್ಥಜಾತಂ ಅನುಭಾವಿತನ್ತಿ।
ಇದಾನಿ ಅಪರಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಹಾಸಮ್ಮೋಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದೀಪೇತಬ್ಬಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕೇಹಿ ಏವಂ-ಸದ್ದ ಸುತ-ಸದ್ದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನ ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪನ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತ್ಥಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನಾತಿಆದಿನಾ ಏವಂ-ಸದ್ದ ಸುತ-ಸದ್ದಾನಂ ಥೇರಸ್ಸ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇಸು ಅಸಮ್ಮೋಹಾಸಮ್ಮೋಸದೀಪನತೋ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಸೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧)। ಹೇತುಗಬ್ಭಞ್ಚೇತಂ ಪದದ್ವಯಂ, ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ, ಸೋತಬ್ಬಪ್ಪಭೇದ-ಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ದೀಪೇತಬ್ಬತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋ, ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವೋ ತಥಾ। ‘‘ಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸಮ್ಭವನಂ ಸಮ್ಭವೋ, ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಸಮ್ಭವೋ ತಥಾ। ಏವಂ ಇತರತ್ಥಾಪಿ। ‘‘ಸೋತಬ್ಬಪ್ಪಭೇದಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪನ ಅಯಂ ಸುತ-ಸದ್ದೋ ಏವಂ-ಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ, ವಕ್ಖಮಾನಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನೇವ ವುತ್ತೇಪಿ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ಆಮಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಂ ಭಾಸಿತತ್ಥಪಯೋಜನತ್ಥಾನಂ, ತೀಸು ಚ ಞಾಣೇಸು ಪವತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭಾವತೋ ತಬ್ಭಾವಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವದೀಪನಂ ಯುತ್ತಂ, ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮಹೇತುತೋ, ತಂವಸೇನ ಚ ತದವಸೇಸಹೇತುಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ, ನಿರುತ್ತಿಭಾವತೋ ಚ ಸೋತಬ್ಬಪ್ಪಭೇದದೀಪಕೇನ ಸುತ-ಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವದೀಪನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತದೇವತ್ಥಞ್ಹಿ ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಹದೀಪಕೇನ, ಅಸಮ್ಮೋಸದೀಪಕೇನಾ’’ತಿ ಚ ಅವತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ।
ಏವಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಾಸಮ್ಮೋಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದೀಪೇತಬ್ಬಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕೇಹಿ ಏವಂ-ಸದ್ದ ಸುತ-ಸದ್ದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದೀಪೇತಬ್ಬಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕೇಹಿಪಿ ತೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಏವನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಭಾಸಮಾನೋ, ಸುತನ್ತಿ ಇದಂ…ಪೇ॰… ಭಾಸಮಾನೋ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ತೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ದೀಪಿತಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಂ ದೀಪೇತಬ್ಬತ್ಥಮಾಹ, ‘‘ಏತೇ ಮಯಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪನ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತ್ಥಂ ಸವನಯೋಗದೀಪಕನ್ತಿ ಚ ಅವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಸವನಯೋಗಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ ತದೇವ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸವನಧಾರಣವಚೀಪರಿಚರಿಯಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋತಾವಧಾರಣಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ತೇ ಅವಿಕ್ಖೇಪದೀಪಕೇನ ಸುತಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧)। ಮನೋದಿಟ್ಠೀಹಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪೇಕ್ಖನಸುಪ್ಪಟಿವೇಧಾ ವಿಸೇಸತೋ ಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ತದ್ದೀಪಕವಚನೇನೇವ ಏತೇ ಮಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚ…ಪೇ॰… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ। ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾತಿ ‘‘ಇಧ ಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ, ಇಧ ಸಮಾಧಿ, ಇಧ ಪಞ್ಞಾ, ಏತ್ತಕಾವ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾಯ, ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇತಿ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುಟ್ಠು ವವತ್ಥಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ।
ಸವನಧಾರಣವಚೀಪರಿಚರಿಯಾ ಚ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋತಾವಧಾರಣಪಟಿಬದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ತದ್ದೀಪಕವಚನೇನೇವ ಬಹೂ ಮಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸುತಾ ಧಾತಾ ವಚಸಾ ಪರಿಚಿತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುತನ್ತಿ ಇದಂ…ಪೇ॰… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸುತಾತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾ। ಧಾತಾತಿ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಾ ವಿಯ ಮನಸಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನೇನ ಉಪಧಾರಿತಾ। ವಚಸಾ ಪರಿಚಿತಾತಿ ಪಗುಣತಾಸಮ್ಪಾದನೇನ ವಾಚಾಯ ಪರಿಚಿತಾ ಸಜ್ಝಾಯಿತಾ। ಇದಾನಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತ್ಥದ್ವಯದೀಪಕೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸದ್ದದ್ವಯೇನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ತದುಭಯೇನಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತದುಭಯೇನಾತಿ ಪುರಿಮನಯೇ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸಕೇನ ತೇನ ದುಬ್ಬಿಧೇನ ಸದ್ದೇನ। ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪಾರಿಪೂರಿಂ ದೀಪೇನ್ತೋತಿ ಆದರಜನನಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ। ತದೇವ ಕಾರಣಂ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ವಿವರತಿ, ಯುತ್ತಿಯಾ ವಾ ದಳ್ಹಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಪುಣ್ಣಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅಸುಣನ್ತೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ। ಮಹತಾ ಹಿತಾತಿ ಮಹನ್ತತೋ ಹಿತಸ್ಮಾ। ಪರಿಬಾಹಿರೋತಿ ಸಬ್ಬತೋ ಭಾಗೇನ ಬಾಹಿರೋ।
ಏತೇನ ಪನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬತ್ಥದೀಪಕೇನ ಸದ್ದದ್ವಯೇನ ಅನುಭಾವೇತಬ್ಬತ್ಥಮನುಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥೇ ಯೋಜಿತಾಯೇವ ಏತೇ ಸದ್ದಾ ಇಧ ಏಕಸ್ಸೇವಾನುಭಾವತ್ಥಸ್ಸ ಅನುಭಾವಕಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಸಕಲೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಞ್ಚ ಮೇ-ಸದ್ದೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತನ್ತಿ ತಥಾಗತೇನ ಪಕಾರತೋ ವಿದಿತಂ, ಭಾಸಿತಂ ವಾ। ಅತ್ತನೋ ಅದಹನ್ತೋತಿ ಅತ್ತನಿ ‘‘ಮಮೇದ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಪೇನ್ತೋ। ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿನ್ತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸವಿಸಯಂ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಅಪಕತಞ್ಞುತಾಸಙ್ಖಾತಾ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಪಭಿಕ್ಖು ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಹತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೯೫) ಏವಂ ಮಹಾಚೋರದೀಪಕೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾವತ್ಥಾ, ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ತಥಾಗತ…ಪೇ॰… ಅದಹನ್ತೋ’’ತಿ। ಹುತ್ವಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಸೇಸೋ। ತಥಾ ಸಾವಕತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಓಕ್ಕಮನಸರೂಪಕಥನಂ। ನನು ಚ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ಮಮೇತಂ ವಚನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಮಾನಸ್ಸ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದೀನಞ್ಚ ತದಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಸಮತಿಕ್ಕಮಾದಿವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೇನ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅನುಭಾವಿತೋತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನತೋ। ತೇನ ಹಿ ಅನುಭಾವೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂಯೇವ ತಥಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪನ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಮಾನಸ್ಸ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದೀನಞ್ಚ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ತದವತ್ಥಾನೋಕ್ಕಮನಸಙ್ಖಾತಾ ಚ ಸಾವಕತ್ತಪಟಿಜಾನನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ। ಏವಂ ಸತಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ಪುರಿಮತ್ಥಮೇವ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಪಿಚ ಕುಹನಲಪನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಕುಸಲರಾಸಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ತಬ್ಬಿರಹಿತಭಾವೋ ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ। ‘‘ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾಪಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ದಸ್ಸನಂ, ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾವತ್ಥಾಯ ಪರಿಮೋಚೇತಿ। ಸಾವಕತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನನೇನ ಸತ್ಥಾರಂ ಅಪದಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ ಸತ್ಥುಕಪ್ಪಾದಿಕಿರಿಯತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಮೋಚೇತಿ ತಕ್ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಪದಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥನ್ತರಮನುಭಾವನಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಜಿನವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿಪಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರದಸ್ಸನಂ, ಅತ್ಥನ್ತರಮನುಭಾವನಮೇವ ವಾ। ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತೇ ನೇತೀತಿ ನೇತ್ತಿ, ಧಮ್ಮೋಯೇವ ನೇತ್ತಿ ತಥಾ। ವುತ್ತನಯೇನ ಚೇತ್ಥ ಉಭಯಥಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಪರಮ್ಪಿ ಅನುಭಾವೇತಬ್ಬಮತ್ಥಮನುಭಾವೇತಿ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಿತಭಾವತನ್ತಿ ದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಭಾವಂ। ಪುರಿಮವಚನಂ ವಿವರನ್ತೋತಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತವಸೇನ ಪುರಿಮತರಂ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಭಗವತಾ ವಚನಮೇವ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋನ್ತೋ, ಇದಂ ವಚನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣೇಹಿ ವಿಸಾರದಸ್ಸ, ವಿಸಾರದಹೇತುಭೂತಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ। ದಸಞಾಣಬಲಧರಸ್ಸ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ಉತ್ತಮಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಸ್ಸ, ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೇನ ಆಸಭಸಙ್ಖಾತೇ ಅಕಮ್ಪನಸಭಾವಭೂತೇ ಠಾನೇ ಠಿತಸ್ಸ। ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯದಾ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೩) ಸೀಹೋಪಮಸುತ್ತಾದೀಸು ಆಗತೇನ ಅನೇಕನಯೇನ ಸೀಹನಾದನದಿನೋ। ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ವಾ ಉತ್ತಮಸ್ಸ। ನ ಚೇತ್ಥ ನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಸಮಾಸೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಹಿ ಸಕ್ಕತಗನ್ಥೇಸು, ಸಾಸನಗನ್ಥೇಸು ಚ ಏವಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮೇನ ಸತ್ತಾನಮಿಸ್ಸರಸ್ಸ। ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಇಸ್ಸರಸ್ಸ ತದುಪ್ಪಾದನವಸೇನಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತರದೀಪನಂ। ಧಮ್ಮೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಪದೀಪಮಿವ ಭೂತಸ್ಸ, ತದುಪ್ಪಾದಕಭಾವೇನ ವಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಪದೀಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ। ‘‘ಧಮ್ಮಕಾಯೋತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೧೮) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮೇನ ಲೋಕಪಟಿಸರಣಭೂತಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನೇತಿ ಪದಸಮುದಾಯಭೂತೇ ವಾಕ್ಯೇ। ಕಙ್ಖಾ ವಾ ವಿಮತಿ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಳ್ಹತರಂ ನಿವಿಟ್ಠಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಕಙ್ಖಾ। ನಾತಿಸಂಸಪ್ಪನಂ ಮತಿಭೇದಮತ್ತಂ ವಿಮತಿ। ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮಿದಂ ಮಯಾತಿ ತಥಾ ಅಕತ್ತಬ್ಬಭಾವಕಾರಣವಚನಂ। ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಭಾವಂ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಪುರಿಮವಚನಂ ವಿವರನ್ತೋತಿ ಪನ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯವಿನಾಸನಸ್ಸ, ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪದಮುಪ್ಪಾದನಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣವಚನಂ। ‘‘ತೇನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ।
‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವದನ್ತೋ ಗೋತಮಗೋತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾವಕೋ, ಗೋತಮಗೋತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಾ ಸಾವಕೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಭಾವಸ್ಸ, ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಭಾವಸ್ಸ ಚ ಸೂಚನತೋ, ತಥಾಸೂಚನೇನೇವ ಚ ಖಲಿತದುನ್ನಿರುತ್ತಾದಿಗಹಣದೋಸಾಭಾವಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ ಸಾಸನೇ ಅಸ್ಸದ್ಧಂ ವಿನಾಸಯತಿ, ಸದ್ಧಂ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚಮಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಆಕಾರಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತವಿಸೇಸಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತತೋ ಪರಾ ತಿಸ್ಸೋ ಆಕಾರತ್ಥಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆಕಾರತ್ಥಂ, ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಅವಧಾರಣತ್ಥಞ್ಚ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ದಸ್ಸನಂ ದೀಪನಞ್ಚಾಪಿ, ಪಕಾಸನಂ ವಿಭಾವನಂ।
ಅನುಭಾವನಮಿಚ್ಚತ್ಥೋ, ಕಿರಿಯಾಯೋಗೇನ ಪಞ್ಚಧಾ॥
ದಸ್ಸಿತೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ, ಸಿದ್ಧೋ ನೇಕತ್ಥವುತ್ತಿಯಾ।
ಏವಂ ಮೇ ಸುತಮಿಚ್ಚೇತ್ಥ, ಪದತ್ತಯೇ ನಯಞ್ಞುನಾ’’ತಿ॥
ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಅಞ್ಞಸೇಟ್ಠಾಸಹಾಯಸಙ್ಖ್ಯಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭) ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೮; ಪಾರಾ॰ ೧೧) ಸೇಟ್ಠೇ, ‘‘ಏಕೋವೂಪಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೫; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೫; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೮೦; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೬೩; ವಿಭ॰ ೪.೪೪೫) ಅಸಹಾಯೇ, ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೨೯) ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಂ, ಇಧಾಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಮೇವಾತಿ ‘‘ಏಕನ್ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಏಕೋಯೇವೇಸ ಸಮಯೋ, ನ ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾತಿ ಊನಾಧಿಕಾಭಾವೇನ ಗಣನಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದನಿದ್ದೇಸೋ ಏಕನ್ತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಕಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನನ್ತಿ ಅನುಯೋಗೇ ಸತಿ ‘‘ಸಮಯನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ। ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಸೇನ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಸಮಯೋ’’ತಿ ಸರೂಪತೋ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಅನಿಯಮಿತವಚನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏಕಂ…ಪೇ॰…. ದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ।
ಇದಾನಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅನೇಕತ್ಥವುತ್ತಿತಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ನಿಯಮೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಪದದ್ವಯೇ, ಸಮಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಸಮಯ ಸದ್ದೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನ ಪನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತೇಸ್ವೇಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ಇಧ ಪವತ್ತನತೋ। ಸಮವಾಯೇತಿ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ, ಕಾರಣಸಮವಾಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖಣೇತಿ ಓಕಾಸೇ। ಹೇತುದಿಟ್ಠೀಸೂತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚೇವ ಲದ್ಧಿಯಞ್ಚ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ। ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಲೋ ನಾಮ ಉಪಸಙ್ಕಮನಸ್ಸ ಯುತ್ತಕಾಲೋ। ಸಮಯೋ ನಾಮ ತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತದನುರೂಪಸರೀರಬಲಞ್ಚೇವ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪರಿಸ್ಸಯಾಭಾವೋ ಚ। ಉಪಾದಾನಂ ನಾಮ ಞಾಣೇನ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸಚೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸ್ವೇ ಗಮನಸ್ಸ ಯುತ್ತಕಾಲೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕಾಯೇ ಬಲಮತ್ತಾ ಚ ಫರಿಸ್ಸತಿ, ಗಮನಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಅಫಾಸುವಿಹಾರೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಥೇತಂ ಕಾಲಞ್ಚ ಗಮನಕಾರಣಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸ್ವೇಪಿ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮಾತಿ। ಖಣೋತಿ ಓಕಾಸೋ। ತಥಾಗತುಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪಟಿಲಾಭಹೇತುತ್ತಾ। ಖಣೋ ಏವ ಚ ಸಮಯೋ। ಯೋ ‘‘ಖಣೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಮಯೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಏಕೋವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದಿಯಡ್ಢೋ ಮಾಸೋ ಸೇಸೋ ಗಿಮ್ಹಾನಂ ಉಣ್ಹಸಮಯೋ। ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಪಠಮೋ ಮಾಸೋ ಪರಿಳಾಹಸಮಯೋ। ಮಹಾಸಮಯೋತಿ ಮಹಾಸಮೂಹೋ। ಸಮಾಸೋ ವಾ ಏಸ, ಬ್ಯಾಸೋ ವಾ। ಪವುಟ್ಠಂ ವನಂ ಪವನಂ, ತಸ್ಮಿಂ, ಕಪಿಲವತ್ಥುಸಾಮನ್ತೇ ಮಹಾವನಸಙ್ಖಾತೇ ವನಸಣ್ಡೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಯೋಪಿ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಯೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪೂರಣಸ್ಸ ಹೇತು। ಭದ್ದಾಲೀತಿ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ತಯಾ ಭದ್ದಾಲಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಏಕಂ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ತಮ್ಪಿ ತೇ ನ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತನ್ತಿ। ಕಿಂ ತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾಪಿ ಖೋ’’ತಿಆದಿ।
‘‘ಉಗ್ಗಹಮಾನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಮಾನೋತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಪಕತಿನಾಮಂ, ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪನ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯ ‘‘ಉಗ್ಗಹಮಾನೋ’’ತಿ ನಂ ‘‘ಉಗ್ಗಹಮಾನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಾಪುತ್ತೋ। ಸೋ ಕಿರ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ। ಸಮಯಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೋ, ತಸ್ಮಿಂ, ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪವಾದಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಠಾನೇ ಚಙ್ಕೀತಾರುಕ್ಖಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಪ್ಪಭೂತಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ನಿಗಣ್ಠಾಚೇಲಕಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದಯೋ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಂ ಪಕಾರೇನ ವದನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಆರಾಮೋ ‘‘ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸ್ವೇವ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಿಮ್ಬರೂಸಕರುಕ್ಖಪನ್ತಿಯಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಿನ್ದುಕಾಚೀರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕಾ ಸಾಲಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕಸಾಲಕೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಠಮಂ ಏಕಾ ಸಾಲಾ ಅಹೋಸಿ, ಪಚ್ಛಾ ಪನ ಮಹಾಪುಞ್ಞಂ ಪೋಟ್ಠಪಾದಪರಿಬ್ಬಾಜಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬಹೂ ಸಾಲಾ ಕತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಮೇವ ಪಠಮಂ ಕತಂ ಏಕಂ ಸಾಲಂ ಉಪಾದಾಯ ಲದ್ಧಪುಬ್ಬನಾಮವಸೇನ ‘‘ಏಕಸಾಲಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ನಾಮ ಪಸೇನದಿರಞ್ಞೋ ದೇವಿಯಾ ಉಯ್ಯಾನಭೂತೋ ಸೋ ಪುಪ್ಫಫಲಸಚ್ಛನ್ನೋ ಆರಾಮೋ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಆರಾಮೇ’’ತಿ। ಪಟಿವಸತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಫಾಸುತಾಯ ವಸತಿ।
ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಅತ್ತಭಾವೇ। ಅತ್ಥೋತಿ ವುಡ್ಢಿ। ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಮಾ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಪರಲೋಕೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ, ಪರಲೋಕತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಭಯತ್ಥಸಙ್ಖಾತಹಿತಪಟಿಲಾಭಾ। ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಕಾರಣಸ್ಸ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಪಟಿಲದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಅತ್ಥದ್ವಯಮೇಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ತಂತದತ್ಥೇ ರಾತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಧೀ ವಾ ಪಞ್ಞಾ ಏತಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಧೀರೋ। ಪಣ್ಡಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ। ಸಾ ಹಿ ಸುಖುಮೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇಸು ಪಡತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ವಾ ಪೀಳನಾದಿಆಕಾರಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಪಣ್ಡಾ। ತಾಯ ಇತೋ ಗತೋತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ। ಅಥ ವಾ ಇತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ಪಣ್ಡಾ ಏತಸ್ಸ, ಪಡತಿ ವಾ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ। ಸಮ್ಮಾ ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಮಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಪಹಾನೇನ। ಸಮ್ಮಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ। ಅನ್ತನ್ತಿ ಅವಸಾನಂ। ಪೀಳನಂ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹಿಂಸನಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿತಾಕರಣಂ। ತದೇವ ಅತ್ಥೋ ತಥಾ ತ್ಥ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಸಮೇಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಭಾವೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ। ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ಸನ್ತಾಪನಂ ಪರಿದಹನಂ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ। ಜರಾಯ, ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬೋ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ, ಪೀಳನಾದೀನಿಯೇವ। ತಾನಿ ಹಿ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕೀಭಾವಮುಪನೇತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಗೋಚರೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ತಾನಿಯೇವ ತಬ್ಬಿಸಯ-ಭಾವೂಪಗಮನ-ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕತ್ತೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಸಗ್ಗಾನಂ ಜೋತಕಮತ್ತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ ಸಮಯಸದ್ದೋ ಏವಾತಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇಪಿ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅಭಿಸಮಯೋ ವುತ್ತೋ।
ತೇಸು ಪನ ಅತ್ಥೇಸು ಅಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಸಹಕಾರೀಕಾರಣವಸೇನ ಸನ್ನಿಜ್ಝಂ ಸಮೇತಿ ಸಮವೇತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮವಾಯೋ। ಸಮೇತಿ ಸಮಾಗಚ್ಛತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮೇತ್ಥ ತದಾಧಾರಪುಗ್ಗಲವಸೇನಾತಿ ಸಮಯೋ, ಖಣೋ। ಸಮೇನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾ ಸಂಗಚ್ಛನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ, ಸತ್ತಾ ವಾ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ, ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ಚಾತಿ ಸಮಯೋ, ಕಾಲೋ। ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೂತೋಪಿ ಕಾಲೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕರಣಂ, ಕರಣಂ ವಿಯ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೇನ ರೂಪೇನ ವೋಹರೀಯತಿ। ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಅವಯವಾನಂ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮೂಹೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಾಯೋ’’ತಿ। ಅವಯವಾನಂ ಸಹಾವಟ್ಠಾನಮೇವ ಹಿ ಸಮೂಹೋ, ನ ಪನ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಸಮೂಹೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ। ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮಾಗಮೇ ಏತಿ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪವತ್ತತಿ ವಾ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮಯೋ, ಹೇತು ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಯೋ’’ತಿ। ಸೋ ಹಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮಾಗಮನೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿಸಮಙ್ಗೀಭಾವಂ ಕರೋತಿ। ಸಮೇತಿ ಸಂಯೋಜನಭಾವತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಏತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ದಳ್ಹಗ್ಗಣಭಾವತೋ ವಾ ತಂಸಞ್ಞುತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾಭಿನಿವೇಸಂ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮಯೋ, ದಿಟ್ಠಿ। ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಬಜ್ಝನ್ತಿ। ಸಮಿತಿ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮೋಧಾನಂ ಸಮಯೋ, ಪಟಿಲಾಭೋ। ಸಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಯಾನಂ ಪಾಪುಣನಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಯಾನಂ ಅಪಗಮೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಹಾನಂ। ಅಭಿಮುಖಂ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏತಬ್ಬೋ ಅಭಿಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತೋ ಸಭಾವೋ। ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ತಂ ತಂ ಸಭಾವಂ ಸಮ್ಮಾ ಏತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾವಬೋಧೋ।
ನನು ಚ ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಪತಿ ಸದ್ದಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ನ ಏಕೇನ ಸದ್ದೇನ ಅನೇಕೇ ಅತ್ಥಾ ಅಭಿಧೀಯನ್ತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇಧ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅನೇಕಧಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ಸದ್ದವಿಸೇಸೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ ಸದ್ದವಿಸೇಸೇ
‘‘ಸಾಮಞ್ಞವಚನೀಯತಂ, ಉಪಾದಾಯ ಅನೇಕಧಾ।
ಅತ್ಥಂ ವದೇ ನ ಹಿ ಸದ್ದೋ, ಏಕೋ ನೇಕತ್ಥಕೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ॥
ಸಮವಾಯಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಇಧ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಕಾಲಸ್ಸೇವ ಚ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಕಾಲೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದೇಸದೇಸಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಹಿ ಕಾಲಸ್ಸ ನಿದಾನಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸೋಪಿ ಇಧ ಅಪದಿಸೀಯತಿ। ‘ಇಮಿನಾ ಕೀದಿಸಂ ಕಾಲಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇನಾತಿ ಕಾಲತ್ಥೇನ ಸಮಯ-ಸದ್ದೇನ। ಅಡ್ಢಮಾಸೋ ಪಕ್ಖವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಕೋ ದಿವಸಭಾಗವಸೇನ, ಪಠಮಯಾಮಾದಿಕೋ ಪಹಾರವಸೇನ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಖಣಲಯಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಅನಿಯಮಿತವಸೇನ ಏಕಂ ಕಾಲಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಸ್ಮಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿದಿತಂ ಸುವವತ್ಥಾಪಿತಂ, ತಥಾಪೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಚಸಾ ಧಾರೇತುಂ ವಾ ಸಯಂ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ ವಾ ಪರೇನ ಉದ್ದಿಸಾಪೇತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭಾವತೋ ಬಹು ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ ಯಾವ ಕಾಲಪ್ಪಭೇದೋ, ತಾವ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ನ ಸೋ ಕಾಲಪ್ಪಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಏತ್ಥಾನನ್ತೋಗಧೋ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏಕೇನೇವ ಪದೇನ ತಮತ್ಥಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಏವಂ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮತಕಾಲವಸೇನ ಸಮಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಾಸನೇ ಪಾಕಟಕಾಲವಸೇನ ಸಮಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ವಾ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚ ಉತುಸಂವಚ್ಛರಾದಿವಸೇನ ನಿಯಮಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನೇ ಅಯಮ್ಪಿ ಗುಣೋ ಲದ್ಧೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ವಾ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಸೇಸಪರಿಹಾರವಿಸಯತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯೇ ಇಮೇ ಸಮಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಭಗವತೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಓಕ್ಕಮನಕಾಲೋ ಚೇತ್ಥ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಸಮಯೋ। ಚತ್ತಾರಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಂವೇಜನಕಾಲೋ ಸಂವೇಗಸಮಯೋ। ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಧಿಗಮಾಯ ಚರಿಯಕಾಲೋ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಸಮಯೋ। ದೇವಸಿಕಂ ಝಾನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವೀತಿನಾಮನಕಾಲೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನಿ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವಳಞ್ಜನಕಾಲೋ। ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಾನಿ ತಂತಂಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾಲೋ ದೇಸನಾಸಮಯೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಸಮಯಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಕಾಸಾತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಪಕಮ್ಪನಓಭಾಸಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ಪಾಕಟಾ। ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತದಞ್ಞೇಪಿ ಸಮಯಾ ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ ತೇಸು ಸಮಯೇಸು ಇಧ ದೇಸನಾಸಮಯಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯವಿಸೇಸೋ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದೀಪೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇಸುಯೇವ ಸಮಯೇಸು ಏಕದೇಸಂ ಪಕಾರನ್ತರೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಚಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಸಮಯೋ, ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಸಮಯೋ ಚ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಯೋಯೇವ। ಅರಿಯತುಣ್ಹೀಭಾವಸಮಯೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ। ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಿಕಥಾಸಮಯೋ ದೇಸನಾಸಮಯೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇಸು ಸಮಯೇಸು ಏಕದೇಸೋವ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದ್ವಯಂ ಕರಣೀಯಂ ಧಮ್ಮೀ ಕಥಾ ವಾ ಅರಿಯೋ ವಾ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೧೨) ವುತ್ತಸಮಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಕರಣೀಯದ್ವಯಸಮಯೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸುಪಿ ಸಮಯೇಸೂತಿ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಿಕಥಾದೇಸನಾಸಮಯೇಸುಪಿ। ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೇದತ್ತಾ।
ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಿಯ ಭುಮ್ಮವಚನೇನ ಚ ಕರಣವಚನೇನ ಚ ನಿದ್ದೇಸಮಕತ್ವಾ ಇಧ ಉಪಯೋಗವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸಪಯೋಜನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತುಕಾಮೋ ಪರಮ್ಮುಖೇನ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಪೇತಿ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಭುಮ್ಮಂ, ಓಕಾಸೋ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಂ ವಚನಂ ವಿಭತ್ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ಕರೋತಿ ಕಿರಿಯಮಭಿನಿಪ್ಫಾದೇಭಿ ಏತೇನಾತಿ ಕರಣಂ, ಕಿರಿಯಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಕಾರಣಂ। ಉಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಉಪಯೋಗೋ, ಕಮ್ಮಂ, ತತ್ಥ ವಚನಂ ತಥಾ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಚೋದನಂ ಪರಿಹರತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಅಭಿಧಮ್ಮತದಞ್ಞಸುತ್ತಪದವಿನಯೇಸು। ತಥಾತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಕರಣವಚನೇಹಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಅಧಿಕರಣಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥಾನಂ, ಹೇತುಕರಣತ್ಥಾನಞ್ಚ ಇಧಾತಿ ಇಧಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತಪದೇ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಉಪಯೋಗವಚನೇನ। ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ।
‘‘ತತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ತಬ್ಬಿವರಣಂ। ಇತೋತಿ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತಪದತೋ। ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋತಿ ಆಧಾರತ್ಥೋ। ಭವನಂ ಭಾವೋ, ಕಿರಿಯಾ, ಕಿರಿಯಾಯ ಕಿರಿಯನ್ತರಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ತದೇವತ್ಥೋ ತಥಾ। ಕೇನ ಸಮಯತ್ಥೇನ ಇದಂ ಅತ್ಥದ್ವಯಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅನುಯೋಗೇ ಸತಿ ತದತ್ಥದ್ವಯಸಮ್ಭವಾನುರೂಪೇನ ಸಮಯತ್ಥೇನ, ತಂ ದಳ್ಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅಧಿಕರಣಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪದತ್ಥತೋಯೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥದ್ವಯಂ ಸಿದ್ಧಂ, ವಿಭತ್ತಿ ಪನ ಜೋತಕಮತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ, ಕಾಲಸದ್ದಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕಾಲತ್ಥೋ। ಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ, ‘ಸಮೂಹಸದ್ದಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸಮೂಹತ್ಥೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸಮಯೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಾಲತ್ಥೋ, ಸಮೂಹತ್ಥೋ ಚ ಸಮಯೋ ತತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಆಧಾರೋತಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ನನು ಚಾಯಂ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತೋ ಕಾಲೋ, ವೋಹಾರಮತ್ತೋ ಚ ಸಮೂಹೋ, ಸೋ ಕಥಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಾಲೋ ಸಯಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾತೋ, ಸಭಾವಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಚ ತಙ್ಖಣಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪರತೋ ಚ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇಜಾತೋ, ಸಾಯನ್ಹೇ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು, ಸಮೂಹೋ ಚ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ವಿಸುಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಅವಯವಾನಂ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ, ಯವರಾಸಿಯಂ ಪತ್ತಸಮ್ಭೂತೋ’’ತಿಆದೀಸು, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ, ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಚ ತದುಭಯಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಕರಣಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ।
‘‘ಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಖಣೋ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕ್ಖಣವಿನಿಮುತ್ತೋ ನವಮೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ, ಯಾನಿ ವಾ ಪನೇತಾನಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮವಾಯೋ ನಾಮ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪; ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೩, ೪೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೬೦; ಕಥಾ॰ ೪೬೫, ೪೬೭) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸಾಧಾರಣಫಲನಿಪ್ಫಾದಕತ್ತೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀ। ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿ ಸಾಧಾರಣಫಲಂ। ಹೇತು ನಾಮ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಜನಕಹೇತು। ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಖಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ, ಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ, ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ಸಮಯಸ್ಸ ಸತ್ತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಭಾವೇನ ತೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸತ್ತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ‘‘ಗಾವೀಸು ದುಯ್ಹಮಾನಾಸು ಗತೋ, ದುದ್ಧಾಸು ಆಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದೋಹನಕಿರಿಯಾಯ ಗಮನಕಿರಿಯಾ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸ ಸತ್ತಾಕಿರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾ, ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಭವನಕಿರಿಯಾ ಚ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ। ನನು ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತಾಕಿರಿಯಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾವ, ಕಥಂ ತಾಯ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ಸತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ಏವಹೋತಿ ಅಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವೇ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸತ್ತಾವಿರಹಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಗಮ್ಯಮಾನಾಯ ತಾಯ ಸತ್ತಾಕಿರಿಯಾಯ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಖಣೇ, ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ಸತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ, ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ಸತಿ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇಯೇವ (ಅಟ್ಠಸಾ॰ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಪದಭಾಜನೀಯೇ) ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಯಥಾರಹಮೇಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಸುತ್ತಪದೇಸೂತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅಧಿಕರಣತ್ಥಸ್ಸ, ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ। ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ತದುಭಯತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದತ್ಥಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಭುಮ್ಮವಚನವಸೇನ ದೀಪನತ್ಥಂ। ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಹಿ ಪದೀಪೋ ವಿಯ ವತ್ಥುನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಕಾತಿ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಸದ್ದಸತ್ಥೇಸು ಪಾಕಟೋಯೇವ।
ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ‘‘ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ದತಿ, ಕುದಾಲೇನ ಖಣತೀ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಯೋ ಹಿ ಸೋ’’ತಿಆದಿ। ವಿನಯೇ (ಪಾರಾ॰ ೨೦) ಆಗತಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನವತ್ಥುವಸೇನ ಥೇರಂ ಮರಿಯಾದಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಾದೀಹಿಪಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ತಂತಂವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮೋವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೇತು ಚೇವ ಕರಣಞ್ಚ। ತಥಾ ಹಿ ಯದಾ ಭಗವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಠಮಮೇವ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ತಂ ತಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ವಿಹರತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ಓತಿಣ್ಣವತ್ಥುಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ, ವಿಗರಹಿತ್ವಾ ಚ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಓತಿಣ್ಣಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಕಾಲೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ। ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋತಿ ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಾದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧೬೨) ವಿಯ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಂ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮಸಮಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಯುತ್ತಿಚಿನ್ತಾಯ, ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಇಧ ಕಮವಚನಿಚ್ಛಾ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಮೇತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ – ಅಞ್ಞಾಸುಪಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅಯಮೇವ ಅನುಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಚ ತಾಸು ‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತೀ’ತಿ ವಿನಯಪಾಳಿಪದೇ ಹೇತುಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ಸಾತಿಸಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ ಅವಿಸಯತ್ತಾ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ ಹೇತುಭೂತೇನ, ಕರಣಭೂತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ವಿಹಾಸಿ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಹೇತುಭೂತೇನ ಸಮಯೇನ ವಿಹಾಸೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯಥಾಲಾಭಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವತೋ ಏವಂ ವುತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಕರಣವಚನೇನ ತದುಭಯತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತನತ್ಥಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿನಯೇ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಏವ ವೀತಿಕ್ಕಮಸಮಯಸ್ಸ ಸಾಧಕತಮತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಕರಣಭಾವೇ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಹೇತುಭಾವೇ ಪನ ತದಪೇಕ್ಖನಮತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಪದೇನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾಯೇವ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ, ಕರಣಭೂತೇನ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸೀ’’ತಿ। ಕರಣಞ್ಹಿ ಕಿರಿಯತ್ಥಂ, ನ ಹೇತು ವಿಯ ಕಿರಿಯಾಕಾರಣಂ। ಹೇತು ಪನ ಕಿರಿಯಾಕಾರಣಂ, ನ ಕರಣಂ ವಿಯ ಕಿರಿಯತ್ಥೋತಿ।
‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಂ, ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ದಬ್ಬಗುಣಕಿರಿಯಾಹಿ ಸಂಯೋಗೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೋ, ನಿರನ್ತರಮೇವ ತೇಹಿ ಸಂಯುತ್ತಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋಯೇವತ್ಥೋ ತಥಾ। ಏವಂಜಾತಿಕೇತಿ ಏವಂಸಭಾವೇ। ಕಥಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವಾತಿ ಆರಬ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದೇಸನಾನಿಟ್ಠಾನಂ, ತಾವ ಏಕಂಸಮೇವ, ನಿರನ್ತರಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನಾತಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಕರುಣಾನಿದಾನತ್ತಾ ತಸ್ಮಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ। ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಯೋಗವಿಭತ್ತಿಯಾ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತನತ್ಥಂ ಉಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಾಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ದಿವಸಂ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ, ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಸುತ್ತಪದೇಸು ಭುಮ್ಮವಚನಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋ, ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥೋ ಚ, ವಿನಯೇ ಕರಣವಚನಸ್ಸ ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಇಧ ಉಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತನ್ತಿ ಯಥಾ ವುತ್ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾಪದಂ ಅಞ್ಞತ್ರಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಸುತ್ತಪದೇಸು, ವಿನಯೇ ಚ। ಸಮಯೋತಿ ಸಮಯಸದ್ದೋ। ಸದ್ದೇಯೇವ ಹಿ ವಿಭತ್ತಿಪರಾ ಭವತಿಅತ್ಥೇ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಸೋತಿ ಸ್ವೇವ ಸಮಯಸದ್ದೋ।
ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪೋರಾಣಾಚರಿಯಮತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪೋರಾಣಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪೋರಾಣಾತಿ ಚ ಪುರಿಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ವಾ…ಪೇ॰… ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏಸ ಭೇದೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಭೇದೋತಿ ವಚನಮತ್ತೇನ ಭೇದೋ ವಿಸೇಸೋ, ನ ಪನ ಅತ್ಥೇನ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಭುಮ್ಮಮೇವತ್ಥೋ’’ತಿ, ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಧಾರೋ ಏವ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸಂ ಮತಿದಸ್ಸನೇ ಗುಣಮಾಹ।
ಭಾರಿಯಟ್ಠೇನ ಗರು। ತದೇವತ್ಥಂ ಸಙ್ಕೇತತೋ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಗರುಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಕೇತವಿಸಯೋ ಹಿ ಸದ್ದೋ ತಂವವತ್ಥಿತೋಯೇವ ಚೇಸ ಅತ್ಥಬೋಧಕೋತಿ। ಗರುನ್ತಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಂ ಜನಂ। ‘‘ಲೋಕೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಕೇವಲಂ ಸಾಸನೇಯೇವ, ಲೋಕೇಪಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಗವಾತಿ ಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಗವಾ, ಅಥ ಅಯಮೇವ ಸಾತಿಸಯಂ ಭಗವಾ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕನಾಥೋ ಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿತಾಯ, ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ‘‘ಪೋರಾಣೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ಪೋರಾಣೇಹೀತಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಟ್ಠವಾಚಕವಚನಮ್ಪಿ ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣತೋ ಸೇಟ್ಠಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ। ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತೇನಾತಿ ಹಿ ವಚನಂ, ಸದ್ದೋ। ಅಥ ವಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಚನೀಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಗಾರವಯುತ್ತೋತಿ ಗರುಭಾವಯುತ್ತೋ ಗರುಗುಣಯೋಗತ್ತಾ, ಸಾತಿಸಯಂ ವಾ ಗರುಕರಣಾರಹತಾಯ ಗಾರವಯುತ್ತೋ, ಗಾರವಾರಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇನ ಕಾರಣತ್ತಯೇನ ಸೋ ತಥಾಗತೋ ಗರು ಭಾರಿಯಟ್ಠೇನ, ತೇನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಗರುತಾಕಾರಣದಸ್ಸನಞ್ಹೇತಂ ಪದತ್ತಯಂ। ‘‘ಸಿಪ್ಪಾದಿಸಿಕ್ಖಾಪಕಾಪಿ ಗರೂಯೇವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಗಾರವಯುತ್ತಾ, ಅಯಂ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗರೂತಿ ಕತ್ವಾ ‘ಗಾರವಯುತ್ತೋ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಏವಂ ಸತಿ ತದೇತಂ ವಿಸೇಸನಪದಮತ್ತಂ, ಪುರಿಮಪದದ್ವಯಮೇವ ಕಾರಣದಸ್ಸನಂ ಸಿಯಾ।
ಅಪಿಚಾತಿ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಕಪ್ಪತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಅಪರೋ ನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ –
‘‘ವಣ್ಣಗಮೋ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯೋ,
ದ್ವೇ ಚಾಪರೇ ವಣ್ಣವಿಕಾರನಾಸಾ।
ಧಾತೂನಮತ್ಥಾತಿಸಯೇನ ಯೋಗೋ,
ತದುಚ್ಚತೇ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಂ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ಪಿಸೋದರಾದೀನಿ ಯಥೋಪದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸದ್ದನಯೇನ ವಾ ಪಿಸೋದರಾದಿಆಕತಿಗಣಪಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ ‘‘ಭಾಗ್ಯವಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಕಿಲೇಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ಪಞ್ಚಮಾರೇ ಅಭಞ್ಜೀತಿ ‘‘ಭಗ್ಗವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭಗ್ಗವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಲೋಕೇ ‘‘ಯುತ್ತೋ ಭಗೇಹಿ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಅನೇಕಭೇದೇಹಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ವಿಭಜಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿವರಿತ್ವಾ ದೇಸೇಸೀತಿ ‘‘ವಿಭತ್ತವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಭತ್ತವಾ’’ತಿ। ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇ, ಕಾಯಚಿತ್ತಉಪಧಿವಿವೇಕೇ, ಸುಞ್ಞತಾನಿಮಿತ್ತಾಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೇ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಭಜಿ ಸೇವಿ ಬಹುಲಮಕಾಸೀತಿ ‘‘ಭತ್ತವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭತ್ತವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ತೀಸು ಭವೇಸು ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಗಮನಮನೇನ ವನ್ತಂ ವಮಿತನ್ತಿ ‘‘ಭವೇಸು ವನ್ತಗಮನೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಭವಸದ್ದತೋ ಭ-ಕಾರಂ ಗಮನಸದ್ದತೋ ಗ-ಕಾರಂ ವನ್ತಸದ್ದತೋ ವ-ಕಾರಂ ಆದಾಯ, ತಸ್ಸ ಚ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವನ್ತಗಮನೋ ಭವೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯತೋ ಭಾಗ್ಯವಾ, ತತೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ। ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋತಿ ವಿತ್ಥಾರಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗನ್ಥಮಹತ್ತಂ ಪರಿಹರತಿ। ವುತ್ತೋಯೇವ, ನ ಪನ ಇಧ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಏಕದೇಸಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಪಿಚ ಭಗೇ ವನಿ, ವಮೀತಿ ವಾ ಭಗವಾ। ಸೋ ಹಿ ಭಗೇ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ, ತೇ ವಾ ಭಗಸಙ್ಖಾತೇ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವನಿ ಯಾಚಿ ಪತ್ಥಯಿ, ಏವಂ ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ, ಭಗೇ ವಾ ಸಿರಿಂ, ಇಸ್ಸರಿಯಂ, ಯಸಞ್ಚ ವಮಿ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಛಡ್ಡಯಿ। ತಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ಹತ್ಥಗತಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ, ಚತುದೀಪಿಸ್ಸರಿಯಂ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ಸತ್ತರತನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಯಸಂ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯಿ। ಅಥ ವಾ ಭಾನಿ ನಾಮ ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಭಗಾ ಆಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ, ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಾದಿಗತಾ ಭಾಜನಲೋಕಸೋಭಾ। ತಾ ಭಗಾ ವಮಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹಿ, ಏವಂ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥಾಗತನಯೇಹಿ ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪನ ಸೋ ಗನ್ಥಭೀರುಜನಾನುಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ, ಗನ್ಥಗರುತಾಪರಿಹರಣತ್ಥಞ್ಚ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತೋತಿ।
ಏವಮೇತೇಸಂ ಅವಯವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಮುದಾಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪುರಿಮಪದತ್ತಯಸ್ಸ ಸಮುದಾಯತ್ಥೇನ ವುತ್ತಾವಸೇಸೇನ ತೇಸಮತ್ಥಾನಂ ಪಟಿಯೋಗಿತಾಯ ತೇನಾಪಿ ಸಹ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿದಾನವಚನೇ। ಯಥಾಸುತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ತಥಾದೇಸಿತತ್ತಾ ಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ। ಏಸ ನಯೋ ಅಪರತ್ಥಾಪಿ। ‘‘ಯೋ ಖೋ ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಧಮ್ಮೋ ಚ…ಪೇ॰… ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸತ್ಥುಭಾವಪರಿಯಾಯೋ ವಿಜ್ಜತೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಸರೀರಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಕಾಯನ್ತಿ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭೂತಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಕಾಯೋತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ತಂ ಪನ ಕಿಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇನಾತಿ ಚ ತಾದಿಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ಅಧುನಾ ವಕ್ಖಮಾನಸುತ್ತಂ ಪಾವಚನಂ ಪಕಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ನಾಮ। ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಸತ್ಥುಕಂ ಅತೀತಸತ್ಥುಕಭಾವೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾವಪ್ಪಧಾನೋ ಹಿ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಭಾವಲೋಪೋ ವಾ, ಇತರಥಾ ಪಾವಚನಮೇವ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತಸತ್ಥುಕಂ, ಸತ್ಥುಅದಸ್ಸನೇನ ಪನ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಸತ್ಥುಕಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಅಯಂ ವೋ ಸತ್ಥಾತಿ ಸತ್ಥುಅದಸ್ಸನೇನ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಂ ಜನಂ ಸಮಸ್ಸಾಸೇತೀ’’ ತಿವಚನೇನ ಸಹ ವಿರೋಧೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಇದಂ ಪಾವಚನಂ ಸತ್ಥುಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನೇನ ನ ಅತೀತಸತ್ಥುಕನ್ತಿ ಪನ ಅತ್ಥೋ। ಸತ್ಥೂತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಛಟ್ಠೀ, ಸಮಾಸಪದಂ ವಾ ಏತಂ ಸತ್ಥುಅದಸ್ಸನೇನಾತಿ। ಉಕ್ಕಣ್ಠನಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠೋ, ಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಾ। ‘‘ಕಠ ಕಿಚ್ಛಜೀವನೇ’’ತಿ ಹಿ ವದನ್ತಿ। ತಮಿತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ, ಅನಭಿರತಿಯಾ ವಾ ಪೀಳಿತೋ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ಕಣ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಆಹಿಣ್ಡತಿ, ವಿಹರತಿ ಚಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ತಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಂ। ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯಾಧಿಗತಮತ್ತೋ ಚೇಸ, ವೋಹಾರತೋ ಪನ ಅನಭಿರತಿಯಾ ಪೀಳಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಸಮಸ್ಸಾಸೇತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಜನೇತಿ।
ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗೀತಿಸಮಯೇ। ಕಾಮಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಭಗವತಿ ಏವಂ ವತ್ತುಮರಹತಿ, ಇಧ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಏವಂ ವದತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತವಸೇನ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುವಸೇನ ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ। ತೇನಾತಿ ತಥಾಸಾಧನೇನ। ಏವಂವಿಧಸ್ಸಾತಿ ಏವಂಪಕಾರಸ್ಸ, ಏವಂಸಭಾವಸ್ಸಾತಿಪಿ ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ಗರಹಾಯಂ ನಿಪಾತೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನಾಮ ಆನನ್ದ ಥೇರಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ವಿಹೇಸಿಯಮಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೬೬) ವಿಯ, ತೇನ ಏದಿಸೋ ಅಪಿ ಭಗವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾ ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಗರಹತ್ಥಂ ಜೋತೇತಿ। ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಅರಿಯಭೂತಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ। ದಸವಿಧಸ್ಸ ಕಾಯಬಲಸ್ಸ, ಞಾಣಬಲಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದಸಬಲಧರೋ। ವಜಿರಸ್ಸ ನಾಮ ಮಣಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾತೋ ಸಮೂಹೋ ಏಕಗ್ಘನೋ, ತೇನ ಸಮಾನೋ ಕಾಯೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ವಜಿರಸಙ್ಘಾತೋ ನಾಮ ನ ಅಞ್ಞೇನ ಮಣಿನಾ ಆಸಾ ಪತ್ಥನಾ ಕೇನ ಜನೇತಬ್ಬಾ, ನ ಜನೇತಬ್ಬಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಹಂ ಚಿರಂ ಜೀವಿಂ, ಚಿರಂ ಜೀವಾಮಿ, ಚಿರಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಖಂ ಜೀವಿಂ, ಸುಖಂ ಜೀವಾಮಿ, ಸುಖಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಜೀವಿತಮದೋ ನಾಮ, ತೇನ ಮತ್ತೋ ಪಮತ್ತೋ ತಥಾ। ಸಂವೇಜೇತೀತಿ ಸಂವೇಗಂ ಜನೇತಿ, ತತೋಯೇವ ಅಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ। ಸಂವೇಜನಞ್ಹಿ ಉಸ್ಸಾಹಹೇತು ‘‘ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ।
ದೇಸನಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸಕಲಸುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನತೋ। ಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಸುಣನ್ತಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಭಗವತಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೇನ, ಪಞ್ಚಸು ಚ ಕೋಸಲ್ಲೇಸು ಆಯಸ್ಮತಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಪಸಂಸಿತೇನ ಮಯಾ ಮಹಾಸಾವಕೇನ ಸುತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಯಮೇವ ಸುತಂ ನ ಅನುಸ್ಸುತಂ, ನ ಚ ಪರಮ್ಪರಾಭತನ್ತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನತೋ। ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಭಗವಾತಿಸದಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದ-ಪಟಿಮಣ್ಡಿತ-ಸಮಯ-ಭಾವ-ದೀಪನತೋ। ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಪರಮಾ ಹಿ ಕಾಲಸಮ್ಪದಾ। ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಕಪ್ಪಕಸಾಯಕಲಿಯುಗೇ
ಹುತವಹಮಜ್ಝೇ ಜಾತಂ, ಸಮುದಿತಮಕರನ್ದಮರವಿನ್ದ’’ನ್ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧)।
ತಸ್ಸಾಯಮತ್ಥೋ – ಕಪ್ಪಸಙ್ಖಾತಕಾಲಸಞ್ಚಯಸ್ಸ ಲೇಖನವಸೇನ ಪವತ್ತೇ ಕಲಿಯುಗಸಙ್ಖಾತೇ ಸಕರಾಜಸಮ್ಮತೇ ವಸ್ಸಾದಿಸಮೂಹೇ ಜಾತೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಖಣಸಙ್ಖಾತೋ ದಿನಸಮೂಹೋ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಾರೋಹನಮಿವ ಕದಾಚಿ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ, ಅಚ್ಛರಂ ಪಹರಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠೇನ ಚ ಮಹಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ। ಕಿಮಿವ ಜಾತನ್ತಿ ಚೇ? ಹುತವಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಾವಕಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಸಮ್ಮಾ ಉದಿತಮಧುಮನ್ತಂ ಅರವಿನ್ದಸಙ್ಖಾತಂ ವಾರಿಜಮಿವ ಜಾತನ್ತಿ। ದೇಸಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸತ್ತುತ್ತಮಗಾರವಾಧಿವಚನತೋ।
ಏವಂ ಪದಛಕ್ಕಸ್ಸ ಪದಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ‘‘ಅನ್ತರಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ನಾಳನ್ದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಅನ್ತರಾ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೀಯತ್ಥಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಕರಣಾದಿಸಾಮತ್ಥಿಯಾದಿಗತತ್ಥಮನ್ತರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಪನಸ್ಸ ನಾನತ್ಥಭಾವೋ ಪಯೋಗತೋ ಅವಗಮೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತದನ್ತರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ತದನ್ತರನ್ತಿ ತಂ ಕಾರಣಂ। ಮಞ್ಚ ತಞ್ಚ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಕಿಮನ್ತರಂ ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯಾತಿ ವಿಜ್ಜುನಿಚ್ಛರಣಕ್ಖಣೇ। ಧೋವನ್ತೀ ಇತ್ಥೀ ಅದ್ದಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನ್ತರತೋತಿ ಹದಯೇ। ಕೋಪಾತಿ ಚಿತ್ತಕಾಲುಸ್ಸಿಯಕರಣತೋ ಚಿತ್ತಪಕೋಪಾ ರಾಗಾದಯೋ। ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನನ್ತಿ ಆರಮ್ಭನಿಪ್ಫತ್ತೀನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಆಪಾದಿ। ಅಪಿಚಾತಿ ತಥಾಪಿ, ಏವಂ ಪಭವಸಮ್ಪನ್ನೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾನಿರಯಾನನ್ತಿ ಲೋಹಕುಮ್ಭೀನಿರಯೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಅನ್ತರಿಕಾಯಾತಿ ಅನ್ತರೇನ। ರಾಜಗಹನಗರಂ ಕಿರ ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಹಾಪೇತಲೋಕೋ। ತತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾಲೋಹಕುಮ್ಭೀನಿರಯಾನಂ ಅನ್ತರೇನ ಅಯಂ ತಪೋದಾ ನದೀ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಕುಥಿತಾ ಸನ್ದತೀತಿ। ಸ್ವಾಯಮಿಧ ವಿವರೇ ಪವತ್ತತಿ ತದಞ್ಞೇಸಮಸಮ್ಭವತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತದನ್ತರಂ ಕೋ ಜಾನೇಯ್ಯ, (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೪೪; ೧೦.೭೫) ಏತೇಸಂ ಅನ್ತರಾ ಕಪ್ಪಾ, ಗಣನಾತೋ ಅಸಙ್ಖಿಯಾ, (ಬು॰ ವಂ॰ ೨೮.೯) ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಕಥಂ ಓಪಾತೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೨೬; ಪಹಾ॰ ವ॰ ೬೬; ಚೂಳವ॰ ೩೭೬) ವಿಯ ಕಾರಣವೇಮಜ್ಝೇಸು ವತ್ತಮಾನಾ ಅನ್ತರಾಸದ್ದಾಯೇವ ಉದಾಹರಿತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಪನ ಚಿತ್ತಖಣವಿವರೇಸು ವತ್ತಮಾನಾ ಅನ್ತರಿಕಅನ್ತರಸದ್ದಾ
‘‘ಯಸ್ಸನ್ತರತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಕೋಪಾ,
ಇತಿಭವಾಭವತಞ್ಚ ವೀತಿವತ್ತೋ।
ತಂ ವಿಗತಭಯಂ ಸುಖಿಂ ಅಸೋಕಂ,
ದೇವಾ ನಾನುಭವನ್ತಿ ದಸ್ಸನಾಯಾ’’ತಿ॥ (ಉದಾ॰ ೨೦)। –
ಹಿ ಅಯಂ ಉದಾನೇ ಭದ್ದಿಯಸುತ್ತೇ ಗಾಥಾ। ಸೋಯೇವ ಇಕ-ಸದ್ದೇನ ಸಕತ್ಥಪವತ್ತೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ‘‘ಅನ್ತರಿಕಾಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಉದಾಹರಣೋದಾಹರಿತಬ್ಬಾನಮೇತ್ಥ ವಿರೋಧಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ಕಿಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸನಿಯಮೋ ಕತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ನನು ಚೇತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನಮೇವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತ್ಥೇ ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಸಮ್ಭವತೋ ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಅನ್ತರಾಸದ್ದೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ‘‘ಈದಿಸೇಸು ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ವಿಸೇಸಯೋಗತಾದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ। ಏಕೇನಪಿ ಅನ್ತರಾ-ಸದ್ದೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ದ್ವೇ ಉಪಯೋಗವಚನಾನಿ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ। ದ್ವೀಹಿ ಪನ ಯೋಗೇ ಕಾ ಕಥಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ। ಅಕ್ಖರಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಭತ್ತಿಯಾದೀಹೀತಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ, ಸದ್ದವಿದೂ। ಅಕ್ಖರ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ತಮ್ಮೂಲಕಾನಿ ಪದಾದೀನಿಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಯದಿಪಿ ಸದ್ದತೋ ಏಕಮೇವ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸೋ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಪದಸ್ಸ ಆವುತ್ತಿಯಾದಿನಯೇನ ಅನೇಕಧಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ದುತಿಯಪದೇನಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಕೋ ಪನ ದೋಸೋ ಅಯೋಜಿತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯೋಜಿಯಮಾನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ। ದುತಿಯಪದಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದನ್ತರಯೋಗವಸಾ ಸದ್ದೇಯೇವ ಸಾಮಿವಚನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಉಪಯೋಗವಿಭತ್ತಿಯಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ಸದ್ದಾಧಿಕಾರೋ ಹಿ ವಿಭತ್ತಿಪಯೋಗೋ।
ಅದ್ಧಾನ-ಸದ್ದೋ ‘‘ದೀಘಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ। ಕಿತ್ತಾವತಾ ಪನ ಸೋ ದೀಘೋ ನಾಮ ತದತ್ಥಭೂತೋತಿ ಚೋದನಮಪನೇತಿ ‘‘ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಮಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಮಯಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಗಣಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದಾದೀಸು ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೀಯಭೂತೇ ವಿಭಙ್ಗೇ (ಪಾಚಿ॰ ೨೧೭)। ಅಡ್ಢಯೋಜನಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗೋ, ಪಗೇವ ತದುತ್ತರಿ। ಅಡ್ಢಮೇವ ಯೋಜನಸ್ಸ ಅಡ್ಢಯೋಜನಂ, ದ್ವಿಗಾವುತಮತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ಚತುಗಾವುತಪ್ಪಮಾಣಂ ಯೋಜನಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ವದತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಮಹನ್ತಸದ್ದೋ ಉತ್ತಮತ್ಥೋ, ಬಹ್ವತ್ಥೋ ಚ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹತಾ’’ತಿಆದಿ। ಗುಣಮಹತ್ತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಗುಣಮಹನ್ತಭಾವೇನ। ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಹತ್ತೇನಾತಿ ಗಣನಮಹನ್ತಭಾವೇನ। ತದೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋತಿ ಇಧ ಆಗತೋ ತದಾ ಪರಿವಾರಭೂತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ। ಮಹಾತಿ ಉತ್ತಮೋ। ವಾಕ್ಯೇಪಿ ಹಿ ತಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪಯೋಗವಸಾ। ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾತಿ ನಿಲ್ಲೋಭತಾ ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಾವಸೇಸೋ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ನಿರವಸೇಸೋ। ನ ಹಿ ‘‘ಅಪ್ಪಲೋಭತಾತಿ ಅಭಿತ್ಥವಿತುಮರಹತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ। ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟೀಕಾಕಾರೋ ಪನ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಪರಿಯಾಯಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಾವಸೇಸಂ ವಿಯಾ’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೫) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ‘ಅಭಾವತ್ಥೋ’ ತಿಪಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ‘ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಞ್ಚಸಞ್ಜಾನಾಮೀ’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೫) ವಿಯಾ’’ತಿ। ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಪಿ ಮಹಾತಿ ಗಣನಾಯಪಿ ಬಹು ಅಹೋಸಿ, ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಪದಾವತ್ಥಿಕನ್ತವಚನವಸೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಪದಸ್ಸ ಛೇದನಮಿವ ಹೋತೀತಿ ತದಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನಾ’’ತಿ ಪುನ ವಾಕ್ಯಾವತ್ಥಿಕನ್ತವಚನವಸೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಪದೇನ ಸದಿಸೀಕರಣಂ। ಏಸಾ ಹಿ ಸಂವಣ್ಣನಕಾನಂ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ವಿಭತ್ತಿಯಾನಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಪದತ್ಥಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಘಾತೇನ ಸಮಣಗಣೇನಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಯಾಯಂ ದಿಟ್ಠಿ ಅರಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ, ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೪, ೩೫೬; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨; ೩.೫೪; ಪರಿ॰ ೨೭೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ। ‘‘ಯಾನಿ ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾನಿ ಅಸಬಲಾನಿ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ ಭುಜಿಸ್ಸಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಘಾತೋ, ಸಮಣಗಣೋ, ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಘಾಟಸಙ್ಖಾತೇನಾ’’ ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ತಥಾ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಕತಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಾದೀನಂ ನಿಯತಸಭಾವತ್ತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತಾ, ಪಗೇವ ಸಕದಾಗಾಮಿಆದಯೋ, ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ’’ತಿ, (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೧; ೫.೧೯೮, ೧೦೦೪) ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಪಾಣಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿ। ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಹಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ದೂರೇ ಠಿತಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸಂಹತತಾಯೇವ, ‘‘ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತಿ, (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨) ತಥಾರೂಪೇಸು ಸೀಲೇಸು ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨) ವಚನತೋ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತಭಾವೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ। ಸದ್ಧಿಂ-ಸದ್ದೋ ಏಕತೋತಿ ಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಪಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಮತ್ತಾನೀತಿ ಪಞ್ಚ-ಸದ್ದೇನ ಮತ್ತಸದ್ದಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋ ವುತ್ತೋ। ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಂ। ಪುನ ಪಞ್ಚ ಮತ್ತಾ ಪಮಾಣಾತಿ ಬ್ಯಾಸೋ, ನಿಕಾರಲೋಪೋ ಚೇತ್ಥ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಾ।
ಸುಪ್ಪಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಮೇವ, ನ ಗುಣಾದಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಗವಾಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸುಪ್ಪಿಯೋಪಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಮಾಣವೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನಸಭಾಗತಾಯ ಏವ, ನ ಸೀಲಾಚಾರಾದಿಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಿ-ಕಾರೋ’’ತಿಆದಿ। ಸುಖುಚ್ಚಾರಣವಸೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರಪದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಮತ್ತಕರಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸರಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿಸನ್ಧಿಭಾವಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾವಸೇನ ವುತ್ತೋ’’ತಿ, ಏತೇನ ಪದಪೂರಣಮತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪಿಚ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ಖೋ-ಸದ್ದೋ ಯುತ್ತೋ ‘‘ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋ ವೇರಞ್ಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧) ವಿಯ, ತೇನ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಹೋಸಿಯೇವ, ನಾಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಕೋಚಿ ಅನ್ತರಾಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ। ಸಞ್ಜಯಸ್ಸಾತಿ ರಾಜಗಹವಾಸಿನೋ ‘‘ಯದಾ, ತದಾ’’ತಿ ಚ ಏತೇನ ಸಮಕಾಲಮೇವ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅತೀತಕಾಲತ್ಥೋ ಪಾಳಿಯಂ ಹೋತಿಸದ್ದೋ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ, ತಂಕಾಲಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ತದಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅನ್ತೇತಿ ಸಮೀಪೇ। ವಸತೀತಿ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಾದಿಕರಣವಸೇನ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥಸಾಧಾರಣವಚನಂ, ಅವಚರತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮೀಪಚಾರೋ ಸನ್ತಿಕಾವಚರೋ ಸಿಸ್ಸೋ’’ತಿ। ಚೋದಿತಾ ದೇವದೂತೇಹೀತಿ ದಹರಕುಮಾರೋ ಜರಾಜಿಣ್ಣಸತ್ತೋ ಗಿಲಾನೋ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾ, ಕಮ್ಮಕಾರಣಿಕಾ ವಾ ಮತಸತ್ತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ದೇವದೂತೇಹಿ ಚೋದಿತಾ ಓವದಿತಾ ಸಂವೇಗಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಸಮಾನಾಪಿ। ತೇ ಹಿ ದೇವಾ ವಿಯ ದೂತಾ, ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾನಂ ವಾ ದೂತಾತಿ ದೇವದೂತಾ। ಹೀನಕಾಯೂಪಗಾತಿ ಅಪಾಯಕಾಯಮುಪಗತಾ। ನರಸಙ್ಖಾತಾ ತೇ ಮಾಣವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತೋ ‘‘ಮಾಣವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಇತರೇ ಪನ ವಿಸೇಸವಸೇನ। ಪಕರಣಾಧಿಗತೋ ಹೇಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋತಿ। ಕತಕಮ್ಮೇಹೀತಿ ಕತಚೋರಕಮ್ಮೇಹಿ। ತರುಣೋತಿ ಸೋಳಸವಸ್ಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪತ್ತವೀಸತಿವಸ್ಸೋ, ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸತ್ತಾ ಜಾತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಞ್ಚದಸವಸ್ಸಕಾ, ತಾವ ‘ಕುಮಾರಕಾ, ಬಾಲಾ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತೋ ಪರಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ‘ಯುವಾನೋ’’’ತಿ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೪) ವುತ್ತಂ। ತರುಣೋ, ಮಾಣವೋ, ಯುವಾತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ‘‘ದ್ವಾದಸವಸ್ಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಜರಮಪ್ಪತ್ತೋ, ತಾವ ತರುಣೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ।
ತೇಸು ವಾ ದ್ವೀಸು ಜನೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಯೋ ವಾ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಧಿಗತೋ ಕಾಲೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ತತ್ರಾತಿ ಯಞ್ಹಿ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಅನ್ತರಾ ರಾಜಗಹಞ್ಚ ನಾಳನ್ದಞ್ಚ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮಯೇ ಸುಪ್ಪಿಯೋಪಿ ತಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಚ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀತಿ। ನಿಪಾತಮತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸತ್ಥಾಭಾವತೋ ಪದಪೂರಣತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಪರಿಯಾಯೋತಿ ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕದೇಸನಾ ನಾಮ ಇತಿ ನಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಧಾರೇಹಿ, ರಾಜಞ್ಞಾತಿ ಪಾಯಾಸಿರಾಜಞ್ಞನಾಮಕಂ ರಾಜಾನಮಾಲಪತಿ। ಪರಿಯಾಯತಿ ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ವಾರೋ। ಪರಿಯಾಯೇತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಟಿಪಾದೇತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ದೇಸನಾ। ಪರಿಯಾಯತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ಕಾರಣಂ। ಅನೇಕಸದ್ದೇನೇವ ಅನೇಕವಿಧೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ತೇನಾತಿ ‘‘ಅನೇಕವಿಧೇನಾ’’ತಿ। ಕಾರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಮೇವ, ನ ಏಕಂಸಕಾರಣಂ ಅವಣ್ಣಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭೂತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಕಾರಣಮೇವ ‘ಕಾರಣ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧)। ಜಾತಿವಸೇನಿದಂ ಬಹ್ವತ್ಥೇ ಏಕವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಬಹೂಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ।
‘‘ಅವಣ್ಣವಿರಹಿತಸ್ಸ ಅಸಮಾನವಣ್ಣಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಪೀ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಕಾರಣಸ್ಸ ಅಕಾರಣಭಾವಹೇತುದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ದೋಸವಿರಹಿತಸ್ಸಪಿ ಅಸದಿಸಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅವಣ್ಣಂ ದೋಸಂ ನಿನ್ದನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯಂ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಅರಸರೂಪನಿಬ್ಭೋಗಅಕಿರಿಯವಾದಉಚ್ಛೇದವಾದಜೇಗುಚ್ಛೀವೇನಯಿಕತಪಸ್ಸೀಅಪಗಬ್ಭಭಾವಾನಂ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಹಿ ಏತಂ ‘‘ಅರಸರೂಪೋ…ಪೇ॰… ಅಪಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಲೋಕಸಮ್ಮತೋ ಅಭಿವಾದನಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಅಞ್ಜಲೀಕಮ್ಮಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಆಸನಾಭಿನಿಮನ್ತನಸಙ್ಖಾತೋ ಸಾಮಗ್ಗೀರಸೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಾಮಗ್ಗೀರಸಸಙ್ಖಾತೇನ ರಸೇನ ಅಸಮ್ಪನ್ನಸಭಾವೋ, ತೇನ ಸಾಮಗ್ಗೀರಸಸಙ್ಖಾತೇನ ಪರಿಭೋಗೇನ ಅಸಮನ್ನಾಗತೋ। ತಸ್ಸ ಅಕತ್ತಬ್ಬತಾವಾದೋ, ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾವಾದೋ ಚ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಗೂಥಂ ವಿಯ ಮಣ್ಡನಜಾತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ ಜೇಗುಚ್ಛೀ। ತಸ್ಸ ವಿನಾಸಕೋ ಸೋವ ತದಕರಣತೋ ವಿನೇತಬ್ಬೋ। ತದಕರಣೇನ ವಯೋವುಡ್ಢೇ ತಾಪೇತಿ ತದಾಚಾರವಿರಹಿತತಾಯ ವಾ ಕಪಣಪುರಿಸೋ। ತದಕರಣೇನ ದೇವಲೋಕಗಬ್ಭತೋ ಅಪಗತೋ, ತದಕರಣತೋ ವಾ ಸೋ ಹೀನಗಬ್ಭೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ತದೇವ ಅಭಿವಾದನಾದಿಅಕರಣಂ ಅರಸರೂಪತಾದೀನಂ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ನತ್ಥಿ…ಪೇ॰… ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಸುನ್ದರಿಕಾಯ ನಾಮ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಯ ಮರಣಾನವಬೋಧೋ, ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಆದಿಕೋಟಿಯಾ ಅಪಞ್ಞಾಯನಪಟಿಞ್ಞಾ, ಠಪನೀಯಪುಚ್ಛಾಯ ಅಬ್ಯಾಕತವತ್ಥುಬ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಥಾ ‘‘ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ಸಮಣೋ…ಪೇ॰… ಸಯಮ್ಪಟಿಭಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಅನಾಚರಿಯಕೇನ ಸಾಮಂ ಪಟಿವೇಧೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಥಾ ತಥಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ಕತ್ಥಚಿ ಪರೇಸಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಕಥನಂ, ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದೀಹಿ ಆರೋಚಿತನಯೇನೇವ ಬ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ, ‘‘ಸಮಣೋ…ಪೇ॰… ನ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಏತೇಸಂ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಕಮೇನೇವ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ। ಅರಿಯಂ ವಿಸುದ್ಧಂ, ಉತ್ತಮಂ ವಾ ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ದಸ್ಸನಂ, ಅಲಂ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥಂ ಅರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಏತ್ಥ, ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನೋ। ಸ್ವೇವ ವಿಸೇಸೋ ತಥಾ। ಅರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಮೇವ ವಾ ವಿಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಲಂ ಪರಿಯತ್ತಂ ಯಸ್ಸ, ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ, ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋವ। ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತನ್ತಿ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಆಹರಿತಂ, ವಿತಕ್ಕೇನ ವಾ ಪರಿಘಟಿತಂ। ವೀಮಂಸಾನುಚರಿತನ್ತಿ ವೀಮಂಸನಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿಮಜ್ಜಿತಂ। ಸಯಮ್ಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ವಿಭೂತಂ, ತಾದಿಸಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಕಾರಣನ್ತಿ ಅಯುತ್ತಂ ಅನುಪಪತ್ತಿಂ। ಕಾರಣಪದೇ ಚೇತಂ ವಿಸೇಸನಂ। ನ ಹಿ ಅರಸರೂಪತಾದಯೋ ದೋಸಾ ಭಗವತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಘೇಸು ಚ ದುರಕ್ಖಾತದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾದಯೋ ಅಕಾರಣನ್ತಿ ವಾ ಯುತ್ತಿಕಾರಣರಹಿತಂ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಞ್ಞಾಮತ್ತಂ। ಪಕತಿಕಮ್ಮಪದಞ್ಚೇತಂ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಇವಾತಿ ಇವ-ಸದ್ದತ್ಥೋ ರೂಪಕನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಪತಿರೂಪಕಕಾರಣಸ್ಸ ತಥಾ ತಥಾತಿ ಜಾತಿವುಡ್ಢಾನಮನಭಿವಾದನಾದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಆಕಾರೇನ। ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ಗುಣಪಸಂಸಾಸು ಪವತ್ತನತೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಅವಣ್ಣಂ ದೋಸಂ ನಿನ್ದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದುರಕ್ಖಾತೋತಿ ದುಟ್ಠುಮಾಕ್ಖಾತೋ, ತಥಾ ದುಪ್ಪಟಿವೇದಿತೋ। ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಂ, ತದೇವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ, ತತೋ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ। ವಟ್ಟತೋ ವಾ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಯ-ಕಾರಸ್ಸ ಕ-ಕಾರಂ, ಈ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಅನೀಯ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಬಹುಲಾ ಕತ್ತುಅಭಿಧಾಯಕೋ’’ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ ವದನ್ತಿ, ನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ತಥಾ। ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೋ ವುತ್ತನಯೇನ। ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಿರುದ್ಧಪಟಿಪದಂ। ಅನನುಲೋಮಪಟಿಪದನ್ತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅನನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ। ಅಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಟಿಪದನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಮಾನಕಾಲನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ನನು ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲತೋ ಸೋ ಅವಣ್ಣವಣ್ಣಾನಂ ಭಾಸನಕಾಲೋ ಅತೀತೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ‘‘ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅತೀತಕಾಲತ್ಥತ್ತಾ ಪನ ಭಾಸತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತೇಹಿ ಅವಣ್ಣೋ ವಣ್ಣೋ ಚ ಭಾಸೀಯತಿ, ತಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ
‘‘ಸುಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಪನ…ಪೇ॰… ಭಾಸತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಂ ‘‘ಅನ್ತೇವಾಸೀ ಪನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ। ಅಪರಾಮಸಿತಬ್ಬಂ ಅರಿಯೂಪವಾದಕಮ್ಮಂ, ತಥಾ ಅನಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ। ಸ್ವಾಯನ್ತಿ ಸೋ ಆಚರಿಯೋ। ಅಸಿಧಾರನ್ತಿ ಅಸಿನಾ ತಿಖಿಣಭಾಗಂ। ಕಕಚದನ್ತ ಪನ್ತಿಯನ್ತಿ ಖನ್ಧಕಕಚಸ್ಸ ದನ್ತಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಿಸಮಪನ್ತಿಯಾ। ಹತ್ಥೇನ ವಾ ಪಾದೇನ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಕೀಳಮಾನೋ ವಿಯ। ಅಕ್ಖಿಕಣ್ಣಕೋಸಸಙ್ಖಾತಟ್ಠಾನವಸೇನ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಭಿನ್ನೋ ಮದೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಪಭಿನ್ನಮದೋ, ತಂ। ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸಮಾನೋತಿ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸನಹೇತು। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಮಾನ-ಸದ್ದೋ। ನ ಅಯೋ ವುಡ್ಢಿ ಅನಯೋ। ಸೋಯೇವ ಬ್ಯಸನಂ, ಅತಿರೇಕಬ್ಯಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ ಏಕನ್ತಮಹಾಸಾವಜ್ಜತ್ತಾ ರತನತ್ತಯೋಪವಾದಸ್ಸ। ತೇನೇವಾಹ –
‘‘ಯೋ ನಿನ್ದಿಯಂ ಪಸಂಸತಿ,
ತಂ ವಾ ನಿನ್ದತಿ ಯೋ ಪಸಂಸಿಯೋ।
ವಿಚಿನಾತಿ ಮುಖೇನ ಸೋ ಕಲಿಂ,
ಕಲಿನಾ ತೇನ ಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೬೬೩; ಸಂ ನಿ॰ ೧.೧೮೦-೧೮೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೯೨)।
‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಸ್ಸ ಸಂವೇಗುಪ್ಪತ್ತಿಂ, ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯೇ ಚ ಕಾರುಞ್ಞಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೇವಾಸಿನಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅನುಕೂಲೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ಪನ ಪಣ್ಡಿತಜಾತಿಕತ್ತಾ ನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ತಮನುವತ್ತತೀತಿ ಇದಾನಿಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆಚರಿಯೇ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಹಲಾಹಲನ್ತಿ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಮಾರಣಕಂ ವಿಸಂ। ಹನತೀತಿ ಹಿ ಹಲೋ ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಹಲಾನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ಹಲೋ ಹಲಾಹಲೋ ಮಜ್ಝೇದೀಘವಸೇನ, ಏತೇನ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಅಟ್ಠವಿಧೇ ವಿಸೇ ನಿವತ್ತೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಪುಮೇ ಪಣ್ಡೇ ಚ ಕಾಕೋಲ, ಕಾಳಕೂಟಹಲಾಹಲಾ।
ಸರೋತ್ಥಿಕೋಸುಙ್ಕಿಕೇ ಯೋ, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ತೋ ಪದೀಪನೋ।
ದಾರದೋ ವಚ್ಛನಾಭೋ ಚ, ವಿಸಭೇದಾ ಇಮೇ ನವಾ’’ತಿ॥
ಖರೋದಕನ್ತಿ ‘‘ಖಾರೋದಕ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅತಿಲೋಣತಾಯ ತಿತ್ತೋದಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನರಕಪಪಾತನ್ತಿ ಚೋರಪಪಾತಂ। ಮಾಣವಕಾತಿ ಅತ್ತಾನಮೇವ ಓವದಿತುಂ ಆಲಪತಿ ‘‘ಸಮಯೋಪಿ ಖೋ ತೇ ಭದ್ದಾಲಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೋಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩೫) ವಿಯ। ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಮೇವ ಅತ್ತಸನ್ತಕಭಾವಂ ವತ್ವಾ ತದೇವ ವಿವರತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಾನುರೂಪಮೇವ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಯೋನಿಸೋತಿ ಉಪಾಯೇನ ಞಾಯೇನ। ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಆಚರಿಯೋ ವಿಯ ಅಯೋನಿಸೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೇ ಅನಿಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೋ ಯೋನಿಸೋ ಅರಿಯೂಪವಾದತೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ, ಉದ್ಧಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮದ್ದಮಾನೋತಿ ಮದ್ದನ್ತೋ ಭಿನ್ದನ್ತೋ। ಏಕಂಸಕಾರಣಮೇವ ಇಧ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯಥಾ ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಸಮಾರದ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ್ತಿ ಚ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋ ಪಣ್ಡಿತಸಭಾವೋ ಜಾತಿ ಆಚಾರವಸೇನ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿತುಮಾರಭತಿ, ತಥಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಆರದ್ಧೋ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅಪಿ ನಾಮಾಯಮಾಚರಿಯೋ ಏತ್ತಕೇನಾಪಿ ರತನತ್ತಯಾವಣ್ಣಭಾಸತೋ ಓರಮೇಯ್ಯಾತಿ।
ಸಪ್ಪರಾಜವಣ್ಣನ್ತಿ ಅಹಿರಾಜವಣ್ಣಂ। ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯಾತಿ ವಣ್ಣಸುನ್ದರತಾಯ, ವಣ್ಣಸರೀರೇನ ವಾ। ವಾರಿಜಂ ಕಮಲಂ ನ ಪಹರಾಮಿ ನ ಭಞ್ಜಾಮಿ, ಆರಾ ದೂರತೋವ ಉಪಸಿಙ್ಘಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥಾತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ। ಗನ್ಧತ್ಥೇನೋತಿ ಗನ್ಧಚೋರೋ। ಸಞ್ಞೂಳ್ಹಾತಿ ಗನ್ಥಿತಾ ಬನ್ಧಿತಾ। ಗಹಪತೀತಿ ಉಪಾಲಿಗಹಪತಿಂ ನಾಟಪುತ್ತಸ್ಸ ಆಲಪನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ವಣ್ಣಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಅಯಮೀದಿಸೋ’’ತಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬೋತಿ ವಣ್ಣೋ, ಸಣ್ಠಾನಂ। ವಣ್ಣೀಯತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಾಪೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಜಾತಿ। ವಣ್ಣೇತಿ ವಿಕಾರಮಾಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ರೂಪಾಯತನಂ। ವಣ್ಣೀಯತಿ ಫಲಮೇತೇನ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ವಿಭಾವೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಕಾರಣಂ। ವಣ್ಣೀಯತಿ ಅಪ್ಪಮಹನ್ತಾದಿವಸೇನ ಪಮೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಪಮಾಣಂ। ವಣ್ಣೀಯತಿ ಪಸಂಸೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ ವಣ್ಣೋ, ಪಸಂಸಾ। ಏವಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಜಾತರೂಪಪುಳಿನಕ್ಖರಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಇಧ ಗುಣೋಪಿ ಪಸಂಸಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಅಯಂ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಕಿರಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ, ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ವಾ। ಗುಣೂಪಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ಗುಣೋಪಸಞ್ಞುತಂ। ‘‘ಗುಣೂಪಸಞ್ಹಿತಂ ಪಸಂಸ’’ನ್ತಿ ಪನ ವದನ್ತೋ ಪಸಂಸಾಯ ಏವ ಗುಣಭಾಸನಂ ಸಿದ್ಧಂ ತಸ್ಸಾ ತದವಿನಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇದಮತ್ಥದ್ವಯಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಥಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಕೋ ಚ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಾತಿ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ। ಕೇನಟ್ಠೇನ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ? ಅಸದಿಸಟ್ಠೇನ, ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ, ಅಸಮಸಮಟ್ಠೇನ ಚ। ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಾಭಿನೀಹಾರಕಾಲೇ ದಸನ್ನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆವಜ್ಜನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಗುಣೇಹಿ ಚೇವ ಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಚ ಸೇಸಮಹಾಜನೇನ ಅಸದಿಸೋ। ಯೇ ಚಸ್ಸ ಗುಣಾ, ತೇಪಿ ಅಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ, ಪುರಿಮಕಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಅಸಮಾ, ತೇಹಿ ಪನ ಅಯಮೇವೇಕೋ ರೂಪಕಾಯನಾಮಕಾಯೇಹಿ ಸಮೋ। ಲೋಕೇತಿ ಸತ್ತಲೋಕೇ। ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪನ ಇದಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಿಪ್ಪಕತವಚನಮೇವ ಉಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾಯ ವತ್ತಮಾನಕಾಲಿಕತ್ತಾ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಏವಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಲಕ್ಖಣೇ ಹೇಸ ಮಾನ-ಸದ್ದೋ, ಏವರೂಪಞ್ಚೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಞ್ಞೇನ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ। ಅಪಿಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ, ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏಸ ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರಪಾದಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ, ತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸಾವಕಾನಂ ವಿಯ ನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಹೇವ ಪನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಕಲೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣರಾಸಿ ಆಗತೋವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ, ತದನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ತದಞ್ಞಕ್ಖಣೇ ಯಥಾರಹಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ’’ ಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತೀತಕಾಲಿಕಸ್ಸಾಪಿ ವತ್ತಮಾನಪಯೋಗಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಮಾನ-ಸದ್ದೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತ್ಥೋ। ಯಾವತಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಚರಿಮಭವೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ತಾವತಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಭೂತೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾಸಾಮತ್ಥಿಯಯೋಗೇನ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮಾತಿ। ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಅಸಮೋ, ಅಸಮೇಹಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಹೇವ ಸಮೋ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣ ನಿಕ್ಖಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೋ, ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಚೇತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ। ಆಲಯಸಙ್ಖಾತಂ ತಣ್ಹಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಆಲಯಸಮುಗ್ಘಾತೋ। ವಟ್ಟಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ವಟ್ಟುಪಚ್ಛೇದೋ।
ಪಹೋನ್ತೇನಾತಿ ‘‘ನವಙ್ಗಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ಚತುರಾಸೀತಿ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತಿತ್ಥೇನಾತಿ ಅನೋತರಣಟ್ಠಾನೇನ। ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಅಪರಿಮಾಣವಣ್ಣತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ, ನಿರವಸೇಸಾನಞ್ಚ ತೇಸಂ ಇಧ ಪಕಾಸನೇನ ಪಾಳಿಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಮ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಸಫಲತ್ತಾ। ಥಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಸಬ್ಬಥಾಮೇನ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ। ಕಿಂ ಪನ ಸೋ ತಥಾ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಭಾಸತೀತಿ ಆಹ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಾ ಸವನಂ ಅನುಸ್ಸವೋ, ಪರಮ್ಪರಸವನಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸುನ್ದರಮಿದಂ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಯಮೇವ ಕಾರಣಪರಿವಿತಕ್ಕನಂ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕೋ। ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ಖಮನಂ ರುಚ್ಚನಂ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ, ತೇಹಿಯೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾರಣಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಅತ್ತನೋ ಥಾಮೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲೇನೇವ, ನ ಪನ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗುಣಾನುರೂಪನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಪರಿಮೇಯ್ಯಪ್ಪಭೇದಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗುಣಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ,
ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ।
ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ,
ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೦೪; ೩.೧೪೧; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೨೫; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪.೧; ಅಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೯೧; ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯, ೩೨೯)।
ಇಧಾಪಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ಹ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ತೇ’’ತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ರುಳ್ಹಿಪದಂ ‘‘ಏಕೋ ಏಕಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೪೪೪, ೪೫೨) ಪದಂ ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಞ್ಞೋಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ರುಳ್ಹಿಪದೇನೇವ ವಿವರತಿ। ‘‘ಉಜುಮೇವಾ’’ತಿ ಸಾವಧಾರಣಸಮಾಸತಂ ವತ್ವಾ ತೇನ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ಥಂ ಆಹ ‘‘ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅಪರಿಹರಿತ್ವಾ’’ತಿ, ಥೋಕತರಮ್ಪಿ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಚರಿಯೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಏಕವಾರಮಿವ ಅವಣ್ಣವಣ್ಣಭಾಸನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ‘‘ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಾದಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧) ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನೇಕವಾರಮೇವ ‘‘ಪುನ ಇತರೋ ಅವಣ್ಣಂ ಇತರೋ ವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಹಿ ವಿಸದ್ದಸ್ಸ ವಿವಿಧತ್ಥತಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ಸಾರಫಲಕೇತಿ ಸಾರದಾರುಫಲಕೇ ವಿಸರುಕ್ಖಆಣಿನ್ತಿ ವಿಸದಾರುಮಯಪಟಾಣಿಂ। ಇರಿಯಾಪಥಾನುಬನ್ಧನೇನ ಅನುಬನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಅನುಬನ್ಧನೇನ।
ಸೀಸಾನುಲೋಕಿನೋತಿ ಸೀಸೇನ ಅನುಲೋಕಿನೋ, ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಾನುಕ್ಕಮೇನ ಓಲೋಕಯಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಯಮ್ಹಿ ಸಂವಚ್ಛರೇ, ಉತುಮ್ಹಿ, ಮಾಸೇ, ಪಕ್ಖೇ ವಾ ಭಗವಾ ತಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ। ತೇನ ಹಿ ಅನಿಯಮತೋ ಸಂವಚ್ಛರಉತುಮಾಸಡ್ಢಮಾಸಾವ ನಿದ್ದಿಸಿತಾ ‘‘ತಂ ದಿವಸ’’ನ್ತಿ ದಿವಸಸ್ಸ ವಿಸುಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಮುಹುತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ದಿವಸಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ। ‘‘ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಆಧಾರವಚನಮೇತಂ। ತೇನೇವ ಹಿ ಕಿರಿಯಾವಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನವಸೇನ ‘‘ರಾಜಗಹೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತೀ’’ತಿ ಸಹ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾಹಿ ವತ್ತಮಾನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಇತರಥಾ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ರಾಜಗಹೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತಿ, ತಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಞ್ಚ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನ ಹಿ ಅಸಮಾನವಿಸಯಾ ಕಿರಿಯಾ ಏಕಾಧಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಯಾ ಚೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಅದ್ಧಾನಪಟಿಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾ, ಸಾ ಚ ಅನಿಯಮಿತಾ ನ ಯುತ್ತಾತಿ। ರಾಜಗಹಪರಿವತ್ತಕೇಸೂತಿ ರಾಜಗಹಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಠಿತೇಸು। ‘‘ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸು ಭಗವತೋ ಅನಿಬದ್ಧವಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋತಿ ಏವಂ ರಾಜಗಹೇ ವಸಮಾನೋ ಸೋ ಭಗವಾ। ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಣೇನಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧಭಾವವಚನತೋ ಸನ್ನಿವಾಸತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ಪನ ‘‘ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಮಾನೋ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಾಮಸೇಯ್ಯ, ಯಥಾವುತ್ತೋವ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ। ತಂ ದಿವಸನ್ತಿ ಯಂ ದಿವಸಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ತಂ ದಿವಸ। ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗವಚನಮೇತಂ। ಭತ್ತಭುಞ್ಜನತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಸಮಯೇ। ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಯತ್ಥ ಪಿಣ್ಡಪಾತತ್ಥಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ತತೋ ಅಪಕ್ಕನ್ತೋ। ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ‘‘ನಾಳನ್ದಾಯಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ವಿವಿಧಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಿವಿಧಸೀಲಾಲಙ್ಕತಂ ನಾನಾವಿಧಕುಹನಲಪನಾದಿಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಿದ್ಧಂಸನಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಜಾಲವಿನಿವೇಠನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಪಕಮ್ಪನಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ದೀಘಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಇದಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಪಕರಣತೋವ ಪಾಕಟನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ಚೋದನಾ ವಿಸೋಧಿತಾ ಹೋತಿ।
ಇದಾನಿ ಇತರಮ್ಪಿ ಚೋದನಂ ವಿಸೋಧಿತುಂ ‘‘ಸುಪ್ಪಿಯೋಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ತಂ ದಿವಸಂ ಅನುಬನ್ಧೋತಿ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಾತೋ ಪಾತರಾಸೋ, ಸೋ ಭುತ್ತೋ ಯೇನಾತಿ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ। ಇಚ್ಚೇವಾತಿ ಏವಮೇವ ಮನಸಿ ಸನ್ನಿಧಾಯ, ನ ಪನ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಞ್ಚ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ‘‘ಭಗವತೋ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೋವಾ’’ತಿ, ತಥಾ ಅಜಾನನ್ತೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಅನುಬನ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ದಟ್ಠುಮೇವ ಇಚ್ಛತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಜಾನೇಯ್ಯ, ನಾನುಬನ್ಧೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಚ ಸುಪ್ಪಿಯೋ ಅನುಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಚೋದನಾ ವಿಸೋಧಿತಾ ಹೋತಿ। ‘‘ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪರಮ್ಪಿ ಚೋದನಂ ವಿಸೋಧೇತಿ। ಕದಾಚಿ ಪನ ಭಗವಾ ಅಞ್ಞತರವೇಸೇನೇವ ಗಚ್ಛತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲದಮನಪಕ್ಕುಸಾತಿಅಭಿಗ್ಗಮನಾದೀಸು, ಕದಾಚಿ ಬುದ್ಧಸಿರಿಯಾ, ಇಧಾಪಿ ಈದಿಸಾಯ ಬುದ್ಧಸಿರಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬುದ್ಧಸಿರಿಯಾ ಸೋಭಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಿರೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಸರೀರಸೋಭಗ್ಗಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ, ತದೇವ ಉಪಮಾವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ರತ್ತಕಮ್ಬಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಮಿವಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಙ್ಗಮೋ ಯಥಾ ‘‘ಚಙ್ಕಮೋ’’ತಿ। ಚಞ್ಚಲಮಾನೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗಿರಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಕನಕಗಿರಿನೋ ಸಿಖರಮಿವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ತಬ್ಬಿವರಣಂ, ಪಾಳಿಯಂ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಅನುಸ್ಸವಸಿದ್ಧಾ ಅಯಂ ಕಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿರಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಥಾ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ, ಅತ್ತನಾ ಅದಿಟ್ಠಂ, ಅಸುತಂ, ಅಮುತಞ್ಚ ಅನುಸ್ಸವಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಮಞ್ಜಿಟ್ಠಪಭಸ್ಸರವಸೇನ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ। ಸಮನ್ತಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ದಸಹಿ ದಿಸಾಹಿ। ಅಸೀತಿಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೇತಿ ತೇಸಂ ರಸ್ಮೀನಂ ಪಕತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಮನ್ತತೋ, ಉಪರಿ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಮತ್ತೇ ಪದೇಸೇ ಪಕತಿಯಾವ ಘನೀಭೂತಾ ರಸ್ಮಿಯೋ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ವಿನಯಟೀಕಾಯಂ ಪನ ‘‘ತಾಯೇವ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾ ನಾಮ। ಯತೋ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿಯೋ ತಳಾಕತೋ ಮಾತಿಕಾ ವಿಯ ದಸಸು ದಿಸಾಸು ಧಾವನ್ತಿ, ಸಾ ಯಸ್ಮಾ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತಾ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೬) ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮಕಾಯತೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯತೋ। ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥತೋ। ವಾಮಹತ್ಥತೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಉಪರಿ ಕೇಸನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಕೇಸಾವಟ್ಟೇಹಿ ಮೋರಗೀವವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಗಗನತಲೇ ಆಧಾವನ್ತೀತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ದಿಸಂ ಧಾವನ್ತಿ। ವಿಧಾವನ್ತೀತಿ ವಿವಿಧಾ ಹುತ್ವಾ ವಿದಿಸಂ ಧಾವನ್ತಿ।
ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ರತನಾವೇಳಾ’’ತಿಆದಿ। ರತನಾವೇಳಾ ನಾಮ ರತನಮಯವಟಂಸಕಂ ಮುದ್ಧಂ ಅವತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಹಿ ಅವೇಳಾ, ಆವೇಳಾ ವಾ, ಮುದ್ಧಮಾಲಾ। ಉಕ್ಕಾ ನಾಮ ಯಾ ಸಜೋತಿಭೂತಾ, ತಾಸಂ ಸತಂ, ನಿಪತನಂ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಸ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ಸಮಾಕುಲಂ ತಥಾ। ಪಿಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಿಟ್ಠಂ, ಚೀನದೇಸೇ ಜಾತಂ ಪಿಟ್ಠಂ ಚೀನಪಿಟ್ಠಂ, ರತ್ತಚುಣ್ಣಂ, ಯಂ ‘‘ಸಿನ್ದೂರೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಚೀನಪಿಟ್ಠಮೇವ ಚುಣ್ಣಂ। ವಾಯುನೋ ವೇಗೇನ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಖಿತ್ತಂ ತನ್ತಿ ತಥಾ। ಇನ್ದಸ್ಸ ಧನು ಲೋಕಸಙ್ಕೇತವಸೇನಾತಿ ಇನ್ದಧನು, ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿವಸೇನ ಗಗನೇ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಾಕಾರವಿಸೇಸೋ। ಕುಟಿಲಂ ಅಚಿರಟ್ಠಾಯಿತ್ತಾ ವಿರೂಪಂ ಹುತ್ವಾ ಜವತಿ ಧಾವತೀತಿ ವಿಜ್ಜು, ಸಾಯೇವ ಲತಾ ತಂಸದಿಸಭಾವೇನಾತಿ ತಥಾ, ವಾಯುವೇಗತೋ ವಲಾಹಕಘಟ್ಟನೇನೇವ ಜಾತರಸ್ಮಿ। ತಾಯತಿ ಅವಿಜಹನವಸೇನ ಆಕಾಸಂ ಪಾಲೇತೀತಿ ತಾರಾ, ಗಣಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಸ ಪಭಾ ತಥಾ। ವಿಪ್ಫುರಿತವಿಚ್ಛರಿತಮಿವಾತಿ ಆಭಾಯ ವಿವಿಧಂ ಫರಮಾನಂ, ವಿಜ್ಜೋತಯಮಾನಂ ವಿಯ ಚ। ವನಸ್ಸ ಅನ್ತರಂ ವಿವರಂ ವನನ್ತರಂ, ಭಗವತಾ ಪತ್ತಪತ್ತವನಪ್ಪದೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಸೀತಿಯಾ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ತಮ್ಬನಖತಾದೀಹಿ ಅನುರಞ್ಜಿತಂ ತಥಾ। ಕಮಲಂ ಪದುಮಪುಣ್ಡರೀಕಾನಿ, ಅವಸೇಸಂ ನೀಲರತ್ತಸೇತಭೇದಂ ಸರೋರುಹಂ ಉಪ್ಪಲಂ, ಇತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪಙ್ಕಜಜಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ। ವಿಕಸಿತಂ ಫುಲ್ಲಿತಂ ತದುಭಯಂ ಯಸ್ಸ ಸರಸ್ಸ ತಥಾ। ಸಬ್ಬೇನ ಪಕಾರೇನ ಪರಿತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಫುಲ್ಲತಿ ವಿಕಸತೀತಿ ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲಂ ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಆ-ಕಾರಂ, ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಪಾಲಿಭದ್ದೋ’’ತಿ, ತಾರಾನಂ ಮರೀಚಿ ಪಭಾ, ತಾಯ ವಿಕಸಿತಂ ವಿಜ್ಜೋತಿತಂ ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸವರಲಕ್ಖಣಮಾಲಾ’’ತಿ। ದ್ವತ್ತಿಂಸಚನ್ದಾದೀನಂ ಮಾಲಾ ಕೇನಚಿ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚ ಠಪಿತಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ಯದಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನ ಹಿ ‘‘ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಠಪಿತದ್ವತ್ತಿಂಸಚನ್ದಮಾಲಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಕಪ್ಪೋಪಮಾ ಹೇಸಾ, ಲೋಕೇಪಿ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ।
‘‘ಮಯೇವ ಮುಖಸೋಭಾಸ್ಸೇ, ತ್ಯಲಮಿನ್ದುವಿಕತ್ಥನಾ।
ಯತೋಮ್ಬುಜೇಪಿ ಸಾತ್ಥೀತಿ, ಪರಿಕಪ್ಪೋಪಮಾ ಅಯ’’ನ್ತಿ॥
ದ್ವತ್ತಿಂಸಚನ್ದಮಾಲಾಯ ಸಿರಿಂ ಅತ್ತನೋ ಸಿರಿಯಾ ಅಭಿಭವನ್ತೀ ಇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಏವಂ ಭಗವತೋ ತದಾ ಸೋಭಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸಾಪಿ ಸೋಭಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಞ್ಚ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ। ದ್ವಾದಸಹಿ ಸನ್ತೋಸೇಹಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ। ತಿವಿಧೇನ ವಿವೇಕೇನ ಪವಿವಿತ್ತಾ। ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀಹಿ ಅಸಂಸಟ್ಠಾ। ದುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಕಾನಂ ಚೋದಕಾ। ಪಾಪೇ ಅಕುಸಲೇ ಗರಹಿನೋ ಪರೇಸಂ ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ತಾರೋ। ಪರೇಸಞ್ಚ ವಚನಕ್ಖಮಾ। ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ। ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತದಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಭಗವತೋ ಸೋಭಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ರತ್ತಪದುಮಾನಂ ಸಣ್ಡೋ ಸಮೂಹೋ ವನಂ, ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಗತಾ ತಥಾ। ‘‘ರತ್ತಂ ಪದುಮಂ, ಸೇತಂ ಪುಣ್ಡರೀಕ’’ನ್ತಿ ಪತ್ತನಿಯಮಮನ್ತರೇನ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ಪತ್ತನಿಯಮೇನ ಪನ ಸತಪತ್ತಂ ಪದುಮಂ, ಊನಕಸತಪತ್ತಂ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ। ಪವಾಳಂ ವಿದ್ದುಮೋ, ತೇನ ಕತಾಯ ವೇದಿಕಾಯ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ। ಮಿಗಪಕ್ಖೀನಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಸಮ್ಭಾವನಾಯಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಪಗೇವ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ। ಮಹಾಥೇರಾತಿ ಮಹಾಸಾವಕೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸುರಞ್ಜಿತಭಾವೇನ ಈಸಕಂ ಕಣ್ಹವಣ್ಣತಾಯ ಮೇಘವಣ್ಣಂ। ಏಕಂಸಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏಕಂಸಪಾರುಪನವಸೇನ ವಾಮಂಸೇ ಕರಿತ್ವಾ। ಕತ್ತರಸ್ಸ ಜಿಣ್ಣಸ್ಸ ಆಲಮ್ಬನೋ ದಣ್ಡೋ ಕತ್ತರದಣ್ಡೋ, ಬಾಹುಲ್ಲವಸೇನಾಯಂ ಸಮಞ್ಞಾ। ಸುವಮ್ಮಂ ನಾಮ ಸೋಭಣುರಚ್ಛದೋ, ತೇನ ವಮ್ಮಿತಾ ಸನ್ನದ್ಧಾತಿ ಸುವಮ್ಮವಮ್ಮಿತಾ, ಇದಂ ತೇಸಂ ಪಂಸುಕೂಲಧಾರಣನಿದಸ್ಸನಂ। ಯೇಸಂ ಕುಚ್ಛಿಗತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಿಣಪಲಾಸಾದಿ ಗನ್ಧಜಾತಮೇವ ಹೋತಿ, ತೇ ಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ ನಾಮ, ಯೇ ‘‘ಹೇಮವತಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಥೇರಾನಂ ಸೀಲಾದಿಗುಣಗನ್ಧತಾಯ ತಂಸದಿಸತಾ। ಅನ್ತೋಜಟಾಬಹಿಜಟಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಿಜಟಿತಜಟಾ। ತಣ್ಹಾಬನ್ಧನಾಯ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಛಿನ್ನಬನ್ಧನಾ। ‘‘ಸೋ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ಗುಣದಸ್ಸನಂ। ಅನುಬುದ್ಧೇಹೀತಿ ಬುದ್ಧಾನಮನುಬುದ್ಧೇಹಿ। ತೇಪಿ ಹಿ ಏಕದೇಸೇನ ಭಗವತಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಪಟಿಭಾಗೇನೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ। ಪತ್ತಪರಿವಾರಿತನ್ತಿ ಪುಪ್ಫದಲೇನ ಪರಿವಾರಿತಂ। ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಮಲಾದಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸರತಿ ವಿರಾಜತೀತಿ ಕೇಸರಂ, ಕಿಞ್ಜಕ್ಖೋ। ಕಣ್ಣೇ ಕರೀಯತೀತಿ ಕಣ್ಣಿಕಾ। ಕಣ್ಣಾಲಙ್ಕಾರೋ, ತಂಸದಿಸಣ್ಠಾನತಾಯ ಕಣ್ಣಿಕಾ, ಬೀಜಕೋಸೋ। ಛನ್ನಂ ಹಂಸಕುಲಾನಂ ಸೇಟ್ಠೋ ಧತರಟ್ಠೋ ಹಂಸರಾಜಾ ವಿಯ, ಹಾರಿತೋ ನಾಮ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಯ।
ಏವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಭಗವನ್ತಂ, ಭಿಕ್ಖೂ ಚ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಂ ಓಲೋಕೇಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಾಜದಣ್ಡಕೇತಿ ಕಾಜಸಙ್ಖಾತೇ ಭಾರಾವಹದಣ್ಡಕೇ, ಕಾಜಸ್ಮಿಂ ವಾ ಭಾರಲಗ್ಗಿತದಣ್ಡಕೇ। ಖುದ್ದಕಂ ಪೀಠಂ ಪೀಠಕಂ। ಮೂಲೇ, ಅಗ್ಗೇ ಚ ತಿಧಾ ಕತೋ ದಣ್ಡೋ ತಿದಣ್ಡೋ। ಮೋರಹತ್ಥಕೋ ಮೋರಪಿಞ್ಛಂ। ಖುದ್ದಕಂ ಪಸಿಬ್ಬಂ ಪಸಿಬ್ಬಕಂ। ಕುಣ್ಡಿಕಾ ಕಮಣ್ಡಲು। ಸಾ ಹಿ ಕಂ ಉದಕಂ ಉದೇತಿ ಪಸವೇತಿ, ರಕ್ಖತೀತಿ ವಾ ಕುಣ್ಡಿಕಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ। ಗಹಿತಂ ಓಮಕತೋ ಲುಜ್ಜಿತಂ, ವಿವಿಧಂ ಲುಜ್ಜಿತಞ್ಚ ಪೀಠಕ…ಪೇ॰… ಕುಣ್ಡಿಕಾದಿಅನೇಕಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಭಾರಂ ಭರತಿ ವಹತೀತಿ ಗಹಿತ…ಪೇ॰… ಭಾರಭರಿತಾ। ಇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ। ಏವನ್ತಿ ಇದಮತ್ಥೋ। ಏವಂ ಇದಂ ವಚನಮಾದಿ ಯಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ತಥಾ, ತದೇವ ನಿರತ್ಥಕಂ ವಚನಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಏವಮಾದಿನಿರತ್ಥಕವಚನಾ। ಮುಖಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮುಖರಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮುಖವನ್ತಾ ಏವ, ಅಯಂ ಪನ ಫರುಸಾಭಿಲಾಪಮುಖವತೀ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ನಿನ್ದಾಯಞ್ಹಿ ಅಯಂ ರಪಚ್ಚಯೋ। ಮುಖೇನ ಮುಖರಾ। ವಿವಿಧಾ ಕಿಣ್ಣಾ ವಾಚಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಕಿಣ್ಣವಾಚಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಸುಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ। ನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಪರಿಸಂ।
ಇದಾನೀತಿ ತಸ್ಸ ತಥಾರೂಪಾಯ ಪರಿಸಾಯ ದಸ್ಸನಕ್ಖಣೇ। ಪನಾತಿ ಅರುಚಿಸಂಸೂಚನತ್ಥೋ, ತಥಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲಾಭ…ಪೇ॰… ಹಾನಿಯಾ ಚೇವ ಹೇತುಭೂತಾಯ। ಕಥಂ ಹಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ನಿಸ್ಸಿರೀಕತನ್ತಿ ನಿಸೋಭತಂ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಮೋರಜಾತಕಾದೀಹಿಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಉಪತಿಸ್ಸಕೋಲಿತಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಕ್ಖಹಾನಿತಾಯ ವಿತ್ಥಾರೋ। ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ, ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ಚ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತೇಸು ಪನ ಪಕ್ಕನ್ತೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಂ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲೇಯೇವ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಸತಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಸಾ ಪಬ್ಬಜಿ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ‘‘ಸಾಪಿ ತೇಸಂ ಪರಿಸಾ ಭಿನ್ನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಹಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಸಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಾಯ ತಸ್ಸ ಪರಿಸಾ ಭಿನ್ನಾಯೇವ ನಾಮ ಸಮಾನಗಣತ್ತಾತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಲಾಭಪಕ್ಖಹಾನಿಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಸೂಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಸಸ್ಸ ಉಗ್ಗಾರೋ ಉಗ್ಗಿಲನಂ ಉಸೂಯವಿಸುಗ್ಗಾರೋ, ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾವ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಚ ಸೋ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ಚೋದನಂ ವಿಸೋಧೇತಿ, ‘‘ಸಚೇ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಪ್ಪರಿವಾರವಚನಮೇವಾತಿ ತೇಹಿಪಿ ಸಾ ವಿಸೋಧಿತಾಯೇವ ನಾಮ। ಭಗವತೋ ವಿರೋಧಾನುನಯಾಭಾವವೀಮಂಸನತ್ಥಂ ಏತೇ ಅವಣ್ಣಂ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸನ್ತಿ। ‘‘ಮಾರೇನ ಅನ್ವಾವಿಟ್ಠಾ ಏವಂ ಭಾಸನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತ್ತಾ। ಪಾಕಟೋಯೇವಾಯಮತ್ಥೋತಿ।
೨. ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ ಸೂರಿಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಕಾಲೋ ದಾನಿ ಗನ್ತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾತಿ ಸಾಮೀಪಿಕವೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ವರುಣನಗರಂ, ಗೋದಾಗಾಮೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ। ತರುಣಪರಿಯಾಯೋ ಲಟ್ಠಿಕಾ-ಸದ್ದೋ ರುಕ್ಖವಿಸಯೇ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಾವನಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಬೇಲುವಲಟ್ಠಿಕಾಯ ಮೂಲೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸೀದೀ’’ತಿಆದೀಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ’’ ‘‘ತರುಣಮ್ಬರುಕ್ಖೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾ ನಾಮ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕೋ ಗಾಮೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಯನ್ತಿ ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಛಾಯಾಯ ಚೇವ ಉದಕೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಮಞ್ಜುಸಾತಿ ಪೇಳಾ। ಪಟಿಭಾನಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಸಞ್ಞೋಗಾದಿನಾ ಪಟಿಭಾನಚಿತ್ತೇನ ವಿಚಿತ್ತಂ, ಏತೇನ ರಞ್ಞೋ ಅಗಾರಂ, ತದೇವ ರಾಜಾಗಾರಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ರಾಜಾಗಾರಕಂ ನಾಮ ವೇಸ್ಸವಣಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ದೇವಾಯತನನ್ತಿ ಏಕೇ।
ಬಹುಪರಿಸ್ಸಯೋತಿ ಹನ್ದಾತಿ ವಚನವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತದಾನುಭಾವತೋ ನಿಪ್ಪರಿಸ್ಸಯತ್ಥಾಯ ಇದಾನಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸ್ವೇ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಮಾಣವೇನಾ’’ ತಿಚ್ಚೇವ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹವಸೇನೇವ, ನ ಪನ ತದಾ ಸುಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಪರಿಸಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಾಯಾ’’ತಿ ಇಧ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋಯೇವ ಪಾಳಿಯಮಾರುಳ್ಹೋ, ನ ಪನ ತದವಸೇಸಾ ಸುಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಪರಿಸಾತಿ ‘‘ವುತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಅಮ್ಹೇಹಿಪಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಞ್ಹಿ ತದಾ ಅಞ್ಞಾಯಪಿ ಪರಿಸಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ಪಾಳಿಯಮಾರುಳ್ಹವಸೇನ ಪನ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ತತ್ರಾಪಿ ಸುದ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ವಾಸಂ ಉಪಗತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಕುಕತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ಕುಚ್ಛಿತಕಿರಿಯಾ, ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಚಞ್ಚಲನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಹತ್ಥಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ತಥಾ। ‘‘ಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಥಾಭೂತತಾಯ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿವಾತೇತಿ ವಾತವಿರಹಿತಟ್ಠಾನೇ। ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾಭಾವೇನ ನಿಚ್ಚಲಾ। ತಂ ವಿಭೂತಿನ್ತಿ ತಾದಿಸಂ ಸೋಭಂ। ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತೀತಿ ಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗವಸೇನ ವಿವಿಧಾ ಲಪನ್ತಿ। ನಿಲ್ಲಾಲಿತಜಿವ್ಹಾತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ನಿಕ್ಖನ್ತಜಿವ್ಹಾ। ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾತಿ ಕಾಕಾನಂ ಸದ್ದಸದಿಸಂ ಸದ್ದಂ ಕುರುಮಾನಾ। ಘರುಘರುಪಸ್ಸಾಸಿನೋತಿ ಘರುಘರುಇತಿ ಸದ್ದಂ ಜನೇತ್ವಾ ಪಸ್ಸಸನ್ತಾ। ಇಸ್ಸಾವಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉಸೂಯನವಸೇನ। ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಆದಿಪೇಯ್ಯಾಲನಯೋಯ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೩. ಸಮ್ಮಾ ಪಹೋನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಮ್ಪಹುಲಾ, ಬಹವೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಬಹುಕಾನ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಚತುವಗ್ಗಸಙ್ಘೇನೇವ ವಿನಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಯೋ ಜನಾತಿ ಚೇಸ ಉಪಲಕ್ಖಣನಿದ್ದೇಸೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಹುಲತ್ತಾ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಥಾಯೇವಾಗತತ್ತಾ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತವೋಹಾರವಸೇನ ಹಿ ಅಯಂ ಭೇದೋ। ತಯೋ ಜನಾ ತಯೋ ಏವ ನಾಮ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉತ್ತರಿ ಚತುಪಞ್ಚಜನಾದಿಕಾ ಸಮ್ಪಹುಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋತಿ ಚಾಯಂ ಮರಿಯಾದಾವಧಿ। ಮಣ್ಡಲಮಾಳೋತಿ ಅನೇಕತ್ಥಪವತ್ತಾ ಸಮಞ್ಞಾ, ಇಧ ಪನ ಈದಿಸಾಯ ಏವಾತಿ ನಿಯಮೇನ್ತೋ ‘‘ಕತ್ಥಚೀ’’ತಿಆದಿ। ಕಣ್ಣಿಕಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕೂಟಂ। ಹಂಸವಟ್ಟಕಚ್ಛನ್ನೇನಾತಿ ಹಂಸಮಣ್ಡಲಾಕಾರಛನ್ನೇನ। ತದೇವ ಛನ್ನಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾ। ಥಮ್ಭಪನ್ತಿಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಥಮ್ಭಮಾಲಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ, ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಥಮ್ಭಪನ್ತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಾ ನಾಮ ಪಯಿರುಪಾಸನಸಾಲಾ। ಯತ್ಥ ಉಪಟ್ಠಾನಮತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಏಕರತ್ತದಿರತ್ತಾದಿವಸೇನ ನಿಸೀದನಂ, ಇಧ ಪನ ತಥಾ ಕತಾ ನಿಸೀದನಸಾಲಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತೇನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನ’’ ನ್ತ್ವೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ಮಾನಿತಬ್ಬೋತಿ ಮಾಳೋ, ಮೀಯತಿ ಪಮೀಯತೀತಿ ವಾ ಮಾಳೋ। ಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಮಾಳೋತಿ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೋ, ಅನೇಕಕೋಣವನ್ತೋ ಪಟಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸೋ। ‘‘ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾನ’’ನ್ತಿ ನಿಸಜ್ಜನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನಿಸಜ್ಜನವಸೇನ ವಾ ‘‘ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾನ’’ನ್ತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಪದಮಜ್ಝಾಹರಿತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಮಿನಾ ನಿಸೀದನಇರಿಯಾಪಥಂ, ಕಾಯಸಾಮಗ್ಗೀವಸೇನ ಚ ಸಮೋಧಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪದದ್ವಯಮೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಙ್ಖಿಯಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕಥಾ ಸಮ್ಮಾ ಖಿಯನತೋ ಕಥನತೋ। ಕಥಾಧಮ್ಮೋತಿ ಕಥಾಸಭಾವೋ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ವಿಧೀತಿ ಕೇಚಿ।
‘‘ಅಚ್ಛರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ರೂಪದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕತಮೋ ಪನ ಸೋ’’ತಿಆದಿ। ಸೋತಿ ಕಥಾಧಮ್ಮೋ। ‘‘ನೀಯತೀತಿ ನಯೋ, ಅತ್ಥೋ, ಸದ್ದಸತ್ಥಂ ಅನುಗತೋ ನಯೋ ಸದ್ದನಯೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩) ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ನೀಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ನಯೋ, ಉಪಾಯೋ, ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಆಗತೋ ನಯೋ ಅತ್ಥಗಹಣೂಪಾಯೋ ಸದ್ದನಯೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಅನಭಿಣ್ಹವುತ್ತಿಕೇ ಅಚ್ಛರಿಯ-ಸದ್ದೋ ಇಚ್ಛಿತೋ ರುಳ್ಹಿವಸೇನ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನ್ಧಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಾರೋಹಣಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ತದಾರೋಹಣಂ ನ ನಿಚ್ಚಂ, ಕದಾಚಿಯೇವ ಸಿಯಾ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ। ಅಚ್ಛರಾಯೋಗ್ಗಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಯೋಗ್ಗಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪತೋ, ತದ್ಧಿತವಸೇನ ವಾ ಣಿಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ರವುತ್ತಿತೋ, ಸೋ ಪನ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಅಭೂತನ್ತಿ ಅಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಏತೇನ ನ ಭೂತಂ ಅಭೂತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ಭೂತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಅತೀತತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಾವಞ್ಚಿದನ್ತಿ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ನಿಗ್ಗಹಿತಾಗಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾವ ಚ ಇದ’’ನ್ತಿ, ಏತಸ್ಸ ಚ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಾವ ಚಯತ್ತಕಂ ಇದಂ ಅಯಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಾ, ತಂ ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ, ಅಕ್ಖಾತುಞ್ಚಾತಿ ಸಪಾಠಸೇಸತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೇನ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತತಾಯ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯತಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ।
‘‘ಭಗವತಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ತ-ಸದ್ದೋ ಸಕತ್ಥಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವೇನ ಭಗವಾ ಪಕತೋ ಸಮಾನೋ ಸುಪಾಕಟೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತದಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗಮನಪಟಿಪದಾಯ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ, ಅನಾವರಣಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಂ। ತದುಭಯಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಸಯಮೇವ ಬುಜ್ಝತಿ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಪಸಟ್ಠಾ ಸುನ್ದರಂ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ। ಸಾ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೇತಿ ಅಭಿಸೇಕೋ ವಿಯ ರಞ್ಞೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಸ್ಸರಿಯಭಾವಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುತ್ತರಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ, ತೇನ ತಾದಿಸೇನ ಭಗವತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತಿಪಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಾನಂ ಇಧ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಭಾವೇ ತೇನ ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ನೇಸಂ ವಿಸಯವಿಸೇಸಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಠಮಮತ್ಥಂ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣೇನ ಜಾನತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣೇಹಿ ಪಸ್ಸತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುತಿಯಂ ವಿಜ್ಜತ್ತಯವಸೇನ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಹೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇಹಿ। ತತಿಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾನಾವರಣಞಾಣವಸೇನ। ಅಭಿಞ್ಞಾಪರಿಯಾಪನ್ನೇಪಿ ‘‘ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹೀ’’ತಿ ತಾಸಂ ರಾಸಿಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅನಾವರಣಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತುತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮಂಸಚಕ್ಖುವಸೇನ। ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ। ಕುಟ್ಟಸ್ಸ ಭಿತ್ತಿಯಾ ತಿರೋ ಪರಂ, ಅನ್ತೋ ವಾ, ತದಾದೀಸು ಗತಾನಿ। ಅತಿವಿಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಅತಿವಿಯ ವಿಸುದ್ಧೇನ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಸುನೀಲಪಾಸಾದಿಕಅಕ್ಖಿಲೋಮಸಮಲಙ್ಕತೇನ ರತ್ತಿಞ್ಚೇವ ದಿವಾ ಚ ಸಮನ್ತಾ ಯೋಜನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ। ಪಞ್ಚಮಂ ಪಟಿವೇಧದೇಸನಾಞಾಣವಸೇನ। ‘‘ಅತ್ತಹಿತಸಾಧಿಕಾಯಾ’’ತಿ ಏಕಂಸತೋ ವುತ್ತಂ, ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನೇಸಾ ಪರಹಿತಸಾಧಿಕಾಪಿ ಹೋತಿ। ತಾಯ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದಕಕಿಲೇಸಸಮುಗ್ಘಾತಾಯ ದೇಸನಾಞಾಣಾದಿ ಸಮ್ಭವತಿ। ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಗತೋ ಸಮಾಧಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನಾ, ತಾಯ। ದೇಸನಾಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ದೇಸನಾಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದಕೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ। ಅರೀನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ, ಪಞ್ಚಮಾರಾನಂ ವಾ, ಸಾಸನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ। ತೇಸಂ ಹನನಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಹಿ ಅಭಿಭವನಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನತಾಕರಣಂ, ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಞ್ಚ ಮಜ್ಝಿಮಪಣ್ಣಾಸಕೇ ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗೇ ಸಙ್ಗೀತಂ ಚಙ್ಕೀಸುತ್ತಞ್ಚೇತ್ಥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೨೨) ನಿದಸ್ಸನಂ, ಏತೇನ ಅರಯೋ ಹತಾ ಅನೇನಾತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿಮಾಹ। ಅತೋ ನಾವಚನಸ್ಸ ತಾಬ್ಯಪ್ಪದೇಸೋ ಮಹಾವಿಸಯೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಪಿಚ ಅರಯೋ ಹನತೀತಿ ಅನ್ತಸದ್ದೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ, ಇಕಾರಸ್ಸ ಚ ಅಕಾರೋ। ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಸಮ್ಪದಾನಭೂತಾನಂ, ತೇಸಂ ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ, ಪಟಿಗ್ಗಹಿತುಂ ವಾ ಅರಹತೀತಿ ಅರಹನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾದೀನಞ್ಚ ಅರಹತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಸಮ್ಮಾತಿ ಅವಿಪರೀತಂ। ಸಾಮಞ್ಚಾತಿ ಸಯಮೇವ, ಅಪರನೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ
ಇದಾನಿ ಚ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಸೇನ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತರಂ ಛಟ್ಠಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನ್ತರಾಯಿಕಧಮ್ಮೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ತದೇವ ನಿಗಮನಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಅನ್ತರಾಯಕರಧಮ್ಮಞಾಣೇನ ಜಾನತಾ, ನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸತಾ, ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ಅರಹತಾ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನಆತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅನತ್ಥಚರಣೇನ ಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಅರಯೋತಿ ಕಿಲೇಸಾರಯೋ, ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ। ಏತ್ಥಾಹ – ಯಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಭಗವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ಜಾತೋ, ಕಿಂ ಪನಿದಂ ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುಜ್ಝನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಸಕಿಂಯೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ಉದಾಹು ಕಮೇನಾತಿ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ತಾವ ಸಕಿಂಯೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ, ಅಸಙ್ಖತಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ದೂರತೋ ಚಿತ್ತಪಟಂ ಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಪಟಿಭಾಗೇನಾವಬೋಧೋ ನ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ
‘ಗಚ್ಛಂ ಸಮಾಹಿತೋ ನಾಗೋ, ಠಿತೋ ನಾಗೋ ಸಮಾಹಿತೋ।
ಸೇಯ್ಯಂ ಸಮಾಹಿತೋ ನಾಗೋ, ನಿಸಿನ್ನೋಪಿ ಸಮಾಹಿತೋ’ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೪೩)। –
ಇದಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬದಾ ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿದೀಪಕಂ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೇ ನಾಗೋಪಮಸುತ್ತವಚನಂ ಸುವುತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇ ವುತ್ತದೋಸಾ ನಾತಿವತ್ತಿ। ಠಿತಿಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಚ ಅತೀತಾನಾಗತಧಮ್ಮಾನಂ ತದಭಾವತೋ ಏಕದೇಸವಿಸಯಮೇವ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಕಿಞ್ಞೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅಥ ಕಮೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿಸಯೇ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ನ ಹಿ ಜಾತಿಭೂಮಿಸಭಾವಾದಿವಸೇನ, ದಿಸಾದೇಸಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನೇ ಞೇಯ್ಯೇ ಕಮೇನ
ನನು ಚ ಏತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೇ ಯದಾ ಸಕಲಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತದಾ ಸಕಿಂಯೇವ ಸಕಲವಿಸಯತಾಯ ಅನಿರೂಪಿತರೂಪೇನ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತದೋಸಾ ನಾತಿವತ್ತಿಯೇವಾತಿ? ನ, ತಸ್ಸ ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾ। ವಿಸೋಧಿತೋ ಹಿ ಸೋ ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪಚುರಜನಞಾಣಸಮಾನವುತ್ತಿತಾಯ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯತಾ ನ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಕಲಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ತಂ ಏಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಯ ಸುವವತ್ಥಾಪಿತೇಯೇವ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಂ, ‘‘ಯಾವತಕಂ ನೇಯ್ಯಂ, ತಾವತಕಂ ಞಾಣಂ। ಯಾವತಕಂ ಞಾಣಂ, ತಾವತಕಂ ನೇಯ್ಯಂ। ನೇಯ್ಯಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಞಾಣಂ, ಞಾಣಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ನೇಯ್ಯಂ। ನೇಯ್ಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಞಾಣಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಞಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ನೇಯ್ಯಪಥೋ ನತ್ಥಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಯನ್ತಟ್ಠಾಯಿನೋ ತೇ ಧಮ್ಮಾ, ಯಥಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮುಗ್ಗಪಟಲಾನಂ ಸಮ್ಮಾ ಫುಸಿತಾನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಸಮುಗ್ಗಪಟಲಂ ಉಪರಿಮಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ಉಪರಿಮಂ ಸಮುಗ್ಗಪಟಲಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಯನ್ತಟ್ಠಾಯಿನೋ, ಏವಮೇವ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ನೇಯ್ಯಞ್ಚ ಞಾಣಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಯನ್ತಟ್ಠಾಯಿನೋ…ಪೇ॰… ತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯, ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫) ಏವಮೇಕಜ್ಝಂ, ವಿಸುಂ, ಸಕಿಂ, ಕಮೇನ ವಾ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪಂ
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೋ ನಯೋ – ಠಾನಾಠಾನಾದೀನಿ ಛಬ್ಬಿಸಯಾನಿ ಛಹಿ ಞಾಣೇಹಿ ಜಾನತಾ, ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಚುತೂಪಪಾತದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇಹಿ ಪಸ್ಸತಾ, ಸವಾಸನಾನಮಾಸವಾನಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ಖೀಣತ್ತಾ ಅರಹತಾ, ಝಾನಾದಿಧಮ್ಮೇ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನವಸೇನ ಸಾಮಂಯೇವ ಅವಿಪರೀತಾವಬೋಧತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ, ಏವಂ ದಸಬಲಞಾಣವಸೇನ ಚತೂಹಾಕಾರೇಹಿ ಥೋಮಿತೇನ। ಅಪಿಚ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಾಯ ಜಾನತಾ, ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿತೋ ನಿಸಮ್ಮಕಾರಿತಾಯ ಪಸ್ಸತಾ, ದವಾದೀನಂ ಛನ್ನಮಭಾವಸಾಧಿಕಾಯ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಯ ಅರಹತಾ, ಛನ್ದಾದೀನಂ ಛನ್ನಮಹಾನಿಹೇತುಭೂತಾಯ ಅಪರಿಕ್ಖಯಪಟಿಭಾನಸಾಧಿಕಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ
ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚತೂಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಥೋಮಿತೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಇಮೇಸಂ ‘‘ಭಗವತಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ವಿಸೇಸನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿಪಿ ಹೀನಪಣೀತಭೇದೇನ ದುವಿಧಾವ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ಪನ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ’’ತಿ। ಸಾ ಪನ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತುಯೇವ, ತದಪಿ ತಥಾ ತಥಾ ದಸ್ಸನಂ, ಖಮನಂ, ರೋಚನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ ‘‘ನಾನಜ್ಝಾಸಯತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ ನಾನಜ್ಝಾಸಯತಾ ನಾನಾದಿಟ್ಠಿಕತಾ ನಾನಕ್ಖನ್ತಿತಾ ನಾನಾರುಚಿತಾ’’ತಿ। ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಚ ಇದನ್ತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ, ‘‘ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಾ ಪದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪನ ಪಾಕಟೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾವ ಚ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿದಿತಾ’’ತಿ।
‘‘ಯಾ ಚ ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತದೇವ ಸಂಯುತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅವಣ್ಣವಣ್ಣಭಾಸನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟೇತ್ವಾ ಥೇರಾನಮಯಂ ಸಙ್ಖಿಯಧಮ್ಮೋ ಉದಪಾದೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅತೋ ಅಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತದೇಸನಾನಯೇನ ತಾಸಂ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಭಾವಂ ಸಮತ್ಥನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಭಾವಸಮತ್ಥನಞ್ಹಿ ‘‘ಅಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ। ತತ್ಥ ಯಾ ಅಯಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ…ಪೇ॰… ರುಚಿತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಧಾತುಸೋತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತುಯಾ। ಸಂಸನ್ದನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಾಸೇನ್ತಿ। ಸಮೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ, ಸಹ ವಾ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ’’ತಿಆದಿ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ಅತೀತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ವಾ ಏತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ-ಪದಸ್ಸ ನಾನಜ್ಝಾಸಯತಾತಿ ಅತ್ಥವಚನಂ। ನಾನಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ರುಚಿತಾತಿ ತಸ್ಸ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ। ಸಸ್ಸತಾದಿಲದ್ಧಿವಸೇನ ನಾನಾದಿಟ್ಠಿಕತಾ। ಪಾಪಾಚಾರಕಲ್ಯಾಣಾಚಾರಾದಿಪಕತಿವಸೇನ ನಾನಕ್ಖನ್ತಿತಾ। ಪಾಪಿಚ್ಛಾಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾದಿವಸೇನ ನಾನಾರುಚಿತಾ। ನಾಳಿಯಾತಿ ತುಮ್ಬೇನ, ಆಳ್ಹಕೇನ ವಾ। ತುಲಾಯಾತಿ ಮಾನೇನ। ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ದಸಬಲಞಾಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩) ವುತ್ತಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ದಸಬಲಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೪೯; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೦.೨೧; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೩೧) ಚ ಏವಮಾಗತಂ।
ಪರವಾದೀ ಪನಾಹ ‘‘ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವಾಯಂ ಪಭೇದೋ’’ತಿ, ತಂ ತಥಾ ನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಮೇವ ಹಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ। ದಸಬಲಞಾಣಞ್ಹಿ ಸಕಕಿಚ್ಚಮೇವ ಜಾನಾತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ತಮ್ಪಿ ತತೋ ಅವಸೇಸಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ। ದಸಬಲಞಾಣೇಸು ಹಿ ಪಠಮಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಮೇವ ಜಾನಾತಿ, ದುತಿಯಂ ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವ, ತತಿಯಂ ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ, ಚತುತ್ಥಂ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣಮೇವ, ಪಞ್ಚಮಂ ಸತ್ತಾನಮಜ್ಝಾಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಮೇವ, ಛಟ್ಠಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಮೇವ, ಸತ್ತಮಂ ಝಾನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾದಿಮೇವ, ಅಟ್ಠಮಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತತಿಮೇವ, ನವಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ, ದಸಮಂ ಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಏತೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಞ್ಚ ತತೋ ಉತ್ತರಿಞ್ಚ ಜಾನಾತಿ, ಏತೇಸಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ। ತಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಪಿಚ ಪರವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಏತಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ, ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ, ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿ। ಜಾನನ್ತೋ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾನೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ತತೋ ಪರಾನಿ ದ್ವೇ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾನೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ‘‘ಸಿಯಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ತತೋ ಪರಂ ದ್ವೇ ರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಅವಸಾನೇ ಏಕಂ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರ’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಮೇವ, ಕಾಮಾವಚರಮೇವ, ಲೋಕಿಯಮೇವಾತಿ। ಇತಿ ಅಞ್ಞದೇವ ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮಬಲಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣೇನ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಚ ವಿದಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚ-ಕಾರೋಪಿ ಹಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ। ‘‘ದ್ವೇಪಿ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಸುತ್ತಸ್ಸತ್ಥಂ ‘‘ಇಮೇಸು ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ತದಭಿಸಮ್ಬನ್ಧತಂ ಆವಿ ಕರೋತಿ। ಇತಿ ಹ ಮೇತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂಸದ್ದತ್ಥೇ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ, ಹ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಆಗಮೋ ವಾ। ಸನ್ಧಿವಸೇನ ‘‘ಏವಂ ಇಮೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ।
೪. ‘‘ವಿದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಕತಿಯತ್ಥಭೂತಾ ವಿಜಾನನಕಿರಿಯಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಭೇದವತೀಪಿ ಸಮಾನಾ ತಂತಂಕರಣಯೋಗ್ಯತಾಯ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವತ್ಥೂನೀತಿ ಘರವತ್ಥೂನಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ದಿಸ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ ಚ ವೋಹಾರವಚನಮತ್ತಮೇತಂ। ನ ಹಿ ತೇನ ದಸ್ಸನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಜಾನನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತದಿದಂ ಞಾಣಂ ಆವಜ್ಜನಪಟಿಬದ್ಧಂ ಆಕಙ್ಖಾಪಟಿಬದ್ಧಂ ಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪಟಿಬದ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ಕಿಂ ನಾಮ ಕರೋನ್ತೋ ಭಗವಾ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಆವಜ್ಜನಾದಿಪಟಿಬದ್ಧೇನ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಸೋತೂನಮತ್ಥಸ್ಸ ಸುವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಪರಮ್ಮುಖಾ ವಿಯ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ‘‘ಕಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ, ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೋ ತಂ ಞಾಣಂ ಆವಜ್ಜನಾದಿಪಟಿಬದ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ತೇನ ತಥಾ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ವಿಸೇಸವಚನಂ ಸಾತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾತಿ ಅನುಯೋಗೇನಾಹ ‘‘ಕಿಚ್ಚಞ್ಚನಾಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಕತಂ ತಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಕಿಲೇಸಸಮುಗ್ಘಾಟನೇನ, ಯತೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾವಟಮನೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇಸು ವುಚ್ಚತಿ। ನಿರತ್ಥಕೋ ಚಿತ್ತಸಮುದಾಚಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾನುಯೋಗೋ ತದವತ್ಥೋಯೇವಾತಿ ಚೋದನಮಪನೇತಿ ‘‘ತಂ ಪಞ್ಚವಿಧ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಕಿಚ್ಚದ್ವಯಂ ದಿವಸಭಾಗವಸೇನ, ಇತರತ್ತಯಂ ರತ್ತಿಭಾಗವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ತಥಾಯೇವ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ।
‘‘ಉಪಟ್ಠಾಕಾನುಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ, ಸರೀರಫಾಸುಕತ್ಥಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅನೇಕಕಪ್ಪಸಮುಪಚಿತಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಜನಿತಂ ಭಗವತೋ ಮುಖವರಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಾದಿದೋಸಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತದುಭಯತ್ಥಮೇವ ಪನ ಮುಖಧೋವನಾದೀನಿ ಕರೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಾಯೋ ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರೇಹಿ ಮಲೇಹಿ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಸುಧೋತಮಣಿ ವಿಯ ಹೋತಿ। ವಿವಿತ್ತಾಸನೇತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಮನುರೂಪೇ ವಿವೇಕಾನುಬ್ರೂಹನಾಸನೇ। ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವೀತಿನಾಮನಂ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ನ ವಿವೇಕನಿನ್ನತಾಯ, ಪರೇಸಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿ ಆಪಜ್ಜನತ್ಥಂ। ಸುರತ್ತದುಪಟ್ಟಂ ಅನ್ತರವಾಸಕಂ ವಿಹಾರನಿವಾಸನಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ವಿಜ್ಜುಲತಾಸದಿಸಂ ಕಾಯಬನ್ಧನಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮೇಘವಣ್ಣಂ ಸುಗತಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಸೇಲಮಯಪತ್ತಂ ಆದಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಥಾಯೇವ ಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಕದಾಚಿ ಏಕಕೋ’’ತಿಆದಿ ಗಾಮಂ ವಾ ನಿಗಮಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ, ತೇನ ನಗರಮ್ಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇತಿ। ಯಥಾರುಚಿ ವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಹಿ ಪವಿಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಚ ತಂ ಕತಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಇದಂ ವಾ ಸಪ್ಪಾಟಿಹೀರಪವಿಸನಂ ಕತಮನ್ತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಮುದುಗತವಾತಾತಿ ಮುದುಭೂತಾ, ಮುದುಭಾವೇನ ವಾ ಗತಾ ವಾತಾ। ಉದಕಫುಸಿತಾನೀತಿ ಉದಕಬಿನ್ದೂನಿ। ಮುಞ್ಚನ್ತಾತಿ ಓಸಿಞ್ಚನ್ತಾ। ರೇಣುಂ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾತಿ ರಜಂ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ವಿತಾನಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚಣ್ಡ-ವಾತಾತಪ-ಹಿಮಪಾತಾದಿ-ಹರಣೇನ ವಿತಾನಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದಕತ್ತಾ, ತತೋ ತತೋ ಹಿಮವನ್ತಾದೀಸು ಪುಪ್ಫೂಪಗರುಕ್ಖತೋ ಉಪಸಂಹರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ ತಥಾ ನ ವುತ್ತಂ। ಸಮಭಾಗಕರಣಮತ್ತೇನ ಓನಮನ್ತಿ, ಉನ್ನಮನ್ತಿ ಚ, ತತೋಯೇವ ಪಾದನಿಕ್ಖೇಪಸಮಯೇ ಸಮಾವ ಭೂಮಿ ಹೋತಿ। ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಸಕ್ಖರಕಥಲಕಣ್ಟಕಸಙ್ಕುಕಲಲಾದಿಅಪಗಮನಸ್ಸಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ, ತಞ್ಚ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಂ, ನ ಇದ್ಧಿನಿಮ್ಮಾನಂ। ಪದುಮಪುಪ್ಫಾನಿ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಯದಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಸಮಾ ಭೂಮಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ತಾನಿ ನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಥಾ ಪನ ಅಸತಿಯೇವ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ ಭಗವತೋ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಬ್ಬದಾವ ಭಗವತೋ ಗಮನಂ ಪಠಮಂ ದಕ್ಖಿಣಪಾದುದ್ಧರಣಸಙ್ಖಾತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಪಟಿಮಣ್ಡಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪಿತಮತ್ತೇ ದಕ್ಖಿಣಪಾದೇ’’ತಿ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬದಕ್ಖಿಣತಾಯ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೋ,(ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪) ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೫೩) ಚ ವದತಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉತ್ತಮತಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಾನಂ ತಥಾಪಕತಿತಾಯಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಠಪಿತಮತ್ತೇ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಧಾವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇದಞ್ಚ ಯಾವದೇವ ವಿನೇಯ್ಯಜನವಿನಯನತ್ಥಂ ಸತ್ಥು ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ತೇಸಂ ದಸ್ಸನಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಛಬ್ಬಣ್ಣರಸ್ಮಿಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಸುವಣ್ಣರಸಪಿಞ್ಜರಾನಿ ವಿಯಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಭಗವತೋ ಸರೀರೇ ಪೀತಾಭಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ರಸ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಉದಕಪರಿಯಾಯೋ, ಪಿಞ್ಜರ-ಸದ್ದೋ ಹೇಮವಣ್ಣಪರಿಯಾಯೋ, ಸುವಣ್ಣಜಲಧಾರಾ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ಬುದ್ಧಾಚಿಣ್ಣಕಥಾ.೨೨) ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಪಾಸಾದಕೂಟಾಗಾರಾದೀನಿ ತೇಸು ತೇಸು ಗಾಮನಿಗಮಾದೀಸು ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿಯೋ ಹುತ್ವಾ।
‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾಯೂಪಗಾನಿ, ನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠಿತಾನಿ। ‘‘ಅನ್ತರವೀಥಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಭಗವತೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಮನಾನುರೂಪವೀಥಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಲೋಲುಪ್ಪಚಾರಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕೋ ವಿಯ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಗಚ್ಛತಿ। ಯೇ ಪಠಮಂ ಗತಾ, ಯೇ ವಾ ತದನುಚ್ಛವಿಕಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದಾತುಂ ಸಮತ್ಥಾ, ತೇ ಭಗವತೋಪಿ ಪತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಟಿಮಾನೇನ್ತೀತಿ ಪತಿಸ್ಸಮಾನಸಾ ಪೂಜೇನ್ತಿ, ಭಗವನ್ತಂ ವಾ ಪಟಿಮಾನಾಪೇನ್ತಿ ಪಟಿಮಾನನ್ತಂ ಕರೋನ್ತಿ। ವೋಹಾರಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ, ಭಗವತೋ ಪನ ಅಪಟಿಮಾನನಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಾನೀತಿ ಅತೀತೇ, ಏತರಹಿ ಚ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಾನಿ। ಯಥಾ ಕೇಚಿ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕೇಚಿ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾತಿ ಚ ಅರಹತ್ತಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸಙ್ಖೇಪಗತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರೇನ ‘‘ವಿಸಮಂ ಮಹಾರಾಜ, ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗಂ, ವಿಸಮೇ ಲಿಙ್ಗೇ ಲಿಙ್ಗದುಬ್ಬಲತಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಗಿಹೀ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ದಿವಸೇ ಪಬ್ಬಜತಿ ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ ವಾ ನೇಸೋ ಮಹಾರಾಜ, ದೋಸೋ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ, ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗಸ್ಸೇವೇಸೋ ದೋಸೋ ಯದಿದಂ ಲಿಙ್ಗದುಬ್ಬಲತಾ’’ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೫.೨.೨) ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಪ್ಪಾಟಿಹೀರಪ್ಪವೇಸನಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇವ ಮಹಾಜನಾನುಗ್ಗಹಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಪ್ಪವೇಸನೇನ ಚ ಪನ ‘‘ತೇ ಸುನಿವತ್ಥಾ ಸುಪಾರುತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮಹಾಜನಾನುಗ್ಗಹಣಂ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುರೇಭತ್ತಕಿಚ್ಚಮೇವಾತಿ। ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಾ ಚೇತ್ಥ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೋ। ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೇತಿ ಇಧ ಪಾಠೋ ಲಿಖಿತೋ। ‘‘ಗನ್ಧಮಣ್ಡಲಮಾಳೇ’’ತಿಪಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೫೩) ಮನೋರಥಪೂರಣಿಯಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಟ್ಟೀಕಾಯಞ್ಚ ‘‘ಚತುಜ್ಜಾತಿಯಗನ್ಧೇನ ಪರಿಭಣ್ಡೇ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಸತೀತಿ ಚ ಪವಿಸನಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ, ತಸ್ಸಮೀಪತಾಯ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪವಿಸಿತುಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಪನ ಅನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪) ಸೂಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ।
ಅಥ ಖೋತಿ ಏವಂ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಸಿತುಂ ಗಮನಕಾಲೇ। ಉಪಟ್ಠಾನೇತಿ ಸಮೀಪಪದೇಸೇ। ‘‘ಪಾದೇ ಪಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ಪಾದಪೀಠೇ ಠತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಓವದತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾದೇ ಪಕ್ಖಾಲೇನ್ತೋವ ಪಾದಪೀಠೇ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಓವದತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತದತ್ಥಂಯೇವ ದುಲ್ಲಭಾ ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಪಟಿಲಾಭೇ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಇನ್ದ್ರಿಯಾವೇಕಲ್ಲಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭಾದಯೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಗುಣಾ ದುಲ್ಲಭಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ದುಲ್ಲಭಾ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಅಯುತ್ತೋವ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾದಪೀಠೇ ಠತ್ವಾ ಓವದನಕಾಲೇ, ತೇಸು ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಸು, ರತ್ತಿಯಾ ವಸನಂ ಠಾನಂ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ತಥಾ ದಿವಾಠಾನಂ। ‘‘ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ ತಬ್ಬಿವರಣಂ। ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಭವನನ್ತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕದೇವಲೋಕೇ ಸುಞ್ಞವಿಮಾನಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ತಾವತಿಂಸಭವನಾದೀಸುಪಿ। ತತೋ ಭಗವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ತಯೋ ಭಾಗೇ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಭಾಗೇ ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ, ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಸಚೇ ನಾಕಙ್ಖತಿ, ಬುದ್ಧಾಚಿಣ್ಣಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಥ ಯಥಾಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ತತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಭಾಗೇ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಸ್ಸ ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವಿಯ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇತಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೀಹಸೇಯ್ಯನ್ತಿಆದೀನಮತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋವ। ಯಞ್ಹಿ ಅಪುಬ್ಬಂ ಪದಂ ಅನುತ್ತಾನಂ, ತದೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ। ಸಮ್ಮಾ ಅಸ್ಸಾಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಗಾಹಾಪನವಸೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಬ್ಬೋತಿ ಸಮಸ್ಸಾಸಿತೋ। ತಾದಿಸೋ ಕಾಯೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ। ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಂ ಸನ್ನಿಪತತಿ। ತಸ್ಸಾ ಪರಿಸಾಯ ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಞತ್ವಾ ಕತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಸಾಯಅನುರೂಪೇನ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇನಾ’’ತಿ। ಯತ್ಥ ಧಮ್ಮಂ ಸಹ ಭಾಸನ್ತಿ, ಸಾ ಧಮ್ಮಸಭಾ ನಾಮ। ಕಾಲಯುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ ವೇಲಾಯ ಇಮಸ್ಸ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ತಂತಂಕಾಲಾನುರೂಪಂ। ಸಮಯಯುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಅನುರೂಪಂ ವಾ ಸಮಯಯುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಸಮಯಯುತ್ತನ್ತಿ ಹೇತುದಾಹರಣೇಹಿ ಯುತ್ತಂ। ಕಾಲೇನ ಸಾಪದೇಸಞ್ಹಿ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ। ಕಾಲಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪರಿಸಂ ಉಯ್ಯೋಜೇತಿ, ನ ಯಾವ ಸಮನ್ಧಕಾರಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಮಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪರಿಸಂ ಉಯ್ಯೋಜೇಸೀ’’ತಿಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಮಾದಲಿಖಿತೋ।
ಗತ್ತಾನೀತಿ ಕಾಯೋಯೇವ ಅನೇಕಾವಯವತ್ತಾ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಉತುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉತುಗಣ್ಹಾಪನತ್ಥಮೇವ ಓಸಿಞ್ಚನಂ, ನ ಪನ ಮಲವಿಕ್ಖಾಲನತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಕಾಯೇ ರಜೋಜಲ್ಲಂ ಉಪಲಿಮ್ಪತೀತಿ। ಚತುಜ್ಜಾತಿಕೇನ ಗನ್ಧೇನ ಪರಿಭಾವಿತಾ ಕುಟೀ ಗನ್ಧಕುಟೀ। ತಸ್ಸಾ ಪರಿವೇಣಂ ತಥಾ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಮುಹುತ್ತಂ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೋ। ತತೋ ತತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಭಜನಂ ಸೇವನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸೀದನಟ್ಠಾನೇ, ಪುರಿಮಯಾಮೇ ವಾ, ತೇಸು ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಸು।
ಪಞ್ಹಾಕಥನಾದಿವಸೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೋ ‘‘ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಅನೇಕಾವಯವಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಸಕಲದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುರೇಭತ್ತಪಚ್ಛಾಭತ್ತಪುರಿಮಯಾಮೇಸು ಮನುಸ್ಸಪರಿಸಾಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಓಕಾಸಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇಯೇವ ಓಕಾಸಂ ಲಭಮಾನಾ, ಭಗವತಾ ವಾ ಕತೋಕಾಸತಾಯ ಓಕಾಸಂ ಲಭಮಾನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೀದಿಸಂ ಪನ ಪುಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಭಿಸಙ್ಖತಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಚತುರಕ್ಖರಮ್ಪೀ’’ತಿ। ಯಥಾಭಿಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾನುರೂಪಂ, ತದನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ವಾ, ಏತೇನ ಯಥಾ ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಭಾನಾನುರೂಪಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಕಾಲಸ್ಸ ತೀಸು ಭಾಗೇಸು ಪಠಮಭಾಗೇ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಾಕಪ್ಪನಂ ಏಕನ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಪೀಳಿತಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ ತದಾ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಾಕಪ್ಪನಸ್ಸ ಅನಿಬದ್ಧತಾ ವಿಭಾವಿತಾ। ಕಿಲಾಸುಭಾವೋ ಕಿಲಮಥೋ। ಸರೀರಸ್ಸ ಕಿಲಾಸುಭಾವಮೋಚನತ್ಥಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ವೀತಿನಾಮೇತಿ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾತಿ ಆಸಯಾನುಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಬಲಭೂತೇನ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ। ತೇನ ಹಿ ಲೋಕವೋಲೋಕನಬಾಹುಲ್ಲತಾಯ ತಂ ‘‘ಬುದ್ಧಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇದಞ್ಚ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಭಗವತೋ ಬಹುಲಂ ಆಚಿಣ್ಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪೇಕದಾ ಅವಸಿಟ್ಠಬಲಞಾಣೇಹಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನೇವ ಚ ಭಗವಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ।
‘‘ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದಿವಸೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಸನ್ತಾನಂ ಇದಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಅವಿಜಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತದಹೇಪಿ ತದವಿಜಹನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಧ ಪಞ್ಚವಿಧಕಿಚ್ಚಪಯೋಜನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚಙ್ಕಮನ್ತಿ ತತ್ಥ ಚಙ್ಕಮನಾನುರೂಪಟ್ಠಾನಂ। ಚಙ್ಕಮಮಾನೋ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥದ್ವಯೇ ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥಞ್ಞೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುರಿಮತ್ಥೋ ಹಿ ಪಕರಣಾಧಿಗತತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ।
‘‘ಅಥ ‘‘ಞತ್ವಾ ಚ ಪನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಸ್ಸ ಏತದಹೋಸೀತಿ ಅಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಏತಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕನಂ, ಏಸೋ ವಾ ಚೇತಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಅಹೋಸಿ, ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋಯಂ ‘‘ಏತದಗ್ಗ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೮ ಆದಯೋ) ವಿಯ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಾಕಟಂ। ನಿರನ್ತರನ್ತಿ ಅನುಪುಬ್ಬಾರೋಚನವಸೇನ ನಿಬ್ಬಿವರಂ, ಯಥಾಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಾ ಆರೋಚನವಸೇನ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಂ। ಭಾವನಪುಂಸಕಞ್ಚೇತಂ। ತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ತಂ ಯಥಾರೋಚಿತಂ ವಚನಂ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ, ಇಮಸ್ಸ ವಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ದೇಸನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಕಾರಣೇ, ತೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಂ ನಿಕ್ಖೇಪಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ಠಾನೇಸೂತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತಟ್ಠಾನೇಸು। ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸಮಣೇನ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ದೇವೇನ ವಾ ಮಾರೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ವಾ ಕೇನಚಿ ವಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಅನಿವತ್ತಿಯಂ। ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತೋತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಸಙ್ಖಾತಂ ಅಭೀತನಾದಂ ನದನ್ತೋ। ಯಂ ಪನ ಲೋಕಿಯಾ ವದನ್ತಿ –
‘‘ಉತ್ತರಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಬ್ಯಗ್ಘಪುಙ್ಗವೋಸಭಕುಞ್ಜರಾ।
ಸೀಹಸದ್ದೂಲನಾಗಾದ್ಯಾ, ಪುಮೇ ಸೇಟ್ಠತ್ಥಗೋಚರಾ’’ತಿ॥
ತಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೀಹನಾದಸದಿಸಂ ವಾ ನಾದಂ ನದನ್ತೋ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೬೪; ೧೦.೨೧) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ವಾ ಕೇಸರೋ ಮಿಗರಾಜಾ ಸಹನತೋ, ಹನನತೋ, ಚ ‘‘ಸೀಹೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋಪಿ ಲೋಕಧಮ್ಮಾನಂ ಸಹನತೋ, ಪರಪ್ಪವಾದಾನಂ ಹನನತೋ ಚ ‘‘ಸೀಹೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೀಹಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ನಾದಂ ನದನ್ತೋತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೀಹೋ ಸೀಹಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತಸೀಹೋಪಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ‘‘ಇಮೇ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಾನಾವಿಧದೇಸನಾವಿಲಾಸಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ ಸೀಹನಾದೋ। ತೇಸಂ ‘‘ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸ ಸಮೋಧಾನಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಿನೇರುಂ…ಪೇ॰… ವಿಯ ಚಾತಿ ಉಪಮಾದ್ವಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲದೇಸನಾಯ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಸುದುಕ್ಕರತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸುವಣ್ಣಕೂಟೇನಾತಿ ಸುವಣ್ಣಮಯಪಹರಣೋಪಕರಣವಿಸೇಸೇನ। ರತನನಿಕೂಟೇನ ವಿಯ ಅಗಾರಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತನ್ತಂ ನಿಟ್ಠಪೇನ್ತೋ, ನಿಕೂಟೇನಾತಿ ಚ ನಿಟ್ಠಾನಗತೇನ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಕೂಟೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಞ್ಚ ಅರಹತ್ತಫಲಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ತದೇವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉತ್ತರಿತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುರಿಮೋ ಪನ ಮೇ-ಸದ್ದೋ ದೇಸನಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸಾಪಿ ಮೇ ಸಾ ದೇಸನಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ। ಸವನಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣವಾಚನಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚಯಂ ಕರೋನ್ತೇ, ತಥಾ ಚ ಪಟಿಪನ್ನೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಮ್ಪಾಪಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಯದಗ್ಗೇನ ಯೇನಾತಿ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಗ್ಗೇನ ತೇನಾ ತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ಯೇನ ತೇನಾ’’ತಿ ಏತಂ ಪದದ್ವಯಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇನಾತಿ ವಾ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ತೇನಾತಿ ಪನ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥಾತಿ ತಂ ಮಣ್ಡಲಮಾಳನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಉಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಚ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ತದುಪಸಙ್ಕಮನಸ್ಸ ಪನ ಅತೀತಭಾವಸ್ಸ ಸೂಚನತೋ ‘‘ಉಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿ ತಕ್ಕಾಲಾಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ಅತೀತಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸೂಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಇತರಥಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಚನಾನಂ ಅತೀತಕಾಲಿಕತ್ತಾ ತಥಾವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನ ಸಿಯಾ। ಉಪಸಙ್ಕಮನಸ್ಸ ಚ ಗಮನಂ, ಉಪಗಮನಞ್ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಅತ್ಥೋ, ಇಧ ಪನ ಗಮನಮೇವ। ಸಮ್ಪತ್ತುಕಾಮತಾಯ ಹಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ತಂ ತಂ ಪದೇಸಾತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ‘‘ತಂ ಠಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಗತೋ’’ತಿ, ತೇನ ಉಪಗಮನತ್ಥಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಠಾನಂ ಪತ್ತುಮಿಚ್ಛನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ಪತ್ತತಾಯೇವ ‘‘ಉಪಗಮನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಮೇತ್ಥ ನ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ ‘‘ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪದಂ, ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಪರಿಯೋಸಾನದೀಪನಂ। ಅಥ ವಾ ಗತೋತಿ ಉಪಗತೋ। ಅನುಪಸಗ್ಗೋಪಿ ಹಿ ಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ವಿಯ ಅತ್ಥನ್ತರಂ ವದತಿ ಸಉಪಸಗ್ಗೋಪಿ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ವಿಯಾತಿ। ಅತೋ ‘‘ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಏವಂ ಉಪಗತೋ ತತೋ ಆಸನ್ನತರಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಮೀಪಸಙ್ಖಾತಂ ಪಞ್ಹಂ ವಾ ಕಥೇತುಂ, ಧಮ್ಮಂ ವಾ ದೇಸೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಟ್ಠಾನಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚ ಯೇನಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ। ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಭಗವತಾ ಸೋ
ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದೀತಿ ಏತ್ಥ ಕೇನಿದಂ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಅನುಯೋಗೇ ಸತಿ ಭಿಕ್ಖೂಹೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಕಾಲೇತಿ ಧರಮಾನಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ। ವಿಸೇಸನ್ತಿ ಯಥಾಲದ್ಧತೋ ಉತ್ತರಿ ಝಾನಮಗ್ಗಫಲಂ। ಅಥಾತಿ ಸಂಸಯತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಯದಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿತಕ್ಕಯಮಾನಂ ನಂ ಭಿಕ್ಖುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಥಾ ತತೋ ಪಸ್ಸನಹೇತು ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಓವದಿತ್ವಾತಿ ಚ। ಅನಮತಗ್ಗೇತಿ ಅನಾದಿಮತಿ। ಆಕಾಸಂ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾತಿ ಆಕಾಸೇ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ। ಈದಿಸೇಸು ಹಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೋ ಏವ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಭಾರೋತಿ ತಙ್ಖಣೇಯೇವ ಭಗವತೋ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾಸನಸ್ಸ ದುಲ್ಲಭತ್ತಾ ಗರುಕಮ್ಮಂ। ಫಲಕನ್ತಿ ನಿಸೀದನತ್ಥಾಯ ಕತಂ ಫಲಂ। ಕಟ್ಠಕನ್ತಿ ನಿಸೀದನಯೋಗ್ಯಂ ಫಲಕತೋ ಅಞ್ಞಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ। ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾತಿ ಸಂಹರಿತ್ವಾ। ತತ್ಥಾತಿ ಪುರಾಣಪಣ್ಣೇಸು, ಕೇವಲಂ ತೇಸು ಏವ ನಿಸೀದಿತುಮನನುಚ್ಛವಿಕತ್ತಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ತೇಸು ಪೀಠಾದೀಸು। ಏವಂ ಸತಿ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿಂ ವಿಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಪ್ಫೋಟೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾಠಿತಂ ರಜೋಜಲ್ಲಾದಿ-ಸಂಕಿಣ್ಣಮನನುರೂಪನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಸೋಧನತ್ಥಂ ಸಞ್ಚಾಲೇತ್ವಾ। ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಈದಿಸಾ ಕಥಾ ಅಞ್ಞತರಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಕಾರಣಂ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತಾ, ಅವಸ್ಸಂ ಭಗವಾ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಯಥಾನಿಸೀದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಇಧಾಗತೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ತಾವಕಾಲಿಕಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತೂ’’ತಿ ರಞ್ಞಾ ಠಪಿತಂ, ತೇನ ಚ ಆಗತಕಾಲೇ ಪರಿಭುತ್ತಂ ಆಸನಂ ರಞ್ಞೋ ನಿಸೀದನಾಸನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತಥಾ ಅಟ್ಠಪಿತಂ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ, ಭಗವತೋ ಚ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಂ ರಞ್ಞೋ ನಿಸೀದನಾಸನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿಮುತ್ತಿಞಾಣನ್ತಿ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾರಮ್ಮಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಬಲಞಾಣಞ್ಚ, ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ।
‘‘ನಿಸಜ್ಜಾ’’ತಿ ಇದಂ ನಿಸೀದನಪರಿಯೋಸಾನದೀಪನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇಮೇ ಸಙ್ಖಿಯಧಮ್ಮಂ ವಿದಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾನನ್ತೋಯೇವಾ’’ತಿ। ಅಸತಿ ಕಥಾವತ್ಥುಮ್ಹಿ ತದನುರೂಪಾ ಉಪರೂಪರಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ವಿಸೇಸಕಥಾ ನ ಸಮೂಪಬ್ರೂಹತೀತಿ ಕಥಾಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನು-ಇತಿ ಪುಚ್ಛನತ್ಥೇ। ಅಸ-ಸದ್ದೋ ಪವತ್ತನತ್ಥೇತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕತಮಾಯ ನು…ಪೇ॰… ಭವಥಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ‘‘ತಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಪುರಿಮೋಯೇವತ್ಥೋತಿ ಚ ‘‘ಕತಮಾಯ ನು ಭವಥಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಕಾ ಚ ಪನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೇ ‘‘ಯೋ ಚ ಬುದ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಞ್ಚ, ಸಙ್ಘಞ್ಚ ಸರಣಂ ಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಬ್ಯತಿರೇಕೋ ಚ ನಾಮ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತ್ಥಾಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಸೇಸಾತಿರೇಕತ್ಥೋ, ಸೋ ಚ ತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತಾಯ ಕಥಾಯ ವಕ್ಖಮಾನಂ ವಿಪ್ಪಕತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತ್ಥಂ ಜೋತೇತಿ। ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರೋ ‘‘ಅನ್ತರಾಕಥಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ…ಪೇ॰… ಕಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದಯೋ ಸಮಣಕರಣೀಯಭೂತಾತಿ ಅನ್ತರಾಸದ್ದೇನ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ ಕರಣೀಯವಿಸೇಸೇ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಪಾದಾನಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬೇ ತೇಸಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬರೂಪತ್ತಾ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾಯ ಹಿ ಕಥಾಯ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ, ಸಾ ಏವ ಅನ್ತರಾಕಥಾ ವಿಪ್ಪಕತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪುನ ಪುಚ್ಛೀಯತಿ, ನ ತದಞ್ಞೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದಯೋತಿ। ಅನ್ತರಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾ, ಏಕಾ’’ತಿ ಚ। ಪರಿಯಾಯವಚನಞ್ಹೇತಂ ಪದದ್ವಯಂ। ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ಅಯಂ ಅನ್ತರಾಸದ್ದೋ ‘‘ಭೂಮನ್ತರಂ, ಸಮಯನ್ತರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀನ’’ನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವೇಮಜ್ಝೇ ವಾ ಅನ್ತರಾಸದ್ದೋ, ಸಾ ಪನ ತೇಸಂ ವೇಮಜ್ಝಭೂತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾಯೇವ, ತೇಹಿ ಚ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತ್ತಾ ವಿಸುಂ ಏಕಾಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಞ್ಞಾ, ಏಕಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಪಕಾರೇನ ಕರಣಂ ಪಕತೋ, ತತೋ ವಿಗತಾ, ವಿಗತಂ ವಾ ಪಕತಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಪ್ಪಕತಾ, ಅಪರಿನಿಟ್ಠಿತಾ। ಸಿಖನ್ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ। ಅಯಂ ಪನ ತದಭಿಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಉತ್ತರಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕಥಾಭಙ್ಗತ್ಥನ್ತಿ ಕಥಾಯ ಭಞ್ಜನತ್ಥಂ। ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇತಿ। ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಾ ಕಥಾ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ। ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಾತಿ ಚ ತಿರೋಕರಣಭೂತಾ, ವಿಬನ್ಧನಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಚೋರಮಹಾಮತ್ತಸೇನಾಭಯಕಥಾದಿಕಂ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ನಿರತ್ಥಕಕಥಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಯಂ ಕಥಾ ಏವಾತಿ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣತಂ ಅಥಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಅವಿಪ್ಪಕತಕಾಲೇಯೇವ। ‘‘ತಂ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಮಾಹ। ಏಸ ನಯೋ ಈದಿಸೇಸು। ನನು ಚ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಾ ಕಥಾ ‘‘ಇತಿ ಹ ಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಾಯೇವಾತಿ? ನ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಾ ಭಗವತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮನೇನ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ಯದಿ ಹಿ ಭಗವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾಯೇವ ತಥಾ ಪವತ್ತೇಯ್ಯುಂ, ಭಗವತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮನೇನ ಪನ ನ ಪವತ್ತೇಸುಂ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಯಂ ನೋ…ಪೇ॰… ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ನಿದಾನಸ್ಸ, ನಿದಾನವಣ್ಣನಾಯ ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸಾನುಕೂಲಭಾವಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಹಿ ಏತ್ತಕೇನ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಕ್ಕಮೇನ ಯಂ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ತಕೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ನಿಪಾತಪದ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಕ್ಕಮೇನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾತಿ ವಾ ದ್ವಿಧಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಕಮಲ…ಪೇ॰… ಸಲಿಲಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ತಸ್ಸ ನಿದಾನಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸಾನುಕೂಲಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ತತ್ಥ ಕಮಲಕುವಲಯುಜ್ಜಲವಿಮಲಸಾಧುರಸಸಲಿಲಾಯಾತಿ ಕಮಲಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪದುಮಪುಣ್ಡರೀಕಸೇತುಪ್ಪಲರತ್ತುಪ್ಪಲೇಹಿ ನಿಮ್ಮಲಸಿಲಾತಲರಚನವಿಲಾಸಸೋಭಿತರತನಸೋಪಾನನ್ತಿ ನಿಮ್ಮಲೇನ ಸಿಲಾತಲೇನ ರಚನಾಯ ವಿಲಾಸೇನ ಲೀಲಾಯ ಸೋಭಿತರತನಸೋಪಾನವನ್ತಂ, ನಿಮ್ಮಲಸಿಲಾತಲೇನ ವಾ ರಚನವಿಲಾಸೇನ, ಸುಸಙ್ಖತಕಿರಿಯಾಸೋಭೇನ ಚ ಸೋಭಿತರತನಸೋಪಾನಂ, ವಿಲಾಸಸೋಭಿತಸದ್ದೇಹಿ ವಾ ಅತಿವಿಯ ಸೋಭಿತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಮುತ್ತಾತಲಸದಿಸವಾಲುಕಾಚುಣ್ಣಪಣ್ಡರಭೂಮಿಭಾಗನ್ತಿ ವಿವಿಧೇನ ಪಕಿಣ್ಣಾಯ ಮುತ್ತಾಯ ತಲಸದಿಸಾನಂ ವಾಲುಕಾನಂ ಚುಣ್ಣೇಹಿ ಪಣ್ಡರವಣ್ಣಭೂಮಿಭಾಗವನ್ತಂ। ಸುವಿಭತ್ತಭಿತ್ತಿವಿಚಿತ್ರವೇದಿಕಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಭತ್ತಾಹಿ ಭಿತ್ತೀಹಿ ವಿಚಿತ್ರಸ್ಸ, ವೇದಿಕಾಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಚ। ಉಚ್ಚತರೇನ ನಕ್ಖತ್ತಪಥಂ ಆಕಾಸಂ ಫುಸಿತುಕಾಮತಾಯ ವಿಯ, ವಿಜಮ್ಭಿತಸದ್ದೇನ ಚೇತಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿಜಮ್ಭಿತಸಮುಸ್ಸಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಕ್ಕೀಳನಸಮೂಹವನ್ತಸ್ಸ। ದನ್ತಮಯಸಣ್ಹಮುದುಫಲಕಕಞ್ಚನಲತಾವಿನದ್ಧಮಣಿಗಣಪ್ಪಭಾಸಮುದಯುಜ್ಜಲಸೋಭನ್ತಿ ದನ್ತಮಯೇ ಅತಿವಿಯ ಸಿನಿದ್ಧಫಲಕೇ ಕಞ್ಚನಮಯಾಹಿ ಲತಾಹಿ ವಿನದ್ಧಾನಂ ಮಣೀನಂ ಗಣಪ್ಪಭಾಸಮುದಾಯೇನ ಸಮುಜ್ಜಲಸೋಭಾಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಸುವಣ್ಣವಲಯನುಪುರಾದಿಸಙ್ಘಟ್ಟನಸದ್ದಸಮ್ಮಿಸ್ಸಿತಕಥಿತಹಸಿತ- ಮಧುರಸ್ಸರಗೇಹಜನವಿಚರಿತಸ್ಸಾತಿ ಸುವಣ್ಣಮಯನಿಯುರಪಾದಕಟಕಾದೀನಂ ಉಳಾರಿಸ್ಸರಿಯವಿಭವಸೋಭಿತಸ್ಸಾತಿ ಉಳಾರತಾಸಮ್ಪನ್ನಜನಇಸ್ಸರಿಯಸಮ್ಪನ್ನಜನವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನಜನೇಹಿ, ತನ್ನಿವಾಸೀನಂ ವಾ ನರನಾರೀನಂ ಉತ್ತಮಾಧಿಪಚ್ಚಭೋಗೇಹಿ ಸೋಭಿತಸ್ಸ। ಸುವಣ್ಣರಜತಮಣಿಮುತ್ತಾಪವಾಳಾದಿಜುತಿವಿಸ್ಸರವಿಜ್ಜೋತಿತಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತವಿಸಾಲ ದ್ವಾರಬಾಹನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣರಜತನಾನಾಮಣಿಮುತ್ತಾಪವಾಳಾದೀನಂ ಜುತೀಹಿ ಪಭಸ್ಸರವಿಜ್ಜೋತಿತಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತವಿತ್ಥತದ್ವಾರಬಾಹಂ।
ತಿವಿಧಸೀಲಾದಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಗುಣಾನುಭಾವಂ ಸಮ್ಮಾ ಸೂಚೇತೀತಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾನುಭಾವಸಂಸೂಚಕಂ, ತಸ್ಸ। ಕಾಲೋ ಚ ದೇಸೋ ಚ ದೇಸಕೋ ಚ ವತ್ಥು ಚ ಪರಿಸಾ ಚ, ತಾಸಂ ಅಪದೇಸೇನ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ತಥಾ।
ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಹೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ನಿದಾನವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ನನು ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತವಚನಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ದೇಸನಾಯ ಠಿತಿಅಸಮ್ಮೋಸಸದ್ಧೇಯ್ಯಭಾವಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ। ಕಾಲದೇಸದೇಸಕವತ್ಥುಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹಿ ಉಪನಿಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ಹಿ ದೇಸನಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾ ಹೋತಿ, ಅಸಮ್ಮೋಸಧಮ್ಮಾ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾ ಚ ದೇಸಕಾಲವತ್ಥುಹೇತುನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಉಪನಿಬನ್ಧೋ ವಿಯ ವೋಹಾರವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತೇನೇವ ಚಾಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೇನ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಂ ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಚೂಳವ॰ ೪೩೯) ದೇಸಾದಿಪುಚ್ಛಾಸು ಕತಾಸು ತಾಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ‘‘ಕಾಲದೇಸದೇಸಕವತ್ಥುಪರಿಸಾಪದೇಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿ।
ಅಪಿಚ ಸತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ಪುಬ್ಬ-ರಚನಾ-ನುಮಾನಾಗಮ-ತಕ್ಕಾಭಾವತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಸಿದ್ಧಿ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವೇನ ಹಿಸ್ಸ ಪುರೇತರಂ ರಚನಾಯ, ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅನುಮಾನಸ್ಸ, ಆಗಮನ್ತರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪರಿವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರತಾಯ ಏಕಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು। ತಥಾ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯಸಾಸನಸಾವಕಾನುರೋಧಭಾವತೋ ಖೀಣಾಸವತ್ತಸಿದ್ಧಿ। ಖೀಣಾಸವತಾಯ ಹಿ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿಆದೀನಮಭಾವೋ, ವಿಸುದ್ಧಾ ಚ ಪರಾನುಗ್ಗಹಪ್ಪವತ್ತಿ। ಇತಿ ದೇಸಕಸಂಕಿಲೇಸಭೂತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿದೂಸಕಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ ಅಭಾವಸಂಸೂಚಕೇಹಿ
ಅಪಿಚ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ। ಞಾಣಕರುಣಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಬ್ಬಕಿರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ ನಿರತ್ಥಿಕಾ ಪವತ್ತಿ, ಅತ್ತಹಿತತ್ಥಾ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಪರೇಸಂಯೇವ ಹಿತಾಯ ಪವತ್ತಸಬ್ಬಕಿರಿಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಂ ಯಥಾಪವತ್ತಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುಸಾಸನಟ್ಠೇನ ಸಾಸನಂ, ನ ಕಬ್ಬರಚನಾ। ತಯಿದಂ ಸತ್ಥು ಚರಿತಂ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕವತ್ಥುಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿದಾನವಚನೇಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಕಾಸೀಯತಿ। ಅಥ ವಾ ಸತ್ಥುನೋ ಪಮಾಣಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವದಸ್ಸನಂ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಭಾವದೀಪನೇನ ಚೇವ ‘‘ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾದಿಪಯೋಗದೀಪನೇನ ಚ ವಿಭಾವಿತಂ ಹೋತಿ, ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಾನವಚನಪಯೋಜನಸ್ಸ ಮುಖಮತ್ತನಿದಸ್ಸನಂ। ಕೋ ಹಿ ಸಮತ್ಥೋ ಬುದ್ಧಾನುಬುದ್ಧೇನ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ನಿದಾನಸ್ಸ ಪಯೋಜನಾನಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ವಿಭಾವಿತುನ್ತಿ। ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ದೇಸನಾಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ, ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯ ಭಾಸಿತಂ।
ಸದ್ಧಾಯ ಚಾಪಿ ನಿದಾನಂ, ವೇದೇಹೇನ ಯಸಸ್ಸಿನಾ॥
ಸತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ
ತಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವಸ್ಸ, ದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ॥
ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಮಸುಖುಮಗಮ್ಭೀರದುರನುಬೋಧತ್ಥಪರಿದೀಪನಾಯ ಸುವಿಮಲವಿಪುಲಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಜನನಾಯ ಅಜ್ಜವಮದ್ದವಸೋರಚ್ಚಸದ್ಧಾಸತಿಧಿತಿಬುದ್ಧಿಖನ್ತಿವೀರಿಯಾದಿಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿನಾ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಅಸಙ್ಗಾಸಂಹೀರವಿಸಾರದಞಾಣಚಾರಿನಾ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಸಕಸಮಯಸಮಯನ್ತರಗಹನಜ್ಝೋಗಾಹಿನಾ ಮಹಾಗಣಿನಾ ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನ ಞಾಣಾಭಿವಂಸಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾಮಥೇರೇನ
ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಏವಂ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬಾವಿರೋಧಿನೀ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಕಮಾನತಿಕ್ಕಮನೇನ ಬ್ಯಾಕುಲದೋಸಪ್ಪಹಾಯಿನೀ, ವಿಞ್ಞೂನಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾರಾಧಿನೀ, ಆಗತಭಾರೋ ಚ ಅವಸ್ಸಂ ಆವಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಸಂವಣ್ಣಕಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಭಾರಾವಹನೇನ ಪಣ್ಡಿತಾಚಾರಸಮತಿಕ್ಕಮಾಭಾವವಿಭಾವಿನೀ, ತಸ್ಮಾ ತದಾವಿಕರಣಸಾಧಕಂ ಸಂವಣ್ಣನೋಕಾಸವಿಚಾರಣಂ ಕಾತುಮಾಹ ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದೇಸಿತಸ್ಸ, ‘‘ದೇಸನಾ ನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಹಿ ಏತಂ ಅತ್ಥತೋ ಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸರೂಪತೋ ಏಕಮೇವ, ದೇಸನಾಪಿ ಹಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ನಿಕ್ಖಿಪನತೋ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನನು ಸುತ್ತಮೇವ ಸಂವಣ್ಣೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಏವಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿದಾನಪರಿಜ್ಝಾನೇನ ತಬ್ಬಣ್ಣನಾಯ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದೇವ ಸಾಧಾರಣತೋ ಪಠಮಂ ವಿಚಾರಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ। ಯಾ ಹಿ ಸಾ ಕಥಾ ಸುತ್ತತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಪಾಕಟಕಾರಿನೀ, ಸಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಂವಣ್ಣಕೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ತದತ್ಥವಿಜಾನನುಪಾಯತ್ತಾ ಚ ಸಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾಯೇವಾತಿ। ಇಧ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಚಾರಿತೇ ಯಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸಾ ವಿಭಾಗವಸೇನ ‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೫), ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೭), ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮) ಚ ವುತ್ತಾನಂ ಸುತ್ತಪದೇಸಾನಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ತಂತಂಅನುಸನ್ಧಿದಸ್ಸನಸುಖತಾಯ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅನೇಕಸತಅನೇಕಸಹಸ್ಸಭೇದಾನಿಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಾನಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಸಾಸನಪಟ್ಠಾನನಯೇನ ಸೋಳಸವಿಧಭಾವಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿ-ಸುತ್ತ-ನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಭಾವನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ। ನನು ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋಪಿ
ಅಥ ವಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೇನಪಿ ಸಿಯಾ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ, ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಪನ ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಸೇಸನಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಮೂಲನಿಕ್ಖೇಪೇಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಯಥಾರಹಂ ಏಕಕದುಕತಿಕಚತುಕವಸೇನ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನನಯೇನ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ನಯಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ಕಥನಂ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತದೇಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ವಾ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಮೇವ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಕಾರಣವಸೇನಾತಿ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ವಾ ಏತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ। ಪರಜ್ಝಾಸಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪುಚ್ಛಾಯ ವಸೋ ಪುಚ್ಛಾವಸೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ। ಅರಣೀಯತೋ ಅವಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ವತ್ಥು, ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಾ ಏವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ತ್ಥ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಸಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ। ಅಪಿಚ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ ಸುತ್ತಮೇತೇನಾತಿ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿಸುತ್ತದೇಸನಾಕಾರಣಮೇವ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ। ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ। ಪುಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ವಚನಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಂ। ತದೇವ ನಿಕ್ಖೇಪಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ’’ತಿ। ವುತ್ತನಯೇನ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪರೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಾದಿಕಾರಣಂ ನಿರಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಧಮ್ಮತನ್ತಿಠಪನತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿತದೇಸನತ್ತಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ವಿಸುಂ ನಿಕ್ಖೇಪಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ। ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಸುತ್ತಾದೀನಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯) ಆಮಿಸುಪ್ಪಾದಾದಿದೇಸನಾನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪರೇಸಂ ಪುಚ್ಛಂ ವಿನಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಮೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ। ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋತಿ ಪಾಕಟೋವಾಯಮತ್ಥೋ।
ಅನಜ್ಝಿಟ್ಠೋತಿ ಪುಚ್ಛಾದಿನಾ ಅನಜ್ಝೇಸಿತೋ ಅಯಾಚಿತೋ, ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಕಥೇತಿ ಧಮ್ಮತನ್ತಿಠಪನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಹಾರೋತಿ ಆವಳಿ ಯಥಾ ‘‘ಮುತ್ತಾಹಾರೋ’’ತಿ, ಸ್ವೇವ ಹಾರಕೋ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸುತ್ತನ್ತಾನಂ ಹಾರಕೋ ತಥಾ। ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಹಿ ಸಂಯುತ್ತಕೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತಾನಂ ಆವಳಿ ‘‘ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸುತ್ತನ್ತಹಾರಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಹಾರಕಾದಿ। ಇದ್ಧಿಪಾದಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಸುತ್ತನ್ತಹಾರಕೋತಿ ಪುಬ್ಬಪದೇಸು ಪರಪದಲೋಪೋ, ದ್ವನ್ದಗಬ್ಭಸಮಾಸೋ ವಾ ಏಸೋ, ಪೇಯ್ಯಾಲನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸುತ್ತಾನಂ।
ಪರಿಪಕ್ಕಾತಿ ಪರಿಣತಾ। ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಪರಿಪಾಚೇನ್ತಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ। ಖಯೇತಿ ಖಯನತ್ಥಂ, ಖಯಕಾರಣಭೂತಾಯ ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ। ಅಜ್ಝಾಸಯನ್ತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ। ಖನ್ತಿನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ। ಮನನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ। ಅಭಿನೀಹಾರನ್ತಿ ಪಣಿಧಾನಂ। ಬುಜ್ಝನಭಾವನ್ತಿ ಬುಜ್ಝನಸಭಾವಂ, ಬುಜ್ಝನಾಕಾರಂ ವಾ। ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಾ।
ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕುಲಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ರೂಪಾದಿಪಮಾಣಾ ಸತ್ತಾ। ಮಹಾರಾಜಾನೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ದೇವಾ। ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಕಿಂ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ವಣ್ಣಾವಣ್ಣೇತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಭುಮ್ಮಂ, ವಣ್ಣಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪) ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ವುತ್ತೋಪಿ ವಣ್ಣೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಞ್ಞೇ ‘‘ಆಚರಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರೇ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ ವಣ್ಣಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತೇವಾಸೀ ವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ। ಇದಾನಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದೇಸನಾಕುಸಲೋತಿ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ದೇಸನಾಯ ಕುಸಲೋ, ಏತೇನ ಪಕರಣಾನುಗುಣಂ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಮಕಾಸಿ। ಏಸಾ ಹಿ ಸಂವಣ್ಣನಕಾನಂ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಕರಣಾಧಿಗತಗುಣೇನ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ। ವಾ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಉಪಮಾನಸಮುಚ್ಚಯಸಂಸಯವಚನವೋಸ್ಸಗ್ಗಪದಪೂರಣಸದಿಸವಿಕಪ್ಪಾದೀಸು ‘‘ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ’’ತಿ। ಪರ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಅತ್ಥೇವ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ‘‘ಅಹಞ್ಚೇವ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯಂ, ಪರೇ ಚ ಮೇ ನ ಆಜಾನೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೧; ೨.೩೩೭; ಮಹಾವ॰ ೭, ೮) ಅತ್ಥಿ ಅಧಿಕತ್ಥೋ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ॰ ೮೧೪; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೮; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೬೮; ೧.೧೧೧) ಅತ್ಥಿ ಪಚ್ಛಾಭಾಗತ್ಥೋ ‘‘ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು। ಅತ್ಥಿ ಪಚ್ಚನೀಕತ್ಥೋ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪರಪ್ಪವಾದಂ ಸಹಧಮ್ಮೇನ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೬೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೮೨೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೭೦; ಉದಾ॰ ೫೧) ಇಧಾಪಿ ಪಚ್ಚನೀಕತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಸತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತ-ಸದ್ದೋ ಪರೇತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅವಣ್ಣಭಾಸನಕಿರಿಯಾವಿಸಿಟ್ಠಂ ಪರಾಮಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇ ಅವಣ್ಣಂ ವದನ್ತಿ, ತೇಸೂ’’ತಿ।
ನನು ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ತಥಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಈದಿಸೇಸುಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ, ತೇನ ರತನತ್ತಯನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ, ಪಗೇವ ವಟ್ಟಾಮಿಸಲೋಕಾಮಿಸನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ। ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋಯೇವ ಸದ್ಧಮ್ಮನಯನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿ। ಆಹನತೀತಿ ಆಭುಸೋ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಹಿಂಸತಿ ವಾ, ವಿಬಾಧತಿ, ಉಪತಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಪಚ್ಛಾಲಿಖಿತೋ ಪೋರಾಣಪಾಠಾನುಗತಾಯ ಟೀಕಾಯ ವಿರೋಧತ್ತಾ, ಅತ್ಥಯುತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವತೋ। ಯದಿಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಾದಯೋ ಚ ಆಹನನ್ತಿ, ಕೋಪೇಯೇವ ಪನಾಯಂ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕೋಪಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ। ಅವಯವತ್ಥಞ್ಹಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ। ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಚ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಂ ವಚನಂ, ಪಸಿದ್ಧಂ ವಾ ವಚನಂ, ನಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮಿತರೇಸುಪಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕತ್ತುಅಭಾವಜೋತನತ್ಥಂ ‘‘ಆಹನತೀ’’ತಿ ಆಘಾತೋತಿ ಕರಣಭಾವತ್ಥಾಪಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿಯೇವ। ‘‘ಅಪ್ಪತೀತಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ಅತುಟ್ಠಾ ಅಸೋಮನಸ್ಸಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಇದಂ ಪನ ಪಾಕಟಪರಿಯಾಯೇನ ಅಪಚ್ಚಯಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಚನದಸ್ಸನಂ, ತಮ್ಮುಖೇನ ಪನ ನ ಪಚ್ಚೇತಿ ತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಅಭಿರಾಧಯತೀತಿ ಸಾಧಯತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ತೀಸು ಪದೇಸು। ದ್ವೀಹೀತಿ ಆಘಾತಅನಭಿರದ್ಧಿಪದೇಹಿ। ಏಕೇನಾತಿ ಅಪಚ್ಚಯಪದೇನ। ಏತ್ತಕೇಸು ಗಹಿತೇಸು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ತೇಪಿ ಅಗ್ಗಹಿತುಂ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ವಿಸೋಧೇತುಂ ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಾನಂ। ಸೇಸಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಾವಸಿಟ್ಠಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಾನಂ। ಕರಣನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದನಂ। ಆಘಾತಾದೀನಞ್ಹಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯನಂ ಇಧ ‘‘ಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಉಪ್ಪಾದನಮೇವ। ತದನುಪ್ಪಾದನಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ನ ಕರಣೀಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ಯಥಾರಹಂ ಏಕುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾರಮ್ಮಣವತ್ಥುಭಾವತೋ।
ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಮನೋಪದೋಸೇ। ‘‘ತೇಸು ಅವಣ್ಣಭಾಸಕೇಸೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಧಾರತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ, ಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ವಾ ಏತಂ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅವಣ್ಣೇ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಅಗುಣೋ, ನಿನ್ದಾ ವಾ ಕೋಪದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಆಧಾರೋ ಸಮ್ಭವತಿ ತಬ್ಭಾಸಕಾಯತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ। ಅಸ್ಸಥಾತಿ ‘‘ಭವೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ‘‘ಭವೇಯ್ಯಾಥ ಚೇ, ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯಾಥಾ’ತಿ ಚ ವದನ್ತೋ ‘ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಯೋಗಿನೋ ಏತೇ ಸದ್ದಾ’ತಿ ಞಾಪೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಕುಪಿತಾ ಕೋಪೇನ ಅನತ್ತಮನಾ ದೋಮನಸ್ಸೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಏವಂ ಪಠಮೇನ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಚನಂ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ‘‘ತುಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋ ‘‘ತುಮ್ಹ’’ನ್ತಿ ಏಕೋ ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋ ‘‘ಅಮ್ಹ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಯಥಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮೀಯರೇ’’ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೯೩) ಆಹ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂಯೇವಾ’’ತಿ। ಅತ್ಥವಸಾ ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಾಯ ಚ ಅನತ್ತಮನತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನ್ತರಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಮಣಧಮ್ಮವಿಸೇಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕರಣತೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ, ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ ಕಾಮಚಾರತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅನ್ತರಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅನ್ತರಾಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ಮನೋಪದೋಸಸ್ಸ ಅಕರಣೀಯತಾಯ ಕಾರಣವಚನಂ। ಯಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹಾಕಮೇವ ತೇನ ಕೋಪಾದಿನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಮನ್ತರಾಯೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಕೋಪಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ ಆಘಾತಾದಯೋ ನ ಕರಣೀಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತೇನ ‘‘ನಾಹಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’’ತಿ ಇಸ್ಸರಭಾವೇನ ತುಮ್ಹೇ ತತೋ ನಿವಾರೇಮಿ, ಅಥ ಖೋ ಇಮಿನಾವ ಕಾರಣೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಂ ಪನ ಕಾರಣವಚನಂ ಯಸ್ಮಾ ಆದೀನವವಿಭಾವನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಸೋ ‘‘ಅಪಿ ನೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಪರೇಸನ್ತಿ ಯೇ ಅತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇ, ತೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಪನ ‘‘ಪರೇ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ। ತದೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಕುಪಿತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಸುಭಾಸಿತದುಬ್ಭಾಸಿತವಚನಜಾನನಮ್ಪಿ ತದತ್ಥಜಾನನೇನೇವ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಭಾಸಿತದುಬ್ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥ’’ನ್ತಿ।
ಅನ್ಧಂತಮನ್ತಿ ಅನ್ಧಭಾವಕರಂ ತಮಂ, ಅತಿವಿಯ ವಾ ತಮಂ। ಯಂ ನರಂ ಸಹತೇ ಅಭಿಭವತಿ, ತಸ್ಸ ಅನ್ಧತಮನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯನ್ತಿ ವಾ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಸಹತೇ, ತದಾ ಅನ್ಧತಮಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಾಳಿಅತ್ಥಂ, ಪಾಳಿಧಮ್ಮಞ್ಚ। ಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪನೋತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿಭಾವವಿಜಹನೇನ ಪದೂಸಕೋ। ಅನ್ತರತೋತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರತೋ, ಚಿತ್ತತೋ ವಾ ಕೋಧವಸೇನ ಭಯಂ ಜಾತಂ। ನ್ತಿ ತಥಾಸಭಾವಂ ಕೋಧಂ, ಕೋಧಸ್ಸ ವಾ ಅನತ್ಥಜನನಾದಿಪ್ಪಕಾರಂ।
ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಪಠಮದುತಿಯತತಿಯನಯೇಸು। ‘‘ಅವಣ್ಣೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಕಾರ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ। ಅವಣ್ಣಭಾಸಕಾನಮವಿಸಯತ್ತಾ ‘‘ತತ್ರಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಅವಣ್ಣೇತಿ ಅತ್ಥೋವ ದಸ್ಸಿತೋ। ಅಭೂತನ್ತಿ ಕತ್ತುಭೂತಂ ವಚನಂ, ಯಂ ವಚನಂ ಅಭೂತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭೂತತೋತಿ ಪನ ಅಭೂತತಾಕಿರಿಯಾವ ಭಾವಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ, ಭಾವಲೋಪತ್ತಾ ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಭೂತಭಾವೇನೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ‘‘ಇತಿಪೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ನಿಬ್ಬೇಠನಾಕಾರನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ। ಯೋಜನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪಯೋಜನಾ। ತುಣ್ಹೀತಿ ಅಭಾಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಭಾವನಪುಂಸಕೋ ಚೇಸ। ‘‘ಇತಿಪೇತಂ ಅಭೂತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ತುಮ್ಹೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತದತ್ಥಂ ವಿವರತಿ। ಇಮಿನಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನೇಕವಿಧಂ ಕಾರಣಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಕಾರಣಸರೂಪಮಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುಯೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಏವ-ಸದ್ದೋ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವತೋ ನ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತ್ತಾ ನ ದುರಕ್ಖಾತೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ನ ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ನಿಬ್ಬೇಠೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’’ತಿಆದಿಪಟಿಚೋದನಾಯಪಿ ತಂಕಾರಣದಸ್ಸನೇನ ನಿಬ್ಬೇಠೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ರ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ। ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾದೀಸು। ಇದಞ್ಚ ಇದಞ್ಚ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅನೇಕವಿಧೇನ ಕಾರಣಾನುಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ನಿಬ್ಬೇಠೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ರಿದಂ ಕಾರಣಂ ದುತಿಯಂ ಪದನ್ತಿ ‘‘ಅತಚ್ಛ’’ನ್ತಿ ಪದಂ। ಪಠಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಭೂತ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ। ಚತುತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ನ ಚ ಪನೇತಂ ಅಮ್ಹೇಸು ಸಂವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪದಂ। ತತಿಯಸ್ಸಾತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಚೇತಂ ಅಮ್ಹೇಸೂ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ। ವಿವಿಧಮೇಕತ್ಥೇಯೇವ ಪವತ್ತಂ ವಚನಂ ವಿವಚನಂ, ತದೇವ ವೇವಚನಂ, ವಚನನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದೇನ ವಚನೀಯತ್ತಾ ‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಂ, ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧ ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೧.ರೂಪಾದಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧) ವಿಯ। ನಾನಾಸಭಾವತೋ ವಿಗತಂ ವಚನಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ವೇವಚನಂ ವುತ್ತನಯೇನ, ಪರಿಯಾಯವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ನನು ಏಕೇಕಪದವಸೇನೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ, ಏವಂ ಸಿದ್ಧೇ ಸತಿ ಕಿಮೇತೇ ತೇನ ಪರಿಯಾಯವಚನೇನ। ತದೇತಞ್ಹಿ ಗನ್ಥಗಾರವಾದಿಅನೇಕದೋಸಕರಂ, ಯದಿ ಚ ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತದೇವ ವುತ್ತಂ ಅಸ್ಸ, ನ ತದಞ್ಞನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ದೇಸನಾಕಾಲೇ, ಹಿ ಆಯತಿಞ್ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಥಞ್ಚಿ ತದತ್ಥಪಟಿವೇಧನತ್ಥಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ದೇಸನಾಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇಸು ಹಿ ಯೋ ತೇಸಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಾನಂ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಸಙ್ಕೇತಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಇದಮಿಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಚನ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ತೇನೇವ ತದತ್ಥಪಟಿವೇಧೋ ಹೋತಿ। ಅಪಿಚ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞವಿಹಿತಾನಂ ವಿಪರಿಯಾಯಾನಂ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ತದತ್ಥಾವಬೋಧನತ್ಥಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ಯಞ್ಹಿ ಯೇ ನ ಸುಣನ್ತಿ, ತಪ್ಪರಿಹಾಯನವಸೇನ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನವಬೋಧೋ ಸಿಯಾ, ಪರಿಯಾಯವಚನೇ ಪನ ವುತ್ತೇ ತಬ್ಬಸೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಮತ್ಥಾವಬೋಧೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತದತ್ಥಲಕ್ಖಣೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹನತ್ಥಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಞ್ಹಿ ಏಕೇನೇವ ಪದೇನ ಏಕತ್ಥಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಹೋತಿ, ಅನೇಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಏಕತ್ಥಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ತಥಾಸಮ್ಮೋಹೋ ನ ಹೋತಿ ಅನೇಕಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ಏಕತ್ಥೇಯೇವ ಪವತ್ತಸದ್ದೇನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ‘‘ಅನೇಕೇಪಿ ಅತ್ಥಾ ಸಮಾನಬ್ಯಞ್ಜನಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಯಾ ಅತ್ಥನ್ತರಪರಿಕಪ್ಪನಾ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಪರಿವಜ್ಜನತ್ಥಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನೇಕೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಏಕಪದವಚನೀಯತಾವಸೇನ ಸಮಾನಬ್ಯಞ್ಜನತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಅಯಮತ್ಥೋ ನು ಖೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಉದಾಹು ಅಯಮತ್ಥೋವಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಸೋತೂನಮತ್ಥನ್ತರಪರಿಕಪ್ಪನಂ ವೇವಚನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಭೇದಕವಸೇನ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ನೇಕತ್ಥವುತ್ತಿಯಾ
ಪರಿಯಾಯೇನ ಯುತ್ತೋ ತು, ಪರಿಯಾಯೋ ಚ ಭೇದಕೋ’’ತಿ॥
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅನಞ್ಞಸ್ಸಾಪಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಸ್ಸ ವಚನೇ ಅನೇಕಾಹಿ ತಾಹಿ ತಾಹಿ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನತ್ಥಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪರಿಯಾಯವಚನೇ ವುತ್ತೇ ‘‘ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಇದಮಿದಮ್ಪಿ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ಸೋತೂನಂ ಅನೇಕಧಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಜಾನನಂ। ತತೋ ಚ ತಂತಂಪಞ್ಞತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲಂ ಹೋತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಿಘಣ್ಟುಸತ್ಥೇ ಪರಿಚಯತಂ। ಅಪಿಚ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾನಂ ತನ್ತಿಅತ್ಥುಪನಿಬನ್ಧನಪರಾವಬೋಧನಾನಂ ಸುಖಸಿದ್ಧಿಯಾಪಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ತಬ್ಬಚನೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮದೇಸಕಾನಂ ತನ್ತಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಉಪನಿಬನ್ಧನೇನ ಠಪನೇನ ಪರೇಸಂ ಸೋತೂನಮವಬೋಧನಂ ಸುಖಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಭಾವನತ್ಥಂ, ವೇನೇಯ್ಯಾನಞ್ಚ ತತ್ಥ ಬೀಜವಾಪನತ್ಥಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ಭಗವಾ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ತದಸಮ್ಪತ್ತಿಕಸ್ಸ ಹಿ ತಥಾವಚನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ತೇನ ಚ ಪರಿಯಾಯವಚನೇನ ಯಥಾಸುತೇನ ತಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ತಪ್ಪರಿಚರಣೇನ, ತದಞ್ಞಸುಚರಿತಸಮುಪಬ್ರೂಹನೇನ ಚ ಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬೀಜಸ್ಸ ವಪನಂ ಸಮ್ಭವತಿ। ಕೋ ಹಿ ಈದಿಸಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಾಯ ತದೇತಂ ನಾಭಿಪತ್ಥೇಯ್ಯಾತಿ, ಕಿಂ ವಾ ಬಹುನಾ। ಯಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೋ, ತಥಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸದ್ದವೋಹಾರೇತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಬೋಧೇತಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತತ್ತಂ, ನಾಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಹಾನಿ, ಆವೇಣಿಕೋ ಚಾಯಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೋ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹಿ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಭಾವೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣೇಹಿ ವಿಯ ತೇನಪಿ ಞಾಣೇನ ಅತ್ಥೇ, ಧಮ್ಮೇ, ನಿರುತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಹತವುತ್ತಿತಾಯ ಬುದ್ಧಲೀಳಾಯ ಏಕಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಬೋಧೇತಿ, ನ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸದ್ದವೋಹಾರೇ, ತಥಾಬೋಧನೇ ವಾ ಮನ್ದಭಾವೋ ಸಮ್ಮಾಬೋಧನಸ್ಸ ಸಾಧನತ್ತಾ, ನ ಚ ತೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಭಾವೋ ಏಕಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸುಬ್ಬಿಜಾನನಕಾರಣತ್ತಾ, ನಾಪಿ ತಬ್ಬಚನೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಹಾನಿ ತಸ್ಸ ದೇಸನಾಸಮ್ಪತ್ತಿಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸಾತ್ಥಕಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ನ ಚಾಪಿ ತಂ ಗನ್ಥಗಾರವಾದಿಅನೇಕದೋಸಕರನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದಿ ಚ ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತದೇವ ವುತ್ತಂ ಅಸ್ಸ, ನ ತದಞ್ಞ’’ನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ನ ಯುತ್ತಂ ಪಯೋಜನನ್ತರಸಮ್ಭವತೋ। ತದೇವ ಹಿ ಅವತ್ವಾ ತದಞ್ಞಸ್ಸ ವಚನೇನ ದೇಸನಾಕ್ಖಣೇ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ ತಂತಂಪದನ್ತೋಗಧಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮಾರಬ್ಭ
‘‘ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ಬೋಧಾಯ ಅಞ್ಞಸದ್ದತೋ।
ವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಮನಾನಮ್ಪಿ, ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಕತಾ॥
ಮನ್ದಾನಞ್ಚ
ತಂತಂನಾಮನಿರುಳ್ಹತ್ಥಂ, ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಕತಾ॥
ದೇಸಕಾನಂ ಸುಕರತ್ಥಂ, ತನ್ತಿಅತ್ಥಾವಬೋಧನೇ।
ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಬೋಧತ್ಥಂ, ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಕತಾ॥
ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ತತ್ಥ ಬೀಜವಾಪನತ್ಥಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ।
ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಲೀಳಾಯ, ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಕತಾ॥
ತದೇವ ತು ಅವತ್ವಾನ, ತದಞ್ಞೇಹಿ ಪಬೋಧನಂ।
ಸಮ್ಮಾಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ, ಅತ್ಥಾಧಿಗಮಾಯ ಕತ’’ನ್ತಿ॥
ಇದಂ ಪನ ನಿಬ್ಬೇಠನಂ ಈದಿಸೇಯೇವ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅವಣ್ಣೇಯೇವಾತಿ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಂ ವತ್ವಾ, ಅವತ್ವಾ ವಾ ದೋಸಪತಿಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ನಿನ್ದಾಯ ಏವ। ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಅಕ್ಕೋಸನಖುಂಸನವಮ್ಭನಾದೀಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿಬ್ಬೇಠನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದೇವತ್ಥಂ ‘‘ಯದಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ। ‘‘ಸಾಸಙ್ಕನೀಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತಥಾನಿಬ್ಬೇಠೇತಬ್ಬತಾಯ ಕಾರಣಮೇವ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸತಿ। ‘‘ಓಟ್ಠೋಸೀ’’ತಿಆದಿ ‘‘ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿವರಣಂ। ಜಾತಿನಾಮಗೋತ್ತಕಮ್ಮಸಿಪ್ಪಆಬಾಧ ಲಿಙ್ಗ ಕಿಲೇಸ ಆಪತ್ತಿ ಅಕ್ಕೋಸನಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ। ಅಧಿವಾಸನಮೇವ ಖನ್ತಿ, ನ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮನಾದಯೋತಿ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ।
೬. ಏವಂ ಅವಣ್ಣಭೂಮಿಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಣ್ಣಭೂಮಿಯಾಪಿ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕಾತುಮಾಹ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅವಣ್ಣಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಅವಣ್ಣಪ್ಪಕಾಸನಟ್ಠಾನೇ। ತಾದಿಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ತಾದೀ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇ ತಾದೀ, ಚತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ, ತಿಣ್ಣಾವೀತಿ ತಾದೀ, ಮುತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ, ತಂನಿದ್ದೇಸಾ ತಾದೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೩೮) ನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ಪಞ್ಚಸು ಅತ್ಥೇಸು ಇಧ ಪಠಮೇನತ್ಥೇನ ತಾದೀ। ತತ್ರಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ –
ಕಥಂ ಅರಹಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇ ತಾದೀ, ಅರಹಾ ಲಾಭೇಪಿ ತಾದೀ, ಅಲಾಭೇಪಿ ತಾದೀ, ಯಸೇಪಿ, ಅಯಸೇಪಿ, ಪಸಂಸಾಯಪಿ, ನಿನ್ದಾಯಪಿ, ಸುಖೇಪಿ
ವಚನತ್ಥೋ ಪನ ತಮಿವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತಾದೀ, ಇಟ್ಠಮಿವ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಂ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಸಮಪೇಕ್ಖನಸಭಾವೋ। ಅಥ ವಾ ತಮಿವ ದಿಸ್ಸತೇ ತಾದೀ, ಸೋ ಏವ ಸಭಾವೋ, ತದೇವ ಲಕ್ಖಣಂ ತಾದಿಲಕ್ಖಣನ್ತಿ। ವಣ್ಣಭೂಮಿಯಂ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪರ-ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞತ್ಥೇತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ। ಆನನ್ದನ್ತಿ ಭುಸಂ ಪಮೋದನ್ತಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಆನನ್ದಸದ್ದಸ್ಸ ಕರಣತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋಭನಮನೋ ಸುಮನೋ, ಚಿತ್ತಂ, ಸೋಭನಂ ವಾ ಮನೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸುಮನೋ, ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ। ನನು ಚ ಚಿತ್ತವಾಚಕಭಾವೇ ಸತಿ ಚೇತಸಿಕಸುಖಸ್ಸ ಭಾವತ್ಥತಾ ಯುತ್ತಾ, ಪುಗ್ಗಲವಾಚಕಭಾವೇ ಪನ ಚಿತ್ತಮೇವ ಭಾವತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಸಿಕಸುಖಂ, ಸುಮನಸದ್ದಸ್ಸ ದಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ ಪತಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ದಣ್ಡಿತ್ತಂ ಸಿಖಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ದಬ್ಬೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ, ಇಧ ಪನ ತದನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತೇನ ದಬ್ಬೇನ ಯುತ್ತಂ ಮೂಲನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಚೇತಸಿಕಸುಖಮೇವ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸುಮನಸದ್ದೋ ಪವತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥಾಪಿ ಚೇತಸಿಕಸುಖಮೇವ ಭಾವತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಚೇತಸಿಕಸುಖಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಏತೇನ ಹಿ ವಚನೇನ ತದಞ್ಞಚೇತಸಿಕಾನಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯತ್ತಾ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸೋಮನಸ್ಸಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದನಂ ನಾಪಜ್ಜತೇವ ರುಳ್ಹಿಸದ್ದತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಯಥಾ ‘‘ಪಙ್ಕಜ’’ನ್ತಿ ಪರಿಹರತಿ। ಉಬ್ಬಿಲಯತೀತಿ ಉಬ್ಬಿಲಂ, ಭಿನ್ದತಿ ಪುರಿಮಾವತ್ಥಾಯ ವಿಸೇಸಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದೇವ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಗಮಾದಿವಸೇನ। ಉದ್ಧಂ ಪಲವತೀತಿ ವಾ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತಂ ಅಕಾರಾನಂ ಇಕಾರಂ, ಆಕಾರಞ್ಚ ಕತ್ವಾ, ಚಿತ್ತಮೇವ ‘‘ಚೇತಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತದ್ಧಿತೇ ಪನ ಸಿದ್ಧೇ ತಂ ಅಬ್ಯತಿರಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ವಚನೀಯಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಭಾವತೋ, ತಸ್ಸ ವಾ ಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಪದತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀವಿಸೇಸಾನುಯೋಗೇ ‘‘ಚೇತಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಈದಿಸೇಸು। ಯಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಕಾಯಚಿತ್ತಂ ವಾತಪೂರಿತಭಸ್ತಾ ವಿಯ ಉದ್ಧುಮಾಯನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ ತಸ್ಸಾ ಗೇಹಸಿತಾಯ ಓದಗ್ಯಪೀತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಸರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಾವಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಉದ್ಧಚ್ಚಾವಹಾಯಾತಿ ಉದ್ಧತಭಾವಾವಹಾಯ। ಉಪ್ಪಿಲಾಪೇತಿ ಉಬ್ಬಿಲಾಪನಾ, ಸಾ ಏವ ಪೀತಿ, ತಸ್ಸಾ। ಖನ್ಧವಸೇನ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸತ್ತಂ ಆಹ ‘‘ಇಧಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅವಣ್ಣಭೂಮಿಮಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧.೮೯, ೯೧, ೧೬೭, ೧೭೧, ೧೯೫, ೧೯೭) ವಿಯ, ಇಧ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಆಯತಿಂ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ ಏದಿಸೇಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಅಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಂ ಠಪೇತೀತಿ। ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸೇಸಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಕರಣಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ
ತುಮ್ಹಂಯೇವಸ್ಸ ತೇನ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅನ್ತರಾಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತತ್ತಸ್ಸ ಅಕರಣೀಯತಾಕಾರಣವಚನ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವಣ್ಣಪಕ್ಖೇ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಆನನ್ದಿನೋ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತಾ’’ತಿ ದೀಪಿತಂ ಪೀತಿಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತತ್ತೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ತಬ್ಬಚನೇನೇವ ‘‘ಸುಮನಾ’’ತಿ ದೀಪಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಕರತಾ ಪಾಕಟಾ, ನ ತಥಾ ಪೀತಿಯಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಅವಿಭಾಗತೋ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಚೋದೇತಿ। ಆಚರಿಯೋ ‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ‘‘ತಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣವಸೇನ ಪರಿಹರತಿ।
ತತ್ಥ ಏತನ್ತಿ ಆನನ್ದಾದೀನಮಕರಣೀಯತಾವಚನಂ, ನನು ಭಗವತಾ ವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಬುದ್ಧೋತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಗುಣಾನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಸಾಧುಜನಸ್ಸ। ಕಸಿಣೇನಾತಿ ಕಸಿಣತಾಯ ಸಕಲಭಾವೇನ। ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸಾತಿ ಚೇತಸ್ಸ ಅವಯವಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೀವಚನಂ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸಾತಿ ಕರಣವಚನತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ಕಸಿಣಜಮ್ಬುದೀಪಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಕರಣವಚನಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೇ। ಪಗೇವ ಏಕದೇಸತೋ ಪನಾತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನೇ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಮಾ ಸೋಚಿ ಉದಾಯಿ, ಆನನ್ದೋ ಅವೀತರಾಗೋ ಕಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯ, ತೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದೇನ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವರಜ್ಜಂ ಕಾರೇಯ್ಯ, ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ
ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತರೇ ವುತ್ತಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಕಾಮತೋ ನಿಕ್ಖಮನೇ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ನಿಸ್ಸಿತಂ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ। ಗೇಹಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಗೇಹವಾಸೀನಂ ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣತೋ ಗೇಹಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಮಗುಣೇ ನಿಸ್ಸಿತಂ। ಕಸ್ಮಾ ತದೇವಿಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಆಯಸ್ಮತೋ ಛನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ, ಸಮತ್ಥೇತುಂ ವಾ ‘‘ತೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ ಭಗವತಿ, ಧಮ್ಮೇ ಚ ಪವತ್ತಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮತಾಯ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲೇತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತೇನ ತಜ್ಜಿತೋತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮದಣ್ಡೇನಾತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ ನೇವ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ಓವದಿತಬ್ಬೋ, ನಾನುಸಾಸಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೪೪೫) ಕತೇನ ಬ್ರಹ್ಮದಣ್ಡೇನ। ತಜ್ಜಿತೋತಿ ಸಂವೇಜಿತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಝಾನಾದೀನಂ ಅನ್ತರಾಯಕರಂ, ತಸ್ಮಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ಸಕ್ಕಪಞ್ಹಸುತ್ತೇ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಂಪಾಹಂ ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ದುವಿಧೇನ ವದಾಮಿ ಸೇವಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಸೇವಿತಬ್ಬಮ್ಪೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೫೯)।
‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತದೇವತ್ಥಂ ಕಾರಣತೋ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ರಾಗಸಹಿತತ್ತಾ ಹಿ ಸಾ ಅನ್ತರಾಯಕರಾತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಇದಞ್ಹಿ ರಾಗಸಞ್ಹಿತಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾಪಿ ಪೀತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಅಭಾವತೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪೀತಿಯೇವ ಗಹಿತಾ। ಅಪಿಚ ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬವಿಭಾಗಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ ವಚನತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಾಕಟೋ ಅನ್ತರಾಯಕರಭಾವೋ, ನ ತಥಾ ಪೀತಿಯಾತಿ ಸಾಯೇವ ರಾಗಸಹಿತತ್ಥೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ। ಅವಣ್ಣಭೂಮಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಲೋಭೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕೋಧಸದಿಸೋವಾತಿ ಅವಣ್ಣಭೂಮಿಯಂ ವುತ್ತಕೋಧಸದಿಸೋ ಏವ। ‘‘ಲುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾನಂ ‘‘ಕುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪರೇ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯುಂ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯುಂ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯುಂ, ತತ್ರ ಚೇ ತುಮ್ಹೇ ಅಸ್ಸಥ ಆನನ್ದಿನೋ ಸುಮನಾ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತಾ ಅನಾಗತೋಪಿ ತದತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಅತ್ಥತೋ ಆಗತೋಯೇವ। ಯಥಾ ತಂ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ಕಥಾವತ್ಥುಪ್ಪಕರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತಿಯವಾರೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಏತೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾಕಾಲೇ ತಥಾಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಸೋ ವಾರೋ ಆನೇತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯಥೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತದೇವತ್ಥಸಮ್ಭವಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಕುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ ಯಥೇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಕಾರದಸ್ಸನವಾರೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತತಿಯವಾರಂ ಉಪಾದಾಯ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಚತುತ್ಥವಾರೇ। ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ತಚ್ಛ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ, ತಾವ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ತಬ್ಬಿವರಣಂ। ತತ್ಥ ಇತಿಪೀತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ। ವಿತ್ಥಾರೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧೨೩ ಆದಯೋ) ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಭೂತಂ ಆರೋಚೇತೀ’’ತಿ ‘‘ಸಭಾಗಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವ ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತೇಯೇವ ಹಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಾಮಾ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚನತ್ತಞ್ಚ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತತೋ ಚ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸ ಅಮೋಘತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ಥಸಮತ್ಥನಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ಏವಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಕಾರಣವಚನಂ। ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಚೇವ ಪರಿವಜ್ಜಿತಾ, ಕತ್ತುಭೂತಾ ವಾ ಸಾ, ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಮೋಘತಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವೇನ ಅತುಚ್ಛತಾ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ತತ್ರ ತುಮ್ಹೇಹೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಣ್ಣೇ ತುಮ್ಹೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೇವ ‘‘ದುತಿಯಂ ಪದಂ ಪಠಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ, ಚತುತ್ಥಞ್ಚ ತತಿಯಸ್ಸ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ।
ಚೂಳಸೀಲವಣ್ಣನಾ
೭. ಕೋ ಅನುಸನ್ಧೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ ‘‘ನನು ಏತ್ತಕೇನೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಅವಣ್ಣವಣ್ಣೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ದೇಸನಾಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತಾ’’ತಿ ಅನುಯೋಗಸಮ್ಭವತೋ ಕತಾ। ವಣ್ಣೇನ ಚ ಅವಣ್ಣೇನ ಚಾತಿ ತದುಭಯಪದೇನ। ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ವಿಯ ಹಿ ಸದ್ದನಿದ್ದೇಸೋಪೀತಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ। ಅಥ ವಾ ತಥಾಭಾಸನಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ, ಕೋಟ್ಠಾಸತ್ತಾ ಚ ‘‘ಪದೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಣ್ಣೇನ ಚ ವಣ್ಣೇನ ಚಾತಿ ಪನ ಅಗುಣಗುಣವಸೇನ, ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾವಸೇನ ಚ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ। ‘‘ನಿವತ್ತೋ ಅಮೂಲಕತಾಯ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದೇಸನಾಯ ಬೋಧೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಾಭಾವತೋ ಏತ್ತಕಾವ ಸಾ ಯುತ್ತರೂಪಾತಿ ಭಗವತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಅದೇಸನಾಭಾವೇನ ನಿವತ್ತೋ, ಯಥಾ ತಂ ವಣ್ಣಭೂಮಿಯಂ ತತಿಯವಾರೋತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಬೋಧೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಭವೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬತಾಯ ಅಧಿಗತಭಾವತೋ ಅನುವತ್ತತಿಯೇವ। ಇತಿಪೇತಂ ಭೂತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ ತದುಪರಿಪಿ ಅನುವತ್ತಕತ್ತಾ, ತೇನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಅಯಂ ವಣ್ಣಾನುಸನ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ದುವಿಧೇಸು ಪನ ತೇಸು ವಣ್ಣೇಸು ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಾನುಸನ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಉಪರಿ ಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನೇ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮)।
ಏವಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಮುಖೇನ ಸಮುದಾಯತ್ಥತಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅವಯವತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅಪ್ಪಮೇವ ಪರಿತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಖಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಪರಿತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ಮತ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಮಾಣಂ ಮೀಯತೇ ಪರಿಮೀಯತೇತಿ ಕತ್ವಾ। ಸಮಾಸನ್ತಕಕಾರೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಯಥಾ ‘‘ಬಹುಪುತ್ತಕೋ’’ತಿ, ಏವಂ ಓರಮತ್ತಕೇಪಿ। ಏತೇನೇವ ‘‘ಅಪ್ಪಾ ಮತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ, ಸಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಅತ್ಥತೋ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ। ಮತ್ತಕಸದ್ದಸ್ಸ ಅನತ್ಥಕಭಾವತೋ ಸೀಲಮೇವ ಸೀಲಮತ್ತಕಂ। ಅನತ್ಥಕಭಾವೋತಿ ಚ ಸಕತ್ಥತಾ
‘‘ಪದನ್ತರವಚನೀಯ-ಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಾಯ।
ಬೋಧನಾಯ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ, ತಥಾನತ್ಥಪದಂ ವದೇ’’ತಿ॥
ಅಥ ವಾ ಸೀಲಮತ್ತಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ) ಮನೋಮತ್ತಾ ಧಾತು ಮನೋಧಾತೂ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೪೯೯) ಚ ಆದೀಸು ವಿಯ। ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಓರಮತ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಸೀಲಮತ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತೋ, ತೇನ ಚ ಸೀಲಂ ಏವ ಸೀಲಮತ್ತಂ, ತದೇವ ಸೀಲಮತ್ತಕನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೀಲಮೇವ ಸೀಲಮತ್ತಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೋ ನಯೋ – ಓರಮತ್ತಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಓರನ್ತಿ ಅಪಾರಭಾಗೋ ‘‘ಓರತೋ ಭೋಗಂ (ಮಹಾವ॰ ೬೬) ಓರಂ ಪಾರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಅಥ ವಾ ಹೇಟ್ಠಾಅತ್ಥೋ ಓರಸದ್ದೋ ಓರಂ ಆಗಮನಾಯ ಯೇ ಪಚ್ಚಯಾ, ತೇ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನೀತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಸೀಲಞ್ಹಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಯೋ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಪಾರಭಾಗೇ, ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೇ ಚ ಹೋತಿ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಓರೇ ಪವತ್ತಂ ಮತ್ತಂ ಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸೀಲಮತ್ತಕನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಮತ್ತಸದ್ದೋ ಅಮಹತ್ಥವಾಚಕೋ ‘‘ಭೇಸಜ್ಜಮತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಅಥ ವಾ ಸೀಲೇಪಿ ತದೇಕದೇಸಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಅಮಹತ್ಥವಾಚಕೋ ಏತ್ಥ ಮತ್ತಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸೀಲಾನಿ ಇಧ ದೇಸನಂ ಅನಾರುಳ್ಹಾನಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾನಿ ವಿಯ ನ ಸಬ್ಬಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ಮತ್ತನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೇ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ। ಪಮಾಣಪ್ಪಕತ್ಥೇಸು ಪನ ‘‘ಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ ನಪುಂಸಕಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ।
‘‘ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಹ ಯೋಜನಾಯ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇನ ಸೀಲೇನ ವದೇಯ್ಯ, ಏತಂ ಸೀಲಮತ್ತಕಂ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ವಣ್ಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾಪೀ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ವಣ್ಣಂ ವದಮಾನೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿವರಣಂ। ಏತೇನ ಹಿ ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೦) ವಿಯ ಮಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕುರುಮಾನೋ’’ತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತಮತ್ಥಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ನೀತತ್ಥಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುತ್ತನ್ತರವಿರೋಧಿತಂ ಮಞ್ಞಮಾನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಈದಿಸೀ ಚೋದನಾ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೭)। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನೇ ಯುಞ್ಜತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಯೋಗೀ, ತಸ್ಸ।
ಅಲಙ್ಕರಣಂ ವಿಭೂಸನಂ ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ಪಸಾಧನಕಿರಿಯಾ। ಅಲಂ ಕರೋತಿ ಏತೇನೇವಾತಿ ವಾ ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ಕುಣ್ಡಲಾದಿಪಸಾಧನಂ। ಮಣ್ಡೀಯತೇ ಮಣ್ಡನಂ, ಊನಟ್ಠಾನಪೂರಣಂ। ಮಣ್ಡೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಮಣ್ಡನಂ, ಮುಖಚುಣ್ಣಾದಿಊನಪೂರಣೋಪಕರಣಂ। ಇಧ ಪನ ಸದಿಸವೋಹಾರೇನ, ತದ್ಧಿತವಸೇನ ವಾ ಸೀಲಮೇವ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಮಣ್ಡನೇತಿ ಮಣ್ಡನಹೇತು, ಮಣ್ಡನಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತಂ ಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಮಣ್ಡತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಮಣ್ಡನೋ, ಮಣ್ಡನಜಾತಿಕೋ ಪುರಿಸೋ। ಬಹುಮ್ಹಿ ಚೇತಂ ಜಾತ್ಯಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಏಕವಚನಂ। ಉಬ್ಬಾಹನತ್ಥೇಪಿ ಹಿ ಏಕವಚನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಅನಾಗತತ್ತಾ, ಅತ್ಥಯುತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವತೋ। ಕಥಞ್ಹಿ ಏಕವಚನನಿದ್ದಿಟ್ಠತೋ ಉಬ್ಬಾಹನಕರಣಂ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಯೇವತ್ಥೇ ಉಬ್ಬಾಹಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಬಹ್ವತ್ಥೇ ಇದಂ ಏಕವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಮಣ್ಡನಸೀಲೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನಪಿ ಹಿ ಅಯಮೇವಿಧ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭) ವುತ್ತೋ। ಅಗ್ಗತನ್ತಿ ಉತ್ತಮಭಾವಂ।
ಅಸ್ಸಂ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಭವೇಯ್ಯ। ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ, ತೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಸೀಲಥೋಮನಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಿಕೀವ ಅಣ್ಡನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತದತ್ಥೇನ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ –
‘‘ಕಿಕೀವ
ಪಿಯಂವ ಪುತ್ತಂ ನಯನಂವ ಏಕಕಂ।
ತಥೇವ ಸೀಲಂ ಅನುರಕ್ಖಮಾನಾ,
ಸುಪೇಸಲಾ ಹೋಥ ಸದಾ ಸಗಾರವಾ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೯)। –
ಗಾಥಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತದೇಕದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಚನ್ದನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚನ್ದನಂ ತಗರಂ ಮಲ್ಲಿಕಾತಿ ಹಿ ತಂಸಹಚರಣತೋ ತೇಸಂ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋತಿ ಚ ಪುಪ್ಫಞ್ಚ ತದವಸೇಸೋ ಗನ್ಧೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಗರಮಲ್ಲಿಕಾಹಿ ವಾ ಅವಸಿಟ್ಠೋ ‘‘ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಸತಞ್ಚ ಗನ್ಧೋತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲಮೇವ ಸದಿಸವೋಹಾರೇನ ವಾ ತದ್ಧಿತವಸೇನ ವಾ ಗನ್ಧೋ। ಸೀಲನಿಬನ್ಧನೋ ವಾ ಥುತಿಘೋಸೋ ವುತ್ತನಯೇನ ‘‘ಗನ್ಧೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಸೀಲಞ್ಹಿ ಕಿತ್ತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸೀಲವತೋ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫೦; ೩.೩೧೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೨೧೩; ಮಹಾವ॰ ೭೮೫; ಉದಾ॰ ೭೬)। ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಪವಾಯತಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಗನ್ಧತಿ ತಸ್ಸ ಗನ್ಧೂಪಗರುಕ್ಖಪಟಿಭಾಗತ್ತಾ।
ವಸ್ಸಿಕೀತಿ ಸುಮನಪುಪ್ಫಂ, ‘‘ವಸ್ಸಿಕ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತದತ್ಥೋವ। ಗನ್ಧಾ ಏವ ಗನ್ಧಜಾತಾ, ಗನ್ಧಪ್ಪಕಾರಾ ವಾ। ಯ್ವಾಯನ್ತಿ ಯದಿದಂ, ಉತ್ತಮೋ ಗನ್ಧೋ ವಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ವಾ ವಿಮುತ್ತಾನಂ। ಮಗ್ಗಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ಕಾರಣಂ ನ ಲಭತಿ, ನ ಜಾನಾತಿ ವಾ।
‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಸಪಞ್ಞೋ ಆತಾಪೀ ವೀರಿಯವಾ ಪಾರಿಹಾರಿಕಪಞ್ಞಾಯ ನಿಪಕೋ ನರಸಙ್ಖಾತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಚಿತ್ತಂ ತಪ್ಪಧಾನೇನ ವುತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಂ ಭಾವಯಂ ಭಾವಯನ್ತೋ ಭಾವನಾಹೇತು ತಥಾ ಪಞ್ಞಂ ವಿಪಸ್ಸನಞ್ಚ ಇಮಂ ಅನ್ತೋಜಟಾಬಹಿಜಟಾಸಙ್ಖಾತಂ ಜಟಂ ವಿಜಟಯೇ ವಿಜಟೇಯ್ಯ ವಿಜಟಿತುಂ ಸಮತ್ಥೇಯ್ಯಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ।
ಪಥವಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಪಥವಿಂ ರಸಗ್ಗಹಣವಸೇನ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಸೀಲಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪರಿಪೂರಣವಸೇನ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಪ್ಪಕಮಹನ್ತತಾಯ ಪಾರಾಪಾರಾದಿ ವಿಯ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಆಹಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ‘‘ಉಪರಿ ಗುಣೇ ಉಪನಿಧಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೀಲಞ್ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣತ್ಥೋ, ತೇನಿದಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಗುಣಸಮಭಾವೇನ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತಿ, ನ ಸಮೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಪರಿಮನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಂ। ಉಪನಿಧಾಯಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಂ ಕತ್ವಾ। ತಞ್ಹಿ ತಾದಿಸಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಹೋತಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿದ್ವಯಂ।
‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ‘‘ಅಭಿ…ಪೇ॰… ತಿತ್ಥಿಯಮದ್ದನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಸ್ಸ ಸುಪಾಕಟಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಞಾತಿಸಮಾಗಮಾದೀಸು ಚ ಕತಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಹಿ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಹಿ ಅಟ್ಠಮೇಪಿ ದಿವಸೇ ದೇವತಾನಂ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ವಾ ನೋ ವಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಕಙ್ಖಾವಿಧಮನತ್ಥಂ ಆಕಾಸೇ ರತನಚಙ್ಕಮಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಅಕಾಸಿ, ತತೋ ದುತಿಯಸಂವಚ್ಛರೇ ಕುಲನಗರಗತೋ ಕಪಿಲವತ್ಥುಪುರೇ ನಿಗ್ರೋಧಾರಾಮೇ ಞಾತೀನಂ ಸಮಾಗಮೇಪಿ ತೇಸಂ ಮಾನಮದಪ್ಪಹಾನತ್ಥಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಅಕಾಸಿ। ತತ್ಥ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿತೋತಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನಕಾಲತೋ। ಸಾವತ್ಥಿನಗರದ್ವಾರೇತಿ ಸಾವತ್ಥಿನಗರಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇ। ಕಣ್ಡಮ್ಬರುಕ್ಖಮೂಲೇತಿ ಕಣ್ಡೇನ ನಾಮ ಪಸೇನದಿರಞ್ಞೋ ಉಯ್ಯಾನಪಾಲೇನ ರೋಪಿತತ್ತಾ ಕಣ್ಡಮ್ಬನಾಮಕಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲೇ। ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಕರಣತ್ಥಾಯ ಭಗವತೋ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ತದನುಚ್ಛವಿಕಂ ಠಾನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ರತನಮಣ್ಡಪಾದಿ ಸಕ್ಕೇನ ದೇವರಞ್ಞಾ ಆಣತ್ತೇನ ವಿಸ್ಸಕಮ್ಮುನಾ ಕತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಭಗವತಾ ನಿಮ್ಮಿತನ್ತಿ ಅಪರೇ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಅನೇಕಾಸು ‘‘ಸಕ್ಕೇನ ದೇವಾನಮಿನ್ದೇನ ಆಣಾಪಿತೇನ ವಿಸ್ಸಕಮ್ಮದೇವಪುತ್ತೇನ ಮಣ್ಡಪೋ ಕತೋ, ಚಙ್ಕಮೋ ಪನ ಭಗವತಾ ನಿಮ್ಮಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಬ್ಬಸೇತಚ್ಛತ್ತೇ ದೇವತಾಹಿ ಧಾರಿಯಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಅಞ್ಞೇಸಮಸಮ್ಭವತೋ। ‘‘ದ್ವಾದಸಯೋಜನಾಯ ಪರಿಸಾಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಂ ಮನುಸ್ಸಪರಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತದಾ ಕಿರ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುತೋ ಚಕ್ಕವಾಳಗಬ್ಭಂ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನೋಪಿ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು। ಯೋ ಕೋಚಿ ಏವರೂಪಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಚೇ, ಸೋ ಆಗಚ್ಛತೂತಿ ಚೋದನಾಸದಿಸತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತಾದಾನಪರಿದೀಪನ’’ನ್ತಿ। ಅತ್ತಾದಾನಞ್ಹಿ ಅನುಯೋಗೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ತಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಗಹಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ತಿತ್ಥಿಯಮದ್ದನನ್ತಿ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಕುಹಾಯನವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಉಟ್ಠಿತಾನಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಮದ್ದನಂ, ತಞ್ಚ ತಥಾ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಸಮ್ಪಾದನಮೇವ। ತದೇತಂ ಪದದ್ವಯಂ ‘‘ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ರಾಜಗಹಸೇಟ್ಠಿನೋ ಚನ್ದನಘಟಿಕುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಮೇವ ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಉಪರಿಮಕಾಯತೋತಿಆದಿ ‘‘ಇತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ। ತತ್ಥಾಯಂ ಪಾಳಿಸೇಸೋ –
‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತಿ। ಪುರತ್ಥಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿ, ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಂ। ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿ, ಪುರತ್ಥಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಂ। ದಕ್ಖಿಣಅಕ್ಖಿತೋ ಅಗ್ಗಿ, ವಾಮಅಕ್ಖಿತೋ ಉದಕಂ। ವಾಮಅಕ್ಖಿತೋ ಅಗ್ಗಿ, ದಕ್ಖಿಣಅಕ್ಖಿತೋ ಉದಕಂ। ದಕ್ಖಿಣಕಣ್ಣಸೋತತೋ ಅಗ್ಗಿ, ವಾಮಕಣ್ಣಸೋತತೋ ಉದಕಂ। ವಾಮಕಣ್ಣಸೋತತೋ ಅಗ್ಗಿ, ದಕ್ಖಿಣಕಣ್ಣಸೋತತೋ ಉದಕಂ। ದಕ್ಖಿಣನಾಸಿಕಾಸೋತತೋ ಅಗ್ಗಿ, ವಾಮನಾಸಿಕಾಸೋತತೋ ಉದಕಂ। ವಾಮನಾಸಿಕಾಸೋತತೋ ಅಗ್ಗಿ, ದಕ್ಖಿಣನಾಸಿಕಾಸೋತತೋ ಉದಕಂ। ದಕ್ಖಿಣಅಂಸಕೂಟತೋ ಅಗ್ಗಿ, ವಾಮಅಂಸಕೂಟತೋ ಉದಕಂ। ವಾಮಅಂಸಕೂಟತೋ ಅಗ್ಗಿ, ದಕ್ಖಿಣಅಂಸಕೂಟತೋ ಉದಕಂ। ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥತೋ ಅಗ್ಗಿ, ವಾಮಹತ್ಥತೋ ಉದಕಂ। ವಾಮಹತ್ಥತೋ ಅಗ್ಗಿ, ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥತೋ ಉದಕಂ। ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸತೋ ಅಗ್ಗಿ, ವಾಮಪಸ್ಸತೋ ಉದಕಂ। ವಾಮಪಸ್ಸತೋ ಅಗ್ಗಿ, ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸತೋ ಉದಕಂ। ದಕ್ಖಿಣಪಾದತೋ ಅಗ್ಗಿ, ವಾಮಪಾದತೋ ಉದಕಂ। ವಾಮಪಾದತೋ ಅಗ್ಗಿ, ದಕ್ಖಿಣಪಾದತೋ ಉದಕಂ। ಅಙ್ಗುಲಙ್ಗುಲೇಹಿ ಅಗ್ಗಿ, ಅಙ್ಗುಲನ್ತರಿಕಾಹಿ ಉದಕಂ। ಅಙ್ಗುಲನ್ತರಿಕಾಹಿ ಅಗ್ಗಿ, ಅಙ್ಗುಲಙ್ಗುಲೇಹಿ ಉದಕಂ। ಏಕೇಕಲೋಮತೋ ಅಗ್ಗಿ, ಏಕೇಕಲೋಮತೋ ಉದಕಂ। ಲೋಮಕೂಪತೋ ಲೋಮಕೂಪತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಲೋಮಕೂಪತೋ ಲೋಮಕೂಪತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏಕೇಕಲೋಮಕೂಪತೋ’’ ಇಚ್ಚೇವ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೧೬) ಆಗತಂ।
ಛನ್ನಂ ವಣ್ಣಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನೀಲಾನಂ ಪೀತಕಾನಂ ಲೋಹಿತಕಾನಂ ಓದಾತಾನಂ ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಾನಂ ಪಭಸ್ಸರಾನನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಾಳಿಸೇಸೋ ಪೇಯ್ಯಾಲನಯೇನ, ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಛನ್ನಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಉಬ್ಬಾಹನಭೂತಾನಂ ಯಮಕಾ ಯಮಕಾ ವಣ್ಣಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತೇನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ದುತಿಯಾ ದುತಿಯಾ ರಸ್ಮಿಯೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ತಾಸಂ ಯಮಕಂ ಛನ್ನಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಕತ್ತುವಸೇನ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಯಥಾ ‘‘ಏಕಸ್ಸ ಚೇಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ನ ಪಟಿಭಾಸೇಯ್ಯ ತಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ಅಪಸಾದೇತು’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೫೫೮)। ಕತ್ತುಕಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಬಹುಲಾ ಸಾಮಿವಚನಂ ಆಖ್ಯಾತಪಯೋಗೇಪಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ನೇರುತ್ತಿಕಾ।
ಏವಂ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ। ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ತಾಸಂ ಪೀತಾಭಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯ ವುತ್ತಂ, ಛಬ್ಬಣ್ಣಾಹಿ ರಸ್ಮೀಹಿ ಅಲಙ್ಕರಣಕಾಲೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾಪಿ ಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಗಬ್ಭತೋ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮಾಹಚ್ಚ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಮುಖವಟ್ಟಿಮೇವ ಗಣ್ಹಿಂಸು। ಏಕಚಕ್ಕವಾಳಗಬ್ಭಂ ವಙ್ಕಗೋಪಾನಸಿಕಂ ವಿಯ ಬೋಧಿಘರಂ ಅಹೋಸಿ ಏಕಾಲೋಕಂ। ದುತಿಯಾ ದುತಿಯಾ ರಸ್ಮಿಯೋತಿ ಪುರಿಮಪುರಿಮತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ರಸ್ಮಿಯೋ। ಕಸ್ಮಾ ಸದಿಸಾಕಾರವಸೇನ ‘‘ವಿಯಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಯೇಹಿ ತಾ ಏವಂ ಸಿಯುಂ, ತಥಾಪಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣದ್ವಯೇನ ಏವಮೇವ ಖಾಯನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಭವಙ್ಗಪರಿವಾಸಸ್ಸಾತಿ ಭವಙ್ಗವಸೇನ ಪರಿವಸನಸ್ಸ, ಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪರಿವಸನಸ್ಸ ವಾ, ಭವಙ್ಗಪತನಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯಾತಿ ಆವಜ್ಜನಸಮಾಪಜ್ಜನಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಸಮಾಚಿಣ್ಣಪರಿಚಯತಾಯ। ನನು ಚ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ದ್ವೇ ಕಿಸ್ಸೋ ರಸ್ಮಿಯೋಪಿ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಮಪನೇತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಪನ ರಸ್ಮಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಚಿತ್ತವಾರನಾನತ್ತಾ ಆವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಾನಿ, ಕಸಿಣನಾನತ್ತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತವಾರಾನಿಪಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂಯೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಆವಜ್ಜನಾವಸಾನೇ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಜವನಾನಿ ಪರಿಕಮ್ಮನಾಮೇನೇವ ಇಧ ವುತ್ತಾನಿ।
ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೀಲರಸ್ಮಿಅತ್ಥಾಯ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಮಞ್ಜಿಟ್ಠರಸ್ಮಿಅತ್ಥಾಯ ಲೋಹಿತಕಸಿಣಂ, ಪಭಸ್ಸರರಸ್ಮಿಅತ್ಥಾಯ ಪೀತಕಸಿಣ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಲೋಹಿತಪೀತರಸ್ಮೀನಂ ಕಾರಣೇಯೇವ ವುತ್ತೇ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ತಾಸಮೇವ ಹಿ ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಪಭಸ್ಸರರಸ್ಮಿಯೋ ‘‘ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ’’ತಿಆದೀನಂ ವಿವರಣಂ। ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಉದಕಕ್ಖನ್ಧಾಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಮುಖವಟ್ಟಿಯಂ ಪತಿಂಸು, ತಂ ದಿವಸಂ ಪನ ಸತ್ಥಾ ಯೋ ಯೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಚ ಪಸನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಕಥೇಸಿ, ಪಾಟಿಹಾರಿಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮೇ ಭಾಸಿಯಮಾನೇ, ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಚ ಕರಿಯಮಾನೇ ಮಹಾಜನೋ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಮಾಗಮೇ ಅತ್ತನೋ ಮನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಅದಿಸ್ವಾ ನಿಮ್ಮಿತಂ ಬುದ್ಧಂ ಮಾಪೇಸಿ, ತೇನ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಪಞ್ಹಂ ಸತ್ಥಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ಸತ್ಥಾರಾ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಪಞ್ಹಂ ಸೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ, ಸತ್ಥು ಚಙ್ಕಮನಕಾಲೇ ನಿಮ್ಮಿತೋ ಠಾನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಕಪ್ಪೇಸಿ, ತಸ್ಸ ಚಙ್ಕಮನಕಾಲೇ ಸತ್ಥಾ ಠಾನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಕಪ್ಪೇಸೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಚಙ್ಕಮತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಸತ್ಥಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ನಿಮ್ಮಿತೋ ಚಙ್ಕಮತಿ ವಾ ನಿಸೀದತಿ ವಾ ಸೇಯ್ಯಂ ವಾ ಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೬) ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕೇಕಮೂಲಕಾ ಸತ್ಥುಪಕ್ಖೇ ಚತ್ತಾರೋ ‘‘ಏತ್ಥ ಏಕಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ।
‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಞ್ಞಮಪಾಪುಣತಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ಯಂ ಪನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ, ಇದಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಅನುಕ್ಕಮತೋ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನೀ’’ತಿ ಇದಂ ದೀಪಙ್ಕರಪಾದಮೂಲೇ ಕತಪಠಮಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಯತ್ತಕೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಸಾವಕಬೋಧಿಂ ಪತ್ತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ, ತತ್ತಕಂ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಂ ಸಮುಪಚಿನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತೋಯೇವ ಹಿ ‘‘ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಹೇತು ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಬು॰ ವಂ॰ ೫೯) ವುತ್ತೇಸು ಅಟ್ಠಧಮ್ಮೇಸು ಹೇತುಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಅಹೋಸಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಮನೋಪಣಿಧಾನವಚೀಪಣಿಧಾನವಸೇನ ಅನೇಕಧಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಸಮ್ಭಾರಂ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಸಙ್ಗಹಾರುಳ್ಹಾಸು ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ತಥಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ತಾಸು ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಪಠಮಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಹೇತುಸಮ್ಪನ್ನತಾಯೇವ ದಸ್ಸಿತಾ। ಏಕೂನತಿಂಸವಸ್ಸಕಾಲೇ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚಕ್ಕರತನಾರಹಪುಞ್ಞವನ್ತತಾಯ ‘‘ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿನಿವಾಸಭೂತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭವನಾತಿ ರಮ್ಮಸುರಮ್ಮಸುಭಸಙ್ಖಾತಾ ನಿಕೇತನಾ। ಪಧಾನಯೋಗನ್ತಿ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾಯ ಉತ್ತಮವೀರಿಯಾನುಯೋಗಂ।
ಉರುವೇಲಾಯಂ ಕಿರ ಸೇನಾನಿಗಮೇ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಸ್ಸ ಧೀತಾ ಸುಜಾತಾ ನಾಮ ದಾರಿಕಾ ವಯಪ್ಪತ್ತಾ ನೇರಞ್ಜರಾಯ ತೀರೇ ನಿಗ್ರೋಧಮೂಲೇ ಪತ್ಥನಮಕಾಸಿ ‘‘ಸಚಾಹಂ ಸಮಜಾತಿಕಂ ಕುಲಘರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಠಮಗಬ್ಭೇ ಪುತ್ತಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ, ಖೀರಪಾಯಾಸೇನ ಬಲಿಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨೮೪; ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಅವಿದೂರೇ ನಿದಾನಕಥಾ) ತಸ್ಸಾ ಸಾ ಪತ್ಥನಾ ಸಮಿಜ್ಝಿ। ಸಾ ಸತ್ತ ಧೇನುಯೋ ಲಟ್ಠಿವನೇ ಖಾದಾಪೇತ್ವಾ ತಾಸಮ್ಪಿ ಧೀತರೋ ಗಾವಿಯೋ ಲದ್ಧಾ ತಥೇವ ಖಾದಾಪೇತ್ವಾ ಪುನ ತಾಸಮ್ಪಿ ಧೀತರೋ ತಥೇವಾತಿ ಸತ್ತಪುತ್ತಿನತ್ತಿಪನತ್ತಿಪರಮ್ಪರಾಗತಾಹಿ ಧೇನೂಹಿ ಖೀರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಖೀರಪಾಯಾಸಂ ಪಚಿತುಮಾರಭಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ತಿಯೋಜನಿಕಂ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ ಉಪರಿ ಧಾರೇಸಿ, ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಉಜ್ಜಾಲೇಸಿ, ಸಕಲಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನರಸಂ ದೇವತಾ ಪಕ್ಖಿಪಿಂಸು, ಪಾಯಾಸಂ ದಕ್ಖಿಣಾವಟ್ಟಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚತಿ, ತಂ ಸಾ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಯಾ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಾಯ ಸಹೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ದತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ। ಅಥ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನೇರಞ್ಜರಾಯ ತೀರೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ನಾಮ ತಿತ್ಥೇ ಏಕತಾಲಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಪಿಣ್ಡೇ ಕರೋನ್ತೋ ಪರಿಭುಞ್ಜಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಸಾಖಾಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ಉರುವೇಲಗಾಮೇ ಸುಜಾತಾಯ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಕ್ಖಿತ್ತದಿಬ್ಬೋಜಂ ಮಧುಪಾಯಾಸಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸುಜಾತಾಯಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಯಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಮಾತುಭೂತಾಯ ಪಚ್ಛಾ ಸರಣಗಮನಟ್ಠಾನೇ ಏತದಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಾಯ ಸುಜಾತಾಯ ನಾಮ ಸೇಟ್ಠಿಭರಿಯಾಯ। ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ ಓಜಾ ನಾಮ, ಸಾ ದಿವಿ ಭವಾ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತದಿಬ್ಬೋಜೋ, ತಂ। ಪಾತಬ್ಬೋ ಚ ಸೋ ಅಸಿತಬ್ಬೋ ಚಾತಿ ಪಾಯಾಸೋ, ರಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಿವಿತುಂ, ಆಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಚ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಯುತ್ತೋ ಭೋಜನವಿಸೇಸೋ, ಮಧುನಾ ಸಿತ್ತೋ ಪಾಯಾಸೋ ಮಧುಪಾಯಾಸೋ, ತಂ।
ತತೋ ನೇರಞ್ಜರಾಯ ತೀರೇ ಮಹಾಸಾಲವನೇ ನಾನಾಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ದಿವಾವಿಹಾರಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ‘‘ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿತ್ಥಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನಾತಿ ದಿವಾವಿಹಾರತೋ ಬೋಧಿಯಾ ಪವಿಸನಮಗ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಉಜುಕಂ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಗತೇನ ದೇವತಾಹಿ ಅಲಙ್ಕತೇನ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನಾತಿ ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮುತ್ತರೇನ ಆದಿಅವಸಾನಗಹಣೇನ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಿತತ್ತಾ, ತಥಾ ಲುತ್ತಪಯೋಗಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನತೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ‘ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮುತ್ತರದಿಸಾಭಾಗೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀ’ತಿ (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ) ಜಾತಕನಿದಾನೇ ವುತ್ತವಚನೇನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ। ದಕ್ಖಿಣದಿಸತೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗೋ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೋ, ತೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾತಿ ಅಪರೇ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಉತ್ತರಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗವಾಚಕೋ। ಯದಿ ಹಿ ದಿಸಾವಾಚಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಾಯಾ’ತಿ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ತಂ ನ ‘‘ಉತ್ತರೇನ ನದೀ ಸೀದಾ, ಗಮ್ಭೀರಾ ದುರತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದಿಸಾವಾಚಕಸ್ಸಾಪಿ ಏನಯೋಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ಉತ್ತರಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಮಗ್ಗವಾಚಕಸ್ಸ ಅನಾಗತತ್ತಾ। ಅಪಿಚ ದಿಸಾಭಾಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ದಿಸಾಭಾಗೋಪಿ ಹಿ ದಿಸಾ ಏವಾತಿ। ಅಥ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಸೋತ್ಥಿಯೇನ ನಾಮ ತಿಣಹಾರಕಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ದಿನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ಕುಸತಿಣಮುಟ್ಠಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಸಿತಞ್ಚನಗಿರಿಸಙ್ಕಾಸಂ ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸತ್ತಾನಮಸ್ಸಾಸಜನನಟ್ಠಾನೇ ಸಮಾವಿರುಳ್ಹಂ ಬೋಧಿಯಾ ಮಣ್ಡನಭೂತಂ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಮುಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಭಾಗೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ, ಸೋ ಪನ ಪದೇಸೋ ಪದುಮಿನಿಪತ್ತೇ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ ಪಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ತತೋ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗಂ, ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗಞ್ಚ ಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೇಪಿ ಮಹಾಪುರಿಸೇ ತಥೇವ ತೇ ಅಕಮ್ಪಿಂಸು, ತತೋ ‘‘ನಾಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪದೇಸೋ ಮಮ ಗುಣಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ’’ತಿ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಭಾಗಮಗಮಾಸಿ, ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕಪ್ಪಮಾಣಂ ನಿಚ್ಚಲಮಹೋಸಿ, ತಸ್ಸೇವ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಸಮಞ್ಞಾ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ ‘‘ಇದಂ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬುತ್ತರದಿಸಾಭಾಗೇ ಠಿತೋ ತತ್ಥ ಅಕಮ್ಪನಪ್ಪದೇಸೇ ತಾನಿ ತಿಣಾನಿ ಅಗ್ಗೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಞ್ಚಾಲೇಸಿ, ತಾವದೇವ ಚುದ್ದಸಹತ್ಥೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ಅಹೋಸಿ, ತಾನಿಪಿ ತಿಣಾನಿ ವಿಚಿತ್ತಾಕಾರೇನ ತೂಲಿಕಾಯ ಲೇಖಾ ಗಹಿತಾನಿ ವಿಯ ಅಹೇಸುಂ। ಸೋ ತತ್ಥ ತಿಸನ್ಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಮೇತ್ತಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ನಿಸೀದಿ, ತಮತ್ಥಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚ, ಸಾ ಮಣ್ಡತಿ ಥಾಮಗತತಾಯ ಪಸೀದತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೋ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪದೇಸೋ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಇಧ ದುಮರಾಜಾ। ತಥಾ ಹಿ ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬೋಧಿಮಣ್ಡಸದ್ದೋಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಟ್ಠಾನೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ, ತಂ।
ಮಾರವಿಜಯಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪಟಿಲಾಭಾದೀಹಿ ಅಸ್ಸತ್ಥೋ। ಆಪುಬ್ಬಞ್ಹಿ ಸಾಸಸದ್ದಂ ಅನುಸಿಟ್ಠಿತೋಸನೇಸು ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಂ ತು ಲೋಕೇ ‘‘ಚಲದಲೋ, ಕುಞ್ಜರಾಸನೋ’’ ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಭಾವೇನ, ಅಜೇಯ್ಯಭೂಮಿಸೀಸಗತಭಾವೇನ, ಸಕಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಪಟಿಲಾಭಟ್ಠಾನವಿರುಳ್ಹಭಾವೇನ ಚ ದುಮಾನಂ ರಾಜಾತಿ ದುಮರಾಜಾ, ಅಸ್ಸತ್ಥೋ ಚ ಸೋ ದುಮರಾಜಾ ಚಾತಿ ಅಸ್ಸತ್ಥದುಮರಾಜಾ ತಂ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಊರುಜಾಣುಸನ್ಧೀನಂ, ಊರುಮೂಲಕಟಿಸನ್ಧಿಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ತಯೋ ಸನ್ಧಯೋ, ಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ವಾ ತಯೋ ಕೋಣಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಿಸನ್ಧಿ, ಸ್ವೇವ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ಊರುಬದ್ಧಾಸನಂ ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ಅಙ್ಕನಂ ಆಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ, ದ್ವಿಭಾವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ, ತೀಹಿ ವಾ ಸನ್ಧೀಹಿ ಲಕ್ಖಿತೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ತಿಸನ್ಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೋ, ತಂ। ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ, ಉಭೋ ಪಾದೇ ಸಮಞ್ಛಿತೇ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೧೬) ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಅತ್ತಾ, ಮಿತ್ತೋ, ಮಜ್ಝತ್ತೋ, ವೇರೀತಿ ಚತೂಸುಪಿ ಸಮಪ್ಪವತ್ತನವಸೇನ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಮೇತ್ತಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ‘‘ವೀರಿಯಾಧಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ –
ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚ ಅಟ್ಠಿ ಚ ಅವಸಿಸ್ಸತು, ಉಪಸುಸ್ಸತು ಸರೀರೇ ಮಂಸಲೋಹಿತಂ, ಯಂ ತಂ ಪುರಿಸಥಾಮೇನ ಪುರಿಸವೀರಿಯೇನ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ತಂ ಅಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೬೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೫೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೩; ಮಹಾನಿ॰ ೧೭, ೧೯೬) –
ವುತ್ತನಯೇನ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಮೇವ।
ಚುದ್ದಸ ಹತ್ಥಾ ವಿತ್ಥತಪ್ಪಮಾಣಭಾವೇನ ಯಸ್ಸಾತಿ ಚುದ್ದಸಹತ್ಥೋ। ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ಅಙ್ಕೀಯತೇ ಲಕ್ಖೀಯತೇ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾತಿ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ, ತಸ್ಸ ಚ ದ್ವಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ। ಅಪಿಚ ‘‘ಇದಂ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವಚನತೋ ಪಲ್ಲಂ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಂ ಕರೋತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ನಿಗ್ಗಹಿತಾಗಮವಸೇನ, ಅಲುತ್ತಸಮಾಸವಸೇನ ವಾ, ಚುದ್ದಸಹತ್ಥೋ ಚ ಸೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ಚ, ಸ್ವೇವ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪತ್ಥನೀಯಟ್ಠೇನ ಚ ವರೋತಿ ಚುದ್ದಸಹತ್ಥಪಲ್ಲಙ್ಕವರೋ, ತತ್ಥ ಗತೋ ಪವತ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಥಾ। ಚುದ್ದಸಹತ್ಥತಾ ಚೇತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ತಾನಿಯೇವ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಚ ‘‘ತಿಣಾನಿ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಪುರತ್ಥಿಮಾಭಿಮುಖೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಸಾರಿಪುತ್ಥೇರವಣ್ಣನಾ; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ನಿದಾನಕಥಾ)। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ‘‘ತಿಣಾಸನೇ ಚುದ್ದಸಹತ್ಥಸಮ್ಮತೇ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಭಾವೇನೇವ ಚುದ್ದಸಹತ್ಥೋ’’ತಿ ಯಥಾ ತಥಾ ಪರಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಕಾರಣೇನ, ಸಾಧಕೇನ ಚ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ಕಾಮಞ್ಚ ಮನೋರಥಪೂರಣಿಯಾ ಚತುರಙ್ಗುತ್ತರವಣ್ಣನಾಯ ‘‘ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಬೋಧಿಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಆರುಯ್ಹ ಚುದ್ದಸಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೇ ಠಾನೇ ತಿಣಸನ್ಥರಂ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ಚತುರಙ್ಗವೀರಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲತೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೩೩) ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ಉಬ್ಬೇಧಸದ್ದೋ ವಿತ್ಥಾರವಾಚಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯಥಾ ‘‘ತಿರಿಯಂ ಸೋಳಸುಬ್ಬೇಧೋ, ಉದ್ಧಮಾಹು ಸಹಸ್ಸಧಾ’’ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೩.೪೦) ಮಹಾಪನಾದಜಾತಕೇ। ತಥಾ ಹಿ ತದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿರಿಯಂ ಸೋಳಸುಬ್ಬೇಧೋತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಸೋಳಸಕಣ್ಡಪಾತವಿತ್ಥಾರೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ (ಜಾತಕ ಅಟ್ಠ॰ ೨-೩೦೨ ಪಿಟ್ಠೇ)। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಆಕಾಸೇಯೇವ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಣಸನ್ಥರಣಂ ಕತಂ, ನ ಅಚಲಪದೇಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಸನ್ಥರಣಕಿರಿಯಾಧಾರಭಾವತೋ ತಸ್ಸ, ಸೋ ಚತ್ಥೋ ಅನಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನಾಗತತ್ತಾತಿ।
ರಜತಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಕತ್ವಾ ವಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅತ್ಥನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಬ್ಬತಂ। ಮಾರಬಲನ್ತಿ ಮಾರಂ, ಮಾರಬಲಞ್ಚ, ಮಾರಸ್ಸ ವಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಂ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ। ‘‘ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೫೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪) ಜರಾಮರಣಮುಖೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಞಾಣಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ। ಆನಾಪಾನಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಮಾಚಿಣ್ಣಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಕಾರಣಂ, ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಕತ್ವಾ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾತಿ ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಸಙ್ಖಾತಮಹಾವಜಿರಞಾಣಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪನವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾಧಿಗಮಾಯ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತೋ ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಪವತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ಮಹಾವಜಿರಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣೇತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾದಿನಿರವಸೇಸಬುದ್ಧಗುಣೇ। ತಸ್ಸಾ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಧಿ ನಿವತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಮಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ।
‘‘ತತ್ಥ ಯಥಾ ಹತ್ಥೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪಮಾಯ ಪಾಕಟೀಕರಣಂ। ಹತ್ಥೇತಿ ಹತ್ಥಪಸತೇ, ಕರಪುಟೇ ವಾ। ಪಾತಿಯನ್ತಿ ಘಟೇತಿ ಉದಕಹರಣಘಟೇ। ದ್ವತ್ತಿಂಸದೋಣಗಣ್ಹನಪ್ಪಮಾಣಂ ಕುಣ್ಡಂ ಕೋಲಮ್ಬೋ। ತತೋ ಮಹತರಾ ಚಾಟಿ। ತತೋಪಿ ಮಹತೀ ಮಹಾಕುಮ್ಭೀ। ಸೋಣ್ಡೀ ಕುಸೋಬ್ಭೋ। ನದೀಭಾಗೋ ಕನ್ದರೋ। ಚಕ್ಕವಾಳಪಾದೇಸು ಸಮುದ್ದೋ ಚಕ್ಕವಾಳಮಹಾಸಮುದ್ದೋ। ಸಿನೇರುಪಾದಕೇ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇತಿ ಸೀದನ್ತರಸಮುದ್ದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ‘‘ಪಾತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾಪಿ ತದೇವತ್ಥಂ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ವಿಭಾವೇತಿ। ಪರಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ಯಥಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ವುತ್ತಾ, ತದೇವ ತಸ್ಸಾ ಗುಣಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
‘‘ದುವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸಂವಣ್ಣನಾದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨) ವಿಯ ಪುಥುಜ್ಜನವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥಂ ನಿರವಸೇಸಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಭಗವತೋ ಉಪರಿಗುಣೇ ವಿಭಾವೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಅರಿಯಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಅವಿಸಯಾ ಏವ ಬುದ್ಧಗುಣಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭)। ಗೋತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಆದಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸೂರಿಯದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ ಬನ್ಧೂತಿ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧು, ತೇನ ವುತ್ತಂ ನಿದ್ದೇಸೇ –
‘‘ಆದಿಚ್ಚೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸೂರಿಯೋ। ಸೂರಿಯೋ ಗೋತಮೋ ಗೋತ್ತೇನ, ಭಗವಾಪಿ ಗೋತಮೋ ಗೋತ್ತೇನ, ಭಗವಾ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಗೋತ್ತಞಾತಕೋ ಗೋತ್ತಬನ್ಧು, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧೂ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೦; ಚೂಳನಿ॰ ೯೯)।
ಸದ್ದವಿದೂ ಪನ ‘‘ಬುದ್ಧಸ್ಸಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ’’ತಿ ಪಾಠಮಿಚ್ಛನ್ತಿ। ಆದಿಚ್ಚಸ್ಸ ಬನ್ಧುನಾ ಗೋತ್ತೇನ ಸಮಾನೋ ಗೋತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಬನ್ಧು ಯಸ್ಸ, ಬುದ್ಧೋ ಚ ಸೋ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧು ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಖನ್ಧಕಥಾದಿಕೋಸಲ್ಲೇನಾಪಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಜಾನನಹೇತುಭೂತಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ, ಯಥಾಹ –
‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ
ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಯಾವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣಂ ಉಗ್ಗಹೋ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಪುಚ್ಛನಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾವಸೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸೋತದ್ವಾರಪಟಿಬದ್ಧತಾಕರಣಂ ಸವನಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಾನಂ ಸುನಿಕ್ಖೇಪಸುನಯನೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಹರಣಂ ಧಾರಣಂ। ಏವಂ ಸುತಧಾತಪರಿಚಿತಾನಂ ವಿತಕ್ಕನಂ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ।
ಏವಂ ‘‘ದುವಿಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪುಥೂನನ್ತಿ ಅನೇಕವಿಧಾನಂ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ। ಪುಥುಜ್ಜನನ್ತೋಗಧತ್ತಾತಿ ಬಹೂನಂ ಜನಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಸಮವರೋಧಭಾವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುಥುಚಾಯಂ ಜನೋತಿ ಪುಥು ಏವ ವಿಸುಂಯೇವ ಅಯಂ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋ। ಇತೀತಿ ತಸ್ಮಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸಿತಮತ್ಥಂ ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ। ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಥು-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಬಹ್ವತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಮತ್ಥಂ, ತದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಕಂ ಅಮ್ಬಸೇಚನಗರುಸಿನಾನನಯೇನ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅವಿಹತಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಪುಥು ಬಹುಕಾ ತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಅವಿಹತಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಕಾ, ಏತೇನ ಅವಿಹತತ್ತಾ ಪುಥು ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯೋ ಜನೇನ್ತಿ, ಪುಥೂಹಿ ವಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀಹಿ ಜನಿತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅವಿಹತತ್ಥಮೇವ ವಾ ಜನಸದ್ದೋ ವದತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಥು ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯೋ ಜನೇನ್ತಿ ನ ವಿಹನನ್ತಿ, ಜನಾ ವಾ ಅವಿಹತಾ ಪುಥು ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ವಿಸೇಸನಪರನಿಪಾತನಞ್ಚೇತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯಥಾ ‘‘ಅಗ್ಯಾಹಿತೋ’’ತಿ। ‘‘ಪುಥು ಸತ್ಥಾರಾನಂ ಮುಖುಲ್ಲೋಕಿಕಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪುಥು ಬಹವೋ ಜನಾ ಸತ್ಥಾರೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಪುಥು ಸಬ್ಬಗತೀಹಿ ಅವುಟ್ಠಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಜನೇತಬ್ಬಾ, ಜಾಯನ್ತಿ ವಾ ಸತ್ತಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಜನಾ, ಗತಿಯೋ, ಪುಥು ಸಬ್ಬಾ ಏವ ಜನಾ ಗತಿಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ‘‘ಪುಥು ನಾನಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಚ ಜಾಯನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಸತ್ತಾತಿ ಜನಾ, ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ, ಪುಥು ನಾನಾವಿಧಾ ಜನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಏತೇಸಂ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಪುಥು ವಾ ನಾನಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಜನೇನ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ। ತತೋ ಪರಂ ಪನ ‘‘ಪುಥು ನಾನಾಓಘೇಹಿ ವುಯ್ಹನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಅತ್ಥತ್ತಯಂ ಜನೇನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಸತ್ತಾತಿ ಜನಾ, ಕಾಮೋಘಾದಯೋ, ರಾಗಸನ್ತಾಪಾದಯೋ, ರಾಗಪರಿಳಾಹಾದಯೋ ಚ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಾ। ಪುಥು ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ತೇ ಏತೇಸಂ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಹಿ ವಾ ಜನೇನ್ತಿ ವುಯ್ಹನ್ತಿ, ಸನ್ತಾಪೇನ್ತಿ, ಪರಿಡಹನ್ತಿ ಚಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ರತ್ತಾ ಗಿದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ।
ಅಪಿ ಚ ರತ್ತಾತಿ ವತ್ಥಂ ವಿಯ ರಙ್ಗಜಾತೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಕರೇನ ಛನ್ದರಾಗೇನ ರತ್ತಾ। ಗಿದ್ಧಾತಿ ಅಭಿಕಙ್ಖನಸಭಾವೇನ ಅಭಿಗಿಜ್ಝನೇನ ಗಿದ್ಧಾ। ಗಥಿತಾತಿ ಗನ್ಥಿತಾ ವಿಯ ದುಮ್ಮೋಚನೀಯಭಾವೇನ ತತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧಾ। ಮುಚ್ಛಿತಾತಿ ಕಿಲೇಸಾವಿಸನವಸೇನ ವಿಸಞ್ಞೀಭೂತಾ ವಿಯ ಅನಞ್ಞಕಿಚ್ಚಮೋಹಂ ಸಮಾಪನ್ನಾ। ಅಜ್ಝೋಸನ್ನಾತಿ ಅನಞ್ಞಾಸಾಧಾರಣೇ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾ। ಲಗ್ಗಾತಿ ಗಾವೋ ಕಣ್ಟಕೇ ವಿಯ ಆಸತ್ತಾ, ಮಹಾಪಲಿಪೇ ವಾ ಪತನೇನ ನಾಸಿಕಗ್ಗಪಲಿಪನ್ನಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಉದ್ಧರಿತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ ನಿಮುಗ್ಗಾ। ಲಗ್ಗಿತಾತಿ ಮಕ್ಕಟಾಲೇಪೇನ ವಿಯ ಮಕ್ಕಟೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಆಸಙ್ಗಿತಾ, ಪಲಿಬುದ್ಧಾತಿ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ, ಉಪದ್ದುತಾ ವಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಙ್ಗುತ್ತರಟೀಕಾಯಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೫೧) ವುತ್ತೋ। ಏತೇನ ಜಾಯತೀತಿ ಜನೋ, ‘‘ರಾಗೋ ಗೇಧೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ, ಪುಥು ನಾನಾವಿಧೋ ಜನೋ ರಾಗಾದಿಕೋ ಏತೇಸಂ, ಪುಥೂಸು ವಾ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಜನಾ ರತ್ತಾ ಗಿದ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಪಲಿಬುದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
‘‘ಆವುತಾ’’ತಿಆದಿಪಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇವ। ಅಪಿಚ ‘‘ಆವುತಾತಿ ಆವರಿತಾ। ನಿವುತಾತಿ ನಿವಾರಿತಾ। ಓಫುತಾತಿ ಪಲಿಗುಣ್ಠಿತಾ, ಪರಿಯೋನದ್ಧಾ ವಾ। ಪಿಹಿತಾತಿ ಪಿದಹಿತಾ। ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾತಿ ಛಾದಿತಾ। ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಜಾತಾ’’ತಿ ತತ್ಥೇವ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೫೧) ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಜನೇನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಜನಾ, ನೀವರಣಾ, ಪುಥು ನಾನಾವಿಧಾ ಜನಾ ನೀವರಣಾ ಏತೇಸಂ, ಪುಥೂಹಿ ವಾ ನೀವರಣೇಹಿ ಜನಾ ಆವುತಾ…ಪೇ॰… ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುಥೂಸು ನೀಚಧಮ್ಮಸಮಾಚಾರೇಸು ಜಾಯತಿ, ಪುಥೂನಂ ವಾ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಜನೋ ಅನ್ತೋಗಧೋ, ಪುಥು ವಾ ಬಹುಕೋ ಜನೋತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪುಥೂನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ಏತೇನ ಚ ತತಿಯಪಾದಂ ವಿವರತಿ, ಸಮತ್ಥೇತಿ ವಾ। ‘‘ಪುಥುವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಚತುತ್ಥಪಾದಂ। ಪುಥು ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ ಏವ ಜನೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ವಚನತ್ಥೋ।
ಯೇಹಿ ‘‘ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕೋಪಿ ಹಿ ಸದ್ದೋ ಅನೇಕಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮಧಿಕಿಚ್ಚ ಅನೇಕಧಾ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಕೋ, ಭಗವತೋ ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಾಮಸದ್ದಾ ಅನೇಕಗುಣನೇಮಿತ್ತಿಕಾಯೇವ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ನಾಮಾನಿ, ಸಗುಣೇನ ಮಹೇಸಿನೋ।
ಗುಣೇನ ನಾಮಮುದ್ಧೇಯ್ಯಂ, ಅಪಿ ನಾಮಸಹಸ್ಸತೋ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೩೧೩; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೭; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭೬; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೧೩)।
ಕಾನಿ ಪನ ತಾನೀತಿ ಅನುಯೋಗೇ ಸತಿ ಪಠಮಂ ತಸ್ಸರೂಪಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಕಾರನಿಯಮನವಸೇನ ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥೋ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸಾವಟ್ಠಾನತೋ, ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸೇಸತ್ಥೇಯೇವ ಅನುಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಪಟಿಪದಾಗಮನತ್ಥೋ ಆಗತ ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಞಾಣಗಮನತ್ಥೋ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩.೭೮; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೭೦; ಥೇರಗಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೩; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೮; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೭; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪) ವಿಯ ‘‘ಯಥಾ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಂತಂ-ಸದ್ದಾನಂ ಏಕನ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವತೋ ಚೇತ್ಥ ತಥಾ-ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥದಸ್ಸನೇ ಯಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋ। ತದೇವ ವಿತ್ಥಾರೇತಿ ‘‘ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸೀ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ವಿಪಸ್ಸೀಆದೀನಞ್ಚೇತ್ಥ ಛನ್ನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಮಹಾಪದಾನಸುತ್ತಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪) ಸಮ್ಪಹುಲನಿದ್ದೇಸೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.ಸಮ್ಬಹುಲಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ) ಸುಪಾಕಟತ್ತಾ, ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಚ ತೇಸಂ ವಸೇನ ತಂ ಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆಗತೋ ಯಥಾ, ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ತದೇವ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸತಿ। ತತ್ಥ ಯೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನಾತಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಹೇತುಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನಪಬ್ಬಜ್ಜಾಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಅಧಿಕಾರಛನ್ದಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಮಹಾಪಣಿಧಾನೇನ
ಏವಂ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರವಸೇನ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಾರಮೀಪೂರಣವಸೇನಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾನಪಟಿಪದಾಯ ಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ಪಾರಮೀಸು ಅಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭) ಯಾ ಪಾರಮೀಸು ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ ವುತ್ತಾ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಇಧ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಗನ್ಥವಿತ್ಥಾರಕರಾ ವಿಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಏತಿಸ್ಸಂ ಪಚ್ಛಾ ಪಮಾದಲೇಖವಿಸೋಧನವಸೇನ, ತದವಸೇಸತ್ಥಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಪಿ ಪಾರಮೀಕಥಾ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ತತೋ ಚೇವ ಚರಿಯಾಪಿಟಕಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಆಹರಿತ್ವಾ ಯಥಾರಹಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧೇಹಿ ಸಮಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಮಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಚ ವಿಸೋಧಯಮಾನಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಕಥಂ?
ಕಾ ಪನೇತಾ ಪಾರಮಿಯೋ, ಕೇನಟ್ಠೇನ ಕತೀವಿಧಾ।
ಕೋ ಚ ತಾಸಂ ಕಮೋ ಕಾನಿ, ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಥಾ॥
ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ವೋದಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಕೋ।
ಪಟಿಪತ್ತಿವಿಭಾಗೋ ಚ, ಸಙ್ಗಹೋ ಸಮ್ಪದಾ ತಥಾ॥
ಕಿತ್ತಕೇನ
ಪಞ್ಹಮೇತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ, ಭವಿಸ್ಸತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ರಿದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ –
ಕಾ ಪನೇತಾ ಪಾರಮಿಯೋತಿ –
ತಣ್ಹಾಮಾನಾದಿಮಞ್ಞತ್ರ, ಉಪಾಯಕುಸಲೇನ ಯಾ।
ಞಾಣೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ, ಪಾರಮೀ ಸಾ ವಿಭಾವಿತಾ॥
ತಣ್ಹಾಮಾನಾದಿನಾ ಹಿ ಅನುಪಹತಾ ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ದಾನಾದಯೋ ಗುಣಸಙ್ಖಾತಾ ಏತಾ ಕಿರಿಯಾ ‘‘ಪಾರಮೀ’’ತಿ ವಿಭಾವಿತಾ।
ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಾರಮಿಯೋತಿ –
ಪರಮೋ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ, ತಸ್ಸಾಯಂ ಪಾರಮೀ ತಥಾ।
ಕಮ್ಮಂ ಭಾವೋತಿ ದಾನಾದಿ, ತದ್ಧಿತತೋ ತಿಧಾ ಮತಾ॥
ಪೂರೇತಿ
ಮುನಾತಿ ಮಿನೋತಿ ತಥಾ, ಮಿನಾತೀತಿ ವಾ ಪರಮೋ॥
ಪಾರೇ ಮಜ್ಜತಿ ಸೋಧೇತಿ, ಮವತಿ ಮಯತೀತಿ ವಾ।
ಮಾಯೇತಿ ತಂ ವಾ ಮುನಾತಿ, ಮಿನೋತಿ ಮಿನಾತಿ ತಥಾ॥
ಪಾರಮೀತಿ ಮಹಾಸತ್ತೋ, ವುತ್ತಾನುಸಾರತೋ ಪನ।
ತದ್ಧಿತತ್ಥತ್ತಯೇನೇವ, ಪಾರಮೀತಿ ಅಯಂ ಮತಾ॥
ದಾನಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಹಿ ಸತ್ತುತ್ತಮತಾಯ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪರಮೋ, ತಸ್ಸ ಅಯಂ, ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವಾ ಪಾರಮೀ, ದಾನಾದಿಕಿರಿಯಾ। ಅಥ ವಾ ಪರತಿ ಪೂರೇತೀತಿ ಪರಮೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ದಾನಾದಿಗುಣಾನಂ ಪೂರಕೋ, ಪಾಲಕೋ ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ, ಪರಮಸ್ಸ ಅಯಂ, ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಪಾರಮೀ। ಅಪಿಚ ಪರಮೋ, ಮಹಾಸತ್ತೋ, ‘‘ಪರಮಸ್ಸ ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಾರಮೀ। ಪಾರೇ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಮಜ್ಜತಿ ಸುಜ್ಝತಿ, ಸತ್ತೇ ಚ ಸೋಧೇತಿ, ತತ್ಥ ವಾ ಸತ್ತೇ ಮವತಿ ಬನ್ಧತಿ ಯೋಜೇತಿ, ತಂ ವಾ ಮಯತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಸತ್ತೇ ಚ ಮಾಯೇತಿ ಗಮೇತಿ, ತಂ ವಾ ಯಾಥಾವತೋ ಮುನಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ತತ್ಥ ವಾ ಸತ್ತೇ ಮಿನೋತಿ ಪಕ್ಖಿಪತಿ, ತತ್ಥ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾರಿಂ ಮಿನಾತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಪಾರಮೀ, ಮಹಾಸತ್ತೋ, ‘‘ತಸ್ಸ ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದಾನಾದಿಕಿರಿಯಾವ ಪಾರಮೀತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಪಾರಮೀನಂ ವಚನತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕತಿವಿಧಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸವಿಧಾ, ತಾ ಪನ ಬುದ್ಧವಂಸಪಾಳಿಯಂ (ಬು॰ ವಂ॰ ೧.೭೬) ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾಯೇವ। ಯಥಾಹ ‘‘ವಿಚಿನನ್ತೋ ತದಾದಕ್ಖಿಂ, ಪಠಮಂ ದಾನಪಾರಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೧೧೬)। ಯಥಾ ಚಾಹ –
‘‘ಕತಿ ನು ಖೋ ಭನ್ತೇ ಬುದ್ಧಕಾರಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ? ದಸ ಖೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಬುದ್ಧಕಾರಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಕತಮೇ ದಸ? ದಾನಂ ಖೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಬುದ್ಧಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸೀಲಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞಾ ವೀರಿಯಂ ಖನ್ತಿ ಸಚ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ
‘ದಾನಂ ಸೀಲಞ್ಚ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ, ಪಞ್ಞಾವೀರಿಯೇನ ಪಞ್ಚಮಂ।
ಖನ್ತಿಸಚ್ಚಮಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಮೇತ್ತುಪೇಕ್ಖಾತಿ ತೇ ದಸಾ’ತಿ’’॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೧.೭೬)।
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಛಬ್ಬಿಧಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಏತಾಸಂ ಸಙ್ಗಹವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಪನ ಸಙ್ಗಹೋ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಕೋ ಚ ತಾಸಂ ಕಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಮೋ ನಾಮ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ, ಸೋ ಚ ಪಠಮಸಮಾದಾನಹೇತುಕೋ, ಸಮಾದಾನಂ ಪವಿಚಯಹೇತುಕಂ, ಇತಿ ಯಥಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪಠಮಾಭಿನೀಹಾರಕಾಲೇ ಪವಿಚಿತಾ, ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಚ, ತಥಾ
‘‘ಪಠಮಂ ಸಮಾದಾನತಾ-ವಸೇನಾಯಂ ಕಮೋ ರುತೋ।
ಅಥ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ, ಬಹೂಪಕಾರತೋಪಿ ಚಾ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಹಿ ದಾನಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರಂ, ಸುಕರಞ್ಚಾತಿ ತಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಂ। ದಾನಂ ಪನ ಸೀಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸನ್ತಿ ದಾನಾನನ್ತರಂ ಸೀಲಂ ವುತ್ತಂ। ಸೀಲಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ…ಪೇ॰… ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾ ವೀರಿಯಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ…ಪೇ॰… ವೀರಿಯಂ ಖನ್ತಿಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ…ಪೇ॰… ಖನ್ತಿ ಸಚ್ಚಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ…ಪೇ॰… ಸಚ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ…ಪೇ॰… ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಮೇತ್ತಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ…ಪೇ॰… ಮೇತ್ತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಮಹಪ್ಫಲಾ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಾತಿ ಮೇತ್ತಾನನ್ತರಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಕರುಣಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ, ಕರುಣಾ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ ಪನ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಸತ್ತೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ? ಉಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕೇಸು ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಸಬ್ಬದಾ ಚಾತಿ ಕೇಚಿ। ಅಪರೇ ಪನ ನ ಚ ಸತ್ತೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಕಾ, ಸತ್ತಕತೇಸು ಪನ ವಿಪ್ಪಕಾರೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ, ಇದಮೇವೇತ್ಥ ಯುತ್ತಂ।
ಅಪರೋ ನಯೋ –
ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತಾದಿ-ಕಾರಣೇಹಿಪಿ ಈರಿತಂ।
ದಾನಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸೇಸಾ ತು, ಪುರಿಮೇಪಿ ಅಪೇಕ್ಖಕಾ॥
ಪಚುರಜನೇಸುಪಿ ದಾನಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಸೀಲೇನ ದಾಯಕಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಸುದ್ಧಿತೋ ಪರಾನುಗ್ಗಹಂ ವತ್ವಾ ಪರಪೀಳಾನಿವತ್ತಿವಚನತೋ, ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಂ ವತ್ವಾ ಅಕಿರಿಯಧಮ್ಮವಚನತೋ, ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಹೇತುಂ ವತ್ವಾ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಹೇತುವಚನತೋ ಚ ದಾನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಸೀಲಂ ವುತ್ತಂ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಿತೋ, ಕಾಯವಚೀಸುಚರಿತಂ ವತ್ವಾ ಮನೋಸುಚರಿತವಚನತೋ, ವಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸ ಸುಖೇನೇವ ಝಾನಸಮಿಜ್ಝನತೋ, ಕಮ್ಮಾಪರಾಧಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿಂ ವತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಾಪರಾಧಪ್ಪಹಾನೇನ ಆಸಯಸುದ್ಧಿವಚನತೋ, ವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಹಾನೇ ಠಿತಸ್ಸ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನವಚನತೋ ಚ ಸೀಲಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಞಾಯ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿಪರಿಸುದ್ಧಿತೋ, ಝಾನಾಭಾವೇ ಪಞ್ಞಾಭಾವವಚನತೋ। ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾ, ಪಞ್ಞಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ। ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇನ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿತೋ, ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ಸತ್ತಹಿತಾಯ ಆರಮ್ಭಸ್ಸ ಅಚ್ಛರಿಯತಾವಚನತೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಪಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತವಚನತೋ, ನಿಸಮ್ಮಕಾರಿತಂ ವತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾನವಚನತೋ ಚ। ನಿಸಮ್ಮಕಾರಿನೋ ಹಿ ಉಟ್ಠಾನಂ ಫಲವಿಸೇಸಮಾವಹತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯಾನನ್ತರಂ ವೀರಿಯಂ ವುತ್ತಂ।
ವೀರಿಯೇನ ತಿತಿಕ್ಖಾಸಿದ್ಧಿತೋ। ವೀರಿಯವಾ ಹಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯತ್ತಾ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಉಪನೀತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವಿಹರತಿ। ವೀರಿಯಸ್ಸ ತಿತಿಕ್ಖಾಲಙ್ಕಾರಭಾವತೋ। ವೀರಿಯವತೋ ಹಿ ತಿತಿಕ್ಖಾ ಸೋಭತಿ। ಪಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತವಚನತೋ, ಅಚ್ಚಾರಮ್ಭೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚದೋಸಪ್ಪಹಾನವಚನತೋ। ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ಹಿ ಉದ್ಧಚ್ಚದೋಸೋ ಪಹೀಯತಿ। ವೀರಿಯವತೋ ಸಾತಚ್ಚಕರಣವಚನತೋ। ಖನ್ತಿಬಹುಲೋ ಹಿ ಅನುದ್ಧತೋ ಸಾತಚ್ಚಕಾರೀ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪಮಾದವತೋ ಪರಹಿತಕಿರಿಯಾರಮ್ಭೇ ಪಚ್ಚುಪಕಾರತಣ್ಹಾಭಾವವಚನತೋ। ಯಾಥಾವತೋ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನೇ ಹಿ ಸತಿ ತಣ್ಹಾ ನ ಹೋತಿ। ಪರಹಿತಾರಮ್ಭೇ ಪರಮೇಪಿ ಪರಕತದುಕ್ಖಸಹನತಾವಚನತೋ ಚ ವೀರಿಯಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಚ್ಚೇನ ಖನ್ತಿಯಾ ಚಿರಾಧಿಟ್ಠಾನತೋ, ಅಪಕಾರಿನೋ ಅಪಕಾರಖನ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ತದುಪಕಾರಕರಣೇ ಅವಿಸಂವಾದವಚನತೋ, ಖನ್ತಿಯಾ ಅಪವಾದವಾಚಾವಿಕಮ್ಪನೇನ ಭೂತವಾದಿತಾಯ ಅವಿಜಹನವಚನತೋ, ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾಧಮ್ಮ-ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ತದುಪಬ್ರೂಹಿತಞಾಣಸಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನತೋ ಚ ಖನ್ತಿಯಾನನ್ತರಂ ಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಚ್ಚಸಿದ್ಧಿತೋ। ಅಚಲಾಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಹಿ ವಿರತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಅವಿಸಂವಾದಿತಂ ವತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ। ಮೇತ್ತಾಯ ಪರಹಿತಕರಣಸಮಾದಾನಾಧಿಟ್ಠಾನಸಿದ್ಧಿತೋ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವತ್ವಾ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರವಚನತೋ। ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೇ ಹಿ ಅಧಿತಿಟ್ಠಮಾನೋ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರೀ ಹೋತಿ। ಅಚಲಾಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸಮಾದಾನಾವಿಕೋಪನೇನ ಸಮಾದಾನಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಮೇತ್ತಾ ವುತ್ತಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಮೇತ್ತಾವಿಸುದ್ಧಿತೋ, ಸತ್ತೇಸು ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಂ ವತ್ವಾ ತದಪರಾಧೇಸು ಉದಾಸೀನತಾವಚನತೋ, ಮೇತ್ತಾಭಾವನಂ ವತ್ವಾ ತನ್ನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವನಾವಚನತೋ, ‘‘ಹಿತಕಾಮಸತ್ತೇಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ’’ತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಗುಣತಾವಚನತೋ ಚ ಮೇತ್ತಾಯಾನನ್ತರಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾತಿ ಏವಮೇತಾಸಂ ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ –
ಪರೇಸಮನುಗ್ಗಹಣಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ।
ಉಪಕಾರೋ ಅಕಮ್ಪೋ ಚ, ರಸೋ ಹಿತೇಸಿತಾಪಿ ಚ॥
ಬುದ್ಧತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ದಯಾ ಞಾಣಂ ಪವುಚ್ಚತಿ।
ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಾಸನ್ತು, ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಾನಿ ಭೇದತೋ॥
ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಪರಾನುಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣಾ, ಪರೇಸಂ ಉಪಕಾರಕರಣರಸಾ, ಅವಿಕಮ್ಪನರಸಾ ವಾ, ಹಿತೇಸಿತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಬುದ್ಧತ್ತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಮಹಾಕರುಣಾಪದಟ್ಠಾನಾ, ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪದಟ್ಠಾನಾ ವಾ।
ವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಅತ್ತುಪಕರಣಪರಿಚ್ಚಾಗಚೇತನಾ ದಾನಪಾರಮೀ। ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಕಾಯವಚೀಸುಚರಿತಂ ಅತ್ಥತೋ ಅಕತ್ತಬ್ಬವಿರತಿ, ಕತ್ತಬ್ಬಕರಣಚೇತನಾದಯೋ ಚ ಸೀಲಪಾರಮೀ। ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ ಆದೀನವದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಕಾಮಭವೇಹಿ ನಿಕ್ಖಮನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮೀ। ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣಾವಬೋಧೋ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮೀ। ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ ಕಾಯಚಿತ್ತೇಹಿ ಪರಹಿತಾರಮ್ಭೋ ವೀರಿಯಪಾರಮೀ। ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾಪರಾಧಸಹನಸಙ್ಖಾತೋ ಅದೋಸಪ್ಪಧಾನೋ ತದಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಖನ್ತಿಪಾರಮೀ। ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ವಿರತಿಚೇತನಾದಿಭೇದಂ ಅವಿಸಂವಾದನಂ ಸಚ್ಚಪಾರಮೀ ಅಧಿಟ್ಠಾನಪಾರಮೀ। ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖೂಪಸಂಹಾರೋ ಅತ್ಥತೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ಮೇತ್ತಾಪಾರಮೀ। ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಅನುನಯಪಟಿಘವಿದ್ಧಂಸನಸಙ್ಖಾತಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮೀ।
ತಸ್ಮಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಲಕ್ಖಣಂ ದಾನಂ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಲೋಭವಿದ್ಧಂಸನರಸಂ, ಅನಾಸತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಭವವಿಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ವಾ, ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸೀಲನಲಕ್ಖಣಂ ಸೀಲಂ, ಸಮಾಧಾನಲಕ್ಖಣಂ, ಪತಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಂ ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದುಸ್ಸೀಲ್ಯವಿದ್ಧಂಸನರಸಂ, ಅನವಜ್ಜರಸಂ ವಾ, ಸೋಚೇಯ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಪದಟ್ಠಾನಂ। ಕಾಮತೋ, ಭವತೋ ಚ ನಿಕ್ಖಮನಲಕ್ಖಣಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ, ತದಾದೀನವವಿಭಾವನರಸಂ, ತತೋಯೇವ ವಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸಂವೇಗಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ಪಞ್ಞಾ, ಅಕ್ಖಲಿತಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ವಾ ಕುಸಲಿಸ್ಸಾಸಖಿತ್ತಉಸುಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ, ವಿಸಯೋಭಾಸನರಸಾ ಪದೀಪೋ ವಿಯ, ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಅರಞ್ಞಗತಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ, ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನಾ ವೀರಿಯಂ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭನರಸಂ, ಅಸಂಸೀದನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಂವೇಗಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ।
ಖಮನಲಕ್ಖಣಾ ಖನ್ತಿ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಸಹನರಸಾ, ಅಧಿವಾಸನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಅವಿರೋಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಯಥಾಭೂತದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ। ಅವಿಸಂವಾದನಲಕ್ಖಣಂ ಸಚ್ಚಂ, ಯಾಥಾವವಿಭಾವನರಸಂ, ಸಾಧುತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸೋರಚ್ಚಪದಟ್ಠಾನಂ। ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೇಸು ಅಧಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾಭಿಭವನರಸಂ, ತತ್ಥ ಅಚಲತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಪದಟ್ಠಾನಂ। ಹಿತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಮೇತ್ತಾ, ಹಿತೂಪಸಂಹಾರರಸಾ, ಆಘಾತವಿನಯನರಸಾ ವಾ, ಸೋಮ್ಮಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಮನಾಪಭಾವದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ। ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಸಮಭಾವದಸ್ಸನರಸಾ, ಪಟಿಘಾನುನಯವೂಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪದಟ್ಠಾನಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತತಾ ದಾನಾದೀನಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಯತೋ ತಾನಿ ಪಾರಮೀಸಙ್ಖ್ಯಂ ಲಭನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾದಿಪತ್ಥನಮಞ್ಞತ್ರ ಅಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ ವಟ್ಟಗಾಮೀನಿ ದಾನಾದೀನಿ ಪಾರಮೀಸಙ್ಖ್ಯಂ ಲಭನ್ತೀತಿ।
ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ –
ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಚ ತಾಸಂ, ದಯಾ ಞಾಣಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ।
ಉಸ್ಸಾಹುಮ್ಮಙ್ಗವತ್ಥಾನಂ, ಹಿತಾಚಾರಾದಯೋ ತಥಾ॥
ಅಭಿನೀಹಾರೋ ತಾವ ಪಾರಮೀನಂ ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ। ಯೋ ಹಿ ಅಯಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೫೯) ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನಸಮ್ಪಾದಿತೋ ‘‘ತಿಣ್ಣೋ ತಾರೇಯ್ಯಂ ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಯ್ಯಂ, ಬುದ್ಧೋ ಬೋಧೇಯ್ಯಂ ಸುದ್ಧೋ ಸೋಧೇಯ್ಯಂ, ದನ್ತೋ ದಮೇಯ್ಯಂ, ಸನ್ತೋ ಸಮೇಯ್ಯಂ, ಅಸ್ಸತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾಸೇಯ್ಯಂ, ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತೋ ಅಭಿನೀಹಾರೋ, ಸೋ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬಪಾರಮೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋ। ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಉದ್ಧಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪವಿಚಯುಪಟ್ಠಾನಸಮಾದಾನಾಧಿಟ್ಠಾನನಿಪ್ಫತ್ತಿಯೋ ಮಹಾಪುರಿಸಾನಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಚ ನಾಮೇಸ ಅತ್ಥತೋ ಭೇಸಮಟ್ಠಙ್ಗಾನಂ ಸಮೋಧಾನೇನ ತಥಾಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ, ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝೇಯ್ಯಂ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿಪತ್ಥನಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧಭೂಮಿಂ, ಅಪರಿಮಾಣಂ ಲೋಕಹಿತಞ್ಚ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಕಾರಕಧಮ್ಮಮೂಲಭೂತೋ ಪರಮಭದ್ದಕೋ ಪರಮಕಲ್ಯಾಣೋ ಅಪರಿಮೇಯ್ಯಪ್ಪಭಾವೋ ಪುಞ್ಞವಿಸೇಸೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ತಸ್ಸ
‘‘ಹನ್ದ ಬುದ್ಧಕರೇ ಧಮ್ಮೇ, ವಿಚಿನಾಮಿ ಇತೋ ಚಿತೋ।
ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ದಸ ದಿಸಾ, ಯಾವತಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ।
ವಿಚಿನನ್ತೋ ತದಾ ದಕ್ಖಿಂ, ಪಠಮಂ ದಾನಪಾರಮಿ’’ನ್ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೧೧೫, ೧೧೬)। –
ವಿತ್ಥಾರೋ। ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನೇಸ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಪಣಿಧಾನಲಕ್ಖಣೋ, ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝೇಯ್ಯಂ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ
ತಸ್ಸ ಪನ ಅಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಹೇತೂ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಬಲಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯ? ಇಧ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಪಸ್ಸತಿ ತಥಾಗತಂ ಮಹತಾ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಂ, ತಸ್ಸ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಬೋಧಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ‘‘ಮಹಾನುಭಾವಾ ವತಾಯಂ ಧಮ್ಮಧಾತು, ಯಸ್ಸಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಭಗವಾ ಏವಂ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಧಮ್ಮೋ, ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವೋ ಚಾ’’ತಿ, ಸೋ ತಮೇವ ಮಹಾನುಭಾವದಸ್ಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಿ, ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯ।
ನ ಹೇವ ಖೋ ಪಸ್ಸತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಮಹಾನುಭಾವತಂ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಸುಣಾತಿ ‘‘ಏದಿಸೋ ಚ ಏದಿಸೋ ಚ ಭಗವಾ’’ತಿ, ಸೋ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಿ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯ।
ನ ಹೇವ ಖೋ ಪಸ್ಸತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಮಹಾನುಭಾವತಂ, ನಾಪಿ ತಂ ಪರತೋ ಸುಣಾತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ‘‘ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧) ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ತತಿಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯ।
ನ ಹೇವ ಖೋ ಪಸ್ಸತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಮಹಾನುಭಾವತಂ, ನಾಪಿ ತಂ ಪರತೋ ಸುಣಾತಿ, ನಾಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಉಳಾರಜ್ಝಾಸಯೋ ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕೋ ‘‘ಅಹಮೇತಂ ಬುದ್ಧವಂಸಂ ಬುದ್ಧತನ್ತಿಂ ಬುದ್ಧಪವೇಣಿಂ ಬುದ್ದಧಮ್ಮತಂ ಪರಿಪಾಲೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಯಾವದೇವ ಧಮ್ಮಞ್ಞೇವ ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋ ಮಾನೇನ್ತೋ ಪೂಜೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಅಪಚಯಮಾನೋ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ…ಪೇ॰… ಠಪೇತಿ, ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯಾತಿ।
ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಹೇತೂ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯ? ಇಧ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಪಕತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಪುರಿಮಕೇಸು ಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ, ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಹೇತು ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯ। ಪುನ ಚಪರಂ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಪಕತಿಯಾಪಿ ಕರುಣಾಜ್ಝಾಸಯೋ ಹೋತಿ ಕರುಣಾಧಿಮುತ್ತೋ ಸತ್ತಾನಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಪನೇತುಕಾಮೋ, ಅಪಿಚ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಞ್ಚ ಜೀವಿತಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಚಜಿ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಹೇತು ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯ। ಪುನ ಚಪರಂ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸಕಲತೋಪಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಸತ್ತಹಿತಾಯ ದುಕ್ಕರಚರಿಯತೋ ಸುಚಿರಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ಅನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ ಹೋತಿ ಅನುತ್ರಾಸೀ, ಯಾವ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಹೇತು ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯ। ಪುನ ಚಪರಂ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಯೋ ಅಹಿತತೋ ನಂ ನಿವಾರೇತಿ, ಹಿತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೋ ಹೇತು ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾಯ।
ತತ್ರಾಯಂ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪದಾ – ಏಕನ್ತೇನೇವಸ್ಸ ಯಥಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಸಮ್ಬೋಧಿನಿನ್ನೋ ಹೋತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪೋಣೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪಬ್ಭಾರೋ, ತಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಚರಿಯಾಯ, ಯತೋ ಅನೇನ ಪುರಿಮಬುದ್ಧಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪಣಿಧಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ ಮನಸಾ, ವಾಚಾಯ ಚ ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ ಏದಿಸೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಮ್ಪನ್ನೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಸಾವಕಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ, ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ ಚ ಮಹಾವಿಸೇಸೋ ಮಹನ್ತಂ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯತೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿತೋ, ಕೋಸಲ್ಲತೋ ಚ। ಇಧ ಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಯಥಾ ವಿಸದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹೋತಿ ವಿಸದಞಾಣೋ, ನ ತಥಾ ಇತರೇ। ಪರಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ನೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಯಥಾ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಬಹುಜನಸುಖಾಯ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ, ನ ತಥಾ ಇತರೇ, ತತ್ಥ ಚ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಆವಹತಿ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಪಟಿಭಾನೇನ, ಠಾನಾಠಾನಕುಸಲತಾಯ ಚ।
ತಥಾ
ತಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಹಿರೀಯತಿ ಓತ್ತಪ್ಪತಿ, ಸತ್ತಾನಂ ಅವಿಹೇಠನಜಾತಿಕೋ ಹೋತಿ, ಸೋರತೋ ಸುಖಸೀಲೋ ಅಸಠೋ ಅಮಾಯಾವೀ ಉಜುಜಾತಿಕೋ ಸುಬ್ಬಚೋ ಸೋವಚಸ್ಸಕರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮುದುಜಾತಿಕೋ ಅಥದ್ಧೋ ಅನತಿಮಾನೀ, ಪರಸನ್ತಕಂ ನಾದಿಯತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ತಿಣಸಲಾಕಮುಪಾದಾಯ, ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಇಣಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಂ ನ ವಿಸಂವಾದೇತಿ, ಪರಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇ ಬ್ಯಾಮೂಳ್ಹೇ, ವಿಸ್ಸರಿತೇ ವಾ ತಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಾದೇತಿ ಯಥಾ ತಂ ನ ಪರಹತ್ಥಗತಂ ಹೋತಿ, ಅಲೋಲುಪ್ಪೋ ಹೋತಿ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತೇಸು ಪಾಪಕಂ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಇತ್ಥಿಬ್ಯಸನಾದೀನಿ ದೂರತೋ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸಚ್ಚವಾದೀ ಸಚ್ಚಸನ್ಧೋ ಭಿನ್ನಾನಂ ಸನ್ಧಾತಾ ಸಹಿತಾನಂ ಅನುಪ್ಪದಾತಾ ಪಿಯವಾದೀ ಮಿಹಿತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಪುಬ್ಬಭಾಸೀ ಅತ್ಥವಾದೀ ಧಮ್ಮವಾದೀ ಅನಭಿಜ್ಝಾಲು ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೋ ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣೇನ, ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣೇನ ಚ, ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದೀ ವುಡ್ಢಾಪಚಾಯೀ ಸುವಿಸುದ್ಧಾಜೀವೋ ಧಮ್ಮಕಾಮೋ, ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೇ ಸಮಾದಪೇತಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಕಿಚ್ಚತೋ ಸತ್ತೇ ನಿವಾರೇತಾ ಕಿಚ್ಚೇಸು ಪತಿಟ್ಠಪೇತಾ ಅತ್ತನಾ ಚ ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಚೇ ಯೋಗಂ ಆಪಜ್ಜಿತಾ, ಕತ್ವಾ ವಾ ಪನ ಸಯಂ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸೀಘಞ್ಞೇವ ತತೋ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಸೀಲಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೀಲಪಾರಮಿಯಾ ಲಿಙ್ಗಾನಿ।
ತಥಾ ಮನ್ದಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ ಮನ್ದನೀವರಣೋ ಪವಿವೇಕಜ್ಝಾಸಯೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪಬಹುಲೋ, ನ ತಸ್ಸ ಪಾಪಕಾ ವಿತಕ್ಕಾ ಚಿತ್ತಮನ್ವಾಸ್ಸವನ್ತಿ, ವಿವೇಕಗತಸ್ಸ ಚಸ್ಸ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಅಮಿತ್ತಪಕ್ಖೇಪಿ ತುವಟಂ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ಪಗೇವ ಇತರಸ್ಮಿಂ, ಸತಿಮಾ ಚ ಹೋತಿ ಚಿರಕತಮ್ಪಿ ಚಿರಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಸುಸರಿತಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಾ, ಮೇಧಾವೀ ಚ ಹೋತಿ ಧಮ್ಮೋಜಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ನಿಪಕೋ ಚ ಹೋತಿ ತಾಸು ತಾಸು ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಸು, ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಚ ಹೋತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಕಿರಿಯಾಸು, ಖನ್ತಿಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಸಹೋ, ಅಚಲಾಧಿಟ್ಠಾನೋ ಚ ಹೋತಿ ದಳ್ಹಸಮಾದಾನೋ, ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಠಾನೀಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಜ್ಝಾಸಯಾದೀನಂ ವಸೇನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮಿಯಾದೀನಂ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಏವಮೇತೇಹಿ
‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ, ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ।
ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ, ನೋ ಚಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ’’ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೩೭; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೧೩)।
ಏವಂ ಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಂವ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಅತ್ತನೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪರಿಯೋದಪೇತಿ। ಸುವಿಸುದ್ಧಾಸಯಪಯೋಗೋವ ಹುತ್ವಾ ಚತೂಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನಚಿರೇನೇವ ಅಟ್ಠಙ್ಗೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಭಾವೇ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ಅನಿವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ।
ತಸ್ಸಿಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಬಲಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಲಂ ಯಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಅತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ಧಮ್ಮಗಾರವೇನ ಅಭಿರುಚಿ ಏಕನ್ತನಿನ್ನಜ್ಝಾಸಯತಾ, ಯಾಯ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿಲಜ್ಜಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ, ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಬಾಹಿರಬಲಂ ಯಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಪರಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ಅಭಿರುಚಿ ಏಕನ್ತನಿನ್ನಜ್ಝಾಸಯತಾ, ಯಾಯ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಲೋಕಾಧಿಪತಿಓತ್ತಪ್ಪನಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ, ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಪಾರಮಿಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಬಲಂ ಯಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಿರುಚಿ ಏಕನ್ತನಿನ್ನಜ್ಝಾಸಯತಾ, ಯಾಯ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ, ವಿಸದಧಾತುಕೋ, ಸತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ, ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಪಯೋಗಬಲಂ ಯಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ
ಯಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಿಯಾ ಮಹಾಪುರಿಸೇ ಚತ್ತಾರೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಅಬ್ಭುತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ಅತ್ತನೋ ಓರಸಪುತ್ತಂ ವಿಯ ಪಿಯಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಚಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪುನ ಸಂಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹೋ ಚಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ಪಯೋಗೋ ಚ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಬುದ್ಧಕಾರಕಧಮ್ಮಾ ಉಪರೂಪರಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಪರಿಪಚ್ಚನ್ತಿ ಚ, ಯತೋ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಉಳಾರತರೇನ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೇನ ಕುಸಲಾಭಿಸನ್ದೇನ ಪವಡ್ಢಿಯಾ [ಪವತ್ತಿಯಾ (ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ)] ಪಚ್ಚಯೇನ ಸುಖಸ್ಸಾಹಾರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸತ್ತಾನಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಉತ್ತಮಂ ಗಾರವಟ್ಠಾನಂ, ಅಸದಿಸಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಏವಮನೇಕಗುಣೋ ಅನೇಕಾನಿಸಂಸೋ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರೋ ಪಾರಮೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಯಥಾ ಚ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರೋ, ಏವಂ ಮಹಾಕರುಣಾ, ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ನಾಮ ದಾನಾದೀನಂ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಭಾವಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ, ಯಾಹಿ ಮಹಾಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲತಾಹಿ ಮಹಾಪುರಿಸಾನಂ ಅತ್ತಸುಖನಿರಪೇಕ್ಖತಾ, ನಿರನ್ತರಂ ಪರಸುಖಕರಣಪಸುತತಾ, ಸುದುಕ್ಕರೇಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಚರಿತೇಹಿ ವಿಸಾದಾಭಾವೋ, ಪಸಾದಸಂವುದ್ಧಿದಸ್ಸನಸವನಾನುಸ್ಸರಣಾವತ್ಥಾಸುಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಪಟಿಲಾಭಹೇತುಭಾವೋ ಚ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯ ಬುದ್ಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ, ಕರುಣಾಯ ಬುದ್ಧಕಮ್ಮಸಿದ್ಧಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ಸಯಂ ತರತಿ, ಕರುಣಾಯ ಪರೇ ತಾರೇತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ಪರದುಕ್ಖಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಕರುಣಾಯ ಪರದುಕ್ಖಪಟಿಕಾರಂ ಆರಭತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ದುಕ್ಖಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ಕರುಣಾಯ ದುಕ್ಖಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಮುಖೋ ಹೋತಿ, ಕರುಣಾಯ
ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಕರುಣಾಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅತ್ತನಾಥಪರನಾಥತಾ, ಧೀರವೀರಭಾವೋ, ಅನತ್ತನ್ತಪಾಪರನ್ತಪತಾ, ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ನಿಬ್ಭಯಾಭೀಸನಕಭಾವೋ, ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿಲೋಕಾಧಿಪತಿತಾ, ಕತಞ್ಞುಪುಬ್ಬಕಾರಿಭಾವೋ, ಮೋಹತಣ್ಹಾವಿಗಮೋ, ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಿದ್ಧಿ, ಬಲವೇಸಾರಜ್ಜನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ
ತಥಾ ಉಸ್ಸಾಹಉಮ್ಮಙ್ಗಅವತ್ಥಾನಹಿತಚರಿಯಾ ಚ ಪಾರಮೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಾ ಚ ಬುದ್ಧಭಾವಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ‘‘ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಉಸ್ಸಾಹೋ ನಾಮ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಾಹನವೀರಿಯಂ। ಉಮ್ಮಙ್ಗೋ ನಾಮ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೇಸು ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ। ಅವತ್ಥಾನಂ ನಾಮ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಅಚಲಾಧಿಟ್ಠಾನತಾ। ಹಿತಚರಿಯಾ ನಾಮ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾ, ಕರುಣಾಭಾವನಾ ಚ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಕತಿ ಪನ ಭನ್ತೇ, ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯೋತಿ? ಚತಸ್ಸೋ ಖೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯೋ। ಕತಮಾ ಚತಸ್ಸೋ? ಉಸ್ಸಾಹೋ ಚ ಹೋತಿ ವೀರಿಯಂ, ಉಮ್ಮಙ್ಗೋ ಚ ಹೋತಿ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾ, ಅವತ್ಥಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಹಿತಚರಿಯಾ ಚ ಹೋತಿ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾ। ಇಮಾ ಖೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಚತಸ್ಸೋ ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯೋ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೪)।
ತಥಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪವಿವೇಕಅಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಭೇದಾ ಚ ಛ ಅಜ್ಝಾಸಯಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಜ್ಝಾಸಯಾ ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಕಾಮೇಸು, ಘರಾವಾಸೇ ಚ ದೋಸದಸ್ಸಾವಿನೋ, ಪವಿವೇಕಜ್ಝಾಸಯಾ ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಸಙ್ಗಣಿಕಾಯ ದೋಸದಸ್ಸಾವಿನೋ। ಅಲೋಭ…ಪೇ॰… ಲೋಭೇ…ಪೇ॰… ಅದೋಸ…ಪೇ॰… ದೋಸೇ…ಪೇ॰… ಅಮೋಹ…ಪೇ॰… ಮೋಹೇ…ಪೇ॰… ನಿಸ್ಸರಣ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಭವೇಸು ದೋಸದಸ್ಸಾವಿನೋ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೪; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೯)।
ತಸ್ಮಾ
‘‘ಕತಿ ಪನ ಭನ್ತೇ ಬೋಧಾಯ ಚರನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾತಿ? ದಸ ಖೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಬೋಧಾಯ ಚರನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾ। ಕತಮೇ ದಸ? ದಾನಜ್ಝಾಸಯಾ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಮಚ್ಛೇರೇ ದೋಸದಸ್ಸಾವಿನೋ। ಸೀಲ…ಪೇ॰… ಅಸಂವರೇ…ಪೇ॰… ನೇಕ್ಖಮ್ಮ…ಪೇ॰… ಕಾಮೇಸು…ಪೇ॰… ಯಥಾಭೂತಞಾಣ…ಪೇ॰… ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ।…ಪೇ॰… ವೀರಿಯ
ಏತೇಸು ಹಿ ಮಚ್ಛೇರಅಸಂವರಕಾಮವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಕೋಸಜ್ಜಅಕ್ಖನ್ತಿವಿಸಂವಾದನಅನಧಿಟ್ಠಾನ- ಬ್ಯಾಪಾದಸುಖದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೇಸು ಆದೀನವದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ದಾನಾದಿನಿನ್ನಚಿತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತಾ ದಾನಜ್ಝಾಸಯತಾದಯೋ ದಾನಾದಿಪಾರಮೀನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ। ತಥಾ ಅಪರಿಚ್ಚಾಗಪರಿಚ್ಚಾಗಾದೀಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ದಾನಾದಿಪಾರಮೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಿಧಿ – ಖೇತ್ತವತ್ಥುಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಗೋಮಹಿಂ ಸದಾಸೀದಾಸಪುತ್ತದಾರಾದಿಪರಿಗ್ಗಹಬ್ಯಾಸತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಖೇತ್ತಾದೀನಂ ವತ್ಥುಕಾಮಭಾವೇನ ಬಹುಪತ್ಥನೀಯಭಾವತೋ, ರಾಜಚೋರಾದಿಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ, ವಿವಾದಾಧಿಟ್ಠಾನತೋ, ಸಪತ್ತಕರಣತೋ, ನಿಸ್ಸಾರತೋ, ಪಟಿಲಾಭಪರಿಪಾಲನೇಸು ಪರವಿಹೇಠನಹೇತುಭಾವತೋ, ವಿನಾಸನಿಮಿತ್ತಞ್ಚಸೋಕಾದಿಅನೇಕವಿಹಿತಬ್ಯಸನಾವಹತೋ ತದಾಸತ್ತಿನಿದಾನಞ್ಚ ಮಚ್ಛೇರಮಲಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಾನಂ ಅಪಾಯೂಪಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವತೋತಿ ಏವಂ ವಿವಿಧವಿಪುಲಾನತ್ಥಾವಹಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ, ತೇಸಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋಯೇವೇಕೋ ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಕರಣೀಯೋ।
ಅಪಿಚ ‘‘ಯಾಚಕೋ ಯಾಚಮಾನೋ ಅತ್ತನೋ ಗುಯ್ಹಸ್ಸ ಆಚಿಕ್ಖನತೋ ಮಯ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಲೋಕಂ ಯಾಹೀತಿಉಪದಿಸನತೋ ಮಯ್ಹಂ ಉಪದೇಸಕೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಆದಿತ್ತೇ ವಿಯ
ತಥಾ ‘‘ಉಳಾರೇ ಕಮ್ಮನಿ ಅನೇನಾಹಂ ಸಮ್ಭಾವಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಸಮ್ಭಾವನಾ ಅವಿತಥಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಏಕನ್ತಭೇದಿತಾಯ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಆಯಾಚಿತೇನಾಪಿ ಮಯಾ ದಾತಬ್ಬಂ, ಪಗೇವ ಯಾಚಿತೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಉಳಾರಜ್ಝಾಸಯೇಹಿ ಗವೇಸಿತ್ವಾಪಿ ದಾತಬ್ಬೋ, [ದಾತಬ್ಬತೋ (ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ)] ಸಯಮೇವಾಗತೋ ಮಮ ಪುಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯಾಚಕಸ್ಸ ದಾನಾಪದೇಸೇನ ಮಯ್ಹಮೇವಾಯಮನುಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಹಂ ವಿಯ ಅಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಲೋಕೋ ಮಯಾ ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಸತಿ ಯಾಚಕೇ ಕಥಂ ಮಯ್ಹಂ ದಾನಪಾರಮೀ ಪೂರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯಾಚಕಾನಮೇವತ್ಥಾಯ ಮಯಾ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಯಾಚಿತ್ವಾಪಿ ಮಂ ಮಮ ಸನ್ತಕಂ ಯಾಚಕಾ ಕದಾ ಸಯಮೇವ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಚ
ಅಪಿಚ ‘‘ಅತ್ಥೋ ನಾಮಾಯಂ ನಿರಪೇಕ್ಖಂ ದಾಯಕಮನುಗಚ್ಛತಿ ಯಥಾ ತಂ ನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಖೇಪಕಂ ಕಿಟಕೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ। ಯಾಚಮಾನೋ ಪನ ಯದಿ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ ‘‘ಪಿಯೋ ಮಂ ಯಾಚತೀ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ। ಅಥ ಉದಾಸೀನಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮಂ ಯಾಚಮಾನೋ ಅದ್ಧಾ ಇಮಿನಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಮಿತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ। ದದನ್ತೋ ಹಿ ಯಾಚಕಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತೀತಿ। ಅಥ ಪನ ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೋ ಯಾಚತಿ, ‘‘ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ ಮಂ ಯಾಚತಿ, ಅಯಂ ಮಂ ಯಾಚಮಾನೋ ಅದ್ಧಾ ಇಮಿನಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ವೇರೀಪಿ ಪಿಯೋ ಮಿತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ
ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಚಿರಕಾಲಂ ಪರಿಭಾವಿತತ್ತಾ ಲೋಭಸ್ಸ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮವಿಸಯಾ ಲೋಭಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇನ ಬೋಧಿಸತ್ತಪಟಿಞ್ಞೇನ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ‘‘ನನು ತಯಾ ಸಪ್ಪುರಿಸ ಸಮ್ಬೋಧಾಯ ಅಭಿನೀಹಾರಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಮುಪಕಾರಾಯ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ನಿಸ್ಸಟ್ಠೋ, ತಪ್ಪರಿಚ್ಚಾಗಮಯಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಂ, ತತ್ಥ ನಾಮ ತೇ ಬಾಹಿರೇಪಿ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಸಙ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿ ಹತ್ಥಿಸಿನಾನಸದಿಸೀ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಯಾ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಿಸಙ್ಗೋ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಮಹತೋ ಭೇಸಜ್ಜರುಕ್ಖಸ್ಸ ತಿಟ್ಠತೋ ಮೂಲಂ ಮೂಲತ್ಥಿಕಾ ಹರನ್ತಿ, ಪಪಟಿಕಂ, ತಚಂ, ಖನ್ಧಂ, ವಿಟಪಂ, ಸಾಖಂ, ಪಲಾಸಂ, ಪುಪ್ಫಂ, ಫಲಂ ಫಲತ್ಥಿಕಾ ಹರನ್ತಿ, ನ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ‘ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಕಂ ಏತೇ ಹರನ್ತೀ’ತಿ ವಿತಕ್ಕಸಮುದಾಚಾರೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಮಯಾ ಮಹಾದುಕ್ಖೇ ಅಕತಞ್ಞುಕೇ ನಿಚ್ಚಾಸುಚಿಮ್ಹಿ ಕಾಯೇ ಪರೇಸಂ ಉಪಕಾರಾಯ ವಿನಿಯುಜ್ಜಮಾನೇ ಅಣುಮತ್ತೋಪಿ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೋ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ। ಕೋ ವಾ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಏಕನ್ತಭೇದನವಿಕಿರಣವಿದ್ಧಂಸನಧಮ್ಮೇಸು। ಕೇವಲಂ ಪನ ಸಮ್ಮೋಹವಿಜಮ್ಭಿತಮೇತಂ, ಯದಿದಂ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಬಾಹಿರೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ವಿಯ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸುಪಿ ಕರಚರಣನಯನಾದೀಸು, ಮಂಸಾದೀಸು ಚ ಅನಪೇಕ್ಖೇನ ಹುತ್ವಾ ‘ತಂ ತದತ್ಥಿಕಾ ಹರನ್ತೂ’ತಿ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಚಿತ್ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತೋ ಚಸ್ಸ ಸಮ್ಬೋಧಾಯ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಜೀವಿತೇಸು ನಿರಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ದಾನಪಾರಮಿಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಯೋ।
ಸೀಲಪಾರಮಿಯಂ ಪನ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ – ‘‘ಇದಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಗಙ್ಗೋದಕಾದೀಹಿ ವಿಸೋಧೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ದೋಸಮಲಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಾಲನಜಲಂ, ಹರಿಚನ್ದನಾದೀಹಿ ವಿನೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ರಾಗಾದಿಪರಿಳಾಹಸ್ಸ ವಿನಯನಂ, ಮುತ್ತಾಹಾರಮಕುಟಕುಣ್ಡಲಾದೀಹಿ ಪಚುರಜನಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಸಾಧೂನಮಲಙ್ಕಾರವಿಸೇಸೋ, ಸಬ್ಬದಿಸಾವಾಯನಕೋ ಅತಿಕಿತ್ತಿಮೋ [ಸಬ್ಬದಿಸಾವಾಯನತೋ ಅಕಿತ್ತಿಮೋ (ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭)] ಸಬ್ಬಕಾಲಾನುರೂಪೋ
ಅಪಿಚ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸನಿಮಿತ್ತತೋ, ಅತ್ತಾನುವಾದಪರಾನುವಾದದಣ್ಡದುಗ್ಗತಿಭಯಾಭಾವತೋ, ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪಾಸಂಸಭಾವತೋ, ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಹೇತುತೋ, ಪರಮಸೋತ್ಥಿಟ್ಠಾನತೋ, ಕುಲಸಾಪತೇಯ್ಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಜೀವಿತರೂಪಟ್ಠಾನಬನ್ಧುಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಅತಿಸಯನತೋ ಚ ಸೀಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಸೀಲವತೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಹೇತು ಮಹನ್ತಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ‘‘ಕತಂ ವತ ಮಯಾ ಕುಸಲಂ, ಕತಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಕತಂ ಭೀರುತ್ತಾಣ’’ನ್ತಿ।
ತಥಾ
ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ದೀಘರತ್ತಂ ಪರಿಚಯೇನ ಸೀಲಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾ ದೋಸಾದಯೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇನ ಬೋಧಿಸತ್ತಪಟಿಞ್ಞೇನ ಏವಂ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ‘‘ನನು ತಯಾ ಬೋಧಾಯ ಪಣಿಧಾನಂ ಕತಂ, ಸೀಲವೇಕಲ್ಲೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ನ ಚ ಸುಕರಾ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ಪಗೇವ ಲೋಕುತ್ತರಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀನಮಗ್ಗಭೂತಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೇನ ಸೀಲೇನ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿಕೀವ ಅಣ್ಡ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೯) ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖನ್ತೇನ ಸುಟ್ಠು ತಯಾ ಪೇಸಲೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ।
ಅಪಿಚ
ತಥಾ ‘‘ಸಮ್ಬಾಧೋ ಘರಾವಾಸೋ ರಜೋಪಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೧, ೩೭೧; ೨.೧೦; ೩.೧೩, ೨೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫೪; ೫.೧೦೦೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೯೯; ನೇತ್ತಿ॰ ೯೪) ಘರಾವಾಸೇ, ‘‘ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೪; ೨.೪೨; ಪಾಚಿ॰ ೪೧೭; ಚೂಳನಿ॰ ೧೪೭) ‘‘ಮಾತಾಪಿ ಪುತ್ತೇನ ವಿವದತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೮) ಚ ಕಾಮೇಸು, ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪುರಿಸೋ ಇಣಂ ಆದಾಯ ಕಮ್ಮನ್ತೇ ಪಯೋಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೨೬) ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀಸು ಆದೀನವದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ, ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಅಬ್ಭೋಕಾಸೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೧, ೩೯೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೧, ೩೭೧; ೨.೧೦; ೩.೧೩, ೨೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೦೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೯೯; ನೇತ್ತಿ॰ ೯೮) ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದೀಸು ಆನಿಸಂಸಾಪಟಿಸಙ್ಖಾವಸೇನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮಿಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಆಸಿವಿಸೋಪಮಸುತ್ತಾದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೩, ೧೭೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೮) ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತಥಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ವಿನಾ ದಾನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ನ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ಯಥಾಸಕಂ ಬ್ಯಾಪಾರಸಮತ್ಥಾ ಚ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಗುಣಾ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಯಥೇವ ಹಿ ಜೀವಿತೇನ ವಿನಾ ಸರೀರಯನ್ತಂ ನ ಸೋಭತಿ, ನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಕಿರಿಯಾಸು ಪಟಿಪತ್ತಿಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಚ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿನಾ ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯೇಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನಪ್ಪಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿನಾ ಸಕಕಿಚ್ಚಪಟಿಪತ್ತಿಯಮಸಮತ್ಥಾನೀತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಪಧಾನಕಾರಣಂ। ಉಮ್ಮೀಲಿತಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಕಾ ಹಿ ಮಹಾಸತ್ತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿಪಿ ದತ್ವಾ ಅನತ್ತುಕ್ಕಂಸಕಾ, ಅಪರವಮ್ಭಕಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಭೇಸಜ್ಜರುಕ್ಖಾ ವಿಯ ವಿಕಪ್ಪರಹಿತಾ ಕಾಲತ್ತಯೇಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ। ಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಹಿ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಯೋಗತೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಪರಹಿತಪವತ್ತಿಯಾ ದಾನಪಾರಮಿಭಾವಂ ಉಪೇತಿ। ಅತ್ತತ್ಥಞ್ಹಿ ದಾನಂ ಮುದ್ಧಸದಿಸಂ [ವುದ್ಧಿಸದಿಸಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭)] ಹೋತಿ।
ತಥಾ
ವೀರಿಯಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾರಹಿತಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ ದುರಾರಮ್ಭಭಾವತೋ। ಅನಾರಮ್ಭೋಯೇವ ಹಿ ದುರಾರಮ್ಭತೋ ಸೇಯ್ಯೋ, ಪಞ್ಞಾಸಹಿತೇನ ಪನ ವೀರಿಯೇನ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ದುರಧಿಗಮಂ ಉಪಾಯಪಟಿಪತ್ತಿತೋ। ತಥಾ ಪಞ್ಞವಾ ಏವ ಪರಾಪಕಾರಾದೀನಮಧಿವಾಸಕಜಾತಿಯೋ ಹೋತಿ, ನ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ। ಪಞ್ಞಾವಿರಹಿತಸ್ಸ ಚ ಪರೇಹಿ ಉಪನೀತಾ ಅಪಕಾರಾ ಖನ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಮೇವ ಅನುಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ। ಪಞ್ಞವತೋ ಪನ ತೇ ಖನ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಬ್ರೂಹನವಸೇನ ಅಸ್ಸಾ ಥಿರಭಾವಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ। ಪಞ್ಞವಾ ಏವ ತೀಣಿಪಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ತೇಸಂ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ಅವಿಸಂವಾದಕೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಬಲೇನ ಅತ್ತಾನಮುಪತ್ಥಮ್ಭೇತ್ವಾ ಧಿತಿಸಮ್ಪದಾಯ ಸಬ್ಬಪಾರಮೀಸು ಅಚಲಸಮಾದಾನಾಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹೋತಿ। ಪಞ್ಞವಾ ಏವ ಚ ಪಿಯಮಜ್ಝತ್ತವೇರಿವಿಭಾಗಮಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಕುಸಲೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಲಾಭಾಲಾಭಾದಿಲೋಕಧಮ್ಮಸನ್ನಿಪಾತೇ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪಞ್ಞಾವ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಹೇತೂತಿ ಪಞ್ಞಾಗುಣಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ।
ಅಪಿಚ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿನಾ ನ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅನ್ತರೇನ ಚ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಂ ನ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ, ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾರಹಿತಸ್ಸ ಚ ನ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ, ಅಸಮಾಹಿತೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅತ್ತಹಿತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧೇತುಂ, ಪಗೇವ ಉಕ್ಕಂಸಗತಂ ಪರಹಿತನ್ತಿ। ‘‘ನನು ತಯಾ ಪರಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೇನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಪಞ್ಞಾಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಆಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಅತ್ತಾ ಓವದಿತಬ್ಬೋ। ಪಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಹಿ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಚತುರಧಿಟ್ಠಾನಾಧಿಟ್ಠಿತೋ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಲೋಕಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸತ್ತೇ ನಿಯ್ಯಾನಮಗ್ಗೇ ಅವತಾರೇತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ನೇಸಂ ಪರಿಪಾಚೇತಿ। ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಬಲೇನ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಸು ಪವಿಚಯಬಹುಲೋ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಯೋ ಯಾಥಾವತೋ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ದಾನಾದಯೋ ಗುಣವಿಸೇಸೇ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಭಾವಂ ನಯನ್ತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತೀತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರೇ ಪಞ್ಞಾಗುಣೇ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮೀ ಅನುಬ್ರೂಹೇತಬ್ಬಾ।
ತಥಾ
ಅಪಿಚ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಏವ ಸಂಸಾರಪಙ್ಕತೋ ಸಮುದ್ಧರಣತ್ಥಮಾರಮ್ಭೋ, ತಸ್ಸಾಪಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಿಥಿಲಭಾವೇನ ಮನೋರಥಾನಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸಮ್ಭಾವೇತುಂ, ಪಗೇವ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮುದ್ಧರಣತ್ಥಂ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ರಾಗಾದೀನಂ ದೋಸಗಣಾನಂ ಮತ್ತಮಹಾನಾಗಾನಮಿವ ದುನ್ನಿವಾರಣಭಾವತೋ, ತನ್ನಿದಾನಾನಞ್ಚ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಂ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕವಧಕಸದಿಸಭಾವತೋ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನಞ್ಚ ದುಗ್ಗತೀನಂ ಸಬ್ಬದಾ ವಿವಟಮುಖಭಾವತೋ, ತತ್ಥ ನಿಯೋಜಕಾನಞ್ಚ ಪಾಪಮಿತ್ತಾನಂ ಸದಾ ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವತೋ, ತದೋವಾದಕಾರಿತಾಯ ಚ ವಸಲಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಸ್ಸ ಸತಿ ಸಮ್ಭವೇ ಯುತ್ತಂ ಸಯಮೇವ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ನಿಸ್ಸರಿತು’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ ವೀರಿಯಾನುಭಾವೇನ ದೂರೀ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯದಿ ಪನ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅತ್ತಾಧೀನೇನ ವೀರಿಯೇನ ಸಕ್ಕಾ ಸಮಧಿಗನ್ತುಂ, ಕಿಮೇತ್ಥ ದುಕ್ಕರ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ವೀರಿಯಗುಣಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ।
ತಥಾ ‘‘ಖನ್ತಿ ನಾಮಾಯಂ ನಿರವಸೇಸಗುಣಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಕೋಧಸ್ಸ ವಿಧಮನತೋ ಗುಣಸಮ್ಪಾದನೇ ಸಾಧೂನಂ ಅಪ್ಪಟಿಹತಮಾಯುಧಂ, ಪರಾಭಿಭವನೇ ಸಮತ್ಥಾನಮಲಙ್ಕಾರೋ, ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಬಲಸಮ್ಪದಾ, ಕೋಧಗ್ಗಿವಿನಯನಾ ಉದಕಧಾರಾ, ಕಲ್ಯಾಣಕಿತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ, ಪಾಪಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಚೀವಿಸವೂಪಸಮಕರೋ ಮನ್ತಾಗದೋ, ಸಂವರೇ ಠಿತಾನಂ ಪರಮಾ ಧೀರಪಕತಿ, ಗಮ್ಭೀರಾಸಯತಾಯ ಸಾಗರೋ, ದೋಸಮಹಾಸಾಗರಸ್ಸ ವೇಲಾ, ಅಪಾಯದ್ವಾರಸ್ಸ ಪಿಧಾನಕವಾಟಂ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾನಂ ಆರೋಹಣಸೋಪಾನಂ, ಸಬ್ಬಗುಣಾನಮಧಿವಾಸಭೂಮಿ, ಉತ್ತಮಾ ಕಾಯವಚೀಮನೋವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಅಪಿಚ ‘‘ಏತೇ ಸತ್ತಾ ಖನ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಇಧಲೋಕೇ ತಪನ್ತಿ, ಪರಲೋಕೇ ಚ ತಪನೀಯಧಮ್ಮಾನುಯೋಗತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯದಿಪಿ ಪರಾಪಕಾರನಿಮಿತ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಖೇತ್ತಭೂತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಬೀಜಭೂತಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ಮಯಾವ ಅಭಿಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ತಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಆಣಣ್ಯಕರಣಮೇತ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಪಕಾರಕೇ ಅಸತಿ ಕಥಂ ಮಯ್ಹಂ ಖನ್ತಿಸಮ್ಪದಾ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯದಿಪಾಯಂ ಏತರಹಿ ಅಪಕಾರಕೋ
ಯದಿ ಖನ್ತಿಪಾರಮಿಯಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತಥಾ ‘‘ಸಚ್ಚೇನ ವಿನಾ ಸೀಲಾದೀನಮಸಮ್ಭವತೋ, ಪಟಿಞ್ಞಾನುರೂಪಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾತಿಕ್ಕಮೇ ಚ ಸಬ್ಬಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೋಸರಣಭಾವತೋ, ಅಸಚ್ಚಸನ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಿಕಭಾವತೋ, ಆಯತಿಞ್ಚ ಅನಾದೇಯ್ಯವಚನತಾವಹನತೋ, ಸಮ್ಪನ್ನಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಬ್ಬಗುಣಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಬ್ಬಸಮ್ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಾರಿಪೂರಿಸಮನ್ವಾಯತೋ, ಸಭಾವಧಮ್ಮಾವಿಸಂವಾದನೇನ ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ ಸಚ್ಚಪಾರಮಿಯಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ।
ತಥಾ ‘‘ದಾನಾದೀಸು ದಳ್ಹಸಮಾದಾನಂ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ನೇಸಂ ಅಚಲಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತತ್ಥ ಚ ಧೀರವೀರಭಾವಂ ವಿನಾ ನ ದಾನಾದಿಸಮ್ಭಾರಾ ಸಮ್ಬೋಧಿನಿಮಿತ್ತಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಗುಣಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ।
ತಥಾ ‘‘ಅತ್ತಹಿತಮತ್ತೇ ಅವತಿಟ್ಠನ್ತೇನಾಪಿ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಚಿತ್ತತಂ ವಿನಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ಪಗೇವ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಕಾಮೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಮಾಕಙ್ಖನ್ತೇನ ಇದಾನಿ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಮಾಕಙ್ಖಾ ಯುತ್ತರೂಪಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಇದಾನಿ ಆಸಯಮತ್ತೇನ ಪರೇಸಂ ಹಿತಸುಖೂಪಸಂಹಾರಂ ಕಾತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಕದಾ ಪಯೋಗೇನ ತಂ ಸಾಧಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಇದಾನಿ ಮಯಾ ಹಿತಸುಖೂಪಸಂಹಾರೇನ ಸಂವದ್ಧಿತಾ ಪಚ್ಛಾ ಧಮ್ಮಸಂವಿಭಾಗಸಹಾಯಾ ಮಯ್ಹಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಏತೇಹಿ ವಿನಾ ನ ಮಯ್ಹಂ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣವಿಭೂತಿನಿಪ್ಫತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ ಮಯ್ಹಂ ಏತೇ ಪರಮಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅನುತ್ತರಂ ಕುಸಲಾಯತನಂ ಉತ್ತಮಂ ಮೇತ್ತಾಗುಣಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ।
ತಥಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಭಾವೇ ಸತ್ತೇಹಿ ಕತಾ ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಕಾರಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯುಂ, ಸತಿ ಚ ಚಿತ್ತವಿಕಾರೇ ದಾನಾದಿಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಿನೇಹೇನ ಸಿನೇಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿನಾ ಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅನುಪೇಕ್ಖಕೋ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಂ, ತಬ್ಬಿಪಾಕಞ್ಚ ಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಪರಿಣಾಮೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಭಾವೇ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ವಿಭಾಗಮಕತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಚಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾರಹಿತೇನ ಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ, ಜೀವಿತಸ್ಸ ವಾ ಅನ್ತರಾಯಂ ಅಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ಸೀಲವಿಸೋಧನಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ಚ ತಥಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಅರತಿರತಿಸಹಸ್ಸೇವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಬಲಸಿದ್ಧಿತೋ, ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖನವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬಸಮ್ಭಾರಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ, ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸ ಅನುಪೇಕ್ಖನೇ ಪಧಾನಕಿಚ್ಚಾಕರಣತೋ, ಉಪೇಕ್ಖತೋ ಏವ ತಿತಿಕ್ಖಾನಿಜ್ಝಾನಸಮ್ಭವತೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ, ಲೋಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನೇನ ಸಮಾದಿನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಅಚಲಾಧಿಟ್ಠಾನಸಿದ್ಧಿತೋ, ಪರಾಪಕಾರಾದೀಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮೀ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಅಪರಿಚ್ಚಾಗಪರಿಚ್ಚಾಗಾದೀಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ದಾನಾದಿಪಾರಮೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತಥಾ ಸಪರಿಕ್ಖಾರಾ ಪಞ್ಚದಸ ಚರಣಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಚ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ। ತತ್ಥ ಚರಣಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಸೀಲಸಂವರೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ, ಸತ್ತ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಚ। ತೇಸು ಸೀಲಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ತೇರಸಪಿ ಧುತಙ್ಗಧಮ್ಮಾ, ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಯೋ ಚ ಪರಿಕ್ಖಾರಾ। ಸದ್ಧಮ್ಮೇಸು ಸದ್ಧಾಯ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಸೀಲಚಾಗದೇವತುಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ ಲೂಖಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ, ಸಿನಿದ್ಧಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯಧಮ್ಮಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾ ಚ ಪರಿಕ್ಖಾರಾ। ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾನಂ ಅಕುಸಲಾದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಅಪಾಯಾದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಬಾಹುಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ, ಪರಿಪುಚ್ಛಕಭಾವೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಾಭಿಯೋಗೋ, ಅನವಜ್ಜವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಾದಿಪರಿಚಯೋ, ಪರಿಪಕ್ಕಿನ್ದ್ರಿಯತಾ, ಕಿಲೇಸದೂರೀಭಾವೋ, ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ ಬಹುಸ್ಸುತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾ ಚ। ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅಪಾಯಭಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಗಮನವೀಥಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಧಮ್ಮಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಾ, ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ, ಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾ ಚ। ಸತಿಯಾ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾ ಚ। ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪುಚ್ಛಕಭಾವೋ, ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ, ದುಪ್ಪಞ್ಞಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ, ಪಞ್ಞವನ್ತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಸುತ್ತನ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಧಮ್ಮಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾ ಚ। ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಸೀಲಾದಿಚತುಕ್ಕಂ, ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾ, ಆವಜ್ಜನಾದಿವಸೀಭಾವಕರಣಞ್ಚ ಪರಿಕ್ಖಾರಾ।
ತತ್ಥ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿಯಾ ಸತ್ತಾನಂ ಅಭಯದಾನೇ, ಆಸಯಸುದ್ಧಿಯಾ ಆಮಿಸದಾನೇ, ಉಭಯಸುದ್ಧಿಯಾ ಧಮ್ಮದಾನೇ ಸಮತ್ಥೋಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಚರಣಾದೀನಂ ದಾನಾದಿಸಮ್ಭಾರಪಚ್ಚಯತಾ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ। ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ಪನ ಮಯಂ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ। ತಥಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಾದಯೋಪಿ ದಾನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ಏತ್ಥ –
ತಣ್ಹಾದೀಹಿ
ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸೇಸೇನ, ಯಥಾರಹಂ ವಿಕಪ್ಪತಾ॥
ಅವಿಸೇಸೇನ ಹಿ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಪರಾಮಟ್ಠಭಾವೋ ಪಾರಮೀನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ವಿಸೇಸೇನ ಪನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕವಿಕಪ್ಪಾ ದಾನಪಾರಮಿಯಾ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ಸತ್ತಕಾಲವಿಕಪ್ಪಾ ಸೀಲಪಾರಮಿಯಾ। ಕಾಮಭವತದುಪಸಮೇಸು ಅಭಿರತಿಅನಭಿರತಿವಿಕಪ್ಪಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮಿಯಾ। ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪಾ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಯಾ। ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚವಿಕಪ್ಪಾ ವೀರಿಯಪಾರಮಿಯಾ। ಅತ್ತಪರವಿಕಪ್ಪಾ ಖನ್ತಿಪಾರಮಿಯಾ। ಅದಿಟ್ಠಾದೀಸು ದಿಟ್ಠಾದಿವಿಕಪ್ಪಾ ಸಚ್ಚಪಾರಮಿಯಾ। ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರತಬ್ಬಿಪಕ್ಖೇಸು ದೋಸಗುಣವಿಕಪ್ಪಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಪಾರಮಿಯಾ। ಹಿತಾಹಿತವಿಕಪ್ಪಾ ಮೇತ್ತಾಪಾರಮಿಯಾ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಕಪ್ಪಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮಿಯಾ ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಿಂ ವೋದಾನನ್ತಿ –
ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಅಘಾತತಾ, ರಹಿತತಾ ವಿಕಪ್ಪಾನಂ।
ವೋದಾನನ್ತಿ ವಿಜಾನಿಯಾ, ಸಬ್ಬಾಸಮೇವ ತಾಸಮ್ಪಿ॥
ಅನುಪಘಾತಾ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ಮಾನ ದಿಟ್ಠಿ ಕೋಧು ಪನಾಹ ಮಕ್ಖ ಪಲಾಸ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯ ಮಾಯಾ ಸಾಠೇಯ್ಯ ಥಮ್ಭ ಸಾರಮ್ಭ ಮದ ಪಮಾದಾದೀಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ದೇಯ್ಯಪಟಿಗ್ಗಾಹಕವಿಕಪ್ಪಾದಿರಹಿತಾ ಚ ದಾನಾದಿಪಾರಮಿಯೋ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಪಭಸ್ಸರಾ ಭವನ್ತೀತಿ।
ಕೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ –
ಅಕುಸಲಾ ಕಿಲೇಸಾ ಚ, ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಭೇದತೋ।
ಭೇದತೋ ಪನ ಪುಬ್ಬೇಪಿ, ವುತ್ತಾ ಮಚ್ಛರಿಯಾದಯೋ॥
ಅವಿಸೇಸೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಚ ಏತಾಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ। ವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ಮಚ್ಛರಿಯಾದಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಪಿಚ ದೇಯ್ಯಪಟಿಗ್ಗಾಹಕದಾನಫಲೇಸು ಅಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹಗುಣಯೋಗತೋ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಪಟಿಪಕ್ಖಂ ದಾನಂ, ಕಾಯಾದಿದೋಸತ್ತಯವಙ್ಕಾಪಗಮತೋ ಲೋಭಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಸೀಲಂ, ಕಾಮಸುಖಪರೂಪಘಾತಅತ್ತಕಿಲಮಥಪರಿವಜ್ಜನತೋ ದೋಸತ್ತಯಪಟಿಪಕ್ಖಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ, ಲೋಭಾದೀನಂ ಅನ್ಧೀಕರಣತೋ, ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಅನನ್ಧೀಕರಣತೋ ಲೋಭಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಪಞ್ಞಾ, ಅಲೀನಾನುದ್ಧತಞಾಯಾರಮ್ಭವಸೇನ
ಕಾ ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ –
ದಾನಾಕಾರಾದಯೋ ಏವ, ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಅನೇಕಧಾ।
ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಪಾರಮೀಪೂರಣಕ್ಕಮೇ॥
ದಾನಪಾರಮಿಯಾ ಹಿ ತಾವ ಸುಖೂಪಕರಣಸರೀರಜೀವಿತಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ, ಭಯಾಪನಯನೇನ, ಧಮ್ಮೋಪದೇಸೇನ ಚ ಬಹುಧಾ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುಗ್ಗಹಕರಣಂ ಪಟಿಪತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಂ ಅನ್ನಂ ಪಾನಂ ವತ್ಥಂ ಯಾನಂ ಮಾಲಾ ಗನ್ಧಂ ವಿಲೇಪನಂ ಸೇಯ್ಯಾ ಆವಸಥಂ ಪದೀಪೇಯ್ಯನ್ತಿ ದಸವಿಧಂ। ಅನ್ನಾದೀನಂ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಅನೇಕವಿಧಞ್ಚ। ತಥಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಯಾವ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಛಬ್ಬಿಧಂ। ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀನಞ್ಚ ನೀಲಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಅನೇಕವಿಧಂ। ತಥಾ ಮಣಿಕನಕರಜತಮುತ್ತಾಪವಾಳಾದಿಖೇತ್ತವತ್ಥುಆರಾಮಾದಿ ದಾಸೀದಾಸಗೋಮಹಿಂಸಾದಿನಾನಾವಿಧವತ್ಥೂಪಕರಣವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಂ।
ತತ್ಥ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಬಾಹಿರಂ ವತ್ಥುಂ ದೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಯೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ, ತಂ ತಸ್ಸೇವ ದೇತಿ। ದೇನ್ತೋ ಚ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಕೋ’’ತಿ ಸಯಮೇವ ಜಾನನ್ತೋ ಅಯಾಚಿತೋಪಿ ದೇತಿ, ಪಗೇವ ಯಾಚಿತೋ। ಮುತ್ತಚಾಗೋ ದೇತಿ, ನೋ ಅಮುತ್ತಚಾಗೋ। ಪರಿಯತ್ತಂ ದೇತಿ, ನೋ ಅಪರಿಯತ್ತಂ। ಸತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಪಚ್ಚುಪಕಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ನ ದೇತಿ, ಅಸತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ, ಪರಿಯತ್ತೇ ಚ ಸಂವಿಭಾಗಾರಹಂ ವಿಭಜತಿ। ನ ಚ ದೇತಿ ಪರೂಪಘಾತಾವಹಂ ಸತ್ಥವಿಸಮಜ್ಜಾದಿಕಂ, ನಾಪಿ ಕೀಳನಕಂ, ಯಂ ಅನತ್ಥುಪಸಂಹಿತಂ, ಪಮಾದಾವಹಞ್ಚ, ನ ಚ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಯಾಚಕಸ್ಸ ಪಾನಭೋಜನಾದಿಅಸಪ್ಪಾಯಂ, ಪಮಾಣರಹಿತಂ ವಾ ದೇತಿ, ಪಮಾಣಯುತ್ತಂ ಪನ ಸಪ್ಪಾಯಮೇವ ದೇತಿ।
ತಥಾ ಯಾಚಿತೋ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಗಹಟ್ಠಾನುಚ್ಛವಿಕಂ ದೇತಿ, ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನುಚ್ಛವಿಕಂ ದೇತಿ। ಮಾತಾಪಿತರೋ ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತಾ ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಾ ಪುತ್ತದಾರದಾಸಕಮ್ಮಕರಾತಿ ಏತೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ಪೀಳಂ ಅಜನೇನ್ತೋ ದೇತಿ, ನ ಚ ಉಳಾರಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಲೂಖಂ ದೇತಿ, ನ ಚ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ
ಅಜ್ಝತ್ತಿಕದಾನಮ್ಪಿ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಥಂ? ಯಥಾ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಹೇತು ಅತ್ತಾನಂ ಪರಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ, ವಿಧೇಯ್ಯಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ದಾಸಬ್ಯಂ, ಏವಮೇವ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಹೇತು ನಿರಾಮಿಸಚಿತ್ತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುತ್ತರಂ ಹಿತಸುಖಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಪರಿಪೂರೇತುಕಾಮೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ, ವಿಧೇಯ್ಯಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯತಂ, ಕರಚರಣನಯನಾದಿಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಂ ತೇನ ತೇನ ಅತ್ಥಿಕಾನಂ ಅಕಮ್ಪಿತೋ ಅಲೀನೋ ಅನುಪ್ಪದೇತಿ, ನ ತತ್ಥ ಸಜ್ಜತಿ, ನ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಯಥಾ ತಂ ಬಾಹಿರವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ। ತಥಾ ಹಿ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಬಾಹಿರವತ್ಥುಂ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ ಯಥಾಸುಖಂ ಪರಿಭೋಗಾಯ ವಾ ಯಾಚಕಾನಂ, ತೇಸಂ ಮನೋರಥಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ವಸೀಭಾವಾಯ ವಾ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಮುತ್ತಚಾಗೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ನಿಸ್ಸಙ್ಗಭಾವೇನಾಹಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ಯಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥು ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಯಾಚಕಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಹಿತಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ತಂ ದೇತಿ, ನ ಇತರಂ। ನ ಚ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಮಾರಸ್ಸ, ಮಾರಕಾಯಿಕಾನಂ ವಾ ದೇವತಾನಂ ವಿಹಿಂಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವಂ
ಅಭಯದಾನಂ
ಧಮ್ಮದಾನಂ ಪನ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನಾ। ಓಪಾಯಿಕೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಉಪದೇಸೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥವಸೇನ, ಯೇನ ಸಾಸನೇ ಅನೋತಿಣ್ಣಾನಂ ಅವತಾರಣಂ ಓತಿಣ್ಣಾನಂ ಪರಿಪಾಚನಂ। ತತ್ಥಾಯಂ ನಯೋ – ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಾವ ದಾನಕಥಾ ಸೀಲಕಥಾ ಸಗ್ಗಕಥಾ ಕಾಮಾನಂ ಆದೀನವೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾರೋ ಚ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಆನಿಸಂಸೋ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಸಾವಕಬೋಧಿಯಂ ಅಧಿಮುತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಸರಣಗಮನಂ, ಸೀಲಸಂವರೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ, ಸತ್ತ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಕಮ್ಮಕರಣವಸೇನ ಸಮಥಾನುಯೋಗೋ, ರೂಪಮುಖಾದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಅಭಿನಿವೇಸನಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗೋ, ತಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿಪದಾಯ ಸಮ್ಮತ್ತಗಹಣಂ, ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಸಾವಕಬೋಧೀತಿ ಏತೇಸಂ ಗುಣಸಂಕಿತ್ತನವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಾ, ಪರಿಯೋದಪನಾ ಚ। ತಥಾ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಯಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಞ್ಚ ಅಧಿಮುತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ದಾನಾದಿಪಾರಮೀನಂ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಾದಿಸಂಕಿತ್ತನಮುಖೇನ ತೀಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇಸು ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಮಹಾನುಭಾವತಾವಿಭಾವನೇನ ಯಾನದ್ವಯೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಾ, ಪರಿಯೋದಪನಾ ಚ। ಏವಂ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮದಾನಂ ದೇತಿ।
ತಥಾ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಆಮಿಸದಾನಂ ದೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ದಾನೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಆಯುವಣ್ಣಸುಖಬಲಪಟಿಭಾನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ರಮಣೀಯಂ ಅಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ನಿಪ್ಫಾದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಅನ್ನಂ ದೇತಿ, ತಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಕಾಮಕಿಲೇಸಪಿಪಾಸವೂಪಸಮಾಯ ಪಾನಂ ದೇತಿ, ತಥಾ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣತಾಯ, ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ ಚ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥಾನಿ ದೇತಿ, ತಥಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಸ್ಸ ಚೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಸ್ಸ ಚ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಯಾನಂ ದೇತಿ, ತಥಾ ಸೀಲಗನ್ಧನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಗನ್ಧಂ ದೇತಿ, ತಥಾ ಬುದ್ಧಗುಣಸೋಭಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಮಾಲಾವಿಲೇಪನಂ ದೇತಿ, ತಥಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಾಸನನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಆಸನಂ ದೇತಿ, ತಥಾಗತಸೇಯ್ಯನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಸೇಯ್ಯಂ ದೇತಿ, ಸರಣಭಾವನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಆವಸಥಂ ದೇತಿ, ಪಞ್ಚಚಕ್ಖುಪಟಿಲಾಭಾಯ ಪದೀಪೇಯ್ಯಂ ದೇತಿ।
ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ರೂಪದಾನಂ ದೇತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಸದ್ದದಾನಂ ದೇತಿ, ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಪಿಯಭಾವಾಯ ರಸದಾನಂ ದೇತಿ, ಬುದ್ಧಸುಖುಮಾಲಭಾವಾಯ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬದಾನಂ
ಏವಂ ದದನ್ತೋ ಚ ನ ಅನೇಸನಾಯ ದೇತಿ, ನ ಪರೋಪಘಾತೇನ, ನ ಭಯೇನ, ನ ಲಜ್ಜಾಯ, ನ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯರೋಸನೇನ, ನ ಪಣೀತೇ ಸತಿ ಲೂಖಂ, ನ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನೇನ, ನ ಪರವಮ್ಭನೇನ, ನ ಫಲಾಭಿಕಙ್ಖಾಯ, ನ ಯಾಚಕಜಿಗುಚ್ಛಾಯ, ನ ಅಚಿತ್ತೀಕಾರೇನ, ಅಥ ಖೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ದೇತಿ, ಸಹತ್ಥೇನ ದೇತಿ, ಕಾಲೇನ ದೇತಿ, ಚಿತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇತಿ, ಅವಿಭಾಗೇನ ದೇತಿ, ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸಿಕೋ ದೇತಿ, ತತೋ ಏವ ಚ ದತ್ವಾ ನ ಪಚ್ಛಾನುತಾಪೀ ಹೋತಿ, ನ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕವಸೇನ ಮಾನಾವಮಾನಂ ಕರೋತಿ, ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪಿಯಸಮುದಾಚಾರೋ ಹೋತಿ ವದಞ್ಞೂ ಯಾಚಯೋಗೋ ಸಪರಿವಾರದಾಯಕೋ। ಅನ್ನದಾನಞ್ಹಿ ದೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಸಪರಿವಾರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ಥಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದೇತಿ, ತಥಾ ವತ್ಥದಾನಂ ದೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಸಪರಿವಾರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅನ್ನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದೇತಿ। ಪಾನದಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ತಥಾ ರೂಪದಾನಂ ದೇನ್ತೋ ಇತರಾರಮ್ಮಣಾನಿಪಿ ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಂ ಕತ್ವಾ ದೇತಿ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ತತ್ಥ ರೂಪದಾನಂ ನಾಮ ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಾದಿವಣ್ಣಾದೀಸು ಪುಪ್ಫವತ್ಥಧಾತೂಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಲಭಿತ್ವಾ ರೂಪವಸೇನ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ‘‘ರೂಪದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮಿ, ರೂಪದಾನಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಾದಿಸೇ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ದಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಏತಂ ರೂಪದಾನಂ ನಾಮ।
ಸದ್ದದಾನಂ ಸದ್ದದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ತಥಾ ಮೂಲಗನ್ಧಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ರಜನೀಯಂ ಗನ್ಧವತ್ಥುಂ, ಪಿಸಿತಮೇವ ವಾ ಗನ್ಧಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಲಭಿತ್ವಾ ಗನ್ಧವಸೇನ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ‘‘ಗನ್ಧದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮಿ, ಗನ್ಧದಾನಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ಬುದ್ಧರತನಾದೀನಂ ಪೂಜಂ ಕರೋತಿ, ಕಾರೇತಿ ಚ, ಗನ್ಧಪೂಜನತ್ಥಾಯ ಅಗರುಚನ್ದನಾದಿಕೇ ಗನ್ಧವತ್ಥುಕೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಇದಂ ಗನ್ಧದಾನಂ।
ತಥಾ ಮೂಲರಸಾದೀಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರಜನೀಯಂ ರಸವತ್ಥುಂ ಲಭಿತ್ವಾ ರಸವಸೇನ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ‘‘ರಸದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮಿ, ರಸದಾನಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾನಂ ದೇತಿ, ರಸವತ್ಥುಮೇವ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಗವಾದಿಕಂ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಇದಂ ರಸದಾನಂ।
ತಥಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬದಾನಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿವಸೇನ, ಅತ್ಥರಣಪಾವುರಣಾದಿವಸೇನ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯದಾ ಹಿ ಮಞ್ಚಪೀಠಭಿಸಿಬಿಬ್ಬೋಹನಾದಿಕಂ, ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಾದಿಕಂ ವಾ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ರಜನೀಯಂ ಅನವಜ್ಜಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬವಸೇನ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ‘‘ಫೋಟ್ಠಬ್ಬದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮಿ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬದಾನಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾನಂ ದೇತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಏತಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬದಾನಂ।
ಧಮ್ಮದಾನಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಓಜಾಪಾನಜೀವಿತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಓಜಾದೀಸು ಹಿ ಅಞ್ಞತರಂ ರಜನೀಯಂ ಧಮ್ಮವತ್ಥುಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮಿ, ಧಮ್ಮದಾನಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ಸಪ್ಪಿನವನೀತಾದಿ ಓಜದಾನಂ ದೇತಿ, ಅಮ್ಬಪಾನಾದಿಅಟ್ಠವಿಧಂ ಪಾನದಾನಂ ದೇತಿ, ಜೀವಿತದಾನನ್ತಿ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಸಲಾಕಭತ್ತಪಕ್ಖಿಕಭತ್ತಾದೀನಿ ದೇತಿ। ಅಫಾಸುಕಭಾವೇನ ಅಭಿಭೂತಾನಂ ಬ್ಯಾಧಿಕಾನಂ ವೇಜ್ಜಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ, ಜಾಲಂ ಫಾಲಾಪೇತಿ, ಕುಮೀನಂ ವಿದ್ಧಂಸಾಪೇತಿ, ಸಕುಣಪಞ್ಜರಂ ವಿದ್ಧಂಸಾಪೇತಿ, ಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖಂ ಕಾರೇತಿ, ಮಾಘಾತಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇತಿ, ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಪರಿತ್ತಾಣತ್ಥಂ ಏವರೂಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋತಿ, ಕಾರಾಪೇತಿ ಚ, ಇದಂ ಧಮ್ಮದಾನಂ ನಾಮ।
ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ದಾನಪಾರಮಿಯಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ।
ಸೀಲಪಾರಮಿಯಾ ಪನ ಅಯಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ – ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಸೀಲಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಸತ್ತೇ ಅಲಙ್ಕರಿತುಕಾಮೇನ ಮಹಾಪುರಿಸೇನ ಆದಿತೋ ಅತ್ತನೋ ಏವ ತಾವ ಸೀಲಂ ವಿಸೋಧೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಚತೂಹಾಕಾರೇಹಿ ಸೀಲಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯವಿಸುದ್ಧಿತೋ, ಸಮಾದಾನತೋ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮನತೋ, ಸತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಪುನ ಪಾಕಟೀಕರಣತೋ ಚ। ವಿಸುದ್ಧಾಸಯತಾಯ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹುತ್ವಾ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನಸಭಾವೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಹಿರಿಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸಮಾಚಾರೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪರತೋ ಸಮಾದಾನೇ ಸತಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಲೋಕಾಧಿಪತಿ ಹುತ್ವಾ ಪಾಪತೋ ಉತ್ತಸನ್ತೋ ಓತ್ತಪ್ಪಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸಮಾಚಾರೋ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಉಭಯಥಾಪಿ ಏತೇ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನತೋ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಅಥ ಚ ಪನ ಕದಾಚಿ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೇನ ಸೀಲಸ್ಸ ಖಣ್ಡಾದಿಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ತಾಯಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ನಂ ವುಟ್ಠಾನಾದಿನಾ ಪಟಿಪಾಕತಿಕಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ।
ತಯಿದಂ ಸೀಲಂ ವಾರಿತ್ತಂ ಚಾರಿತ್ತನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥಾಯಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ವಾರಿತ್ತಸೀಲೇ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ – ತೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ತಥಾ ದಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಯಥಾ ಸುಪಿನನ್ತೇನಪಿ ನ ಆಘಾತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪರೂಪಕರಣವಿರತತಾಯ ಪರಸನ್ತಕೋ ಅಲಗದ್ದೋ ವಿಯ ನ ಪರಾಮಸಿತಬ್ಬೋ। ಸಚೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಹೋತಿ, ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯತೋಪಿ ಆರಾಚಾರೀ ಹೋತಿ ಸತ್ತವಿಧಮೇಥುನಸಂಯೋಗವಿರತೋ, ಪಗೇವ ಪರದಾರಗಮನತೋ। ಗಹಟ್ಠೋ ಸಮಾನೋ ಪರೇಸಂ ದಾರೇಸು ಸದಾ ಪಾಪಕಂ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಕಥೇನ್ತೋ ಸಚ್ಚಂ ಹಿತಂ ಪಿಯಂ ಪರಿಮಿತಮೇವ ಚ ಕಾಲೇನ ಧಮ್ಮಿಂ ಕಥಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನಭಿಜ್ಝಾಲು
ಇತಿ ಚತುರಾಪಾಯವಟ್ಟದುಕ್ಖಾನಂ ಪಥಭೂತೇಹಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ, ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ಓರಮಿತ್ವಾ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಾನಂ ಪಥಭೂತೇಸು ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಸು, ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಾಸಯಪಯೋಗತೋ ಯಥಾಭಿಪತ್ಥಿತಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖೂಪಸಞ್ಹಿತಾ ಮನೋರಥಾ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಾರಮಿಯೋ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ। ಏವಂಭೂತೋ ಹಿ ಅಯಂ। ತತ್ಥ ಹಿಂಸಾನಿವತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ
ಮುಸಾವಾದನಿವತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಭೂತೋ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯಿಕೋ ಥೇತೋ ಆದೇಯ್ಯವಚನೋ ದೇವತಾನಂ ಪಿಯೋ ಮನಾಪೋ ಸುರಭಿಗನ್ಧಮುಖೋ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾರಕ್ಖಿತಕಾಯವಚೀಸಮಾಚಾರೋ, ಲಕ್ಖಣವಿಸೇಸೇ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಕಿಲೇಸವಾಸನಞ್ಚ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ಪೇಸುಞ್ಞನಿವತ್ತಿಯಾ ಪರೂಪಕ್ಕಮೇಹಿ ಅಭೇಜ್ಜಕಾಯೋ ಹೋತಿ ಅಭೇಜ್ಜಪರಿವಾರೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಚ ಅಭೇಜ್ಜನಕಸದ್ಧೋ, ದಳ್ಹಮಿತ್ತೋ ಭವನ್ತರಪರಿಚಿತಾನಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಏಕನ್ತಪಿಯೋ, ಅಸಂಕಿಲೇಸಬಹುಲೋ। ಫರುಸವಾಚಾನಿವತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ ಸುಖಸೀಲೋ ಮಧುರವಚನೋ ಸಮ್ಭಾವನೀಯೋ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚಸ್ಸ ಸರೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪನಿವತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ, ಗರುಭಾವನೀಯೋ ಚ, ಆದೇಯ್ಯವಚನೋ ಪರಿಮಿತಾಲಾಪೋ, ಮಹೇಸಕ್ಖೋ ಚ ಹೋತಿ
ಅನಭಿಜ್ಝಾಲುತಾಯ ಅಕಿಚ್ಛಲಾಭೀ ಹೋತಿ, ಉಳಾರೇಸು ಚ ಭೋಗೇಸು ರುಚಿಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಾದೀನಂ ಸಮ್ಮತೋ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯವೇಕಲ್ಲಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಚ ಹೋತಿ। ಅಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಪಿಯದಸ್ಸನೋ ಹೋತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಭಾವನೀಯೋ, ಪರಹಿತಾಭಿನನ್ದಿತಾಯ ಚ ಸತ್ತೇ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಪಸಾದೇತಿ, ಅಲೂಖಸಭಾವೋ ಚ ಹೋತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರೀ, ಮಹೇಸಕ್ಖೋ ಚ ಹೋತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ। ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಾಭಾವೇನ ಕಲ್ಯಾಣೇ ಸಹಾಯೇ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸೀಸಚ್ಛೇದಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋಪಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಸ್ಸನತೋ ಅಕೋತೂಹಲಮಙ್ಗಲಿಕೋ ಚ ಹೋತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಚಸ್ಸ ಸದ್ಧಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ ಮೂಲಜಾತಾ, ಸದ್ದಹತಿ ಚ ತಥಾಗತಾನಂ ಬೋಧಿಂ, ಸಮಯನ್ತರೇಸು ನಾಭಿರಮತಿ ಉಕ್ಕಾರಟ್ಠಾನೇ ರಾಜಹಂಸೋ ವಿಯ, ಲಕ್ಖಣತ್ತಯವಿಜಾನನೇ ಕುಸಲೋ ಹೋತಿ, ಅನ್ತೇ ಚ ಅನಾವರಣಞಾಣಲಾಭೀ, ಯಾವ ಚ ಬೋಧಿಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಾವ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಉಕ್ಕಟ್ಠುಕ್ಕಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ಉಳಾರುಳಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಾಪುಣಾತಿ।
‘‘ಇತಿ ವಾರಿತ್ತಸೀಲೇ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ।
ಚಾರಿತ್ತಸೀಲೇ ಪನ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಇಧ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾನಂ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯಾನಂ ಅಭಿವಾದನಂ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಂ ಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಂ ಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ, ತಥಾ ತೇಸಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಗಿಲಾನಾನಂ ಕಾಯವೇಯ್ಯಾವಟಿಕಂ, ವಾಚಾಯ ಪುಚ್ಛನಞ್ಚ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಸುಭಾಸಿತಪದಾನಿ ಸುತ್ವಾ ಸಾಧುಕಾರಂ ಕತ್ತಾ
ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಾಸು ಅತ್ಥೂಪಸಂಹಿತಾಸು ಸತ್ತಾನಂ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ಅನಲಸೋ ಸಹಾಯಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಬ್ಯಾಧಿಆದಿದುಕ್ಖೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಪತಿಕಾರವಿಧಾಯಕೋ, ಞಾತಿಭೋಗಾದಿಬ್ಯಸನಪತಿತೇಸು ಸೋಕಪನೋದನೋ, ಉಲ್ಲುಮ್ಪನಸಭಾವಾವಟ್ಠಿತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಹಾರಹಾನಂ ಧಮ್ಮೇನೇವ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಕೋ ಯಾವದೇವ ಅಕುಸಲಾ ವುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಕುಸಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಾಯ, ಪಗ್ಗಹಾರಹಾನಂ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಕೋ। ಯಾನಿ ಪುರಿಮಕಾನಂ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಉಳಾರತಮಾನಿ ಪರಮದುಕ್ಕರಾನಿ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವಾನಿ ಸತ್ತಾನಂ ಏಕನ್ತಹಿತಸುಖಾವಹಾನಿ ಚರಿತಾನಿ, ಯೇಹಿ ನೇಸಂ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಪರಿಪಾಕಂ ಅಗಮಿಂಸು, ತಾನಿ ಸುತ್ವಾ ಅನುಬ್ಬಿಗ್ಗೋ ಅನುತ್ರಾಸೋ ‘‘ತೇಪಿ ಮಹಾಪುರಿಸಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಏವ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಾದಿಸಾಯ ಉಳಾರತಮಾಯ ಆನುಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೇಸು ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾ ಅಹೇಸುಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಯಾಪಿ ಸೀಲಾದಿಸಿಕ್ಖಾಸು ಸಮ್ಮದೇವ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಯಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಹಮ್ಪಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ಏಕನ್ತತೋ ಪದಂ ಅನುಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸದ್ಧಾಪುರೇಚಾರಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ।
ತಥಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಲ್ಯಾಣೋ ಹೋತಿ ವಿವಟಾಪರಾಧೋ, ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಪವಿವಿತ್ತೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖಸಹೋ
ಯೇನ
ಆಪದಾಸು ಸಹಾಯಕಿಚ್ಚಂ ಅನುತಿಟ್ಠತಿ, ತೇಸಂ ತೇಸಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಪಕತಿಂ, ಸಭಾವಞ್ಚ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಯೇಹಿ ಯಥಾ ಸಂವಸಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತೇಹಿ ತಥಾ ಸಂವಸತಿ। ಯೇಸು ಚ ಯಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತೇಸು ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಅಕುಸಲತೋ ವುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಕುಸಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನವಸೇನ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ಪರಚಿತ್ತಾನುರಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಯಾವದೇವ ಕುಸಲಾಭಿವಡ್ಢಿಯಾ। ತಥಾ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯೇನಾಪಿ ಪರೋ ನ ಸಾಹಸಿತಬ್ಬೋ, ನ ಭಣ್ಡಿತಬ್ಬೋ, ನ ಮಙ್ಕುಭಾವಮಾಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ನ ಪರಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ, ನ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನೇ ಚೋದೇತಬ್ಬೋ, ನ ನೀಚತರಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಚತರೇ ಠಪೇತಬ್ಬೋ, ನ ಚ ಪರೇಸು ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಸೇವಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಅತಿಸೇವಿನಾ, ನ ಅಕಾಲಸೇವಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ।
ಯುತ್ತೇ ಪನ ಸತ್ತೇ ದೇಸಕಾಲಾನುರೂಪಂ ಸೇವತಿ, ನ ಚ ಪರೇಸಂ ಪುರತೋ ಪಿಯೇಪಿ ಗರಹತಿ, ಅಪ್ಪಿಯೇ ವಾ ಪಸಂಸತಿ, ನ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ವಿಸ್ಸಾಸೀ ಹೋತಿ, ನ ಧಮ್ಮಿಕಂ ಉಪನಿಮನ್ತನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ನಾಧಿಕಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೇ ಸದ್ಧಾನಿಸಂಸಕಥಾಯ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತಿ, ಸೀಲಸುತಚಾಗಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೇ
ಅಪಿಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೬) ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಇಧ ಆಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಸಾವಕಬೋಧಿಸತ್ತವಸೇನ ಸೀಲಕಥಾ ಆಗತಾ, ಇಧ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತವಸೇನ ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ಯತೋ ಇದಂ ಸೀಲಂ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಯಥಾ ನ ಅತ್ತನೋ ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಪರಿಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಿಯಾ, ಸುಗತಿಯಮ್ಪಿ ನ ರಜ್ಜಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ನ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ, ನ ದೇವ, ನ ಸಕ್ಕ, ನ ಮಾರ, ನ ಬ್ರಹ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಣಾಮೇತಿ, ತಥಾ ನ ಅತ್ತನೋ ತೇವಿಜ್ಜತಾಯ, ನ ಛಳಭಿಞ್ಞತಾಯ, ನ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಧಿಗಮಾಯ, ನ ಸಾವಕಬೋಧಿಯಾ, ನ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಯಾ ಪರಿಣಾಮೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅನುತ್ತರಸೀಲಾಲಙ್ಕಾರಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಮೇವ ಪರಿಣಾಮೇತೀತಿ ಅಯಂ ಸೀಲಪಾರಮಿಯಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ।
ತಥಾ ಯಸ್ಮಾ ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಆದೀನವದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಕಾಮೇಹಿ ಚ ಭವೇಹಿ ಚ ನಿಕ್ಖಮನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮೀ, ತಸ್ಮಾ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸನಿವಾಸನಟ್ಠಾನತಾಯ, ಪುತ್ತದಾರಾದೀಹಿ ಮಹಾಸಮ್ಬಾಧತಾಯ, ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದಿನಾನಾವಿಕಮ್ಮನ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಬ್ಯಾಕುಲತಾಯ ಚ ಘರಾವಾಸಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಾದೀನಂ ಅನೋಕಾಸತಂ, ಕಾಮಾನಞ್ಚ ‘‘ಸತ್ಥಧಾರಾಲಗ್ಗಮಧುಬಿನ್ದು ವಿಯ ಚ ಕದಲೀ ವಿಯ ಚ ಅವಲೇಯ್ಹಮಾನಪರಿತ್ತಸ್ಸಾದವಿಪುಲಾನತ್ಥಾನುಬನ್ಧಾ’’ತಿ ಚ ವಿಜ್ಜುಲತೋಭಾಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ನಚ್ಚಂ ವಿಯ ಪರಿತ್ತಕಾಲೂಪಲಬ್ಭಾ, ಉಮ್ಮತ್ತಕಾಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಯ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಯ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಾ, ಕರೀಸಾವಚ್ಛಾದನಮುಖಂ ವಿಯ ಪಟಿಕಾರಭೂತಾ, ಉದಕೇ ತೇಮಿತಙ್ಗುಲಿಯಾ ನಿಸಾರುದಕಪಾನಂ ವಿಯ ಅತಿತ್ತಿಕರಾ, ಛಾತಜ್ಝತ್ತಭೋಜನಂ ವಿಯ ಸಾಬಾಧಾ, ಬಲಿಸಾಮಿಸಂ ವಿಯ ಬ್ಯಾಸನುಪನಿಪಾತಕಾರಣಾ (ಬ್ಯಸನಸನ್ನಿಪಾತಕಾರಣಾ – ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭), ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪೋ ವಿಯ ಕಾಲತ್ತಯೇಪಿ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ, ಮಕ್ಕಟಾಲೇಪೋ ವಿಯ ಬನ್ಧನನಿಮಿತ್ತಾ, ಘಾತಕಾವಚ್ಛಾದನಕಿಮಾಲಯೋ ವಿಯ ಅನತ್ಥಚ್ಛಾದನಾ, ಸಪತ್ತಗಾಮವಾಸೋ ವಿಯ ಭಯಟ್ಠಾನಭೂತಾ, ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಪೋಸಕೋ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಮಾರಾದೀನಂ ಆಮಿಸಭೂತಾ, ಛಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ವಿಯ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾ, ಕೋಟರಗ್ಗಿ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಮೂಲಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ತಾವ ಅನುಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಮನುತಿಟ್ಠನ್ತೇನ ಮಹಾಸತ್ತೇನ ಅಸತಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಕಮ್ಮವಾದೀನಂ ಕಿರಿಯವಾದೀನಂ ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅನುಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ। ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಸು ತೇಸಂ ಸಾಸನೇ ಏವ ಪಬ್ಬಜಿತಬ್ಬಂ। ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ತಸ್ಸಾ ಏವ ಸೀಲಪಾರಮಿಯಾ ವೋದಾಪನತ್ಥಂ ಧುತಗುಣಾ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಾ। ಸಮಾದಿನ್ನಧುತಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಮಹಾಪುರಿಸಾ ಸಮ್ಮದೇವ ತೇ ಪರಿಹರನ್ತಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾಸನ್ತುಟ್ಠಸಲ್ಲೇಖಪವಿವೇಕಅಸಂಸಗ್ಗವೀರಿಯಾರಮ್ಭಸುಭರತಾದಿಗುಣಸಲಿಲವಿಕ್ಖಾಲಿತಕಿಲೇಸಮಲತಾಯ ಅನವಜ್ಜಸೀಲವತಗುಣಪರಿಸುದ್ಧಸಮಾಚಾರಾ ಪೋರಾಣೇ ಅರಿಯವಂಸತ್ತಯೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಚತುತ್ಥಂ ಭಾವನಾರಾಮತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಿಯವಂಸಂ ಗನ್ತುಂ ಚತ್ತಾರೀಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರನ್ತಿ। ಏವಞ್ಹಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮೀ ಪಾರಿಪೂರಿತಾ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ತೇರಸಹಿ ಧುತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ ಕಸಿಣಾನಿ ದಸಾಸುಭಾನಿ ದಸಾನುಸ್ಸತಿಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ ಏಕಾ ಸಞ್ಞಾ ಏಕಂ ವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೀಸ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ, ಭಾವನಾವಿಧಾನಞ್ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ತಂ ಪನೇತಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಸ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೨, ೪೭) ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಸಾವಕಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮಿಯಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾ ಆಲೋಕೋ ವಿಯ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಮೋಹೇನ ಸಹ ನ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮೋಹಕಾರಣಾನಿ ತಾವ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಪರಿವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥಿಮಾನಿ ಮೋಹಕಾರಣಾನಿ-ಅರತಿ ತನ್ದೀ ವಿಜಮ್ಭಿತಾ ಆಲಸಿಯಂ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮತಾ ನಿದ್ದಾಸೀಲತಾ ಅನಿಚ್ಛಯಸೀಲತಾ ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಅಕುತೂಹಲತಾ ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮಾನೋ ಅಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾ ಕಾಯಸ್ಸ ನಸಮ್ಮಾಪರಿಹಾರೋ ಅಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತತಾ ದುಪ್ಪಞ್ಞಾನಂ
ತತ್ಥಾಯಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಸ್ಸ ವಿಸಯವಿಭಾಗೋ – ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬಾವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದ್ವಾದಸಪದಿಕೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ, ತಥಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಾ ಚ, ಯಾನಿ ಚ ಲೋಕೇ ಅನವಜ್ಜಾನಿ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಾನಿ, ಯೋ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖವಿಧಾನನಯೋ ಬ್ಯಾಕರಣವಿಸೇಸೋ। ಇತಿ ಏವಂ ಪಕಾರಂ ಸಕಲಮೇವ ಸುತವಿಸಯಂ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ, ಸತಿಯಾ, ವೀರಿಯೇನ ಚ ಸಾಧುಕಂ ಉಗ್ಗಹಣಸವನಧಾರಣಪರಿಚಯಪರಿಪುಚ್ಛಾಹಿ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಚ ಪರೇಸಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ ಸುತಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಸು ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಾ ಪಟಿಭಾನಭೂತಾ, ಆಯಾಪಾಯಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಭೂತಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಹಿತೇಸಿತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಆಕಾರಪರಿತಕ್ಕನಮುಖೇನ ಚೇವ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮಾಪೇನ್ತೇನ ಚ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಾ।
ಖನ್ಧಾದೀನಂಯೇವ ಪನ ಸಲಕ್ಖಣಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಲೋಕಿಯಪರಿಞ್ಞಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾಪಞ್ಞಾ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮಿದಂ, ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚ, ನ ಏತ್ಥ ಕೋಚಿ ಕತ್ತಾ ವಾ ಕಾರೇತಾ ವಾ, ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಂ, ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಧಮ್ಮೇ, ಬಾಹಿರಕಧಮ್ಮೇ ಚ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ತತ್ಥ ಆಸಙ್ಗಂ ಪಜಹನ್ತೋ, ಪರೇ ಚ ತತ್ಥ ತಂ ಪಜಹಾಪೇನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಕರುಣಾವಸೇನೇವ ಯಾವ ನ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಹತ್ಥತಲಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಾವ ಯಾನತ್ತಯೇ ಸತ್ತೇ ಅವತಾರಣಪರಿಪಾಚನೇಹಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ, ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಚ ಲೋಕಿಯವಸೀಭಾವಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪುಣಾತಿ।
ತತ್ಥ ಯಾಚಿಮಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಞಾಣಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣನ್ತಿ ಸಪರಿಭಣ್ಡಾ ಪಞ್ಚಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾ, ಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಯಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತಥಾ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೇನ ಮಹಾಸತ್ತೇನ ಪಾರಮೀಪರಿಪೂರಣತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಆಬದ್ಧಪರಿಕರಣೇನ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ ಅಜ್ಜ ಮಯಾ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರೋ, ಞಾಣಸಮ್ಭಾರೋ ವಾ ಉಪಚಿತೋ, ಕಿಂ ವಾ ಮಯಾ ಪರಹಿತಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೇನ ಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಕರಣೀಯೋ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪಕಾರಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಗ್ಗಹಭೂತಂ ವತ್ಥುಂ, ಕಾಯಂ, ಜೀವಿತಞ್ಚ ನಿರಪೇಕ್ಖನಚಿತ್ತೇನ ಓಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ ಕಾಯೇನ, ವಾಚಾಯ ವಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ನಿನ್ನಚಿತ್ತೇನೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಬೋಧಿಯಾ ಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಂ, ಉಳಾರೇಹಿ, ಇತ್ತರೇಹಿ ಚ ಕಾಮೇಹಿ ವಿನಿವತ್ತಚಿತ್ತೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಾಸು ಚ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಸು ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ।
ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸತ್ತಹಿತೇ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದಿಸಬ್ಬಸಹೇನ ಅವಿಸಂವಾದಿನಾ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತಾ ಅನೋಧಿಸೋ ಮೇತ್ತಾಯ, ಕರುಣಾಯ ಚ ಫರಿತಬ್ಬಾ। ಯಾ ಕಾಚಿ ಸತ್ತಾನಂ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಅತ್ತನಿ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಾ। ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಪುಞ್ಞಂ ಅಬ್ಭನುಮೋದಿತಬ್ಬಂ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಮಹನ್ತತಾ ಮಹಾನುಭಾವತಾ
ಅಪಿಚ ಸತ್ತಾನಂ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಂ, ಪರಿಪಾಲನತ್ಥಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಂ, ಜೀವಿತಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಸೀತುಣ್ಹವಾತಾತಪಾದಿದುಕ್ಖಪತಿಕಾರೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ ಚ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ ಚ, ಯಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತದುಕ್ಖಪತಿಕಾರಜಂ ಸುಖಂ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲಭತಿ, ತಥಾ ರಮಣೀಯೇಸು ಆರಾಮುಯ್ಯಾನಪಾಸಾದತಳಾಕಾದೀಸು
ಸಮಾಹಿತಭೂಮಿಯಂ ಪನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಅತ್ತನಾ ಯಥಾನುಭೂತಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪೀತಿಂ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿಂ, ಸುಖಂ, ಸಮಾಧಿಂ, ಯಥಾಭೂತಞಾಣಞ್ಚ ಸತ್ತೇಸು ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ಉಪಸಂಹರತಿ ಪರಿಣಾಮೇತಿ, ತಥಾ ಮಹತಿ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇ, ತಸ್ಸ ಚ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖೇ ನಿಮುಗ್ಗಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ರಾಪಿ ಖಾದನಛೇದನಭೇದನಸೇದನಪಿಸನಹಿಂಸನಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಾದಿಜನಿತಾ ದುಕ್ಖಾ ತಿಬ್ಬಾ ಖರಾ ಕಟುಕಾ ವೇದನಾ ನಿರನ್ತರಂ ಚಿರಕಾಲಂ ವೇದಯನ್ತೇ ನರಕೇ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಕುಜ್ಝನಸನ್ತಾಸನವಿಸೋಧನಹಿಂಸನಪರಾಧೀನತಾದೀಹಿ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತೇ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇ, ಜೋತಿಮಾಲಾಕುಲಸರೀರೇ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸವಾತಾತಪಾದೀಹಿ ಡಯ್ಹಮಾನೇ, ವಿಸುಸ್ಸಮಾನೇ ಚ ವನ್ತಖೇಳಾದಿಆಹಾರೇ, ಉದ್ಧಬಾಹು ವಿರವನ್ತೇ ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಾದಿಕೇ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ವೇದಯಮಾನೇ ಪೇತೇ ಚ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ಮಹನ್ತಂ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪುಣನ್ತೇ ಹತ್ಥಚ್ಛೇದಾದಿಕರಣಯೋಗೇನ ದುಬ್ಬಣ್ಣದುದ್ದಸಿಕದಲಿದ್ದಾದಿಭಾವೇನ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾದಿಆಬಾಧಯೋಗೇನ ಬಲವನ್ತೇಹಿ ಅಭಿಭವನೀಯತೋ, ಪರೇಸಂ ವಹನತೋ, ಪರಾಧೀನತೋ ಚ ನರಕೇ, ಪೇತೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇ ಚ ಅತಿಸಯನ್ತೇ ಅಪಾಯದುಕ್ಖನಿಬ್ಬಿಸೇಸಂ ದುಕ್ಖಮನುಭವನ್ತೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಚ ತಥಾ ವಿಸಯಪರಿಭೋಗವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತತಾಯ ರಾಗಾದಿಪರಿಳಾಹೇನ ಡಯ್ಹಮಾನೇ ವಾತವೇಗಸಮುಟ್ಠಿತಜಾಲಾಸಮಿದ್ಧಸುಕ್ಖಕಟ್ಠಸನ್ನಿಪಾತೇ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿಯ ಅನುಪಸನ್ತಪರಿಳಾಹವುತ್ತಿಕೇ ಅನುಪಸನ್ತನಿಹತಪರಾಧೀನೇ
ಅಪಿಚ ‘‘ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾಪರಿಮೇಯ್ಯವಿಪುಲೋಳಾರವಿಮಲನಿರುಪಮನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಗುಣಗಣನಿಚಯನಿದಾನಭೂತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಭಾವಸ್ಸ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಹಂಸನಯೋಗ್ಗಂ ವೀರಿಯಂ ನಾಮ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವಮೇವ, ಯಂ ನ ಪಚುರಜನಾ ಸೋತುಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕುಣನ್ತಿ, ಪಗೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತುಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಿವಿಧಾ ಅಭಿನೀಹಾರಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ, ಚತಸ್ಸೋ ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯೋ, (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೪) ಚತ್ತಾರಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂನಿ
ಇತಿ
ಕೋ ವಿಭಾಗೋತಿ –
ಸಾಮಞ್ಞಭೇದತೋ ಏತಾ, ದಸವಿಧಾ ವಿಭಾಗತೋ।
ತಿಧಾ ಹುತ್ವಾನ ಪಚ್ಚೇಕಂ, ಸಮತಿಂಸವಿಧಾ ಸಮಂ॥
ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಹಿ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಕತಾಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಕೇಚಿ। ‘‘ಸಮುದಾಗಮನಕಾಲೇಸು ಪೂರಿಯಮಾನಾ ಪಾರಮಿಯೋ, ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂಮಿಯಂ ಪುಣ್ಣಾ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ, ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋ। ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂಮಿಯಂ ವಾ ಪರಹಿತಕರಣತೋ ಪಾರಮಿಯೋ, ಅತ್ತಹಿತಕರಣತೋ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ, ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯಂ ಬಲವೇಸಾರಜ್ಜಸಮಧಿಗಮೇನ ಉಭಯಹಿತಪರಿಪೂರಣತೋ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಏವಂ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಪಣಿಧಾನಾರಮ್ಭಪರಿನಿಟ್ಠಾನೇಸು ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ’’ತಿ ಅಪರೇ। ‘‘ದೋಸುಪಸಮಕರುಣಾಪಕತಿಕಾನಂ ಭವಸುಖವಿಮುತ್ತಿಸುಖಪರಮಸುಖಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಪುಞ್ಞೂಪಚಯಭೇದತೋ ತಬ್ಬಿಭಾಗೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇ।
‘‘ಲಜ್ಜಾಸತಿಮಾನಾಪಸ್ಸಯಾನಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾಧಿಪತೀನಂ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಗರುಕಾನಂ ತಾರಿತತರಿತತಾರಯಿತೂನಂ ಅನುಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಪಾರಮೀಉಪಪಾರಮೀಪರಮತ್ಥಪಾರಮೀಹಿ ಬೋಧಿತ್ತಯಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ‘‘ಚಿತ್ತಪಣಿಧಿತೋ ಯಾವ ವಚೀಪಣಿಧಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಸಮ್ಭಾರಾ ಪಾರಮಿಯೋ ಅಪರೇ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘‘ಪರಪುಞ್ಞಾನುಮೋದನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಸಮ್ಭಾರಾ ಪಾರಮಿಯೋ, ಪರೇಸಂ ಕಾರಾಪನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ, ಸಯಂ ಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ‘‘ಭವಸುಖಾವಹೋ ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರೋ ಪಾರಮೀ, ಅತ್ತನೋ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಾವಹೋ ಉಪಪಾರಮೀ, ಪರೇಸಂ ತದುಭಯಸುಖಾವಹೋ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮೀ’’ತಿ ಏಕೇ।
ಪುತ್ತದಾರಧನಾದಿಉಪಕರಣಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಪನ ದಾನಪಾರಮೀ, ಅತ್ತನೋ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ದಾನಉಪಪಾರಮೀ, ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ದಾನಪರಮತ್ಥಪಾರಮೀ। ತಥಾ ಪುತ್ತದಾರಾದಿಕಸ್ಸ ತಿವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಹೇತು ಅವೀತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಸೀಲಪಾರಮಿಯೋ, ತೇಸು ಏವ ತಿವಿಧೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಆಲಯಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮನವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮಿಯೋ, ಉಪಕರಣಅಙ್ಗಜೀವಿತತಣ್ಹಂ ಸಮೂಹನಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಾಹಿತವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಯೋ, ಯಥಾವುತ್ತಭೇದಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಾದೀನಂ ವಾಯಮನವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ವೀರಿಯಪಾರಮಿಯೋ, ಉಪಕರಣಅಙ್ಗಜೀವಿತನ್ತರಾಯಕರಾನಂ ಖಮನವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಖನ್ತಿಪಾರಮಿಯೋ, ಉಪಕರಣಅಙ್ಗಜೀವಿತಹೇತು ಸಚ್ಚಾಪರಿಚ್ಚಾಗವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಸಚ್ಚಪಾರಮಿಯೋ, ದಾನಾದಿಪಾರಮಿಯೋ ಅಕುಪ್ಪಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ಸಮಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಉಪಕರಣಾದಿವಿನಾಸೇಪಿ ಅಚಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಪಾರಮಿಯೋ, ಉಪಕರಣಾದಿವಿಘಾತಕೇಸುಪಿ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾಯ ಅವಿಜಹನವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಮೇತ್ತಾಪಾರಮಿಯೋ, ಯಥಾವುತ್ತವತ್ಥುತ್ತಯಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾಪಕಾರೇಸು ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತತಾಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮಿಯೋತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಏತಾಸಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕೋ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ –
ಯಥಾ ವಿಭಾಗತೋ ತಿಂಸ-ವಿಧಾ ಸಙ್ಗಹತೋ ದಸ।
ಛಪ್ಪಕಾರಾವ ಏತಾಸು, ಯುಗಳಾದೀಹಿ ಸಾಧಯೇ॥
ಯಥಾ ಹಿ ಏಸಾ ವಿಭಾಗತೋ ತಿಂಸವಿಧಾಪಿ ದಾನಪಾರಮಿಆದಿಭಾವತೋ ದಸವಿಧಾ, ಏವಂ ದಾನಸೀಲಖನ್ತಿವೀರಿಯಝಾನಪಞ್ಞಾಸಭಾವೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾ। ಏತಾಸು ಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮೀ ಸೀಲಪಾರಮಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ತಸ್ಸಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಭಾವೇ। ನೀವರಣವಿವೇಕಭಾವೇ ಪನ ಝಾನಪಾರಮಿಯಾ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಭಾವೇ ಛಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಸಚ್ಚಪಾರಮೀ ಸೀಲಪಾರಮಿಯಾ ಏಕದೇಸಾ ಏವ ವಚೀಸಚ್ಚವಿರತಿಸಚ್ಚಪಕ್ಖೇ। ಞಾಣಸಚ್ಚಪಕ್ಖೇ
ಏತೇಸಞ್ಚ ದಾನಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಗುಣಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ಪಞ್ಚದಸ ಯುಗಳಾದೀನಿ ಪಞ್ಚದಸ ಯುಗಳಾದಿಸಾಧಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ದಾನಸೀಲಯುಗಳೇನ ಪರಹಿತಾಹಿತಾನಂ ಕರಣಾಕರಣಯುಗಳಸಿದ್ಧಿ, ದಾನಖನ್ತಿಯುಗಳೇನ ಅಲೋಭಾದೋಸಯುಗಳಸಿದ್ಧಿ, ದಾನವೀರಿಯಯುಗಳೇನ ಚಾಗಸುತಯುಗಳಸಿದ್ಧಿ, ದಾನಝಾನಯುಗಳೇನ ಕಾಮದೋಸಪ್ಪಹಾನಯುಗಳಸಿದ್ಧಿ, ದಾನಪಞ್ಞಾಯುಗಳೇನ ಅರಿಯಯಾನಧುರಯುಗಳಸಿದ್ಧಿ, ಸೀಲಖನ್ತಿದ್ವಯೇನ ಪಯೋಗಾಸಯಸುದ್ಧದ್ವಯಸಿದ್ಧಿ, ಸೀಲವೀರಿಯದ್ವಯೇನ ಭಾವನಾದ್ವಯಸಿದ್ಧಿ, ಸೀಲಝಾನದ್ವಯೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನದ್ವಯಸಿದ್ಧಿ, ಸೀಲಪಞ್ಞಾದ್ವಯೇನ ದಾನದ್ವಯಸಿದ್ಧಿ, ಖನ್ತಿವೀರಿಯದ್ವಯೇನ ಖಮಾತೇಜದ್ವಯಸಿದ್ಧಿ, ಖನ್ತಿಝಾನದುಕೇನ ವಿರೋಧಾನುರೋಧಪ್ಪಹಾನದುಕಸಿದ್ಧಿ, ಖನ್ತಿಪಞ್ಞಾದುಕೇನ ಸುಞ್ಞತಾಖನ್ತಿಪಟಿವೇಧದುಕಸಿದ್ಧಿ, ವೀರಿಯಝಾನದುಕೇನ ಪಗ್ಗಹಾವಿಕ್ಖೇಪದುಕಸಿದ್ಧಿ, ವೀರಿಯಪಞ್ಞಾದುಕೇನ ಸರಣದುಕಸಿದ್ಧಿ, ಝಾನಪಞ್ಞಾದುಕೇನ ಯಾನದುಕಸಿದ್ಧಿ। ದಾನಸೀಲಖನ್ತಿತಿಕೇನ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಪ್ಪಹಾನತಿಕಸಿದ್ಧಿ, ದಾನಸೀಲವೀರಿಯತಿಕೇನ ಭೋಗಜೀವಿತಕಾಯಸಾರಾದಾನತಿಕಸಿದ್ಧಿ, ದಾನಸೀಲಝಾನತಿಕೇನ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುತಿಕಸಿದ್ಧಿ, ದಾನಸೀಲಪಞ್ಞಾತಿಕೇನ ಆಮಿಸಾಭಯಧಮ್ಮದಾನತಿಕಸಿದ್ಧೀತಿ ಏವಂ ಇತರೇಹಿಪಿ ತಿಕೇಹಿ, ಚತುಕ್ಕಾದೀಹಿ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತಿಕಾನಿ, ಚತುಕ್ಕಾದೀನಿ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಏವಂ ಛಬ್ಬಿಧಾನಮ್ಪಿ ಪನ ಇಮಾಸಂ ಪಾರಮೀನಂ ಚತೂಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಬ್ಬಪಾರಮೀನಂ ಸಮೂಹಸಙ್ಗಹತೋ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಚ್ಚಞ್ಚ ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ಸಚ್ಚಸ್ಸ ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ತತ್ಥ ಅವಿಸೇಸತೋ ತಾವ ಕತಾಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಅನುಕಮ್ಪಿತಸಬ್ಬಸತ್ತಸ್ಸ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಸಬ್ಬಪಾರಮೀಪರಿಗ್ಗಹತೋ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಬ್ಬಪಾರಮಿತಾಗುಣೇಹಿ ಉಪಸಮನತೋ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ತೇಹಿ ಏವ ಪರಹಿತೇಸು ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲತೋ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಂ।
ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ‘‘ಯಾಚಕಾನಂ ಜನಾನಂ ಅವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನತೋ, ಪಟಿಞ್ಞಂ ಅವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ ದಾನತೋ, ದಾನಂ ಅವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ ಅನುಮೋದನತೋ
ತತ್ಥ ಞೇಯ್ಯಪಟಿಞ್ಞಾನುವಿಧಾನೇಹಿ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮಪರಿಚ್ಚಾಗೇಹಿ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ದೋಸದುಕ್ಖವೂಪಸಮೇಹಿ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಅನುಬೋಧಪಟಿವೇಧೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ತಿವಿಧಸಚ್ಚಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ದೋಸತ್ತಯವಿರೋಧಿ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಿವಿಧಚಾಗಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ದೋಸತ್ತಯವಿರೋಧಿ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಿವಿಧವೂಪಸಮಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ದೋಸತ್ತಯವಿರೋಧಿ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಿವಿಧಞಾಣಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ದೋಸತ್ತಯವಿರೋಧಿ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ ಚಾಗೂಪಸಮಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ, ಪಟಿಞ್ಞಾನುವಿಧಾನತೋ ಚ। ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ ಸಚ್ಚೂಪಸಮಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ, ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಚಾಗಫಲತ್ತಾ ಚ। ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ ಸಚ್ಚಚಾಗಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೂಪಸಮನತೋ, ಕಮ್ಮಪರಿಳಾಹೂಪಸಮನತೋ ಚ। ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ ಸಚ್ಚಚಾಗೂಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತೋ, ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತನತೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಸಚ್ಚಪ್ಪಭಾವಿತಾ ಚಾಗಪರಿಬ್ಯಞ್ಜಿತಾ ಉಪಸಮೋಪಬ್ರೂಹಿತಾ ಪಞ್ಞಾಪರಿಸುದ್ಧಾ। ಸಚ್ಚಞ್ಹಿ ಏತಾಸಂ ಜನಕಹೇತು, ಚಾಗೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಹೇತು, ಉಪಸಮೋ ಪರಿಬುದ್ಧಿಹೇತು ಪಞ್ಞಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಹೇತು। ತಥಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಪಟಿಞ್ಞತ್ತಾ, ಮಜ್ಝೇ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತಪಣಿಧಾನಸ್ಸ
ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಅನ್ತಿಮಭವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಚತುರಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣಂ। ಪರಿಪುಣ್ಣಚತುರಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಹಿ ಚರಿಮಕಭವೂಪಪತ್ತೀತಿ ಏಕೇ। ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿಅಭಿನಿಕ್ಖಮನೇಸು ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಸಚ್ಚಾನುಪರಿವತ್ತಿನಾ ವಚಸಾ ‘‘ಅಗ್ಗೋಹಮಸ್ಮಿ ಲೋಕಸ್ಸ, ಜೇಟ್ಠೋಹಮಸ್ಮಿ ಲೋಕಸ್ಸ, ಸೇಟ್ಠೋಹಮಸ್ಮಿ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೦೭) ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಸೀಹನಾದಂ ನದಿ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಜಿಣ್ಣಾತುರಮತಪಬ್ಬಜಿತದಸ್ಸಾವಿನೋ ಚತುಧಮ್ಮಪ್ಪದೇಸಕೋವಿದಸ್ಸ ಯೋಬ್ಬನಾರೋಗ್ಯಜೀವಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಮದಾನಂ ಉಪಸಮೋ, ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಮಹತೋ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟಸ್ಸ, ಹತ್ಥಗತಸ್ಸ ಚ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಸ್ಸ ಅನಪೇಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ।
ದುತಿಯೇ ಠಾನೇ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಚತುರಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಂ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಅಭಿಸಮಯೋ। ತತೋ ಹಿ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸುಪಕ್ಕಿಲೇಸಪರಿಚ್ಚಾಗೋ। ತತೋ ಹಿ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಪರಮೂಪಸಮಸಮ್ಪತ್ತಿ। ತತೋ ಹಿ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಅನಾವರಣಞಾಣಪಟಿಲಾಭೋ। ತತೋ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ, ತಂ ಅಸಿದ್ಧಂ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಾಪಿ ಪರಮತ್ಥಭಾವತೋ।
ತತಿಯೇ ಠಾನೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನೇ ಚತುರಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ದ್ವಾದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚದೇಸನಾಯ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಮಹಾಯಾಗಕರಣೇನ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಸಯಂ ಉಪಸನ್ತಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ಉಪಸಮನೇನ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ
ಚತುತ್ಥೇ
ತತ್ರ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸೇನ ಮೇತ್ತಾಖೇತ್ತೇ ಅಭಿಜಾತಿಯಂ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣಮಭಿಬ್ಯತ್ತಂ, ವಿಸೇಸೇನ ಕರುಣಾಖೇತ್ತೇ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣಮಭಿಬ್ಯತ್ತಂ, ವಿಸೇಸೇನ ಮುದಿತಾಖೇತ್ತೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನೇ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣಮಭಿಬ್ಯತ್ತಂ, ವಿಸೇಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾಖೇತ್ತೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣಮಭಿಬ್ಯತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತತ್ರಾಪಿ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಸಂವಾಸೇನ ಸೀಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಸಂವೋಹಾರೇನ ಸೋಚೇಯ್ಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಆಪದಾಸು ಥಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗತಸ್ಸ ಸಾಕಚ್ಛಾಯ ಪಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸೀಲಾಜೀವಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ದೋಸಾಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ, ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಅನಭಿಸಙ್ಗತೋ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಭಯಾಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಅನುಪರೋಧತೋ, ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಮೋಹಾಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧತೋ।
ತಥಾ ಪಠಮೇನ ಅದುಟ್ಠೋ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ದುತಿಯೇನ ಅಲುದ್ಧೋ ಪಟಿಸೇವತಿ, ತತಿಯೇನ ಅಭೀತೋ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಚತುತ್ಥೇನ ಅಸಂಮೂಳ್ಹೋ ವಿನೋದೇತಿ। ಪಠಮೇನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿ, ಇತರೇಹಿ ಪವಿವೇಕಉಪಸಮಸಮ್ಬೋಧಿಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ವಿವೇಕಜಪೀತಿಸುಖಸಮಾಧಿಜಪೀತಿಸುಖಅಪೀತಿಜಕಾಯಸುಖ ಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಜಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿಯೋ ಏತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏವಮನೇಕಗುಣಾನುಬನ್ಧೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಬ್ಬಪಾರಮಿಸಮೂಹಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಚ ಚತೂಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಬ್ಬಪಾರಮಿಸಙ್ಗಹೋ, ಏವಂ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಹಿಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹಿ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೋ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹಿ ದಾನಾದಿಗುಣಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಾ ಭವನ್ತಿ ಬುದ್ಧತ್ತಸಿದ್ಧಿಪರಿಯೋಸಾನಾತಿ। ಏವಮೇತಾಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕೋ ಸಮ್ಪಾದನೂಪಾಯೋತಿ –
ಸಬ್ಬಾಸಂ ಪನ ತಾಸಮ್ಪಿ, ಉಪಾಯೋತಿ ಸಮ್ಪಾದನೇ।
ಅವೇಕಲ್ಲಾದಯೋ ಅತ್ತ-ನಿಯ್ಯಾತನಾದಯೋ ಮತಾ॥
ಸಕಲಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಪುಞ್ಞಾದಿಸಮ್ಭಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಸಮ್ಭರಣಂ ಅವೇಕಲ್ಲಕಾರಿತಾಯೋಗೇನ, ತತ್ಥ ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಆದರಬಹುಮಾನಯೋಗೇನ, ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿತಾ ನಿರನ್ತರಪಯೋಗೇನ, ಚಿರಕಾಲಾದಿಯೋಗೋ ಚ ಅನ್ತರಾ ಅವೋಸಾನಾಪಜ್ಜನೇನಾತಿ। ತಂ ಪನಸ್ಸ ಕಾಲಪರಿಮಾಣಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಇತಿ ಚತುರಙ್ಗಯೋಗೋ ಏತಾಸಂ ಪಾರಮೀನಂ ಸಮ್ಪಾದನೂಪಾಯೋ।
ತಥಾ ಮಹಾಸತ್ತೇನ ಬೋಧಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಾಯ ಬುದ್ಧಾನಂ ಪುರೇತರಮೇವ ಅತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾತೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಇಮಾಹಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ನಿಯ್ಯಾತೇಮೀ’’ತಿ। ತಂ ತಂ ಪರಿಗ್ಗಹವತ್ಥುಞ್ಚ ಪಟಿಲಾಭತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ದಾನಮುಖೇ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮಯ್ಹಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರಜಾತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸತಿ ಯಾಚಕೇ ದಸ್ಸಾಮಿ, ತೇಸಂ ಪನ ದಿನ್ನಾವಸೇಸಂ ಏವ ಮಯಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಏವಞ್ಹಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ಪರಿಚ್ಚಾಗಾಯ ಕತೇ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪರಿಗ್ಗಹವತ್ಥು ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಂ, ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ವಾ, ತತ್ಥ ಯೇ ಇಮೇ ಪುಬ್ಬೇ ದಾನೇ ಅಕತಪರಿಚಯೋ, ಪರಿಗ್ಗಹವತ್ಥುಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಭಾವೋ, ಉಳಾರಮನುಞ್ಞತಾ, ಪರಿಕ್ಖಯಚಿನ್ತಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದಾನವಿನಿಬನ್ಧಾ। ತೇಸು ಯದಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು, ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಚ ಯಾಚಕಜನೇ ದಾನೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ನ ಕಮತಿ, ತೇನ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಅದ್ಧಾಹಂ ದಾನೇ ಪುಬ್ಬೇ ಅಕತಪರಿಚಯೋ, ತೇನ ಮೇ ಏತರಹಿ ದಾತುಕಮ್ಯತಾ ಚಿತ್ತೇ ನ ಸಣ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ಸೋ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಇತೋ ಪರಂ ದಾನಾಭಿರತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಹನ್ದಾಹಂ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮಿ, ನನು ಮಯಾ ಪಟಿಕಚ್ಚೇವ ಪರಿಗ್ಗಹವತ್ಥುಂ ಯಾಚಕಾನಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ ದಾನಂ ದೇತಿ ಮುತ್ತಚಾಗೋ ಪಯತಪಾಣಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗರತೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ದಾನಸಂವಿಭಾಗರತೋ। ಏವಂ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಪಠಮೋ ದಾನವಿನಿಬನ್ಧೋ ಹತೋ ಹೋತಿ ವಿಹತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋ।
ತಥಾ ಮಹಾಸತ್ತೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಭಾವೇ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲೇ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅದಾನಸೀಲತಾಯ ಏತರಹಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲೋ ಜಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ಪರಿತ್ತೇನ ವಾ ಹೀನೇನ ವಾ ಯಥಾಲದ್ಧೇನ ದುತಿಯೋ ದಾನವಿನಿಬನ್ಧೋ ಹತೋ ಹೋತಿ ವಿಹತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋ।
ತಥಾ ಮಹಾಸತ್ತೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಳಾರಮನುಞ್ಞತಾಯ ಅದಾತುಕಮ್ಯತಾಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘‘ನನು ತಯಾ ಸಪ್ಪುರಿಸ ಉಳಾರತಮಾ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ ಅಭಿಪತ್ಥಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಂ ತಯಾ ಉಳಾರಮನುಞ್ಞೇ ಏವ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ದಾತುಂ ಯುತ್ತರೂಪ’’ನ್ತಿ। ಸೋ ಉಳಾರಂ, ಮನುಞ್ಞಞ್ಚ ದಾನಂ ದೇತಿ ಮುತ್ತಚಾಗೋ ಪಯತಪಾಣಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗರತೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ದಾನಸಂವಿಭಾಗರತೋ। ಏವಂ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ತತಿಯೋ ದಾನವಿನಿಬನ್ಧೋ ಹತೋ ಹೋತಿ ವಿಹತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋ।
ತಥಾ ಮಹಾಸತ್ತೋ ದಾನಂ ದೇನ್ತೋ ಯದಾ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಭೋಗಾನಂ ಸಭಾವೋ, ಯದಿದಂ ಖಯಧಮ್ಮತಾ ವಯಧಮ್ಮತಾ, ಅಪಿಚ ಮೇ ಪುಬ್ಬೇ ತಾದಿಸಸ್ಸ ದಾನಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ಏವಂ ಭೋಗಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಹನ್ದಾಹಂ ಯಥಾಲದ್ಧೇನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇನ ಪರಿತ್ತೇನ ವಾ, ವಿಪುಲೇನ ವಾ ದಾನಮೇವ ದದೇಯ್ಯಂ, ಯೇನಾಹಂ ಆಯತಿಂ ದಾನಪಾರಮಿಯಾ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ। ಸೋ ಯಥಾಲದ್ಧೇನ ದಾನಂ ದೇತಿ ಮುತ್ತಚಾಗೋ ಪಯತಪಾಣಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗರತೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ದಾನಸಂವಿಭಾಗರತೋ। ಏವಂ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥೋ ದಾನವಿನಿಬನ್ಧೋ ಹತೋ ಹೋತಿ ವಿಹತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋ। ಏವಂ ಯೇ ಯೇ ದಾನಪಾರಮಿಯಾ ವಿನಿಬನ್ಧಭೂತಾ ಅನತ್ಥಾ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿನೋದನಂ ಉಪಾಯೋ। ಯಥಾ ಚ ದಾನಪಾರಮಿಯಾ, ಏವಂ ಸೀಲಪಾರಮಿಆದೀಸುಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಪಿಚ ಯಂ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಂ, ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಬ್ಬಪಾರಮೀನಂ ಸಮ್ಪಾದನೂಪಾಯೋ, ಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ಸರೀರಸ್ಸ, ಸುಖೂಪಕರಣಾನಞ್ಚ ಉಪಚ್ಛೇದಕೇಸು ದುಸ್ಸಹೇಸುಪಿ ಕಿಚ್ಚೇಸು (ಕಿಚ್ಛೇಸು ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ದುರಭಿಸಮ್ಭವೇಸುಪಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಸಮುಪನೀತೇಸು ಅನತ್ಥೇಸು ತಿಬ್ಬೇಸು ಪಾಣಹರೇಸು ‘‘ಅಯಂ ಮಯಾ ಅತ್ತಭಾವೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೋ, ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಮ್ಪಿ ಏತಾಸಂ ಸಮ್ಪಾದನೂಪಾಯೋ।
ಅಪಿಚ ಸಮಾಸತೋ ಕತಾಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಸಿನೇಹಸ್ಸ ಪರಿಯಾದಾನಂ, (ಪರಿಸೋಸನಂ ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ಪರೇಸು ಚ ಸಿನೇಹಸ್ಸ ಪರಿವಡ್ಢನಂ ಏತಾಸಂ ಸಮ್ಪಾದನೂಪಾಯೋ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಧಿಗಮಾಯ ಹಿ ಕತಮಹಾಪಣಿಧಾನಸ್ಸ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಪರಿಜಾನನೇನ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು
ಮಹಾಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಮಹಾಕರುಣಾ, ಮಹಾಪಞ್ಞಾ ಚ ದಾನೇನ ಅಲಙ್ಕತಾ, ದಾನಂ ಪಿಯವಚನೇನ, ಪಿಯವಚನಂ ಅತ್ಥಚರಿಯಾಯ, ಅತ್ಥಚರಿಯಾ ಸಮಾನತ್ತತಾಯ ಅಲಙ್ಕತಾ, ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಚ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತೇ ಅತ್ತನಾ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸೇ ಕತ್ವಾ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೇಸು ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮಾನಸುಖದುಕ್ಖತಾಯ ಸಮಾನತ್ತತಾಸಿದ್ಧಿ। ಬುದ್ಧಭೂತಾನಮ್ಪಿ ಚ ತೇಹೇವ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಚತುರಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪರಿಪೂರಿತಾಭಿಬುದ್ಧೇಹಿ ಜನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕಸಙ್ಗಹಕರಣೇನ ಅಭಿವಿನಯನಂ ಸಿಜ್ಝತಿ। ದಾನಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪರಿಪೂರಿತಾಭಿಬುದ್ಧಂ। ಪಿಯವಚನಂ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ, ಅತ್ಥಚರಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ, ಸಮಾನತ್ತತಾ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪರಿಪೂರಿತಾಭಿಬುದ್ಧಾ। ತಥಾಗತಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇಹಿ ಸಮಾನತ್ತತಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ। ತತ್ರ ಹಿ ನೇಸಂ ಅವಿಸೇಸತೋ ಏಕೀಭಾವೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನತ್ಥಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ನಾನತ್ತ’’ತಿ। ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಸಚ್ಚೋ ಚಾಗೀ ಉಪಸನ್ತೋ, ಪಞ್ಞವಾ ಅನುಕಮ್ಪಕೋ।
ಸಮ್ಭತಸಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೋ, ಕಂ ನಾಮತ್ಥಂ ನ ಸಾಧಯೇ॥
ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ
ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಜಿನೋ॥
ವಿರತ್ತೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು, ಸತ್ತೇಸು ಚ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ।
ಸದಾ ಸತ್ತಹಿತೇ ಯುತ್ತೋ, ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಜಿನೋ॥
ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ, ಹಿತಾಯ ಚ ಸುಖಾಯ ಚ।
ಉಯ್ಯುತ್ತೋ ಅಕಿಲಾಸೂ ಚ, ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಜಿನೋ’’ತಿ॥ (ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ)।
ಕಿತ್ತಕೇನ ಕಾಲೇನ ಸಮ್ಪಾದನನ್ತಿ –
ಪಞ್ಞಾಧಿಕಾದಿಭೇದೇನ, ಉಗ್ಘಾಟಿತಞ್ಞುಆದಿನಾ।
ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ, ವಸಾ ಕಾಲೋ ತಿಧಾ ಮತೋ॥
ಹೇಟ್ಠಿಮೇನ ಹಿ ತಾವ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ, ಮಹಾಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ, ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಅಟ್ಠ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ, ಮಹಾಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ, ಉಪರಿಮೇನ ಪನ ಸೋಳಸ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ, ಮಹಾಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ। ಏತೇ ಚ ಭೇದಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಞ್ಞಾಧಿಕಸದ್ಧಾಧಿಕವೀರಿಯಾಧಿಕವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಞ್ಞಾಧಿಕಾನಞ್ಹಿ ಸದ್ಧಾ ಮನ್ದಾ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾ ತಿಕ್ಖಾ। ಸದ್ಧಾಧಿಕಾನಂ ಪಞ್ಞಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಹೋತಿ। ವೀರಿಯಾಧಿಕಾನಂ ಪಞ್ಞಾ ಮನ್ದಾ। ಪಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ ಅಭಿಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೪ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ।
ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ವೀರಿಯಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಮಜ್ಝಿಮಮುದುಭಾವೇನ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಅಯಂ ಕಾಲವಿಭಾಗೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಪನ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಿಕ್ಖಮಜ್ಝಿಮಮುದುಭಾವೇನ ಯಥಾವುತ್ತಕಾಲಭೇದೇನ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಾ ತೇಸಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ತಯೋಪೇತೇ ಕಾಲಭೇದಾ ಯುತ್ತಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ತಿವಿಧಾ ಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಣೇ ಭವನ್ತಿ ಏಕೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ, ಏಕೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ, ಏಕೋ ನೇಯ್ಯೋತಿ। ತೇಸು ಯೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ, ಸೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಚತುಪ್ಪದಗಾಥಂ ಸುಣನ್ತೋ ಗಾಥಾಯ ತತಿಯಪದೇ ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಏವ ಛಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಸಮತ್ಥುಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ಸಚೇ ಸಾವಕಬೋಧಿಯಂ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಸಿಯಾ।
ದುತಿಯೋ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಚತುಪ್ಪದಗಾಥಂ ಸುಣನ್ತೋ ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಏವ ಗಾಥಾಯ ಚತುತ್ಥಪದೇ ಛಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಸಮತ್ಥುಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ಯದಿ ಸಾವಕಬೋಧಿಯಂ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಸಿಯಾ।
ಇತರೋ
ತಯೋಪೇತೇ ವಿನಾ ಕಾಲಭೇದೇನ ಕತಾಭಿನೀಹಾರಾ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಲದ್ಧಬ್ಯಾಕರಣಾ ಚ ಅನುಕ್ಕಮೇನ
ಕೋ ಆನಿಸಂಸೋತಿ –
ಯೇ ತೇ ಕತಾಭಿನೀಹಾರಾನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ –
‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಬೋಧಿಯಾ ನಿಯತಾ ನರಾ।
ಸಂಸರಂ ದೀಘಮದ್ಧಾನಂ, ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತೇಹಿಪಿ॥
ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾ ಲೋಕನ್ತರೇಸು ಚ।
ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಾ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾ, ನ ಹೋನ್ತಿ ಕಾಲಕಞ್ಚಿಕಾ॥ (ಕಾಲಕಞ್ಚಿಕಾ ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ)।
ನ ಹೋನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಾ ಪಾಣಾ, ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾಪಿ ದುಗ್ಗತಿಂ।
ಜಾಯಮಾನಾ ಮನುಸ್ಸೇಸು, ಜಚ್ಚನ್ಧಾ ನ ಭವನ್ತಿ ತೇ॥
ಸೋತವೇಕಲ್ಲತಾ ನತ್ಥಿ, ನ ಭವನ್ತಿ ಮೂಗಪಕ್ಖಿಕಾ।
ಇತ್ಥಿಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಪಣ್ಡಕಾ॥
ನ ಭವನ್ತಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಬೋಧಿಯಾ ನಿಯತಾ ನರಾ।
ಮುತ್ತಾ ಆನನ್ತರಿಕೇಹಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುದ್ಧಗೋಚರಾ॥
ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ
ವಸಮಾನಾಪಿ ಸಗ್ಗೇಸು, ಅಸಞ್ಞಂ ನುಪಪಜ್ಜರೇ॥
ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ದೇವೇಸು, ಹೇತು ನಾಮ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ನೇಕ್ಖಮ್ಮನಿನ್ನಾ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ, ವಿಸಂಯುತ್ತಾ ಭವಾಭವೇ।
ಚರನ್ತಿ ಲೋಕತ್ಥಚರಿಯಾಯೋ, ಪೂರೇನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಾರಮೀ’’ತಿ॥ (ಅಟ್ಠಸಾ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ಚರಿಯಾ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ; ಅಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ; ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೭.ದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ)। –
ಏವಂ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ಆನಿಸಂಸಾ, ಯೇ ಚ ‘‘ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಆನನ್ದ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತುಸಿತಾ ಕಾಯಾ ಚವಿತ್ವಾ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೦೪) ಸೋಳಸ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾರಾ, ಯೇ ಚ ‘‘ಸೀತಂ ಬ್ಯಪಗತಂ ಹೋತಿ, ಉಣ್ಹಞ್ಚ ವೂಪಸಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, (ಖು॰ ನಿ॰ ೪-೩೧೩ ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ಜಾಯಮಾನೇ ಖೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಅಯಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಸಙ್ಕಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಪಕಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಪವೇಧತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ, ಯೇ ವಾ ಪನಞ್ಞೇಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಮಿಜ್ಝನಂ, ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಚ ವಸಿಭಾವೋತಿ ಏವಮಾದಯೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಜಾತಕಬುದ್ಧವಂಸಾದೀಸು ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಕಾರಾ ಆನಿಸಂಸಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏತಾಸಂ ಆನಿಸಂಸಾ, ತಥಾ ಯಥಾನಿದಸ್ಸಿತಭೇದಾ ಅಲೋಭಾದೋಸಾದಿಗುಣಯುಗಳಾದಯೋ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಪಿಚ ಯಸ್ಮಾ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಅಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪಿತುಸಮೋ ಹೋತಿ ಹಿತೇಸಿತಾಯ, ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಕೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ ಪರಮಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಹೋತಿ ಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗೇನ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ, ಅಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ, ದೇವತಾಹಿ ಅನುಪಾಲೀಯತಿ, ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಪರಿಭಾವಿತಸನ್ತಾನತಾಯ ವಾಳಮಿಗಾದೀಹಿ ಚ ಅನಭಿಭವನೀಯೋ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಪಚ್ಚಾಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಉಳಾರೇನ ವಣ್ಣೇನ ಉಳಾರೇನ ಯಸೇನ ಉಳಾರೇನ ಸುಖೇನ ಉಳಾರೇನ ಬಲೇನ ಉಳಾರೇನ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ ಅಞ್ಞೇ ಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವತಿ ಪುಞ್ಞವಿಸೇಸಯೋಗತೋ।
ಅಪ್ಪಾಬಾಧೋ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕೋ, ಸುವಿಸುದ್ಧಾ ಚಸ್ಸ ಸದ್ಧಾ ಹೋತಿ ಸುವಿಸದಾ, ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ವೀರಿಯಂ, ಸತಿ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ಸುವಿಸದಾ, ಮನ್ದಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ ಮನ್ದದರಥೋ ಮನ್ದಪರಿಳಾಹೋ, ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮನ್ದಭಾವೇನೇವ ಸುಬ್ಬಚೋ ಹೋತಿ ಪದಕ್ಖಿಣಗ್ಗಾಹೀ, ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೋರತೋ, ಸಖಿಲೋ ಹೋತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಾರಕುಸಲೋ
ತಥಾ ಆಯುಸಮ್ಪದಾ ರೂಪಸಮ್ಪದಾ ಕುಲಸಮ್ಪದಾ ಇಸ್ಸರಿಯಸಮ್ಪದಾ ಆದೇಯ್ಯವಚನತಾ ಮಹಾನುಭಾವತಾತಿ ಏತೇಪಿ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪಾರಮೀನಂ ಆನಿಸಂಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಆಯುಸಮ್ಪದಾ ನಾಮ ತಸ್ಸಂ ತಸ್ಸಂ ಉಪಪತ್ತಿಯಂ ದೀಘಾಯುಕತಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತಾ, ತಾಯ ಯಥಾರದ್ಧಾನಿ ಕುಸಲಸಮಾದಾನಾನಿ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತಿ, ಬಹುಞ್ಚ ಕುಸಲಂ ಉಪಚಿನೋತಿ। ರೂಪಸಮ್ಪದಾ ನಾಮ ಅಭಿರೂಪತಾ ದಸ್ಸನೀಯತಾ ಪಾಸಾದಿಕತಾ, ತಾಯ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಸಾದಾವಹೋ ಹೋತಿ ಸಮ್ಭಾವನೀಯೋ। ಕುಲಸಮ್ಪದಾ ನಾಮ ಉಳಾರೇಸು ಕುಲೇಸು ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತಾಯ [ಜಾತಿಮದಾದಿಮದಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ (ಮದಮತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ)] ಉಪಸಙ್ಕಮನೀಯೋ ಹೋತಿ ಪಯಿರುಪಾಸನೀಯೋ, ತೇನ ತೇ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೇ ಕರೋನ್ತಿ। ಇಸ್ಸರಿಯಸಮ್ಪದಾ ನಾಮ ಮಹಾವಿಭವತಾ, ಮಹೇಸಕ್ಖತಾ, ಮಹಾಪರಿವಾರತಾ ಚ, ತಾಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಬ್ಬೇ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೬) ಸಙ್ಗಹಿತುಂ, ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇನ ನಿಗ್ಗಹೇತುಞ್ಚ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಆದೇಯ್ಯವಚನತಾ ನಾಮ ಸದ್ಧೇಯ್ಯತಾ ಪಚ್ಚಯಿಕತಾ, ತಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಭೂತೋ ಹೋತಿ, ಅಲಙ್ಘನೀಯಾ ಚಸ್ಸ ಆಣಾ ಹೋತಿ। ಮಹಾನುಭಾವತಾ ನಾಮ ಪಭಾವಮಹನ್ತತಾ, ತಾಯ ಪರೇಹಿ ನ ಅಭಿಭುಯ್ಯತಿ, ಸಯಮೇವ ಪನ ಪರೇ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಅಭಿಭವತಿ ಧಮ್ಮೇನ, ಸಮೇನ, ಯಥಾಭೂತಗುಣೇಹಿ ಚ, ಏವಮೇತೇಸಂ ಆಯುಸಮ್ಪದಾದಯೋ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪಾರಮೀನಂ ಆನಿಸಂಸಾ, ಸಯಞ್ಚ ಅಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಸ್ಸ ಪರಿವುದ್ಧಿಹೇತುಭೂತಾ ಯಾನತ್ತಯೇ ಸತ್ತಾನಂ ಅವತಾರಣಸ್ಸ ಪರಿಪಾಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕಿಂ ಫಲನ್ತಿ –
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾ ತಾಸಂ, ಜಞ್ಞಾ ಫಲಂ ಸಮಾಸತೋ।
ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅನನ್ತಾಪ-ಮೇಯ್ಯಾ ಗುಣಗಣಾ ಮತಾ॥
ಸಮಾಸತೋ ಹಿ ತಾವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವೋ ಏತಾಸಂ ಫಲಂ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಬಾತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩ ಆದಯೋ; ೩.೧೯೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೮೬) ಅಸೀತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನ, ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾದಿಅನೇಕಗುಣಗಣಸಮುಜ್ಜಲರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ದಸಬಲ- (ಮ॰ ನಿ॰ ೪.೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೧) ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜ-
‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ,
ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ।
ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ,
ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೦೪; ೩.೧೪೧; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩; ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ, ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) –
ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾರಮೀಸು ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗಾನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪೂರಿತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಸತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗಾನಂ ದಾನಪಾರಮಿಭಾವೇ ಪರಿಚ್ಚಾಗವಿಸೇಸಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ವಿಸೇಸಸಮ್ಭಾರತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಸುದುಕ್ಕರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ತೇಸಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ, ತತೋಯೇವ ಚ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ನಯನಪರಿಚ್ಚಾಗಸ್ಸ, ಪರಿಗ್ಗಹಪರಿಚ್ಚಾಗಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇಪಿ ಧನರಜ್ಜಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ಪುತ್ತದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಕತಂ, ತಥಾಯೇವ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭) ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನಪಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರಟೀಕಾಯಂ, (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಏಕಪುಗ್ಗಲವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ) ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಪುತ್ತದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ನಯನಪರಿಚ್ಚಾಗಮಞ್ಞತ್ರ ಜೀವಿತಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ವಾ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ರಜ್ಜಪರಿಚ್ಚಾಗಮಞ್ಞತ್ರ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ವದನ್ತಿ।
ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕವತ್ತಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ। ದಾನಾದೀಸುಯೇವ ಸಾತಿಸಯಪಟಿಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದನಂ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಾ। ಯಾ ವಾ ಚರಿಯಾಪಿಟಕಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಸಾ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ। ದಾನಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿ ವಾ ಕಾಯವಿವೇಕವಸೇನ ಏಕಚರಿಯಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ದಾನಾದೀನಞ್ಚೇವ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದೀನಞ್ಚ ಸಂಸಾರನಿಬ್ಬಾನೇಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಂ। ಞಾತೀನಮತ್ಥಸ್ಸ ಚರಿಯಾ ಞಾತತ್ಥಚರಿಯಾ, ಸಾಪಿ ಕರುಣಾಯನವಸೇನೇವ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಲೋಕತ್ಥಚರಿಯಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣವಸೇನ, ಅನವಜ್ಜಕಮ್ಮಾಯತನಸಿಪ್ಪಾಯತನವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಪರಿಚಯವಸೇನ, ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಪರಿಚಯವಸೇನ, ಲಕ್ಖಣತ್ತಯತೀರಣವಸೇನ ಚ ಞಾಣಚಾರೋ ಬುದ್ಧಿಚರಿಯಾ, ಸಾ ಪನತ್ಥತೋ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮೀಯೇವ, ಞಾಣಸಮ್ಭಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪನ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ। ಕೋಟಿನ್ತಿ ಪರಿಯನ್ತಂ ಉಕ್ಕಂಸಂ। ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಆಗತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ದಾನಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಏವಂ ಪಾರಮಿಪೂರಣವಸೇನ ‘‘ತಥಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಆಗಮನಪಟಿಪದಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ಮಗ್ಗಫಲಪಕ್ಖಿಕಾನಞ್ಞೇವ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಗಹಿತಾ ಏವ ವಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಗಹಣತೋ। ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ಬ್ರೂಹೇತ್ವಾತಿ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗಮನಪಟಿಪದಾಯಆದಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ದಾನಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಜ್ಝೇ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಆಗಮನಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಪಟಿಪದಾವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂಯೇವ ತಿಣ್ಣಂ ನಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನತ್ತಯೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಪಠಮಕಾರಣಮೇವ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಧಲೋಕಮ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಮುನಯೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಕಾರಣತ್ತಯೇನ ಆಗತಾ ಯಥೇವ, ತಥಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಚಕ್ಖುಮಾ ಅಯಂ ಸಕ್ಯಮುನಿಪಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಆಗತೋ, ತೇನೇಸ ತಥಾಗತೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋತಿ ‘‘ಕಥಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವಿತ್ಥಾರದಸ್ಸನಂ। ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ಮಹಾಪದಾನದೇಸನಾಯಂ। ಸೇತಮ್ಹಿ ಛತ್ತೇತಿ ದಿಬ್ಬಸೇತಚ್ಛತ್ತೇ। ಅನುಹೀರಮಾನೇತಿ ಧಾರಿಯಮಾನೇ। ‘‘ಅನುಧಾರಿಯಮಾನೇ’’ತಿಪಿ ಇದಾನಿ ಪಾಠೋ। ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಛತ್ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಖಗ್ಗದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಕಕುಧಭಣ್ಡಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಖಗ್ಗತಾಲವಣ್ಟಮೋರಹತ್ಥಕವಾಲಬೀಜನೀಉಣ್ಹೀಸಪಟ್ಟಾಪಿ ಹಿ ಛತ್ತೇನ ಸಹ ತದಾ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಅಹೇಸುಂ। ಛತ್ತಾದೀನಿಯೇವ ಚ ತದಾ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸು, ನ ಛತ್ತಾದಿಗಾಹಕಾ’’ತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ, ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನಾಪಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರಟೀಕಾಯಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಏಕಪುಗ್ಗಲವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ) ಏವಂ ಸತಿ ತಾಲವಣ್ಟಾದೀನಮ್ಪಿ ಕಕುಧಭಣ್ಡಸಮಞ್ಞಾ। ಅಪಿಚ ಖಗ್ಗಾದೀನಿ ಕಕುಧಭಣ್ಡಾನಿ, ತದಞ್ಞಾನಿಪಿ ತಾಲವಣ್ಟಾದೀನಿ ತದಾ ಉಪಟ್ಠಿತಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಥಾ ವುತ್ತಂ।
ಸಬ್ಬಾ ಚ ದಿಸಾತಿ ದಸ ದಿಸಾ। ಅನುವಿಲೋಕೇತೀತಿ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಲೋಕವಿವರಣಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಜಾತೇ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾವ ಓಲೋಕೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಯಿದಂ ಸಬ್ಬದಿಸಾನುವಿಲೋಕನಂ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರುತ್ತರಕಾಲಂ ಪಠಮಮೇವಾನುವಿಲೋಕನತೋ। ಮಹಾಸತ್ತೋ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಪುರತ್ಥಿಮಂ ದಿಸಂ ಓಲೋಕೇಸಿ। ತತ್ಥ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀಹಿ ಪೂಜಯಮಾನಾ ‘‘ಮಹಾಪುರಿಸ ಇಧ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದಿಸೋಪಿ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ತಯಾ ಉತ್ತರಿತರೋ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ಏವಂ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಚತಸ್ಸೋ ಅನುದಿಸಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರೀತಿ ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಮದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಉತ್ತರಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಅಗಮಾಸೀತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭) ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಏಕಪುಗ್ಗಲವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ) ಚ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಪದಾನಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೧) ಏವಮೇವ ವಣ್ಣಿತಂ। ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರತೋ ಪಠಮಂ ಸಬ್ಬದಿಸಾನುವಿಲೋಕನಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ತದುಪರಿ ಆಸಭಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇಧ, ಪನ ಅಞ್ಞಾಸು ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಸಮೇಹಿ ಆಸಭಿನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ, ಅಕಮ್ಪನಿಕಂ ವಾ, ನಿಬ್ಭಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಹಿ ಆಸಭಂ, ಸೂರಭಾವೋ, ತೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಪನಾಯಂ ವಾಚಾ ‘‘ಆಸಭೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಗ್ಗೋತಿ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ। ಜೇಟ್ಠೋ, ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಚ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತತೋ ಪನ ಅಗ್ಗೋತಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಬ್ಬಪಧಾನೋ। ಜೇಟ್ಠೋತಿ ಗುಣವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವುದ್ಧತಮೋ, ಗುಣೇಹಿ ಮಹಲ್ಲಕತಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಗುಣವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಸಟ್ಠತಮೋ। ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ವಿಭತ್ತಾವಧಿಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಅರಹತ್ತಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ ತಬ್ಬಸೇನೇವ ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವತೋ।
ಇದಾನಿ ತಥಾಗಮನಂ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ತಞ್ಚಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ತಥಂ ಅವಿತಥನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನನ್ತಿ ಗುಣವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನಂ। ತದೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ, ತೇನ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಕತಿಯತ್ಥಂಪತಿಟ್ಠಾನಕಿರಿಯಂ ಪರಾಮಸತಿ। ಇದಮಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಪತಿಟ್ಠಹನಂ ಅಸ್ಸ ಭಗವತೋ। ಪಟಿಲಾಭಸದ್ದೇ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೋ ಚೇಸ, ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ। ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ತಪ್ಪಟಿಲಾಭಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಕಸ್ಸ ಹಿತಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಪವತ್ತಂ ಸಞ್ಜಾನನಕಾರಣಂ। ಭಗವತೋ ಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಗುಣವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನೇ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಸುಪಿನಾದಯೋ ವಿಯ ಏತಾನಿ ಸಞ್ಜಾನನನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ಯಥಾ ತಂ ಲೋಕೇ ಪುಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಪುಞ್ಞಫಲವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನೇತಿ।
ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಾನಮುತ್ತಮಭಾವಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಲೋಕಾತಿಕ್ಕಮನಭಾವಸ್ಸ ವಾ। ಸತ್ತ ಪದಾನಿ ಸತ್ತಪದಂ, ತಸ್ಸ ವೀತಿಹಾರೋ ವಿಸೇಸೇನ ಅತಿಹರಣಂ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೋ, ಸತ್ತಪದನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನ ಸಮಗಮನೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಮನ್ತರೇ ಮುಟ್ಠಿರತನಮತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಅನೇಕಸಾಖಞ್ಚ
ಛತ್ತಂ ಮರೂ ಧಾರಯುಮನ್ತಲಿಕ್ಖೇ।
ಸುವಣ್ಣದಣ್ಡಾ ವೀತಿಪತನ್ತಿ ಚಾಮರಾ,
ನ ದಿಸ್ಸರೇ ಚಾಮರಛತ್ತಗಾಹಕಾ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೬೯೩)। –
ಸುತ್ತನಿಪಾತೇ ನಾಳಕಸುತ್ತೇ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ ನಿದಾನಗಾಥಾಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸುವಣ್ಣದಣ್ಡಾ ವೀತಿಪತನ್ತಿ ಚಾಮರಾತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಗಾಥಾಪದೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಪದಾನಸುತ್ತೇ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಪನ ಚಾಮರುಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ತಥಾ ವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಆಗತಾನುಸಾರೇನ ಹಿ ಇಧ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಭಾವಂ ವದತಿ, ಚಮರೋ ನಾಮ ಮಿಗವಿಸೇಸೋ। ಯಸ್ಸ ವಾಲೇನ ರಾಜಕಕುಧಭೂತಂ ವಾಲಬೀಜನಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ಚಾಮರೀ। ತಸ್ಸಾ ಉಕ್ಖೇಪೋ ತಥಾ, ವುತ್ತೋ ಸೋತಿ ವುತ್ತಚಾಮರುಕ್ಖೇಪೋ। ಅರಹತ್ತವಿಮುತ್ತಿವರವಿಮಲಸೇತಚ್ಛತ್ತಪಟಿಲಾಭಸ್ಸಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತವರವಿಮಲಸೇತಚ್ಛತ್ತಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ। ಸತ್ತಮಪದೂಪರೀತಿ ಏತ್ಥ ಪದ-ಸದ್ದೋ ಪದವಳಞ್ಜನವಾಚಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತಮಸ್ಸ ಪದವಳಞ್ಜನಸ್ಸ ಉಪರೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಚಾರತಾಯ ಅನಾವರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣಪಟಿಲಾಭಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಅಯಂ ಭಗವಾ…ಪೇ॰… ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಭಾವನಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಅಧಿಕಾರತ್ತಾ, ಗಮ್ಯಮಾನತ್ತಾ ಚ ನ ವುತ್ತಂ, ಏತೇನ ಚ ಅಭಿಜಾತಿಯಂ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿಸೇಸಾ ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಾರಮಿತಾನಿಸ್ಸನ್ದಾ ಹಿ ತೇ।
ಪೋರಾಣಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ। ಗವಮ್ಪತಿ ಉಸಭೋ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ವಸೂನಂ ರತನಾನಂ ಧಾರಣತೋ ವಸುನ್ದರಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಕ್ಕಮೀತಿ ಅಗಮಾಸಿ। ಸತ್ತ ಪದಾನೀತಿ ಸತ್ತಪದವಳಞ್ಜನಟ್ಠಾನಾನಿ। ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಸತ್ತಪದವಾರೇಹೀತಿ ವಾ ಕರಣತ್ಥೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಮರೂತಿ ದೇವಾ ಯಥಾಮರಿಯಾದಂ ಮರಣಸಭಾವತೋ। ಸಮಾತಿ ವಿಲೋಕನಸಮತಾಯ ಸಮಾ ಸದಿಸಿಯೋ। ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಹಿ ಯಥಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ವಿಲೋಕೇಸಿ, ಏವಂ ಸೇಸದಿಸಾಪಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಲೋಕನೇ ವಿನಿಬನ್ಧೋ ತಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ, ಸಮಾತಿ ವಾ ವಿಲೋಕೇತುಂ ಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ತದಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ವಿರೂಪಬೀಭಚ್ಛವಿಸಮರೂಪಾನಿ ವಿಲೋಕೇತುಮಯುತ್ತಾನಿ ದಿಸಾಸು ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ
ಏವಂ ಕಾಯಗಮನತ್ಥೇನ ಗತಸದ್ದೇನ ತಥಾಗತಸದ್ದಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಞಾಣಗಮನತ್ಥೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸೀ ಭಗವಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನಾತಿ ಅಲೋಭಪಧಾನೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ। ಕುಸಲಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ, ನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದಯೋ ಏವ। ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಏವ ಇಧ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ಪಹಾಯಾತಿ ಪಜಹಿತ್ವಾ। ಗತೋತಿ ಉತ್ತರಿವಿಸೇಸಂ ಞಾಣಗಮನೇನ ಪಟಿಪನ್ನೋ। ಪಹಾಯಾತಿ ವಾ ಪಹಾನಹೇತು, ಪಹಾನೇ ವಾ ಸತಿ। ಹೇತುಲಕ್ಖಣತ್ಥೇಸು ಹಿ ಅಯಂ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೫೫) ವಿಯ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಪ್ಪಹಾನಹೇತುಕಞ್ಚ ‘‘ಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಅವಬೋಧಸಙ್ಖಾತಂ, ಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಗಮನಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ತಂ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಪದಾಲೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ। ಅಬ್ಯಾಪಾದೇನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ। ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾಲೋಕಸಞ್ಜಾನನೇನ। ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಸಮಾಧಿನಾ। ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನೇನಾತಿ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಯಾಥಾವನಿಚ್ಛಯೇನ, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ।
ಏವಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಂ ಲೋಕೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಭಗವತೋ ಞಾಣಗಮನವಿಸಿಟ್ಠಂ ತಥಾಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಹ ಉಪಾಯೇನ ಅಟ್ಠಹಿ ಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ, ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಚ ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಞಾಣೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾನಞ್ಹಿ ವಿನಿಬನ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ದೂರೀಕರಣೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಯೋ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪದಾಲನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪಾಯೋ। ತಥಾ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಅಭಿರತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ಪಾಮೋಜ್ಜೇನ, ತತ್ಥ ಅನಭಿರತಿಯಾ ವಿನೋದಿತಾಯ ಝಾನಾದೀನಂ ಸಮಧಿಗಮೋತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅರತಿವಿನೋದನಂ ಉಪಾಯೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಪಸ್ಸನಾನುಕ್ಕಮೇನ
ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಪವೇಸನನಿಬನ್ಧನೇನ ‘‘ನೀವರಣಕವಾಟಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ’’ತಿ। ‘‘ರತ್ತಿಂ ಅನುವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಅನುವಿಚಾರೇತ್ವಾ ದಿವಾ ಕಮ್ಮನ್ತೇ ಪಯೋಜೇತೀ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮವರೇ ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸಕೇ ವಮ್ಮಿಕಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯) ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ವೂಪಸಮಾ [ಧೂಮಾಯನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭)] ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಧೂಮಂ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಧೂಮಂ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ಅಧುನಾ ಪಾಠೋ, ಸೋ ನ ಪೋರಾಣೋ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ, ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಪಾಠಸ್ಸೇವ ಉದ್ಧತತ್ತಾ। ವಿರಾಜೇತ್ವಾತಿ ಜಿಗುಚ್ಛಿತ್ವಾ, ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಾ। ತದುಭಯತ್ಥೋ ಹೇಸ ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೫; ಪಾರಾ॰ ೧೧; ವಿಭ॰ ೬೨೫) ವಿಯ। ಕಾಮಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಏವ ದುಕ್ಖಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಏವ ಚ ಸುಖಂ ಪಹೀಯತಿ, ಅತಿಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇನ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿ।
ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ವುತ್ತಾನಿ। ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೨೪೮) ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಕಸಿಣರೂಪಂ ಪುರಿಮಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೨೨೩ ಆದಯೋ) ತಸ್ಮಾ ಇಧ ರೂಪೇ ರೂಪಜ್ಝಾನೇ ತಂಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ರೂಪಂ ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಂ, ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಭೇದಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ, ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಪಟಿಘಾತೇನ ಪಟಿಹನನೇನ ವಿಸಯಿವಿಸಯಸಮೋಧಾನೇನ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ದ್ವೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸಞ್ಞಾತಿ ಏತಾಸಂ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಸಞ್ಞಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಏತಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಭೇದೇ ನಾನತ್ತೇ ನಾನಾಸಭಾವೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ನಾನತ್ತಾ ನಾನಾಸಭಾವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸದಿಸಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯೇತಂ ನಾಮಂ। ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ‘‘ನಿಚ್ಚಾ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ। ನನ್ದಿನ್ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಂ। ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿರಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ। ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ, ‘‘ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿಯೇವ, ಆಯತಿಂ ಸಮುದಯವಸೇನ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿರೋಧೇತಿ, ನೋ ಸಮುದೇತೀ’’ತಿ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಹಿ ಅಯಂ ಬಲಪ್ಪತ್ತಾತಿ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಹಿ ಅಯಂ। ಆದಾನನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹಣಂ। ಸನ್ತತಿಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಘನಸಞ್ಞಾ। ಆಯೂಹನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ। ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ ವಿಪರಿಣಾಮೋ। ಧುವಸಞ್ಞನ್ತಿ ಥಿರಭಾವಗ್ಗಹಣಸಞ್ಞಂ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮೂಹಾದಿಘನವಸೇನ ಸಕಿಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದತಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸವಿಗ್ಗಹತಂ। ಪಣಿಧಿನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಪಣಿಧಿಂ। ಸಾ ಪನತ್ಥತೋ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿನ್ನತಾ।
ಅಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ। ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮತೀರಣಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ। ಸಾರಾದಾನಾಭಿನಿವಿಸೇನ್ತಿ ಅಸಾರೇ ಸಾರಗ್ಗಹಣವಿಪಲ್ಲಾಸಂ। ಇಸ್ಸರಕುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸೋ ನಾಮ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಮತೀತಮದ್ಧಾನ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಸಂಸಯಾಪತ್ತಿ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಲೇಣತಾಣಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸೋ। ‘‘ಆಲಯರತಾ ಆಲಯಸಮುದಿತಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೧; ೨.೩೩೭; ಮಹಾವ॰ ೭, ೮) ವಚನತೋ ಆಲಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ, ಸಾಯೇವ ಚಕ್ಖಾದೀಸು, ರೂಪಾದೀಸು ಚ ಅಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಕೇಚಿ। ‘‘ಏವಂವಿಧಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯನ್ತೀ’ತಿ ಪವತ್ತಞಾಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ। ವಟ್ಟತೋ ವಿಗತತ್ತಾ ವಿವಟ್ಟಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಅನುಪಸ್ಸನೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಗೋತ್ರಭು। ಸಂಯೋಗಾಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ಸಂಯುಜ್ಜನವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿನಿವಿಸನಂ। ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹಜಾತೇಕಟ್ಠೇ, ಪಹಾನೇಕಟ್ಠೇ ಚ। ಓಳಾರಿಕೇತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೇ ಕಿಲೇಸೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾ ಚ ದುತಿಯಮಗ್ಗವಜ್ಝೇಹಿಪಿ ಓಳಾರಿಕಾತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ತಬ್ಬಚನೀಯತಾ ಸಿಯಾ। ಅಣುಸಹಗತೇತಿ ಅಣುಭೂತೇ। ತಬ್ಭಾವವುತ್ತಿಕೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಸಹಗತಸದ್ದೋ। ಇದಂ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಜ್ಝೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ। ನ ಹಿ ಪಠಮಾದಿಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀನಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪುನ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಪ್ಪದೇಸವಿಸಯೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತಸನ್ತಿ ದಣ್ಡಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೨೯)।
ಕಕ್ಖಳತ್ತಂ ಪಗ್ಘರಣಂ ದ್ರವಭಾವೋ। ಲೋಕಿಯವಾಯುನಾ ಭಸ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಯೇನ ತಂತಂಕಲಾಪಸ್ಸ ಉದ್ಧುಮಾಯನಂ, ಥಮ್ಭಭಾವೋ ವಾ, ತಂ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತಾನಂ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತೇಹಿ ಫುಟ್ಠಭಾವೇ ತಂತಂಭೂತವಿವಿತ್ತತಾ ರೂಪಪರಿಯನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಯೇಸಂ ಯೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇಹಿ ಸೋ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠೋವ, ಅಞ್ಞಥಾ ಭೂತಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಿತಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಭೂತಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇಹಿ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಭಾವೋ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಲಕ್ಖಣಂ, ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಆಕಾಸಧಾತುನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠೋ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೩೭)।
ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ರುಪ್ಪನಂ। ಚೇತನಾಪಧಾನತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಚೇತನಾವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನಿಯೇ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೧೨) ಚೇತನಾವ ವಿಭತ್ತಾ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಲಕ್ಖಣಾ ಚ ಚೇತನಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ॰ ೨೨೬) ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಠಪನಂ ಅಭಿನಿರೋಪನಂ। ಆರಮ್ಮಣಾನಮನುಬನ್ಧನಂ ಅನುಮಜ್ಜನಂ। ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾ ಫರಣಂ। ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ಸದ್ದಹನಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಹೇತು। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಏಸ ನಯೋ ಕೋಸಜ್ಜಾದೀಸುಪಿ। ಕಾಯಚಿತ್ತಪರಿಳಾಹೂಪಸಮೋ ವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಂ। ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚರಹಿತೇ ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಅಬ್ಯಾವಟತಾಯ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ಪಕ್ಖಪಾತುಪಚ್ಛೇದತೋ।
ಮುಸಾವಾದಾದೀನಂ ವಿಸಂವಾದನಾದಿಕಿಚ್ಚತಾಯ ಲೂಖಾನಂ ಅಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸಭಾವಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಿನಿದ್ಧಭಾವತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಪಚ್ಚಯಸುಭಾಸಿತಂ ಸೋತಾರಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಾ ಪರಿಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣಾ। ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಘಟನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಙ್ಖಾತಾ ವಿರತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪನಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವೋದಾನಂ।
‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಇಧ ಚೇತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಪನ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೫೮೩, ೯೮೫; ವಿಭ॰ ೧, ೨೦, ೫೨) ವಿಯ ಸಮಪಞ್ಞಾಸಚೇತಸಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಚೇತನಾಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಾವ ಚೇತನಾ। ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವೋ ನಮನಂ। ಆಯತನಂ ಪವತ್ತನಂ। ಸಳಾಯತನವಸೇನ ಹಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪವತ್ತಿ। ತಣ್ಹಾಯ ಹೇತುಲಕ್ಖಣತಿ ಏತ್ಥ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಜನಕಹೇತುಭಾವೋ ತಣ್ಹಾಯ ಹೇತುಲಕ್ಖಣಂ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ಗಹಣಲಕ್ಖಣಂ। ಪುನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಯೂಹನಲಕ್ಖಣಂ। ಸತ್ತಜೀವತೋ ಸುಞ್ಞತಾಲಕ್ಖಣಂ। ಪದಹನಂ ಉಸ್ಸಾಹನಂ। ಇಜ್ಝನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿ। ವಟ್ಟತೋ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿಯ್ಯಾನಂ। ಅವಿಪರೀತಭಾವೋ ತಥಲಕ್ಖಣಂ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನತಿವತ್ತನಂ ಏಕರಸೋ, ಅನೂನಾಧಿಕಭಾವೋವ। ಯುಗನದ್ಧಾ ನಾಮ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೋಪಕಾರತಾಯ ಯುಗಳವಸೇನ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬತೋ। ‘‘ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾ ಪಗ್ಗಹಾವಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಸಮಾಧಿ। ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾ। ಖಯೋತಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದನಲಕ್ಖಣಂ। ಕಿಲೇಸಾನಮನುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನತಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದೋ, ಫಲಂ। ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ। ಛನ್ದಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಛನ್ದಸ್ಸ। ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೋ ಮೂಲಲಕ್ಖಣಂ। ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ-ಧಮ್ಮಾನಮುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಲಕ್ಖಣಂ। ವಿಸಯಾದಿಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಸಮೋಧಾನಂ। ಯಾ ‘‘ಸಙ್ಗತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದೀಸು। ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಓದಹನ್ತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ ಭವನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಅನೇನಾತಿಪಿ ಸಮೋಧಾನಂ, ಫಸ್ಸೋ, ತಬ್ಭಾವೋ ಸಮೋಧಾನಲಕ್ಖಣಂ। ಸಮೋಸರನ್ತಿ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮೋಸರಣಂ, ವೇದನಾ। ತಾಯ ಹಿ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ವೇದನಾನುಭವನನಿಮಿತ್ತಂ ಸಮೋಸಟಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ತಬ್ಭಾವೋ ಸಮೋಸರಣಲಕ್ಖಣಂ। ಪಾಸಾದಾದೀಸು ಗೋಪಾನಸೀನಂ ಕೂಟಂ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾಮೋಕ್ಖಭಾವೋ ಪಮುಖಲಕ್ಖಣಂ। ಸತಿಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಕತ್ತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅಧಿಪತಿಭಾವೋ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಲಕ್ಖಣಂ। ತತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮತೋ, ತೇಸಂ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಉತ್ತರಿ ಪಧಾನಂ ತತುತ್ತರಿ, ತಬ್ಭಾವೋ ತತುತ್ತರಿಯಲಕ್ಖಣಂ। ಪಞ್ಞುತ್ತರಾ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ। ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಫಲಂ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚಿತ್ಥಾತಿ ಕತ್ವಾ। ತಂ ಸಾರಂ। ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಭಾವತೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂ। ಅಯಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣವಿಭಾಗೋ ಛಧಾತುಪಞ್ಚಝಾನಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ತಂತಂಸುತ್ತಪದಾನುಸಾರೇನ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಮಾಗತನಯೇನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋಪಿ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಪರಿಯಾಯನ್ತರಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಪುನ ದಸ್ಸಿತೋ। ತತೋ ಏವ ಚ ‘‘ಛನ್ದಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸಿಕಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಫಸ್ಸಸಮೋಧಾನಾ ವೇದನಾಸಮೋಸರಣಾ’’ತಿ ‘‘ಪಞ್ಞುತ್ತರಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ, ‘‘ವಿಮುತ್ತಿಸಾರಮಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಞ್ಹಿ ಆವುಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ [ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫೧೨ (ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ)] ಚ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ವಸೇನ ಛನ್ದಸ್ಸ ಮೂಲಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ತಂ ಪನ ಗಮನಂ ಇಧ ಞಾಣಗಮನಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಞಾಣಗತಿಯಾ’’ತಿ। ಸತಿಪಿ ಗತಸದ್ದಸ್ಸ ಅವಬೋಧನತ್ಥಭಾವೇ ಞಾಣಗಮನತ್ಥೇನೇವೇಸೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ನ ವುತ್ತೋ। ಆ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಗತಸದ್ದಾನುವತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪತ್ತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ।
ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತ್ತಾ ‘‘ತಥಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತೋ ತಥಾನಿ। ಅಮುಸಾಸಭಾವತೋ ಅವಿತಥಾನಿ। ಅಞ್ಞಾಕಾರರಹಿತತೋ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ। ಸಚ್ಚಸಂಯುತ್ತಾದೀಸು ಆಗತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಚ್ಚಚತುಕ್ಕಕಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತದಪರಾಮಸಿತಬ್ಬಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಥಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಏಸ ನಯೋ ಈದಿಸೇಸು।
ಏವಂ ಸಚ್ಚವಸೇನ ಚತುತ್ಥಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಭೂತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನಾಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋತಿ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಸಮ್ಭೂತಂ ಹುತ್ವಾ ಸಹಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪಸ್ಸ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಆಗತಸಭಾವೋ, ಅನುಪವತ್ತಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೋ ಚ ಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋ ಚ ಸಮ್ಭೂತಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋ ಪುಬ್ಬಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪವಸೇನ। ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದೇಪಿ ಹಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ನೇರುತ್ತಿಕಾ। ನ ಚೇತ್ಥ ಜಾತಿತೋ ಜರಾಮರಣಂ ನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಜಾತಿಂ ವಿನಾ ಅಞ್ಞತೋ ಹೋತೀತಿ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೋ। ಇತ್ಥಮೇವ ಜಾತಿತೋ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾ ಯಾ ಜಾತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋತಿ ಏತ್ಥ ನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅವಿಜ್ಜಂ ವಿನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯಾ ಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಯಥಾ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚಯಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಸುಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧) ವಿಯ ಗಮುಸದ್ದಸ್ಸ ಬುದ್ಧಿಯತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಞಾಣಗಮನತ್ಥಂ। ಗತಿಬುದ್ಧಿಯತ್ಥಾ ಹಿ ಸದ್ದಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಯಾಯಾ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಗತಸದ್ದೋ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ, ಗಮ್ಯಮಾನತ್ತಾ ವಾ ನ ಪಯುತ್ತೋ।
ಯಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಭಗವಾ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸದೇವಕೇ…ಪೇ॰… ಪಜಾಯಾತಿ ಆಧಾರೋ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪದೇತಿ ಪುನ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸಊತಿ ತಂನಿವಾಸಸತ್ತಾಪೇಕ್ಖಾಯ, ಆಪಾಥಗಮನಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಭಗವತಾ ವಿಭಜ್ಜಮಾನಂ ತಂ ರೂಪಾಯತನಂ ತಥಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾವಿತಥಭಾವೇ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಏವಂ ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಞಾತತ್ತಾ ಪಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಹಿ ಹೇತ್ವನ್ತೋಗಧಮೇತಂ ಪದದ್ವಯಂ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಥಾ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪರಿತ್ತಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾತದುಭಯಾದಿಭೇದಮ್ಪಿ। ಲಬ್ಭಮಾನಕಪದವಸೇನಾತಿ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ದಿಟ್ಠಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸುತಂ ಗನ್ಧಾಯತನಂ ರಸಾಯತನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಮುತಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಮನಸಾ ವಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೯೬೬) ವಚನತೋ ದಿಟ್ಠಪದಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾತಪದಞ್ಚ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಲಬ್ಭತಿ। ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಇಟ್ಠಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ಮಜ್ಝತ್ತಂ ಪರಿತ್ತಂ ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಂ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ। ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಅನೇಕನಾಮಭಾವಂ ಸರೂಪತೋ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ತೇರಸಹಿ ವಾರೇಹೀತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ರೂಪಕಣ್ಡೇ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೧೫) ಆಗತೇ ತೇರಸ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ಚೇತ್ಥ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ವವತ್ಥಾಪನನಯಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ದ್ವಿಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನಯೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಮೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಜಾನನೇನ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯದೇಸನತಾಯ, ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಚ ಪಸ್ಸನೇನ ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸಿತಾಯ ಸಚ್ಚಮೇವ। ತಮತ್ಥಂ ಚತುರಙ್ಗುತ್ತರೇ ಕಾಳಕಾರಾಮಸುತ್ತೇನ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪) ಸಾಧೇನ್ತೋ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ದಳ್ಹೀಕರಣಜೋತಕೋ, ತೇನ ಅನುವಿಚರಿತನ್ತಿ ಪರಿಚರಿತಂ। ಜಾನಾಮಿ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಕಾಲೇಸು ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಅನಾಗತೇಪಿ ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ವಿದಿತ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಅನಾಮಟ್ಠಕಾಲವಿಸೇಸೋ ಕಾಲತ್ತಯಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತ್ತಂ ಮುತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೮೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೨೧) ವಿಯ, ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಞಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಚೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಞ್ಞೇ ಜಾನನ್ತಿಯೇವ, ಮಯಾ ಪನ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ವಿದಿತ’’ನ್ತಿ। ಭಗವತಾ ಹಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭೂಮಿ ನಾಮ ಕಥಿತಾ। ನ ಉಪಟ್ಠಾಸೀತಿ ತಂ ಛದ್ವಾರಿಕಮಾರಮ್ಮಣಂ ತಣ್ಹಾಯ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ತಥಾಗತೋ ಅತ್ತತ್ತನಿಯವಸೇನ ನ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನ ಖೀಣಾಸವಭೂಮಿ ಕಥಿತಾ। ಯಥಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಯಂಸಭಾವಾ, ಯಂಪಕಾರಾ ಚ, ತಥಾ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ತಂಸಭಾವೇ ತಂಪಕಾರೇ ಗಮತಿ ಪಸ್ಸತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಥದಸ್ಸೀಅತ್ಥೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನೇಕತ್ಥಾ ಹಿ ಧಾತುಸದ್ದಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ಪಿಸೋದರಾದಿಗಣಪಕ್ಖೇಪೇನ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೪೨) ವಾ ದಸ್ಸೀ-ಸದ್ದಲೋಪಂ, ಆಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿಮೇತ್ಥ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ವಿಜ್ಜಮಾನಪದಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪದಸ್ಸ ಗಹಣತೋ। ವುತ್ತಞ್ಚ ಬುದ್ಧವಂಸಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ತಥಾಕಾರೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೇ, ಜಾನಾತಿ ಅನುಪಸ್ಸತಿ।
ತಥದಸ್ಸೀತಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ರತನಚಙ್ಕಮನಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ)।
ಏತ್ಥ ‘‘ಅನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಗತಸದ್ದತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತದಿದಂ ಞಾಣಪಸ್ಸನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾನಾತೀ’’ತಿ, ಸದ್ದಾಧಿಗತಮತ್ಥಂ ಪನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತಥದಸ್ಸೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ।
ಯಂ ರತ್ತಿನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ರತ್ತಿಯಂ, ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ವಾ ಏತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ರತ್ತೇಕದೇಸಭೂತಸ್ಸ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ತಾ, ಸಕಲಾಪಿ ವಾ ಏಸಾ ರತ್ತಿ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಾಯ ಪದಹನಕಾಲತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಥವೀಪುಕ್ಖಲನಿರುತ್ತರಭೂಮಿಸೀಸಗತತ್ತಾ ನ ಪರಾಜಿತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಪರಾಜಿತೋ, ಸ್ವೇವ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋತಿ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ತಿಣ್ಣಂಮಾರಾನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರದೇವಪುತ್ತಮಾರಾನಂ, ಇದಞ್ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ವುತ್ತಂ, ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಮಾರಾನಂ ಮತ್ಥಕನ್ತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸೀಸಂ। ಏತ್ಥನ್ತರೇತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ರತ್ತೀನಮನ್ತರೇ। ‘‘ಪಠಮಬೋಧಿಯಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಪರಿಮಾಣಕಾಲಮೇವ ಅನ್ತೋಗಧಭೇದೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸೇತಿ। ತಾಸು ಪನ ವೀಸತಿವಸ್ಸಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪಠಮಬೋಧೀತಿ ವಿನಯಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ತದಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ‘‘ಭಗವತೋ ಹಿ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸನ್ತರೇ ನಿಬದ್ಧುಪಟ್ಠಾಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೬) ಕಥಿತತ್ತಾ ಪಠಮಬೋಧಿ ನಾಮ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ವಸ್ಸೇಸು ಆದಿತೋ ಪನ್ನರಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಪಠಮಬೋಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಮಜ್ಝೇ ಪನ್ನರಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಮಜ್ಝಿಮಬೋಧಿ, ಅನ್ತೇ ಪನ್ನರಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಪಚ್ಛಿಮಬೋಧೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಬೋಧೀನಂ ಸಮಪ್ಪಮಾಣತಾ ಸಿಯಾ, ತಮ್ಪಿ ಯುತ್ತಂ। ಪನ್ನರಸತಿಕೇನ ಹಿ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಾನಿ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಪನ್ನರಸವಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣಾಯ ಪಠಮಬೋಧಿಯಾ ವೀಸತಿವಸ್ಸೇಸುಯೇವ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸನ್ತರೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ‘‘ಯಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ನಿದ್ದೋಸತಾಯ ಅನುಪವಜ್ಜಂ ಅನುಪವದನೀಯಂ। ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾಭಾವೇನ ಅನೂನಂ। ಅಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವೇನ ಅನಧಿಕಂ। ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ನಿಮ್ಮದನಹೇತು ನಿಮ್ಮದನಂ। ವಾಲಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ ವಾಲಧಿಲೋಮಸ್ಸ ಕೋಟಿಪ್ಪಮಾಣಮ್ಪಿ। ಅವಕ್ಖಲಿತನ್ತಿ ವಿರಾಧಿತಂ ಮುಸಾ ಭಣಿತಂ। ಏಕಮುದ್ದಿಕಾಯಾತಿ ಏಕರಾಜಲಞ್ಛನೇನ। ಏಕನಾಳಿಯಾತಿ ಏಕಾಳ್ಹಕೇನ, ಏಕತುಮ್ಬೇನ ವಾ। ಏಕತುಲಾಯಾತಿ ಏಕಮಾನೇನ। ‘‘ತಥಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಯದತ್ಥಂ ಭಾಸಿತಂ, ಏಕನ್ತೇನ ತದತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಯಥಾ ಭಾಸಿತಂ ಭಗವತಾ, ತಥಾಯೇವಾತಿ ಅವಿಪರೀತದೇಸನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಗದತ್ಥೋ’’ತಿ ಏತೇನ ತಥಂ ಗದತಿ ಭಾಸತೀತಿ ತಥಾಗತೋ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ, ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಚ ಆಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ, ಧಾತುಸದ್ದಾನುಗತೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏವಂ ‘‘ಸುಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧) ವಿಯ ಧಾತುಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪೇನ ನಿರುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೇನಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆಗದನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಹಿತನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಭುಸಂ ಕಥನಂ ವಚನಂ, ತಬ್ಭಾವಮತ್ತೋ ವಾ ಆ-ಸದ್ದೋ।
ತಥಾ ತಥಾಗತೋ। ಯಥಾ ವಾಚಾಯ ಗತಂ ಪವತ್ತಿ, ತಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ, ಯಥಾ ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಗತಂ ಪವತ್ತಿ, ತಥಾ ವಾಚಾಯ ಅಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದೇವ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಗತೋ ಪವತ್ತೋ, ಗತಾ ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಏತೇನ ಕಾಯವಚೀಕಿರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುಲೋಮನವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಕಾಯಸ್ಸ, ವಾಚಾಯ ಚ ಪವತ್ತಿ ಇಧ ಗತ-ಸದ್ದೇನ ಕಥಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಏವಂಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸಂ, ‘‘ಯಥಾ ತಥಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಯಂತಂ-ಸದ್ದಾನಂ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿತಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ‘‘ತಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಉಪಟ್ಠಿತೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ತಥಾಸದ್ದತ್ಥಂ, ‘‘ವಾದೀ ಕಾರೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಪವತ್ತಿಸರೂಪಂ, ‘‘ಭಗವತೋ ಹೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾವಾದೀತಥಾಕಾರಿತಾದಿಕಾರಣನ್ತಿ। ‘‘ಏವಂಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯಥಾವಾದೀತಥಾಕಾರಿತಾದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ, ಇಮಂ ಪಕಾರಂ ವಾ ಪತ್ತಸ್ಸ। ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಗತ-ಸದ್ದೋ ವಾಚಾಯ ಪವತ್ತಿಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಂ ತಥಾವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಪಾರಿಸೇಸನಯೇನ ತಥಾಕಾರಿತಾಅತ್ಥಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಯಥಾ ವಾಚಾ ಗತಾ ಯಸ್ಸ,
ತಥಾ ಕಾಯೋ ಗತೋ ಯತೋ।
ಯಥಾ ಕಾಯೋ ತಥಾ ವಾಚಾ,
ತತೋ ಸತ್ಥಾ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ॥
ಭವಗ್ಗಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಂ ಪನೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ತಿರಿಯಂ ವಿಯ ಉಪರಿ, ಅಧೋ ಚ ಸನ್ತಿ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಲೋಕಧಾತುಯೋ’’ತಿ, ತೇಸಂ ತಂ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಫಲೇನ। ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ದಸ್ಸನೇನ। ತುಲೋತಿ ಸದಿಸೋ। ಪಮಾಣನ್ತಿ ಮಿನನಕಾರಣಂ। ಪರೇ ಅಭಿಭವತಿ ಗುಣೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ ಅಧಿಕೋ ಭವತೀತಿ ಅಭಿಭೂ। ಪರೇಹಿ ನ ಅಭಿಭೂತೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋತಿ ಅನಭಿಭೂತೋ। ಅಞ್ಞದತ್ಥೂತಿ ಏಕಂಸವಚನೇ ನಿಪಾತೋ। ದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸೋ, ಸಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರೇ ಅತ್ತನೋ ವಸಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ವಸವತ್ತೀ।
‘‘ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಅಯಂ ನ ಸದ್ದತೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಸದ್ದತೋ ಪನ ಏವನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ರೇವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಗದೋತಿ ದಿಬ್ಬಾಗದೋ ಅಗಂ ರೋಗಂ ದಾತಿ ಅವಖಣ್ಡತಿ, ನತ್ಥಿ ವಾ ಗದೋ ರೋಗೋ ಏತೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಗದೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಯಾಯ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ದೇಸನಾವಿಜಮ್ಭನಪ್ಪತ್ತಾ, ಸಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ। ಧಮ್ಮಧಾತಊತಿ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ। ತೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಮಾಕಾರಭೇದಂ ಞತ್ವಾ ತದನುರೂಪಂ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಮಯೋ ಯಥಾ ‘‘ದಾನಮಯಂ ಸೀಲಮಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೫; ಇತಿವು॰ ೬೦; ನೇತ್ತಿ॰ ೩೪) ಅಧುನಾ ಪನ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಬಹೂಸುಪಿ ಮಯ-ಸದ್ದೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೋತಿ ಉಸ್ಸನಂ, ಅತಿರೇಕಂ ವಾ ಞಾಣಾದಿಸಮ್ಭಾರಭೂತಂ ಪುಞ್ಞಂ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಾದನಂ। ತೇನಾತಿ ಚ ತದುಭಯೇನ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಚೇವ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೇನ ಚ ಸೋ ಭಗವಾ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಬ್ಬಲೋಕಾಭಿಭವನೇನ ತಥೋ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ಪುರಿಮಸಚ್ಚತ್ತಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ತಥಂ ಗತೋತಿ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಸಚ್ಚಂ। ಚತುಸಚ್ಚಾನುಕ್ಕಮೇನ ಚೇತ್ಥ ಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಚತುಕ್ಕಂ ವುತ್ತಂ। ವಾಚಕಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾನಂ ತದತ್ಥಜೋತನಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಗತ-ಸದ್ದೋಯೇವ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಅವಗತತ್ಥಂ, ಅತೀತತ್ಥಞ್ಚ ವದತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅವಗತೋ ಅತೀತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ।
‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ತಬ್ಬಿವರಣಂ। ಲೋಕನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭೂತಂ ಲೋಕಂ। ತಥಾಯ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ, ನ ಪನ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನಮತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕತಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಚ್ಚಚತುಕ್ಕೇಪಿ ದುತಿಯಪಕ್ಖಂ ವುತ್ತಂ, ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನಹೇತುಂ ವಾ ಏತೇಹಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತೋಯೇವ ಹಿ ತಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ। ‘‘ಯಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮಾರಕಸ್ಸ ಸಬ್ರಹ್ಮಕಸ್ಸ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩) ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೇ ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಆಗತಂ ಪಾಳಿಮಿಮಂ ಪೇಯ್ಯಾಲಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಞ್ಚ ಅತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಏವ, ನ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕತಾಯ। ಸಾ ಹಿ ಪೇಯ್ಯಾಲನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಪಾಳಿ ತಥದಸ್ಸಿತಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಿಕಾತಿ। ‘‘ತಸ್ಸಪಿ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಧ್ಯಸಾಧಕಸಂಸನ್ದನಂ ಕರೋತಿ। ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಥಾಗತಪದಸ್ಸ ಮಹಾವಿಸಯತಂ ಇದನ್ತಿ ಅತಿಬ್ಯಾಸರೂಪೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಕಾರಣಂ, ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಸಮ್ಭಾವನೇ ‘‘ಇತ್ಥಮ್ಪಿ ಮುಖಮತ್ತಮೇವ, ಪಗೇವ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ। ತಥಾಗತಭಾವದೀಪನೇತಿ ತಥಾಗತನಾಮದೀಪನೇ। ಗುಣೇನ ಹಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ ನಾಮ, ನಾಮೇನ ಚ ಭಗವತಿ ತಥಾಗತ-ಸದ್ದೋತಿ। ‘‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ನಾಮಾನಿ, ಸಗುಣೇನ ಮಹೇಸಿನೋ’’ತಿಆದಿ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦೬; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೭೭) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಮಾದಪದಂ ವಿಯ ಸಕಲಕುಸಲಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ತಥಾಗತಪದಂ ಸಙ್ಗಾಹಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ವಣ್ಣೇಯ್ಯಾತಿ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಮೇತಂ ‘‘ವಣ್ಣೇಯ್ಯ ವಾ, ನ ವಾ ವಣ್ಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ,
ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ।
ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ,
ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೦೪; ೩.೧೪೧; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೨; ಅಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೭.೨೦; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞಬುದ್ಧವಂಸವಣ್ಣನಾ; ಚರಿಯಾ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ)। –
ಸಮತ್ಥನೇ ವಾ ಏತಂ ‘‘ಸೋ ಇಮಂ ವಿಜಟಯೇ ಜಟ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೩) ವಿಯಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ ಕೇಚಿ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೋ ನಯೋ – ಅಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾನಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಹಾನಟ್ಠಾನಸಂಕಿಲೇಸನಿವತ್ತೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಯಥಾಪಣಿಧಾನಂ ತಥಾಗತೋ ಅಭಿನೀಹಾರಾನುರೂಪಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ತಥಾಗತೋ। ಅಥ ವಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕತಾಯ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸಾಧಿಗಮೇನ ಅನಾವರಣಞಾಣತಾಯ ಚ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಪಟಿಘಾತಾಭಾವತೋ ಯಥಾರುಚಿ, ತಥಾ ಕಾಯವಚೀಚಿತ್ತಾನಂ ಗತಾನಿ ಗಮನಾನಿ ಪವತ್ತಿಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಗತೋ। ಅಪಿಚ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕೇ ವಿಧಯುತ್ತಗತಪಕಾರಸದ್ದಾ ಸಮಾನತ್ಥಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ವಿಧಾ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಭಗವನ್ತೋ ನಿಖಿಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಸಮಙ್ಗಿತಾಯ, ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾ ವಿಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ಯಥಾ ಯುತ್ತಾ ಚ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ವುತ್ತನಯೇನ, ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾ ಯುತ್ತೋತಿ ತಥಾಗತೋ। ಅಪರೋ ನಯೋ-ಯಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚಂ ತಚ್ಛಂ ತಥನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ತಥೇನ ಞಾಣೇನ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋತಿ।
‘‘ಪಹಾಯ
ಸಮಾಧಿಞಾಣೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ।
ಮಹೇಸಿನೋ ಸಕ್ಯಮುನೀ ಜುತಿನ್ಧರೋ,
ತಥಾ ಗತೋ ತೇನ ತಥಾಗತೋ ಮತೋ॥
ತಥಞ್ಚ ಧಾತಾಯತನಾದಿಲಕ್ಖಣಂ,
ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞವಿಭಾಗಭೇದತೋ।
ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ
ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಕ್ಯಪುಙ್ಗವೋ॥
ತಥಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ,
ತಥಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ।
ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯೇನ ಯತೋ ವಿಭಾವಿತಾ,
ಯಾಥಾವತೋ ತೇನ ಜಿನೋ ತಥಾಗತೋ॥
ಅನೇಕಭೇದಾಸುಪಿ ಲೋಕಧಾತೂಸು,
ಜಿನಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಾದಿಗೋಚರೇ।
ವಿಚಿತ್ತಭೇದೇ ತಥಮೇವ ದಸ್ಸನಂ,
ತಥಾಗತೋ ತೇನ ಸಮನ್ತಲೋಚನೋ॥
ಯತೋ ಚ ಧಮ್ಮಂ ತಥಮೇವ ಭಾಸತಿ,
ಕರೋತಿ ವಾಚಾಯನುಲೋಮಮತ್ತನೋ।
ಗುಣೇಹಿ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯಿರೀಯತಿ,
ತಥಾಗತೋ ತೇನಪಿ ಲೋಕನಾಯಕೋ॥
ಯಥಾಭಿನೀಹಾರಮತೋ ಯಥಾರುಚಿ,
ಪವತ್ತವಾಚಾತನುಚಿತ್ತಭಾವತೋ।
ಯಥಾವಿಧಾ ಯೇನ ಪುರಾ ಮಹೇಸಿನೋ,
ತಥಾವಿಧೋ ತೇನ ಜಿನೋ ತಥಾಗತೋ॥
ಯಥಾ ಚ ಯುತ್ತಾ ಸುಗತಾ ಪುರಾತನಾ,
ತಥಾವ ಯುತ್ತೋ ತಥಞಾಣತೋ ಚ ಸೋ।
ಸಮಾಗತೋ ತೇನ ಸಮನ್ತಲೋಚನೋ,
ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಕ್ಯಪುಙ್ಗವೋ’’ತಿ॥ (ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೮ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ)। –
ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ।
‘‘ಕತಮಞ್ಚ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸೀಲಮತ್ತಕಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸೇಸಭಾವಞಾಪನತ್ಥಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೦) ಆಗತಾ ಸಬ್ಬಾವ ಪುಚ್ಛಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ತಂ ಕತಮನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪುಚ್ಛಾವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ।
ಪಕತಿಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ, ಸಯಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಞಾತುಮಿಚ್ಛಿತೋ ಸಭಾವೋ। ಅಞ್ಞಾತನ್ತಿ ದಸ್ಸನಾದಿವಿಸೇಸಯುತ್ತೇನ, ಇತರೇನ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿಪಿ ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞಾತಂ। ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಾನಿ ಹಿ ಞಾಣದಸ್ಸನತುಲನತೀರಣಾನಿ। ಅದಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಮಿವ ಅದಿಟ್ಠಂ। ಅತುಲಿತನ್ತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಮೇತ’’ನ್ತಿ ತುಲನಭೂತೇನ ಅತುಲಿತಂ। ಅತೀರಿತನ್ತಿ ‘‘ಏವಮೇವಿದ’’ನ್ತಿ ತೀರಣಭೂತೇನ ಅಕತಞಾಣಕಿರಿಯಾಸಮಾಪನಂ। ಅವಿಭೂತನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಭೂತಂ। ಅವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಪಾಕಟಕತಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ। ಅದಿಟ್ಠಂ ಜೋತೀಯತಿ ಪಕಾಸೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ। ಸಂಸನ್ದನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಾಕಚ್ಛಾವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣತ್ಥಾಯ। ಸಂಸನ್ದನಞ್ಹಿ ಸಾಕಚ್ಛಾವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣಂ। ದಿಟ್ಠಂ ಸಂಸನ್ದೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ। ‘‘ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೋ’’ತಿಆದೀಸು ದಳ್ಹತರಂನಿವಿಟ್ಠಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸಂಸಯೋ। ನಾತಿಸಂಸಪ್ಪನಮತಿಭೇದಮತ್ತಂ ವಿಮತಿ। ತತೋಪಿ ಅಪ್ಪತರಂ ‘‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ದ್ವಿಧಾ ವಿಯ ಪವತ್ತಂ ದ್ವೇಳ್ಹಕಂ। ದ್ವಿಧಾ ಏಲತಿ ಕಮ್ಪತಿ ಚಿತ್ತಮೇತೇನಾತಿ ಹಿ ದ್ವೇಳ್ಹಕಂ ಹಪಚ್ಚಯಂ, ಸಕತ್ಥವುತ್ತಿಕಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಕತ್ವಾ, ತೇನ ಜಾತೋ, ತಂ ವಾ ಜಾತಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೇಳ್ಹಕಜಾತೋ। ವಿಮತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ। ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಸುತ್ತಾದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫೯) ಆಗತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಅನುಮತಿಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ। ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಯ ಹಿ ‘‘ಕಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಮತೀ’’ತಿ ಅನುಮತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋತಿ। ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾತಿ ಕಥೇತುಕಾಮತಾಯ। ‘‘ಅಞ್ಞಾಣತಾ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೨೯೫) ವಿಯ ಹಿ ಏತ್ಥ ಯ-ಕಾರಲೋಪೋ, ಕರಣತ್ಥೇ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ವಾ ಪುಚ್ಛಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಥಾ ಪವತ್ತವಚನಂ, ತದುಪ್ಪಾದಕೋ ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯದತ್ಥಂ ‘‘ಇಮಾಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಚಿತ್ತಾಭೋಗೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ। ಭುಸಂ, ಸಮನ್ತತೋ ಚ ಸಂಸಪ್ಪನಾ ಕಙ್ಖಾ ಆಸಪ್ಪನಾ, ಪರಿಸಪ್ಪನಾ ಚ। ಸಬ್ಬಾ ಕಙ್ಖಾ ಛಿನ್ನಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನೇನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ। ಪರೇಸಂ ಅನುಮತಿಯಾ, ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾ ಏವ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಪನ ದ್ವೇ ಪುಚ್ಛಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ಯಾ ಪನೇತಾ ‘‘ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪರಾಪಿ ಅನೇಕಧಾ ಪುಚ್ಛಾಯೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತಾ, ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಇಧ ಅವಿಚಯನಂ ‘‘ಅಲಂ ಏತ್ತಾವತಾವ, ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಿಚೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ನಯದಾನಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೮. ಪುಚ್ಛಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಯ ಸತಿಯೇವ ಯುತ್ತರೂಪಾತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅತಿಪಾತನಂ ಅತಿಪಾತೋ। ಅತಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋ। ಸೀಘಭಾವೋ ಏವ ಚ ಅತಿರೇಕತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸರಸೇನೇವ ಪತನಸಭಾವಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಅತಿರೇಕಂ ಪಾತನಂ, ಸಣಿಕಂ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಪಾತನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಭಿಭವನತ್ಥೋ ವಾ, ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಸತ್ಥಾದೀಹಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪಾತನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ವೋಹಾರವಚನಮೇತಂ ‘‘ಅತಿಪಾತೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಕರಣಾದಿವಸೇನಾಧಿಗತತ್ತಾ ಪಾಣವಧೋ ಪಾಣಘಾತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವೋಹಾರತೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ। ಸತ್ತೋತಿ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಯಥಾ ಹಿ ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರಾ, ಹೋತಿ ಸದ್ದೋ ರಥೋ ಇತಿ।
ಏವಂ ಖನ್ಧೇಸು ಸನ್ತೇಸು, ಹೋತಿ ಸತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮುತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧)।
ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಹಿ ವಿಕೋಪಿತೇ ಇತರಮ್ಪಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ವಿನಸ್ಸತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಪಾಣಸ್ಸ ಅತಿಪಾತೋ’’ತಿ, ‘‘ಪಾಣೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ನನು ನಿರವಸೇಸಾನಂ ಪಾಣಾನಂ ಅತಿಪಾತತೋ ವಿರತಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಣಭೂತಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬೇ ಪಾಣಭೂತೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭) ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಪಾಣಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನೇತ್ಥ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ತತ್ಥ ಪನ ಸಬ್ಬಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇನ ‘‘ಪಾಣಸ್ಸ ಅತಿಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ಹಿ ಸಂವರಭೇದದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಪಾಣಭೂತೇ’’ತಿಆದಿ ಪನ ಸಂವರಸಮಾದಾನದಸ್ಸನನ್ತಿ। ಸದ್ದವಿದೂ ಪನ ‘‘ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಜಾತಿದಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖವಸೇನ ವಚನಭೇದಮತ್ತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾಣೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ದುಬ್ಬಿಧೇಪಿ ಪಾಣೇ। ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಪಾಣಸಞ್ಞಾಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ’’ತಿ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಸ್ಸ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸ್ಸ ತನ್ನಿಸ್ಸಯೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲದ್ಧುಪಕ್ಕಮಾನಿ ಹಿ ಭೂತಾನಿ ಪುರಿಮಭೂತಾನಿ ವಿಯ ನ ವಿಸದಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾನಜಾತಿಯಾನಂ ಭೂತಾನಂ ಕಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಸುಯೇವ ಉಪಕ್ಕಮೇ ಕತೇ ತತೋ ಪರಾನಂ ಅಸತಿ ಅನ್ತರಾಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಭೂತಾನಂ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ವಿತಣ್ಡವಾದಿಮತಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಾಯ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
ಪಯೋಗವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾದೀಹಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಚೇತನಾಯ ಬಲವಭಾವತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಹಸಾ ನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ, ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾಯ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಜವನೇಹಿ ಲದ್ಧಾಸೇವನಾಯ ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ ವಸೇನ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಮಹನ್ತಭಾವೋ। ಸತಿಪಿ ಕದಾಚಿ ಖುದ್ದಕೇ ಚೇವ ಮಹನ್ತೇ ಚ ಪಾಣೇ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಮಭಾವೇ ಮಹನ್ತಂ ಹನನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾ ತಿಬ್ಬತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಮಹನ್ತಭಾವೋ। ಇತಿ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಚೇತನಾಯ ಬಲವಭಾವೇನೇವ ಹೋತಿ। ಸತಿಪಿ ಚ ಪಯೋಗವತ್ಥೂನಂ ಅಮಹನ್ತಭಾವೇ ಹನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಗುಣಮಹತ್ತೇನಪಿ ತತ್ಥ ಪವತ್ತಉಪಕಾರಚೇತನಾ ವಿಯ ಖೇತ್ತವಿಸೇಸನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಅಪಕಾರಚೇತನಾಪಿ ಬಲವತೀ, ತಿಬ್ಬತರಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ‘‘ಗುಣವನ್ತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಕಿಲೇಸಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಸತಿಪಿ ಪಯೋಗವತ್ಥುಗುಣಾನಂ ಅಮಹನ್ತಭಾವೇ ಕಿಲೇಸುಪಕ್ಕಮಾನಂ ಮುದುತಿಬ್ಬತಾಯ ಚೇತನಾಯ ದುಬ್ಬಲಬಲವಭಾವವಸೇನ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಮಹಾಸಾವಜ್ಜಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸಮ್ಭರೀಯನ್ತಿ ಸಹರೀಯನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಸಮ್ಭಾರಾ, ಅಙ್ಗಾನಿ। ತೇಸು ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ವಧಕಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ। ಉಪಕ್ಕಮೋ ಪನ ವಧಕಚೇತನಾಸಮುಟ್ಠಾಪಿತೋ ಸಹಜಾತೋವ। ಪಞ್ಚಸಮ್ಭಾರವತೀ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಚೇತನಾತಿ ಸಾ ಪಞ್ಚಸಮ್ಭಾರವಿನಿಮುತ್ತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏಸ ನಯೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀಸುಪಿ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಖಣೇ ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝನಸಭಾವೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಕೋ ಹನ್ತಿ, ಕೋ ವಾ ಹಞ್ಞತಿ, ಯದಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸನ್ತಾನೋ, ಏವಂ ಸೋ ಅನುಪತಾಪನಛೇದನಭೇದನಾದಿವಸೇನ ನ ವಿಕೋಪನಸಮತ್ಥೋ, ನಾಪಿ ವಿಕೋಪನೀಯೋ, ಅಥ ರೂಪಸನ್ತಾನೋ, ಏವಮ್ಪಿ ಸೋ ಅಚೇತನತಾಯ ಕಟ್ಠಕಲಿಙ್ಗರೂಪಮೋತಿ ನ ತತ್ಥ ಛೇದನಾದಿನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಲಬ್ಭತಿ ಯಥಾ ಮತಸರೀರೇ। ಪಯೋಗೋಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಹರಣಪ್ಪಕಾರಾದಿಅತೀತೇಸು
ವುಚ್ಚತೇ – ವಧಕಚೇತನಾಸಹಿತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪುಞ್ಜೋ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಹನ್ತಿ, ತೇನ ಪವತ್ತಿತವಧಪ್ಪಯೋಗನಿಮಿತ್ತಾಪಗತುಸ್ಮಾವಿಞ್ಞಾಣಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಮತವೋಹಾರಪ್ಪವತ್ತಿನಿಬನ್ಧನೋ ಯಥಾವುತ್ತವಧಪ್ಪಯೋಗಾಕರಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೋ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ಹಞ್ಞತಿ, ಕೇವಲೋ ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸನ್ತಾನೋ, ವಧಪ್ಪಯೋಗಾವಿಸಯಭಾವೇಪಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ರೂಪಸನ್ತಾನಾಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ರೂಪಸನ್ತಾನೇ ಪರೇನ ಪಯೋಜಿತಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಪಯೋಗವಸೇನ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಬನ್ಧಕವಿಸದಿಸರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಹತೇ ವಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ, ನಾಪಿ ಅಹೇತುಕೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ನ ಚ ಪಯೋಗೋ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಕತಪಯೋಗವಸೇನ ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕಲಾಪಸ್ಸ ತಥಾಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ಖಣಿಕಾನಂ
ಸಾಹತ್ಥಿಕೋತಿ ಸಯಂ ಮಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಪಹರಣಂ। ಆಣತ್ತಿಕೋತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆಣಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಏವಂ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಾ ಪಹರಿತ್ವಾ ವಾ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣಾಪನಂ। ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋತಿ ದೂರೇ ಠಿತಂ ಮಾರೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಉಸುಯನ್ತಪಾಸಾಣಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಥಾವರೋತಿ ಅಸಞ್ಚಾರಿಮೇನ ಉಪಕರಣೇನ ಮಾರೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಓಪಾತಾಪಸ್ಸೇನಉಪನಿಕ್ಖಿಪನಂ, ಭೇಸಜ್ಜಸಂವಿಧಾನಞ್ಚ। ವಿಜ್ಜಾಮಯೋತಿ ಮಾರಣತ್ಥಂ ಮನ್ತಪರಿಜಪ್ಪನಂ ಆಥಬ್ಬಣಿಕಾದೀನಂ ವಿಯ। ಆಥಬ್ಬಣಿಕಾ ಹಿ ಆಥಬ್ಬಣಂ ಪಯೋಜೇನ್ತಿ ನಗರೇ ವಾ ರುದ್ಧೇ ಸಙ್ಗಾಮೇ ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಪಟಿಸೇನಾಯ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇಸು ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇಸು ಈತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ ಉಪದ್ದವಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ ರೋಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ ಪಜ್ಜರಕಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಿದ್ಧಿಮಯೋ ದಾಠಾಕೋಟನಾದೀನಿ ವಿಯ। ಪಿತುರಞ್ಞೋ ಕಿರ ಸೀಹಳನರಿನ್ದಸ್ಸ ದಾಠಾಕೋಟನೇನ ಚೂಳಸುಮನಕುಟುಮ್ಬಿಯಸ್ಸ ಮರಣಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಗನ್ಥಗಾರವಂ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅನೂನಭಾವಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿಕೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಇಧ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಹಿ ಏಸ ಅತ್ಥೋ ಅತಿದಿಸನೇನ ವುತ್ತೋ ವಿಯ ಅನೂನೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋತಿ।
ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ, ಯಥಾವುತ್ತಾ ಚೇತನಾ। ‘‘ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹೀನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ, ಹೇತುಅತ್ಥತಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ಹಿ ಪಹಾನಹೇತುಕಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಮುಚ್ಛೇದನಿಕಾ ವಿರತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸ
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೋ ನಯೋ – ಪಹಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಿರತಿಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯ ಫಲೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ ಪಾಣೋ ಅತಿಪಾತೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ಪಾಣಘಾತಹೇತುಭೂತೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ। ಕೋ ಪನೇಸೋ? ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪದೋಸಮೋಹವಿಹಿಂಸಾದಯೋ ಕಿಲೇಸಾ। ತೇ ಹಿ ಭಗವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾಯ ಸಮುಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತದುಸ್ಸೀಲ್ಯತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಪಟಿವಿರತೋ ಕಿಲೇಸೇಸು ಪಹೀನೇಸು ತನ್ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಯಥಾವುತ್ತಕಿಲೇಸಂ ಪಹಾಯ ತೇನೇವ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಚೇತನಾ ಪಟಿವಿರತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ।
ಓರತೋ ವಿರತೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ, ಪತಿ-ವಿಸದ್ದಾನಂ ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬತೋ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಓರತೋತಿ ಹಿ ಅವರತೋ ಅಭಿಮುಖಂ ರತೋ, ತೇನ ಉಜುಕಂ ವಿರಮಣವಸೇನ ಸಾತಿಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಟಿರತಸ್ಸ ಚೇತಂ ಅತ್ಥವಚನಂ। ವಿರತೋತಿ ವಿಸೇಸೇನ ರತೋ, ತೇನ ಸಹ ವಾಸನಾಯ ವಿರಮಣಭಾವಂ, ಉಭಯೇನ ಪನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಏವ-ಸದ್ದೋ ಪನ ತಸ್ಸಾ ವಿರತಿಯಾ ಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಅಪರಿಯನ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ಉಭಯತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಸಮಾದಿನ್ನವಿರತಿಕಾಪಿ ಅನವಟ್ಠಿತಚಿತ್ತತಾಯ ಲಾಭಜೀವಿತಾದಿಹೇತು ಸಮಾದಾನಂ ಭಿನ್ನನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಭಗವಾ, ಸಬ್ಬಸೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಏವ-ಸದ್ದೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ಥವಸೇನ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ತತ್ಥ ವೀತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಹ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇ ಪನ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇಹಿ ವೋಕಿಣ್ಣಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ ದುಬ್ಬಲಾ ಸಾವಜ್ಜಾ ಧಮ್ಮಾ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ‘‘ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಂ ಉಪಲಭಿತ್ವಾ ಇಮಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞುನಾ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಇಮಿನಾವ ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಅತೋ ಸಸಮ್ಭಾರಕಥಾಯ ಚಕ್ಖುಸೋತೇಹಿ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಾ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಪಯೋಗಮುಪಲಭಿತ್ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಾಯಿಕಾತಿ ಕಾಯೇನ ಕತಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನಿಪ್ಫಾದಕಾ ಬಲವನ್ತೋ ಅಕುಸಲಾ। ‘‘ಕಾಳಕಾ’’ ತಿಪಿ ಟೀಕಾಯಂ ಉದ್ಧತಪಾಠೋ, ಕಣ್ಹಪಕ್ಖಿಕಾ ಬಲವನ್ತೋ ಅಕುಸಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇಮಿನಾವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯದಾನಂ ಕರೋತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ‘‘ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಪಹಾಯ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದಿಪದೇಸು।
ಪಾಪೇ ಸಮೇತೀತಿ ಸಮಣೋ, ಗೋತಮಸಮಞ್ಞಾ, ತೇನ ಗೋತ್ತೇನಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಗೋತಮೋತಿ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಮಣೋತಿ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಗೋತ್ತವಸೇನ ಲದ್ಧವೋಹಾರೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಭಾಸಿತವಣ್ಣಾನುಸನ್ಧಿಯಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತನತೋ, ತೇನ ಚ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘವಣ್ಣಸ್ಸಾಪಿ ಭಾಸಿತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘವಣ್ಣೋಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ದೇಸಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ನ ದೇಸಿತೋ। ಕಿಂ ಸೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತಭಾವೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅನುಯೋಗಮಪನೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಕೇವಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏವಂ ಸತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ದೇಸಿತೋತಿ ಪುನಾನುಯೋಗಂ ಪರಿಹರತಿ ‘‘ದೇಸನಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಏವನ್ತಿ ಏವಮೇವ।
ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ –‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪರಿ ದೇಸನಂ ವಡ್ಢೇತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ವದಮಾನೋ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬುದ್ಧಗುಣವಸೇನೇವ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ, ನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಗುಣವಸೇನಾಪಿ। ಏಸಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಏಕರಸೇನೇವ ದೇಸನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥಾಯಂ ದೀಪನಾ – ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ ನಿಹಿತದಣ್ಡೋ ನಿಹಿತಸತ್ಥೋ’’ತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ನನು ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಪಿ ವಣ್ಣೋ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಭಾಸಿತೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಭಾಸಿತೋ, ಸೋ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪಭವತ್ತಾ, ಅರಿಯಸಙ್ಘಾಧಾರತ್ತಾ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾನುಭಾವಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಚ ತೇಸಂ, ತದುಭಯವಣ್ಣದೀಪನೇನೇವ ದೀಪಿತೋತಿ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧತೋ। ಸದ್ಧಮ್ಮಾನುಭಾವೇನೇವ ಹಿ ಭಗವಾ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪ್ಪಹಾನಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಪರವಿಹೇಠನಸ್ಸ ಪರಿವಜ್ಜಿತಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ದಣ್ಡಸತ್ಥಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪವಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರೂಪಘಾತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಅವತ್ತನತೋತಿ ಅಪವತ್ತನತೋ, ಅಸಞ್ಚರಣತೋ ವಾ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ದಣ್ಡೋ ಯೇನಾತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತದಣ್ಡೋ। ತಥಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸತ್ಥೋ। ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚತುಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೋ ಚೇತ್ಥ ದಣ್ಡೋ। ತದವಸೇಸೋ ಮುಗ್ಗರಖಗ್ಗಾದಯೋ ಸತ್ಥಂ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಹೇಠನಭಾವತೋತಿ ವಿಹಿಂ ಸನಭಾವತೋ, ಏತೇನ ಸಸತಿ ಹಿಂಸತಿ ಅನೇನಾತಿ ಸತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಪರೂಪಘಾತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಪನ್ನಮತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕತರೋ ಜಿಣ್ಣೋ, ತಸ್ಸ, ತೇನವಾ ಆಲಮ್ಬಿತೋ ದಣ್ಡೋ ಕತ್ತರದಣ್ಡೋ। ದನ್ತಸೋಧನಂ ಕಾತುಂ ಯೋಗ್ಗಂ ಕಟ್ಠಂ ದನ್ತಕಟ್ಠಂ, ನ ಪನ ದನ್ತಸೋಧನಕಟ್ಠಂ। ‘‘ದನ್ತಕಟ್ಠವಾಸಿಂ ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ದನ್ತಕಟ್ಠಚ್ಛೇದನಕವಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖುದ್ದಕಂ ನಖಚ್ಛೇದನಾದಿಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದಕಂ ಪಿಪ್ಫಲಿಕಂ। ಇದಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಾಧೀನವಚನಂ। ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘವಸೇನಪಿ ದೀಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಏಕದೇಸೇನ ದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ।
ಲಜ್ಜಾ-ಸದ್ದೋ ಹಿರಿಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಾಯಾ’’ತಿ। ಧಮ್ಮಗರುತಾಯ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಾಧೀನತ್ತಾ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿಭೂತಾ ಲಜ್ಜಾವ ವುತ್ತಾ, ನ ಲೋಕಾಧಿಪತಿಭೂತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ। ಅಪಿಚ ‘‘ಲಜ್ಜೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಲಜ್ಜಾಯ ಓತ್ತಪ್ಪಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಲಜ್ಜಾತಿ ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪಾನಮಧಿವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನಂ ಪಾಪುತ್ತಾಸನರಹಿತಂ, ಪಾಪಭಯಂ ವಾ ಅಲಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ। ‘‘ದಯಂ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕರುಣಾಯಪಿ ವತ್ತತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನ ದಯಾಸದ್ದೋ ಅನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಮೇತ್ತಾಯ, ಕರುಣಾಯ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿ ಇಧ ಮೇತ್ತಾಯ ಪವತ್ತಮಾನೋ ವುತ್ತೋ ಕರುಣಾಯ, ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ। ಮಿದತಿ ಸಿನೇಹತೀತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಸಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇತ್ತಂ, ಮೇತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೋ, ಮೇತ್ತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಾ ಮೇತ್ತಾ ಏವ ಮೂಲಭೂತೇನ ತನ್ನಿಮಿತ್ತೇನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧಿಯಾ, ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತನತೋ।
‘‘ಪಾಣಭೂತೇತಿ ಪಾಣಜಾತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸತಿ ಪಾಣೋ ಭೂತೋ ಯೇಸನ್ತಿ ಪಾಣಭೂತಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಪಾಣಸಙ್ಖಾತೇ ತಂತಂಕಮ್ಮಾನುರೂಪಂ ಪವತ್ತನತೋ ಭೂತನಾಮಕೇ ಸತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಕಮ್ಪಕೋತಿ ಕರುಣಾಯನಕೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮೇತ್ತಾ ಕರುಣಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಪದತ್ಥಭೂತಾ ಮೇತ್ತಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ‘‘ತಾಯ ಏವ ದಯಾಪನ್ನತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಇಮಿನಾ ಹಿ ಪದೇನ ಕರುಣಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಹಿ ಲಜ್ಜಾಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಹಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪದತ್ತಯೇನ ದಸ್ಸಿತೋ। ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಪಿ ಹಿ ಹಿತಾನುಕಮ್ಪನಮೇವಾತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ। ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ, ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಚ ತಸ್ಸಾ ವಿರತಿಯಾ ಸತ್ತವಸೇನ ಅಪರಿಯನ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ವಿಹರತೀತಿ ವಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥೇ, ಹರ-ಸದ್ದೋ ನಯನತ್ಥೇ, ನಯನಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ಇಧ ಪವತ್ತನಂ, ಯಾಪನಂ, ಪಾಲನಂ ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇರಿಯತಿ ಯಪೇತಿ ಯಾಪೇತಿ ಪಾಲೇತೀ’’ತಿ। ಯಪೇತಿ ಯಾಪೇತೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹರತಿ ಪವತ್ತೇತಿ, ಅತ್ತಭಾವಂ ವಾ ಯಾಪೇತಿ ಪಾಲೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇತಿ ವಾ ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತೇ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ತೇನ ಜೋತಿತತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ। ವಿಸುಂ ಕಪ್ಪನಮೇವ ಅತ್ಥೋ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋತಿ ಸೋ ಅನೇಕಭಿನ್ನೇಸುಯೇವ ಅತ್ಥೇಸು ‘‘ಉಪರಿ ಅದಿನ್ನಾ…ಪೇ॰… ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ’’ತಿ। ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ಗನ್ಥಗಾರವಪರಿಹರಣಂ, ನಯದಾನಂ ವಾ।
ಇದಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನ ಹನತೀತಿ ನ ಹಿಂಸತಿ। ನ ಘಾತೇತೀತಿ ನ ವಧತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇ। ಸಮನುಞ್ಞೋತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ। ಅಹೋ ವತ ರೇತಿ ಭೋನ್ತೋ ಏಕಂಸತೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಚಾರಸೀಲಮತ್ತಕನ್ತಿ ಸಾಧುಜನಾಚಾರಮತ್ತಕಂ, ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದಿಗುಣೇಹಿಪಿ ಲೋಕಿಯಪುಥುಜ್ಜನೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗಸೀಲಾನಿ ಇಧ ನ ವಿಭತ್ತಾನಿ। ಏವ-ಸದ್ದೋ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ, ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥಸ್ಸಾವಧಾರಣಂ ಕರೋತಿ, ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಆಚಾರಸೀಲಮೇವ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ। ಏವಮೀದಿಸೇಸು। ‘‘ಇತಿ ವಾ ಹಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ವದಮಾನೋ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಚನಸಾಮತ್ಥಿಯೇನೇವ ತದುತ್ತರಿ ಗುಣಂ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ತಂ ವೋ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸಾಪಜ್ಜನತೋ ತಥಾಪನ್ನಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪರಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನ ಕೇವಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲವಿವೇಚನೇನ ಪನ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಇತೋ ಪರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗನ್ಥಗಾರವಂ ಪರಿಹರತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಪದಂ ಪುಬ್ಬಪದಂ,ನ ಪುಬ್ಬಪದಂ ತಥಾ, ನ ಪುಬ್ಬಂ ವಾ ಅಪುಬ್ಬಂ, ತಮೇವ ಪದಂ ತಥಾ।
ಸದ್ದನ್ತರಯೋಗೇನ ಧಾತೂನಮತ್ಥವಿಸೇಸವಾಚಕತ್ತಾ ‘‘ಆದಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಗಹಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಹರಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಪರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತಸನ್ತಕತೋ ಪರಭೂತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಸ್ಸ, ಯೋ ವಾ ಅತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೋ, ಸೋ ಪರನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ‘‘ಪರಸಂಹರಣ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸಂ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಧನತ್ಥೋ,ಪರಸನ್ತಕಹರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಥೇನೋ ವುಚ್ಚತಿ ಚೋರೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಥೇಯ್ಯಂ, ಚೋರಕಮ್ಮಂ। ಚೋರಿಕಾತಿ ಚೋರಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ। ತದತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಆದಿನ್ನಾದಾನ’’ನ್ತಿ ಪದೇ। ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಏತ್ಥ ಅದಿನ್ನಂ, ನ ಪನ ದನ್ತಪೋಣಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವಿಯ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕಂ ಅತ್ತಸನ್ತಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಯತ್ಥ ಪರೋ’’ತಿಆದಿ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆವುತ್ತಿಯಾದಿನಯೇನ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಂ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ’’ತಿ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಯಥಾಕಾಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಯಥಾಕಾಮಕಾರೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಯಥಾಕಾಮಕರಿತಾ, ತಂ। ತಥಾರುಚಿಕರಣಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಸನ್ತಕತ್ತಾ ಅದಣ್ಡಾರಹೋ ಧನದಣ್ಡರಾಜದಣ್ಡವಸೇನ। ಅನುಪವಜ್ಜೋ ಚ ಚೋದನಾಸಾರಣಾದಿವಸೇನ। ತಂ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಆದಿಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ತದಾದಾಯಕೋ, ಸ್ವೇವ ಉಪಕ್ಕಮೋ, ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ತದಾದಾಯಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ। ಥೇಯ್ಯಾ ಏವ ಚೇತನಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ। ಖುದ್ದಕತಾಅಪ್ಪಗ್ಘತಾದಿವಸೇನ ಹೀನೇ। ಮಹನ್ತತಾಮಹಗ್ಘತಾದಿವಸೇನ ಪಣೀತೇ। ಕಸ್ಮಾ? ವತ್ಥುಹೀನತಾಯಾತಿ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಂ, ಹೀನೇ, ಹೀನಗುಣಾನಂ ಸನ್ತಕೇ ಚ ಚೇತನಾ ದುಬ್ಬಲಾ, ಪಣೀತೇ, ಪಣೀತಗುಣಾನಂ ಸನ್ತಕೇ
ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಸಹತ್ಥಾ ಗಹಣಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ। ಅಞ್ಞೇ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಗಹಣಂ ಆಣತ್ತಿಕೋ। ಅನ್ತೋಸುಙ್ಕಘಾತೇ ಠಿತೇನ ಬಹಿಸುಙ್ಕಘಾತಂ ಪಾತೇತ್ವಾ ಗಹಣಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ। ‘‘ಅಸುಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಯದಾ ಸಕ್ಕೋಸಿ, ತದಾ ಅವಹರಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕಾವಹಾರನಿಪ್ಫಾದಕೇನ, ಆಣಾಪನೇನ ವಾ, ಯದಾ ಕದಾಚಿ ಪರಸನ್ತಕವಿನಾಸಕೇನ ಸಪ್ಪಿತೇಲಕುಮ್ಭಿಆದೀಸು ದುಕೂಲಸಾಟಕಚಮ್ಮಖಣ್ಡಾದಿಪಕ್ಖಿಪನಾದಿನಾ ವಾ ಗಹಣಂ ಥಾವರೋ। ಮನ್ತಪರಿಜಪ್ಪನೇನ ಗಹಣಂ ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ। ವಿನಾ ಮನ್ತೇನ, ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೇಹಿ ತಾದಿಸಇದ್ಧಿಯೋಗೇನ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಆಕಡ್ಢನಂ ಇದ್ಧಿಮಯೋ। ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೇಸು ‘‘ಯಥಾನುರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಅದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ವಾ, ಕೂಟಮಾನಕೂಟಕಹಾಪಣಾದೀಹಿ ವಞ್ಚನೇನ ವಾ, ಅವಹರಣಂ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋ। ಪಸಯ್ಹ ಬಲಸಾ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಸನ್ತಜ್ಜೇತ್ವಾ, ಭಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಾ ಅವಹರಣಂ ಪಸಯ್ಹಾವಹಾರೋ। ಪರಭಣ್ಡಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಅವಹರಣಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವಹಾರೋ। ಭಣ್ಡೋಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅವಹರಣಂ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ। ಕುಸಂ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ಅವಹರಣಂ ಕುಸಾವಹಾರೋ। ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಆದಿಅತ್ಥೇನ, ನಿದಸ್ಸನನಯೇನ ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚಕಾಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಹಿ ಪಞ್ಚಕಾನಂ ಸಮೋಧಾನಭೂತಾ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಅವಹಾರಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಮೇವ, ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಾ ಅರಿಯಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಾ ದಿನ್ನಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ದಿನ್ನಾದಾಯೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪಯೋಗತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವದಸ್ಸನಂ। ‘‘ದಿನ್ನಪಾಟಿಕಙ್ಖೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಆಸಯತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಅಥೇನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ -ಸದ್ದೋ ನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಕಾರಿಯೋ, ಅ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಏಕೋ ನಿಪಾತೋ ನ-ಸದ್ದತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಥೇನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾಳಿಯಂ ದಿಸ್ಸಮಾನವಾಕ್ಯಾವತ್ಥಿಕವಿಭತ್ತಿಯನ್ತಪಟಿರೂಪಕತಾಕರಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸದಸ್ಸನಮೇತಂ। ಪಕರಣಾಧಿಗತೇ ಪನ ಅತ್ಥೇ ವಿವೇಚಿಯಮಾನೇ ಇಧ ಅಥೇನತೋಯೇವ ಸುಚಿಭೂತತಾ ಅಧಿಗಮೀಯತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾಧಿಕಾರತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥೇನತ್ತಾಯೇವ ಸುಚಿಭೂತೇನಾ’’ತಿ ತೇನ ಹೇತಾಲಙ್ಕಾರವಚನಮೇತನ್ತಿ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಭಾವೋ। ಭಗವತೋ ಪನ ಸೋ ರುಳ್ಹಿಯಾ ಯಥಾ ತಂ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗೇಸು ಸತ್ತವೋಹಾರೋ। ಅದತಿ ವಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ತಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಪದತ್ತಯೇಪಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಅಥೇನಂ…ಪೇ॰… ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥೇನೇನ ಅತ್ತನಾ ಅಥೇನತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಸುಚಿಭೂತೇನ ಅತ್ತನಾ ಸುಚಿಭೂತತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೇಸನ್ತಿ ‘‘ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ’’ತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಲಜ್ಜೀ ದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಅಧಿಕಾರವಸೇನ, ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಚ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಲಜ್ಜಾದಯೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಪ್ಪಹಾನಸ್ಸಾಪೀತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ। ಅಥ ವಾ ಸುಚಿಭೂತೇನಾತಿ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾದಿಸಮನ್ನಾಗಮನಂ, ಅಹಿರಿಕಾದೀನಞ್ಚ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ‘‘ಲಜ್ಜೀ ದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ।
ಬ್ರಹ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಸೇಟ್ಠವಾಚಕೋ, ಅಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ನಿಹೀನಾನಂ, ಅಬ್ರಹ್ಮಂ ವಾ ನಿಹೀನಂ ಚರಿಯಂ ವುತ್ತಿ ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ। ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಆಚಾರನ್ತಿ ಮೇಥುನವಿರತಿಂ। ನ ಆಚರತೀತಿ ಅನಾಚಾರೀ, [ಆರಾಚಾರೀ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮)] ತದಾಚಾರವಿರಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯತೋ ದೂರಚಾರೀ’’ತಿ। ದೂರೋ ಮೇಥುನಸಙ್ಖಾತೋ ಆಚಾರೋ, ಸೋ ವಿರಹೇನ ಯಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ದೂರಚಾರೀ, ಮೇಥುನಧಮ್ಮತೋ ವಾ ದೂರೋ ಹುತ್ವಾ ತಬ್ಬಿರತಿಂ ಆಚರತೀತಿ ದೂರಚಾರೀತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಮಿಥುನಾನಂ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇನ ಸದಿಸಾನಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಅಯಂ ಮೇಥುನೋತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅಸತಂ ಧಮ್ಮೋ ಆಚಾರೋತಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಮಾ। ಅಭೇದವೋಹಾರೇನ ಗಾಮಸದ್ದೇನೇವ ಗಾಮವಾಸಿನೋ ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಾಮವಾಸೀನ’’ನ್ತಿ, ಗಾಮೇ ವಸತಂ ಧಮ್ಮೋತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ದೂರಚಾರೀ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ವಚನತೋ, ಪಾಳಿಯಂ ವಾ ‘‘ಮೇಥುನಾ’’ ತ್ವೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಗಾಮಧಮ್ಮಾ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತತ್ತಾ
‘‘ಇಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಏಕಚ್ಚೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಪಟಿಜಾನಮಾನೋ ನ ಹೇವ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಉಚ್ಛಾದನಪರಿಮದ್ದನನ್ಹಾಪನಸಮ್ಬಾಹನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಸೋ ತಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ತಂ ನಿಕಾಮೇತಿ, ತೇನ ಚ ವಿತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಇದಮ್ಪಿ ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಖಣ್ಡಮ್ಪಿ ಛಿದ್ದಮ್ಪಿ
ಪುನ ಚಪರಂ…ಪೇ॰… ನಪಿ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಉಚ್ಛಾದನಪರಿಮನ್ದನನ್ಹಾಪನಸಮ್ಬಾಹನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಞ್ಜಗ್ಘತಿ ಸಂಕೀಳತಿ ಸಂಕೇಲಾಯತಿ…ಪೇ॰… ನಪಿ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಞ್ಜಗ್ಘತಿ ಸಂಕೀಳತಿ ಸಂಕೇಲಾಯತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನಾ ಚಕ್ಖುಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತಿ ಪೇಕ್ಖತಿ…ಪೇ॰… ನಪಿ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನಾ ಚಕ್ಖುಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತಿ ಪೇಕ್ಖತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ ವಾ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ ವಾ ಹಸನ್ತಿಯಾ ವಾ ಭಣನ್ತಿಯಾ ವಾ ಗಾಯನ್ತಿಯಾ ವಾ ರೋದನ್ತಿಯಾ ವಾ…ಪೇ॰… ನಪಿ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ ವಾ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ ವಾ ಹಸನ್ತಿಯಾ ವಾ ಭಣನ್ತಿಯಾ ವಾ ಗಾಯನ್ತಿಯಾ ವಾ ರೋದನ್ತಿಯಾ ವಾ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಯಾನಿಸ್ಸ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಹಸಿತಲಪಿತಕೀಳಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಅನುಸ್ಸರತಿ…ಪೇ॰… ನಪಿ ಯಾನಿಸ್ಸ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಹಸಿತಲಪಿತಕೀಳಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪಸ್ಸತಿ ಗಹಪತಿಂ ವಾ ಗಹಪತಿಪುತ್ತಂ ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತಂ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತಂ ಪರಿಚಾರಯಮಾನಂ…ಪೇ॰… ನಪಿ ಪಸ್ಸತಿ ಗಹಪತಿಂ ವಾ ಗಹಪತಿಪುತ್ತಂ ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತಂ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತಂ ಪರಿಚಾರಯಮಾನಂ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವನಿಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತಿ ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ಸೀಲೇನ ವಾ ವತೇನ ವಾ ತಪೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ವಾ ದೇವೋ ವಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ದೇವಞ್ಞತರೋ ವಾ’’ತಿ। ಸೋ ತಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ತಂ ನಿಕಾಮೇತಿ, ತೇನ ಚ ವಿತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಖಣ್ಡಮ್ಪಿ ಛಿದ್ದಮ್ಪಿ ಸಬಲಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಾಸಮ್ಪಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತಿ ಸಂಯುತ್ತೋ ಮೇಥುನೇನ ಸಂಯೋಗೇನ, ನ ಪರಿಮುಚ್ಚತಿ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಸೋಕೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಾಯಾಸೇಹಿ, ನ ಪರಿಮುಚ್ಚತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೫೦) –
ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೇ ಸತ್ತಕನಿಪಾತೇ ಜಾಣುಸೋಣಿಸುತ್ತೇ ಆಗತಾ ಸತ್ತವಿಧಮೇಥುನಸಂಯೋಗಾಪಿ ಪಟಿವಿರತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಇಧಾಪಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ
ತತ್ಥ
ತಸ್ಸ ಪನ ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ ಸೇವೇತುಕಾಮತಾಚಿತ್ತಂ, ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತೀತಿ। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಸ್ಸ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ ಅಗಮನೀಯವತ್ಥು, ತಸ್ಮಿಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ, ಸೇವನಾಪಯೋಗೋ, ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿವಾಸನನ್ತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೮೯; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೦೯-೧೧೧) ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮನೇ ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿವಾಸನೇ ಸತಿಪಿ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಸೇವನಾಭಿಸನ್ಧಿಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಸೇವನಚಿತ್ತೇ ಸತಿ ಪಯೋಗಾಭಾವೋ ನ ಪಮಾಣಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸೇವನಪಯೋಗಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಭಾವತೋ, ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೇವನಪಯೋಗೋ ಹೋತೀತಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಪುರೇತರಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾಯ [ನಿಪನ್ನಾಯ (ಧ॰ ಸ॰ ಅನುಟೀ॰ ಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ)] ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಕ್ಕಂಸತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಪುರಿಸಕಿಚ್ಚಕರಣಕಾಲೇ ಪುರಿಸಸ್ಸಾಪಿ ಸೇವನಾಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ವದನ್ತಿ ಏಕೇ।
ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ – ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ಸೇವನಾಪಯೋಗೇನೇವ ಸೇವನಚಿತ್ತತಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಅಗಮನೀಯವತ್ಥು, ಸೇವನಾಪಯೋಗೋ, ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿವಾಸನನ್ತಿ ತಯೋ, ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಸೇವನಾಭಿಸನ್ಧಿಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ಅಗಮನೀಯವತ್ಥು, ತಸ್ಮಿಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಾನುಟೀಕಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅನುಟೀ॰ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ। ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋವ।
೯. ಮುಸಾತಿ ‘‘ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಪುರೇ ಕರಣಂ ಪುರೇಕ್ಖಾರೋ, ವಿಸಂವಾದನಸ್ಸ ಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತ್ಥಭಞ್ಜನಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪರಸ್ಸ ಹಿತವಿನಾಸಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುಸಾವಾದೋ ಪನ ಸಸನ್ತಕಸ್ಸ ಅದಾತುಕಾಮತಾಯ, ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚ ಭವತಿ। ವಚಸಾ ಕತಾ ವಾಯಾಮಪ್ಪಧಾನಾ ಕಿರಿಯಾ ವಚೀಪಯೋಗೋ। ತಥಾ ಕಾಯೇನ ಕತಾ ಕಾಯಪಯೋಗೋ। ವಿಸಂವಾದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕ್ಖಣೇ, ತಙ್ಖಣೇ ಚ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘ಮುಸಾ ಭಣಿಸ್ಸ’ನ್ತಿ, ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘ಮುಸಾ ಭಣಾಮೀ’ತಿ’’ (ಪಾರಾ॰ ೨೦೦; ಪಾಚಿ॰ ೪) ಏತದೇವ ಹಿ ದ್ವಯಂ ಅಙ್ಗಭೂತಂ। ಇತರಂ ‘‘ಭಣಿತಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘ಮುಸಾ ಮಯಾ ಭಣಿತ’ನ್ತಿ’’ (ಪಾರಾ॰ ೨೦೦; ಪಾಚಿ॰ ೪) ವುತ್ತಂ ಪನ ಹೋತು ವಾ, ಮಾ ವಾ, ಅಕಾರಣಮೇತಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಂವಾದಕಸ್ಸ। ‘‘ಚೇತನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿಸಂ ವಾದೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಂ, ತದೇವ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೋ, ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ತಥಾ, ಇಮಿನಾ ಮುಸಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೇನ, ಮುಸಾಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಂ ವದತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಮುಸಾವಾದೋತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ। ‘‘ವಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ವಿಭಾವಿತಮೇವ ಹೋತಿ।
‘‘ಅತಥಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ಅವಿಭಾವಿತಮೇವ ಮುಸಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತಕಿರಿಯಾವಾಚಕತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ನಯೇ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪಿತತಾಯ, ಮುಸಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ವಿಸಂವಾದಿತಬ್ಬತ್ಥವಾಚಕತಾಸಮ್ಭವತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಮುಸಾವಾದಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಸಭಾವತೋ। ತಥಾತಿ ತೇನ ತಥಾಕಾರೇನ। ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ನಯೇ ಮುಸಾ ವತ್ಥು ವದೀಯತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮುಸಾವಾದೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಸೋ ಯಮತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥುವಸೇನ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಮಹಾಸಾವಜ್ಜಭಾವಮಾಹ। ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಭಞ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ
‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮುಸಾವಾದಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸಾಪಿ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಮಹಾಸಾವಜ್ಜಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಅದಾತುಕಾಮತಾಯಾತಿ, ಹಿ ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾತಿ ಚ ಮುಸಾವಾದಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ। ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಚ ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರೇನೇವ ಮುಸಾವಾದೋ, ನ ಪನ ವಚನಮತ್ತೇನ। ತತ್ಥ ಪನ ಚೇತನಾ ಬಲವತೀ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜತಾ ವುತ್ತಾ। ನದೀ ಮಞ್ಞೇತಿ ನದೀ ವಿಯ। ಅಪ್ಪತಾಯ ಊನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪೂರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಪೂರಣಕಥಾ, ಬಹುತರಭಾವೇನ ವುತ್ತಕಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ತೇನಾಕಾರೇನ ತಜ್ಜೋ, ತಸ್ಸ ವಿಸಂವಾದನಸ್ಸ ಅನುರೂಪೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಾಯಾಮೋತಿ ವಾಯಾಮಸೀಸೇನ ಪಯೋಗಮಾಹ। ವೀರಿಯಪ್ಪಧಾನಾ ಹಿ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಕಿರಿಯಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ವಾಯಾಮಮತ್ತಂ। ವಿಸಂವಾದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪಯೋಗೇ ಕತೇಪಿ ಅಪರೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅವಿಞ್ಞಾತೇ ವಿಸಂವಾದನಸ್ಸ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನಮ್ಪಿ ಏಕಸಮ್ಭಾರಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಭೂತವಚನಂ, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ, ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನ’’ನ್ತಿ ತಯೋ ಸಮ್ಭಾರೇ ವದನ್ತಿ। ಕಾಯಿಕೋವ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋತಿ ಕೋಚಿ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಸೋ ಕಾಯೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಾಯ ಚೇ ಕಿರಿಯಾಯ ಪರೋ ತಮತ್ಥಂ ಜಾನಾತೀತಿ ತಙ್ಖಣೇ ವಾ ದನ್ಧತಾಯ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಯನ್ತಿ ವಿಸಂವಾದಕೋ। ಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತಕ್ಖಣೇ ಏವ। ಮುಸಾವಾದಕಮ್ಮುನಾ ಬಜ್ಝತೀತಿ ವಿಸಂವಾದನಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಮುಸಾವಾದಕಮ್ಮುನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತಿ, ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಸಚೇಪಿ ದನ್ಧತಾಯ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಚಿರೇನಾಪಿ ಪರೋ ತದತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ತಙ್ಖಣೇಯೇವ ಬಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ಆಗತನಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಙ್ಗಹಕಾರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಥಾ…ಪೇ॰… ತಥಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ವಿಯ ಆಣತ್ತಿಕಾದಯೋಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ ಪರಸ್ಸ ವಿಸಂವಾದನಭಾವೇನ ತಸ್ಸದಿಸತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಇದಮಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಆಣಾಪೇನ್ತೋಪೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತಿಕಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ, ‘‘ಪಣ್ಣಂ…ಪೇ॰… ನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋಪೀ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಸ್ಸ, ‘‘ಅಯಮತ್ಥೋ…ಪೇ॰… ಠಪೇನ್ತೋಪೀ’’ತಿ ಥಾವರಸ್ಸ। ಯಸ್ಮಾ ವಿಸಂವಾದೇತೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಣ್ಣಂ ಲಿಖಿತ್ವಾತಿ ತಾಲಾದೀನಂ ಪಣ್ಣಂ ಅಕ್ಖರೇನ ಲಿಖಿತ್ವಾ, ಪಣ್ಣನ್ತಿ ವಾ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದೀಸೂ’’ತಿ [ಕುಡ್ಡಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೮)] ಪಣ್ಣೇ ಅಕ್ಖರಂ ಲೇಖನಿಯಾ ಲಿಖಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ತನೋಮತಿಯಾ ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಅನತ್ತುಕ್ಕಂಸನೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಹೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ ಸಯಮೇವ ವಿಚಾರಿತತ್ತಾ।
ಸಚ್ಚನ್ತಿ ವಚೀಸಚ್ಚಂ, ಸಚ್ಚೇನ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಪುರಿಮೇನ ವಚೀಸಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಿಮಂ ವಚೀಸಚ್ಚಂ। ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಧಾತುಪದನ್ತಲೋಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸನ್ದಹತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸದ್ದವಿದೂ ಪನ –
‘‘ವಿಪುಬ್ಬೋ ಧಾ ಕರೋತ್ಯತ್ಥೇ, ಅಭಿಪುಬ್ಬೋ ತು ಭಾಸನೇ।
ನ್ಯಾಸಂಪುಬ್ಬೋ ಯಥಾಯೋಗಂ, ನ್ಯಾಸಾರೋಪನಸನ್ಧಿಸೂ’’ತಿ॥ –
ಧಾ-ಸದ್ದಮೇವ ‘‘ಸನ್ದಹತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತದಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ಅನ್ತರನ್ತರಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ತಬ್ಬಿವರಣಂ। ಅನ್ತರಿತತ್ತಾತಿ ಅನ್ತರಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ನ ತಾದಿಸೋತಿ ನ ಏವಂವದನಸಭಾವೋ। ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ, ಪಗೇವ ಅಞ್ಞಹೇತೂತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ।
‘‘ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯) ವಿಯ ಥೇತ-ಸದ್ದೋ ಥಿರಪರಿಯಾಯೋ, ಥಿರಭಾವೋ ಚ ಸಚ್ಚವಾದಿತಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಕಥಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಥಿರಕಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಥಿತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಹಿ ಥೇತೋ, ಥಿರಭಾವೋ, ತೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಧ ಥೇತೋ ನಾಮ। ಹಲಿದ್ದೀತಿ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಕನ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಕೋ ಗಚ್ಛವಿಸೇಸೋ। ಥುಸೋ ನಾಮ ಧಞ್ಞತ್ತಚೋ, ಧಞ್ಞಪಲಾಸೋ ಚ। ಕುಮ್ಭಣ್ಡನ್ತಿ ಮಹಾಫಲೋ ಸೂಪಸಮ್ಪಾದಕೋ ಲತಾವಿಸೇಸೋ। ಇನ್ದಖೀಲೋ ನಾಮ ಗಮ್ಭೀರನೇಮೋ ಏಸಿಕಾಥಮ್ಭೋ। ಯಥಾ ಹಲಿದ್ದಿರಾಗಾದಯೋ ಅನವಟ್ಠಿತಸಭಾವತಾಯ ನ ಠಿತಾ, ಏವಂ ನ ಠಿತಾ ಕಥಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನಠಿತಕಥೋ [ನಥಿರಕಥೋ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೮)] ಯಥಾ ಪಾಸಾಣಲೇಖಾದಯೋ ಅವಟ್ಠಿತಸಭಾವತಾಯ ಠಿತಾ, ಏವಂ ಠಿತಾ ಕಥಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಠಿತಕಥೋತಿ
ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಸದ್ಧಾ ಅಯತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಚ್ಚಯಿಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ತಿಯಾಯಿತಬ್ಬಕೋ’’ತಿ। ಪತ್ತಿಯಾ ಅಯಿತಬ್ಬಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ಪತ್ತಿಯಾಯಿತಬ್ಬಾ ಯ-ಕಾರಾಗಮೇನ, ವಾಚಾ। ಸಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪತ್ತಿಯಾಯಿತಬ್ಬಕೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸದ್ಧಾಯಿತಬ್ಬಕೋ’’ತಿ। ತದೇವತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ, ಅನ್ವಯೇನ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ವಿಸಂವಾದನತೋ। ಇತರಪಕ್ಖೇ ಚ ಅವಿಸಂವಾದನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಲೋಕ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಛಟ್ಠೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಾಠಕ್ಕಮೇ ಅಞ್ಞಾಸು ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾ ದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೮೯) ಸಂವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೇನ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಏಕತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯಾಯ ವಾಚಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಯಾಯ ವಾಚಾಯ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪರಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ, ತಸ್ಸ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪಯುತ್ತೋ, ಸೋ ದ್ವನ್ದಗಬ್ಭಭಾವಂ ಜೋತೇತುಂ ಕಮ್ಮದ್ವಯೇ ಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ। ಸುಞ್ಞಭಾವನ್ತಿ ಪಿಯವಿರಹಿತತಾಯ ರಿತ್ತಭಾವಂ। ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸದ್ದಸಭಾವಾ ವಾಚಾ, ಏತೇನ ಪಿಯಞ್ಚ ಸುಞ್ಞಞ್ಚ ಪಿಯಸುಞ್ಞಂ, ತಂ ಕರೋತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪಿಸುಣಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನಾತಿ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಿಸತೀತಿ ವಾ ಪಿಸುಣಾ, ಸಮಗ್ಗೇ ಸತ್ತೇ ಅವಯವಭೂತೇ ವಗ್ಗಭಿನ್ನೇ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಫರುಸನ್ತಿ ಸಯಮ್ಪಿ ಫರುಸಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಸಭಾವೇನ ಸಯಮ್ಪಿ ಕಕ್ಕಸಾ। ಫರುಸಸಭಾವತೋ ನೇವ ಕಣ್ಣಸುಖಾ। ಅತ್ಥವಿಪನ್ನತಾಯ ನ ಹದಯಙ್ಗಮಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪಠಮನಯೇ ಫರುಸಂ ಕರೋತೀತಿ ವಚನತ್ಥೇನ ವಾ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ಫರುಸಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದುತಿಯನಯೇ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತನಿಟ್ಠುರತಾಯ ರುಳ್ಹಿಸದ್ದವಸೇನ ಸಭಾವೇನ, ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ಫರುಸಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಯೇನಾತಿ ಪಲಾಪಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿರತ್ಥಕವಚನೇನ। ಸಮ್ಫನ್ತಿ ‘‘ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಸುಖಂ, ಹಿತಞ್ಚ ಫಲತಿ ಪಹರತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ ‘‘ಸಮ್ಫ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ ಅನುಪಕಾರಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರತ್ಥಕ’’ನ್ತಿ, ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋತಿ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸಾ ಏವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪನಾಯ ಹೇತುಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನಸನ್ನಿಧಾನತೋ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಚ ಪಹಾತಬ್ಬತಾ ಯುತ್ತಿತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ಪಿಸುಣವಾಚಾದೀಸು। ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಲೋಭೇನ, ದೋಸೇನ ವಾ ವಿಬಾಧಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಉಪತಾಪಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ, ದೂಸಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ‘‘ಚೇತನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯೇನ ಸಹ ಪರೇಸಂ ಭೇದಾಯ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೇತನಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ನಾಮ ಪಿಸುಣಂ ವದನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಸಮಾಸವಿಸಯೇ ಹಿ ಮುಖ್ಯವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಬ್ಯಾಸವಿಸಯೇ ಉಪಚಾರವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಸ ಯತೋ ಭೇದಂ ಕರೋತಿ, ತೇಸು ಅಭಿನ್ನೇಸು ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಭಿನ್ನೇಸು ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ। ತಥಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮುದುತಿಬ್ಬತಾವಿಸೇಸೇಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಸ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಉಪಸಂಹರತಿ, ಸೋ ಭಿಜ್ಜತು ವಾ, ಮಾ ವಾ, ತಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನಮೇವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನ’’ನ್ತಿ। ಭೇದಪುರೇಕ್ಖಾರತಾಪಿಯಕಮ್ಯತಾನಮೇಕೇಕಪಕ್ಖಿಪನೇನ ಚತ್ತಾರೋ। ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಿ ಪನ ಭಿನ್ನೇ ಏವ। ಇಮೇಸನ್ತಿ ಅನಿಯಮತಾಯ ಪರಮ್ಮುಖಾಪವತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಿಯಂ ಪರಿವತ್ತಮಾನೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇತೋತಿ ಇಧ ಪದೇಸೇ, ವುತ್ತಾನಂ ಯೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಸುತನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
‘‘ದ್ವಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನವಚನಂ ಬಹೂನಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾನತೋ। ‘‘ಮಿತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ‘‘ಸನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ, ತೇನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಭಿನ್ನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸನ್ಧಾನಕರಣಞ್ಚ ನಾಮ ತೇಸಮನುರೂಪಕರಣಮೇವಾತಿ ‘‘ಅನುಕತ್ತಾ’’ತಿ। ಅನುಪ್ಪದಾತಾತಿ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾತಾ, ಅನುವತ್ತನವಸೇನ ವಾ ಪದಾತಾ। ಕಸ್ಸ ಪನ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನಂ, ಅನುವತ್ತನಞ್ಚಾತಿ? ‘‘ಸಹಿತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸನ್ಧಾನಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ಧಾನಾನುಪ್ಪದಾತಾ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅನುಬಲವಸೇನ, ಅನುವತ್ತನವಸೇನ ಚ ಸನ್ಧಾನಸ್ಸ ಪದಾನಂ ಆದಾನಂ, ರಕ್ಖಣಂ ವಾ ದಳ್ಹೀಕರಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಾ’’ತಿ। ಆರಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆರಾಮೋ। ರಮಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ಸಮಗ್ಗೋತಿ ಹಿ ತದಧಿಟ್ಠಾನಾನಂ ವಸೇನ ತಬ್ಬಿಸೇಸನತಾ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಸಮಗ್ಗೇ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಕಾರೇನ ವಿನಾಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಮೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಮಗ್ಗೇಸೂತಿ ಸಮಗ್ಗಭೂತೇಸು ಜನಕಾಯೇಸು, ತೇನಾಹ ‘‘ತೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ತಪ್ಪಕತಿಯತ್ಥೋಪಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೋವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನನ್ದತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ತಪ್ಪಕತಿಯತ್ಥೇನ ಹಿ ‘‘ದಿಸ್ವಾಪಿ ಸುತ್ವಾಪೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸುಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಸಮಗ್ಗೇ ಕರೋತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಮಗ್ಗಕರಣೀ। ಸಾಯೇವ ವಾಚಾ, ತಂ ಭಾಸಿತಾತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಯಾ ವಾಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತಾಯ ವಾಚಾಯ ಸಮಗ್ಗಕರಣಂ ನಾಮ। ‘‘ಸುಖಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಾಮಗ್ಗೀ, ಸಮಗ್ಗಾನಂ ತಪೋ ಸುಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೯೪) ಸಮಗ್ಗಾನಿಸಂಸದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಮಗ್ಗಿಗುಣಪರಿದೀಪಿಕಮೇವಾ’’ತಿ। ಇತರನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಪರೀತಂ ಭೇದನಿಕಂ ವಾಚಂ।
ಮಮ್ಮಾನೀತಿ ದುಟ್ಠಾರೂನಿ, ತಸ್ಸದಿಸತಾಯ ಪನ ಇಧ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂನಿ ‘‘ಮಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ದುಟ್ಠಾರೂಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವತ್ಥುನಾ ಘಟಿತೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ತೇಸು ದಸಸುಜಾತಿಆದೀಸು ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಸು ಫರುಸವಾಚಾಯ ಫುಸಿತಮತ್ತೇಸೂತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಮ್ಮಾನಿ ವಿಯ ಮಮ್ಮಾನಿ, ಯೇಸು ಫರುಸವಾಚಾಯ ಛುಪಿತಮತ್ತೇಸು ದುಟ್ಠಾರೂಸು ವಿಯ ಘಟ್ಟಿತೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಾನಿ ಪನ ತಾನಿ? ಜಾತಿಆದೀನಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೯) ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರೀರಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಸತ್ಥಾದಿಪಟಿಹನೇನ ಭುಸಂ ರುಜ್ಜನಂ, ಸೋ ಮಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಇಧ ಪನ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಫರುಸವಾಚಾವಸೇನ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತಂ ಭುಸಂ ರುಜ್ಜನಂ, ತಂ ಮಮ್ಮಂ ವಿಯಾತಿ ಮಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ। ತಾನಿ ಮಮ್ಮಾನಿ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಯೇನಾತಿ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕೋ, ಸ್ವೇವ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೋ, ತಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ತಥಾ। ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾ ಫರುಸಾ ವಾಚಾ ಫರುಸಂ ವದನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಫರುಸಚೇತನಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತತಾಯ ಏವ ಫರುಸಚೇತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಪನ ಸವನಫರುಸತಾಮತ್ತೇನಾತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾಯ ಏವ। ಆವಿಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಫರುಸವಾಚಾಭಾವಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣತ್ಥಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾಯ ಏವ, ಫರುಸವಾಚಾಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥೇವಾತಿ ಮಾತುವುತ್ತಾಕಾರೇನೇವ, ಉಟ್ಠಾಸಿ ಅನುಬನ್ಧಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಚ್ಚಕಿರಿಯನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಚಣ್ಡಾ ತಂ ಮಹಿಂಸೀ ಅನುಬನ್ಧತೂ’’ತಿ ವಚನಂ ಮುಖೇನ ಕಥೇಸಿ, ತಂ ಮಾತುಚಿತ್ತೇ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಂ ಮಾ ಹೋತು, ಯಂ ಪನ ಉಪ್ಪಲಪತ್ತಮ್ಪಿ ಮಯ್ಹಂ ಉಪರಿ ನ ಪತತೂ’’ತಿ ತತ್ಥೇವಾತಿ ಉಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನೇಯೇವ। ಬದ್ಧಾ ವಿಯಾತಿ ಯೋತ್ತಾದಿನಾ ಪರಿಬನ್ಧಿ ವಿಯ। ಏವಂ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಸವನಫರುಸತಾಮತ್ತೇನ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಯೋಗೋತಿ ಚಿತ್ತಸಣ್ಹತಾಯಾತಿ ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾಯ ಅಭಾವಮಾಹ। ತತೋಯೇವ ಹಿ ಫರುಸವಾಚಾ ನ ಹೋತಿ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾ, ಕಮ್ಮಭಾವಂ ಪನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಾರೇತುನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ತದೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ಏವಂ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಚೇತನಾಫರುಸತಾಯ ಫರುಸವಾಚಾಭಾವಂ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಅನ್ವಯವಸೇನ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಫರುಸಾ ವಾಚಾ ನ ಹೋತಿ ಫರುಸಾ ವಾಚಾ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾತಿ ಫರುಸವಾಚಾ। ಯನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ।
ಏತ್ಥಾಪಿ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ಇತರಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ। ತಥಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮುದುತಿಬ್ಬತಾಭೇದೇಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಫರುಸವಾಚಾ ಪಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾಯೇವ ಸೀಸಂ ಏತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏಕೇ ಪನ ‘‘ಪರಮ್ಮುಖಾಪಿ ಫರುಸವಾಚಾ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ, ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಯೋಗೇ ಅಗಾರವಾದೀನಂ ಬಲವಭಾವತೋ ಸಿಯಾ ಚೇತನಾ ಬಲವತೀ, ಪರಸ್ಸ ಚ ತದತ್ಥವಿಜಾನನಂ, ನ ತಥಾ ಪರಮ್ಮುಖಾ। ಯಥಾ ಪನ ಅಕ್ಕೋಸಿತೇ ಮತೇ ಆಳಹನೇ ಕತಾ ಖಮನಾ ಉಪವಾದನ್ತರಾಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಏವಂ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಫರುಸವಾಚಾ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಫರುಸವಾಚಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನಮಞ್ಞತ್ರ ತಯೋವ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಭಾರಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಾತಿ। ಕುಪಿತಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಕ್ಕೋಸನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ। ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಹಿ ಸತಿ ಚಿತ್ತಕೋಪೇ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ, ತದಭಾವೇ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಬ್ಯಾಪಾದಾವ ಹೋನ್ತಿ।
ಏಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಸೋ ಇಲತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಕಮ್ಪತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಏತ್ಥಾತಿ –
‘‘ನೇಲಙ್ಗೋ ಸೇತಪಚ್ಛಾದೋ, ಏಕಾರೋ ವತ್ತತೀ ರಥೋ।
ಅನೀಘಂ ಪಸ್ಸ ಆಯನ್ತಂ, ಛಿನ್ನಸೋತಂ ಅಬನ್ಧನ’’ನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೭; ಉದಾ॰ ೬೫; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೫)। –
ಇಮಿಸ್ಸಾ ಉದಾನಗಾಥಾಯ। ಸೀಲಞ್ಹೇತ್ಥ ನಿದ್ದೋಸತಾಯ ‘‘ನೇಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ ಆಯಸ್ಮತಾ ಕಾಮಭೂಥೇರೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಸಂಯುತ್ತಾಗಮವರೇ ಸಳಾಯತನವಗ್ಗೇ ‘‘ನೇಲಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಖೋ ಭನ್ತೇ ಸೀಲಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೭) ವಾಚಾ ನಾಮ ಸದ್ದಸಭಾವಾ ತಂತದತ್ಥನಿಬನ್ಧನಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮಧುರತಾಯ ಅತ್ಥಮಧುರತಾಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ವಿಸೇಸನಪರನಿಪಾತೋಪಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಅಗ್ಯಾಹಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು। ಅಪಿಚ ಅವಯವಾಪೇಕ್ಖನೇ ಸತಿ ‘‘ಮಧುರಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಸುಖಾತಿ ಸುಖಕರಣೀ, ಸುಖಹೇತೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಣ್ಣಸೂಲನ್ತಿ ಕಣ್ಣಸಙ್ಕುಂ। ಕಣ್ಣಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಪಟಿಬದ್ಧತದನುವತ್ತಕಾ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯೋ ಗಹಿತಾ। ವೋಹಾರಕಥಾ ಹೇಸಾ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ, ತಸ್ಸಾ ವಣ್ಣನಾ ಚ, ತಥಾ ಚೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಕಲಸರೀರೇ ಕೋಪಂ, ಪೇಮ’’ನ್ತಿ ಚ। ನ ಹಿ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತೋ ಕೋಪೋ, ಪೇಮೋ ಚ ಸಕಲಸರೀರೇ ವತ್ತತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಈದಿಸೇಸು। ಸುಖೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವಿಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣದ್ವಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೋ ಚೇಸ ಯಥಾ ‘‘ಅಮತಙ್ಗತೋ’’ತಿ। ಪುರೇತಿ ಗುಣಪಾರಿಪುರೇ, ತೇನಾಹ ‘‘ಗುಣಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯಾ’’ತಿ। ಪುರೇ ಸಂವಡ್ಢಾ ಪೋರೀ, ತಾದಿಸಾ ನಾರೀ ವಿಯಾತಿ ವಾಚಾಪಿ ಪೋರೀತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಪುರೇ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸುಕುಮಾರಾತಿ ಸುತರುಣಾ। ಉಪಮೇಯ್ಯಪಕ್ಖೇ ಪನ ಅಫರುಸತಾಯ ಮುದುಕಭಾವೋ ಏವ ಸುಕುಮಾರತಾ। ಪುರಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುರ-ಸದ್ದೋ ತನ್ನಿವಾಸೀವಾಚಕೋ ಸಹಚರಣವಸೇನ ‘‘ಗಾಮೋ ಆಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಗರವಾಸೀನ’’ನ್ತಿ। ಏಸಾತಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧೀನಿದ್ದೇಸಾ ವಾಚಾ। ಏವರೂಪೀ ಕಥಾತಿ ಅತ್ಥತ್ತಯೇನ ಪಕಾಸಿತಾ ಕಥಾ। ಕನ್ತಾತಿ ಕಾಮಿತಾ ತುಟ್ಠಾ ಯಥಾ ‘‘ಪಕ್ಕನ್ತೋ’’ತಿ, ಮಾನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಾ ಅನ್ತಬ್ಯಪ್ಪದೇಸೋ, ಕಾಮಿಯಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅಸಮನುಭಾಸನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೪೧೬, ೪೩೦, ೪೪೧) ಮನಂ ಅಪ್ಪೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಮನಾಪಾ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತವುಡ್ಢಿಕರಾ’’ತಿ। ತಥಾಕಾರಿನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತೋ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸಾತಿ ಇಧ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ನ ತು ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ವಿಯ ಕತ್ತರಿ।
ಕಾಮಂ ತೇಹಿ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸೋ ಪನ ಅಫಲತ್ತಾ ಭಾಸಿತತ್ಥಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋಯೇವ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪಿಕಾ’’ತಿ। ಅಪಿಚ ಪಯೋಜನತ್ಥಾಭಾವತೋ ಅನತ್ಥಾ, ವಾಚಾ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಪಿಕಾತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಆಸೇವನಂ ಭಾವನಂ ಬಹುಲೀಕರಣಂ। ಯಂ ಜನಂ ಗಾಹಾಪಯಿತುಂ ಪವತ್ತಿತೋ, ತೇನ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಗಹಿತೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮುದುತಿಬ್ಬತಾವಸೇನಾಪಿ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಭಾರತನಾಮಕಾನಂ ದ್ವೇಭಾತುಕರಾಜೂನಂ ಯುದ್ಧಕಥಾ, ದಸಗಿರಿಯಕ್ಖೇನ ಸೀತಾಯ ನಾಮ ದೇವಿಯಾ ಆಹರಣಕಥಾ, ರಾಮರಞ್ಞಾ ಪಚ್ಚಾಹರಣಕಥಾ ‘‘ಭಾರತ…ಪೇ॰… ಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ’’ತಿ।
‘‘ಕಾಲವಾದೀ’’ತಿಆದಿ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಾ ಪಟಿವಿರತಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಸನ್ದಸ್ಸನಂ ಯಥಾ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮, ೧೯೪) ಪಾಣಾತಿಪಾತಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ‘‘ಕಾಲವಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಲೇ ವದನ್ತೇನಾಪಿ ಉಭಯತ್ಥ ಅಸಾಧನತೋ ಅಭೂತಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭೂತವಾದೀ’’ತಿ। ಭೂತಞ್ಚ ವದನ್ತೇನ ಯಂ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಹಿತಸಮ್ಪಾದನಕಂ, ತದೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥವಾದೀ’’ತಿ। ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೇನಾಪಿ ನ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಖೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮವಾದೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಅತ್ಥೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ವಿನಯವಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ಸತಿಞಾಣಖನ್ತಿವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಹಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಂವರವಿನಯಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಹಾನವಿನಯಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಹೇತುಭಾವತೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ದೇಸನಾಕೋಸಲ್ಲೇ ಸತಿ ಸೋಭತಿ, ಕಿಚ್ಚಕರೋ ಚ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಧಾನವತಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ತಮೇವ ದೇಸನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕಾಲೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಜ್ಝಾಸಯಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತೀನಂ, ಪುಚ್ಛಾಯ ಚ ವಸೇನ ಓತಿಣ್ಣೇ ದೇಸನಾವಿಸಯೇ ಏಕಂಸಾದಿಬ್ಯಾಕರಣವಿಭಾಗಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಠಪನಾಹೇತುದಾಹರಣಸಂಸನ್ದನಾನಿ ತಂತಂಕಾಲಾನುರೂಪಂ
ವತ್ತಬ್ಬಯುತ್ತಕಾಲನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಸ್ಸ ಅನುರೂಪಕಾಲಂ, ತತ್ಥ ವಾ ಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬಕಾಲಂ। ಸಭಾವವಸೇನೇವ ಭೂತತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವಮೇವಾ’’ತಿ। ಅತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥವಾದೀ। ಅತ್ಥವದನಞ್ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತವಾಚಾಕಥನಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಧಮ್ಮವಾದೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ನಿಧೇತಿ ಸನ್ನಿಧಾನಂ ಕರೋತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಧಾನಂ। ಠಪನೋಕಾಸೋ। ‘‘ಠಾನವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ‘‘ಹದಯೇ’’ತಿಆದಿ। ನಿಧಾನವತೀಪಿ ವಾಚಾ ಕಾಲಯುತ್ತಾವ ಅತ್ಥಾವಹಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಲೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ನಿಧಾನವತಿಂ’’ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸಾಪೇಕ್ಖವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏವರೂಪಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಇಚ್ಛಿತತ್ಥನಿಬ್ಬತ್ತನತ್ಥಂ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬೋ, ಅಪದಿಸೀಯತಿ ವಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥೋ ಅನೇನಾತಿ ಅಪದೇಸೋ, ಉಪಮಾ, ಹೇತುದಾಹರಣಾದಿಕಾರಣಂ ವಾ, ತೇನ ಸಹ ವತ್ತತೀತಿ ಸಾಪದೇಸಾ, ವಾಚಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಉಪಮಂ ಸಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಯಾವತಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಾವತಾ ಮರಿಯಾದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾ…ಪೇ॰… ಭಾಸತೀ’’ತಿ। ಸಿಖಮಪ್ಪತ್ತಾ ಹಿ ಕಥಾ ಅತ್ಥಾವಹಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಅತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ಭಾಸಿತತ್ಥಪರಿಯಾಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೇಕೇಹಿಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಭಾಸಿತತ್ಥೋ ಚ ನಾಮ ಸದ್ದಾನುಸಾರೇನ ಅಧಿಗತೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಕತ್ಯತ್ಥಪಚ್ಚಯತ್ಥಭಾವತ್ಥಾದಿಕೋ, ತತೋಯೇವ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಏಕಗಾಥಾಪದಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾದಿಏಕತ್ತಾದಿನನ್ದಿಯಾವತ್ತಾದಿನಯೇಹಿ ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ನಿದ್ಧಾರಣಕ್ಖಮತಾಯ ಪರಿಯಾದಾತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಅತ್ಥಮಾವಹತೀತಿ। ಏವಂ ಅತ್ಥಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಂವಣ್ಣೇತ್ವಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥವಿಸೇಸತೋಪಿ ಸಂವಣ್ಣೇತುಂ ‘‘ಯಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅತ್ಥವಾದಿನಾ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತತ್ಥೋಯೇವ ಹಿ ಇಧ ಗಹಿತೋ। ನನು ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಅತ್ತನಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥಸಹಿತಂಯೇವ, ಕಿಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತೋಲೀನಚೋದನಂ ಪರಿಸೋಧೇತಿ ‘‘ನ ಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಅಞ್ಞಮತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅನನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಚ್ಛಾ ಅಞ್ಞಮತ್ಥಂ ನ ಭಾಸತಿ। ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಕಥೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೧೦. ಏವಂ ಬೀಜಾನಿ। ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇ ಸದಿಸಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಕಾರಣಭಾವತೋ ವಿರುಹನಸಮತ್ಥಾನಂ ಸಾರಫಲಾದೀನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಭವನ್ತಿ, ಅಹುವುನ್ತಿ ಚಾತಿ ಭೂತಾ, ಜಾಯನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಜಾತಾ, ವಡ್ಢಿತಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಡ್ಢಮಾನಕಾನಂ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ, ಠಿತಾನಞ್ಚ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಾದೀನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಮಧಿವಚನಂ। ವಿರುಳ್ಹಮೂಲಾ ಹಿ ನೀಲಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಾ ತರುಣರುಕ್ಖಗಚ್ಛಾ ಜಾಯನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ಮಹನ್ತಾ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಾ ಜಾತಾ ವಡ್ಢಿತಾತಿ। ಗಾಮೋತಿ ಸಮೂಹೋ, ಸೋ ಚ ಸುದ್ಧಟ್ಠಕಧಮ್ಮರಾಸಿ, ಬೀಜಾನಂ, ಭೂತಾನಞ್ಚ ತಥಾಲದ್ಧಸಮಞ್ಞಾನಂ ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಂ ಗಾಮೋ, ತೇಯೇವ ವಾ ಗಾಮೋತಿ ತಥಾ। ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ದುವಿಧೇನಾಪಿ ಅತ್ಥೇನ ತೇಯೇವ ತಿಣರುಕ್ಖಲತಾದಯೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ।
ಅಪಿಚ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಹರಿತಭಾವಮಾಪನ್ನಾ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಾದಯೋ ದೇವತಾ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮೂಲಬೀಜ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಮೂಲಮೇವ ಬೀಜಂ ಮೂಲಬೀಜಂ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ। ಫಳುಬೀಜನ್ತಿ ಪಬ್ಬಬೀಜಂ। ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇ ಸದಿಸಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಕಾರಣಭಾವತೋ ವಿರುಹನಸಮತ್ಥೇ ಸಾರಫಲೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ಬೀಜ-ಸದ್ದೋ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಮೂಲಾದೀಸುಪಿ ಕೇಸುಚಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮೂಲಾದಿತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಏಕೇನ ಬೀಜ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಬೀಜಬೀಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ರೂಪಂರೂಪಂ, ದುಕ್ಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಚ। ನೀಲತಿಣರುಕ್ಖಾದಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಲ್ಲತಿಣಸ್ಸ ಚೇವ ಅಲ್ಲರುಕ್ಖಾದಿಕಸ್ಸ ಚ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಓಸಧಿಗಚ್ಛಲತಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮಾರಮ್ಭೋ ಇಧ ವಿಕೋಪನಂ, ತಞ್ಚ ಛೇದನಾದಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛೇದನಭೇದನಪಚನಾದಿಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ನನು ಚ ರುಕ್ಖಾದಯೋ ಚಿತ್ತರಹಿತತಾಯ ನ ಜೀವಾ, ಚಿತ್ತರಹಿತತಾ ಚ ಪರಿಪ್ಫನ್ದನಾಭಾವತೋ, ಛಿನ್ನೇ ವಿರುಹನತೋ, ವಿಸದಿಸಜಾತಿಕಭಾವತೋ, ಚತುಯೋನಿಅಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುಡ್ಢಿ ಪನ ಪವಾಳಸಿಲಾಲವಣಾದೀನಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ನ ತೇಸಂ ಜೀವತಾಭಾವೇ ಕಾರಣಂ। ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ನೇಸಂ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಂ ಸುಪನಂ ವಿಯ ಚಿಞ್ಚಾದೀನಂ, ತಥಾ ಕಟುಕಮ್ಬಿಲಾಸಾದಿನಾ ದೋಹಳಾದಯೋ। ತತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಸಮಾರಮ್ಭಾ
ಏಕಂ ಭತ್ತಂ ಏಕಭತ್ತಂ, ತಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಏಕವಾರಮೇವ ಭುಞ್ಜನತೋತಿ ಏಕಭತ್ತಿಕೋ। ತಯಿದಂ ಏಕಭತ್ತಂ ಕದಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾತರಾಸಭತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ, ದ್ವೀಸು ಭತ್ತೇಸು ಪಾತರಾಸಭತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಾತೋ ಅಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಾತರಾಸಂ। ಸಾಯಂ ಅಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಾಯಮಾಸಂ, ತದೇವ ಭತ್ತಂ ತಥಾ। ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಭಾವೇನ ಪಯುತ್ತೋ, ನ ತದನ್ತೋಗಧವಾರಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ।
ರತ್ತಿಯಾ ಭೋಜನಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪತೋ ರತ್ತಿಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಂ, ತದ್ಧಿತವಸೇನ ವಾ ತಥಾಯೇವಾಧಿಪ್ಪಾಯಸಮ್ಭವತೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ರತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಅರುಣುಗ್ಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಾ ಅಯಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಸಮಾಚಿಣ್ಣೋ ಭೋಜನಸ್ಸ ಕಾಲೋ ನಾಮ, ತದಞ್ಞೋ ವಿಕಾಲೋ। ತತ್ಥ ದುತಿಯಪದೇನ ರತ್ತಿಭೋಜನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಅಪರನ್ಹೋವ ಇಧ ವಿಕಾಲೋತಿ ಪಾರಿಸೇಸನಯೇನ ತತಿಯಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಭಾವಸಾಧನೋ ಚೇತ್ಥ ಭೋಜನ-ಸದ್ದೋ ಅಜ್ಝೋಹರಣತ್ಥವಾಚಕೋತಿ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಯಾವ ಸೂರಿಯತ್ಥಙ್ಗಮನಾ ಭೋಜನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ। ಕಸ್ಸ ಪನ ತದಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ? ಯಾಮಕಾಲಿಕಾದೀನಮನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ, ವಿಕಾಲಭೋಜನಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಯಾವಕಾಲಿಕಜ್ಝೋಹರಣೇಯೇವ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ‘‘ಯಾವಕಾಲಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾವಸೇಸೋ ಆಚರಿಯಾನಂ ನಯೋ – ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭೋಜನಂ, ಯಾಗುಭತ್ತಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಯಾವಕಾಲಿಕವತ್ಥು ವಿಕಾಲಭೋಜನಂ, ತತೋ ವಿಕಾಲಭೋಜನಾ। ವಿಕಾಲೇ ಯಾವಕಾಲಿಕವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋಹರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ। ಈದಿಸಾ ಗುಣವಿಭೂತಿ ನ ಬುದ್ಧಕಾಲೇಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೋಮಾನದೀತೀರೇ’’ತಿಆದಿ। ಅಯಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಅನುಸನ್ಧಿಕ್ಕಮೋ – ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಏಕವಾರಮೇವ ಭುಞ್ಜನತೋ ‘‘ಏಕಭತ್ತಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ರತ್ತಿಭೋಜನೋಪಿ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ರತ್ತೂಪರತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸತಿ ಸಾಯನ್ಹಭೋಜೀಪಿ ಏಕಭತ್ತಿಕೋ ಸಿಯಾತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ವಿರತೋ ವಿಕಾಲಭೋಜನಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ।
ಸಙ್ಖೇಪತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೦; ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೩೦, ೫೦, ೧೧೬, ೧೨೪) ನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ಸಛನ್ದರಾಗಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ನಚ್ಚಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಂ ನಾನುಲೋಮೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸ ಅನನುಲೋಮತ್ತಾ’’ತಿ। ವಿಸುಚತಿ ಸಾಸನಂ ವಿಜ್ಝತಿ ಅನನುಲೋಮಿಕಭಾವೇನಾತಿ ವಿಸೂಕಂ, ಪಟಿವಿರುದ್ಧನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ರ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಟಾಣೀಭೂತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ, ಪಟಾಣೀಸಙ್ಖಾತಂ ಕೀಲಂ ವಿಯ ಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಿಸೂಕ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಟಾಣೀಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅತ್ತನಾ ಪಯೋಜಿಯಮಾನಂ, ಪರೇಹಿ ಪಯೋಜಾಪಿಯಮಾನಞ್ಚ ನಚ್ಚಂ ನಚ್ಚಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಾಳಿಯಂ ಏಕೇನೇವ ನಚ್ಚಸದ್ದೇನ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ಗಹಿತಂ, ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ। ತಥಾ ಗೀತವಾದಿತಸದ್ದೇಹಿ ಗಾಯನಗಾಯಾಪನವಾದನವಾದಾಪನಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಚ್ಚನನಚ್ಚಾಪನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ। ಸುದ್ಧಹೇತುತಾಜೋತನವಸೇನ ಹಿ ದ್ವಾಧಿಪ್ಪಾಯಿಕಾ ಏತೇ ಸದ್ದಾ। ನಚ್ಚಞ್ಚ ಗೀತಞ್ಚ ವಾದಿತಞ್ಚ ವಿಸೂಕದಸ್ಸನಞ್ಚ ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತವಿಸೂಕದಸ್ಸನಂ, ಸಮಾಹಾರವಸೇನೇತ್ಥ ಏಕತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಯಥಾಪಾಠಂ ವಾಕ್ಯಾವತ್ಥಿಕನ್ತವಚನೇನ ಸಹ ಸಮುಚ್ಚಯಸಮಾಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ನಚ್ಚಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಈದಿಸೇಸು। (ದಸ್ಸನವಿಸಯೇ ಮಯೂರನಚ್ಚಾದಿಪಟಿಕ್ಖಿಪನೇನ ನಚ್ಚಾಪನವಿಸಯೇಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ) ‘‘ನಚ್ಚಾದೀನಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥಸಮತ್ಥನಂ। ದಸ್ಸನೇನ ಚೇತ್ಥ ಸವನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ವಿರೂಪೇಕಸೇಸನಯೇನ, ಯಥಾಸಕಂ ವಾ ವಿಸಯಸ್ಸ ಆಲೋಚನಸಭಾವತಾಯ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸವನಕಿರಿಯಾಯಪಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖೇಪಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ದಸ್ಸನಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅತಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿ।
‘‘ವಿಸೂಕಭೂತಾ ದಸ್ಸನಾ ಚಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅವಿಸೂಕಭೂತಸ್ಸ ಪನ ಗೀತಸ್ಸ ಸವನಂ ಕದಾಚಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕಪಾಠಟ್ಠಕಥಾಯ ‘‘ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತಮ್ಪಿ ಚೇತ್ಥ ಗೀತಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಗೀತೂಪಸಂಹಿತೋ ಪನ ಧಮ್ಮೋ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಚ್ಛಿಮಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ನ-ಕಾರವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಚ ಸಕ್ಕಪಞ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬಸದ್ದಂ ನಿದ್ಧರನ್ತೇನ ‘‘ಯಂ ಪನ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಂ ಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಂ ಕುಮ್ಭದಾಸಿಗೀತಮ್ಪಿ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಪಸಾದೋ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನಿಬ್ಬಿದಾ ವಾ ಸಣ್ಠಾತಿ, ಏವರೂಪೋ ಸದ್ದೋ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೬೫) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಸಮಾದಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಸೇವಿತಬ್ಬತಾಮತ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಮಾದಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಹಿ ಏವರೂಪಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಂವರಂ ಭಿಜ್ಜತಿ ಗೀತಸದ್ದಭಾವತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ‘‘ಗೀತನ್ತಿ ನಟಾದೀನಂ ವಾ ಗೀತಂ ಹೋತು, ಅರಿಯಾನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲೇ ರತನತ್ತಯಗುಣೂಪಸಂಹಿತಂ ಸಾಧುಕೀಳನಗೀತಂ ವಾ, ಅಸಂಯತಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಮ್ಮಭಾಣಕಗೀತಂ ವಾ, ಅನ್ತಮಸೋ ದನ್ತಗೀತಮ್ಪಿ, ಯಂ ‘‘ಗಾಯಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಓಕೂಜಿತಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಗೀತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೩೫; ವಿ॰ ಸಙ್ಗ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೪.೨೫)।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಾಲಾ-ಸದ್ದೋ ಲೋಕೇ ಬದ್ಧಪುಪ್ಫವಾಚಕೋ, ಸಾಸನೇ ಪನ ರುಳ್ಹಿಯಾ ಅಬದ್ಧಪುಪ್ಫೇಸುಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪುಪ್ಫಂ ಬದ್ಧಮಬದ್ಧಂ ವಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ‘‘ಮಾಲಾ’’ ತ್ವೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪುಪ್ಫ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗನ್ಧ’’ನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ವಾಸಚುಣ್ಣಧೂಪಾದಿಕಂ ವಿಲೇಪನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗನ್ಧಜಾತಂ। ವುತ್ತತ್ಥಂ ವಿಯ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ಥಮನ್ತರೇನಾಪಿ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸವಾಚಕೋ। ಛವಿರಾಗಕರಣನ್ತಿ ವಿಲೇಪನೇನ ಛವಿಯಾ ರಞ್ಜನತ್ಥಂ ಪಿಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಯತ್ತಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗನ್ಧಚುಣ್ಣಂ। ಪಿಳನ್ಧನಂ ಧಾರಣಂ। ಊನಟ್ಠಾನಪೂರಣಂ ಮಣ್ಡನಂ। ಗನ್ಧವಸೇನ, ಛವಿರಾಗವಸೇನ ಚ ಸಾದಿಯನಂ ವಿಭೂಸನಂ। ತದೇವತ್ಥಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ದೀಪೇತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಪಿಳನ್ಧನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ತಥಾ ಚೇವ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೪೭) ವುತ್ತಂ, ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯಂ ಪನ ಖುದ್ದಕಪಾಠಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಮಾಲಾದೀಸು ಧಾರಣಾದೀನಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಚ್ಛಿಮಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇನ್ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಾಯ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಚೇತನಾಯ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಇಧ ಕಾರಣಂ। ‘‘ತತೋ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿ ಹಿ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ಏತೇನೇವ ‘‘ಮಾಲಾ…ಪೇ॰… ವಿಭೂಸನಾನಂ ಠಾನಂ, ಮಾಲಾ…ಪೇ॰… ವಿಭೂಸನಾನೇವ ವಾ ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಸಮಾಸಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತದಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ
ಉಚ್ಚಾತಿ ಉಚ್ಚಸದ್ದೇನ ಅಕಾರನ್ತೇನ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಆಕಾರನ್ತಂ ಏಕಂ ಸದ್ದನ್ತರಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತವಾಚಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ। ಸೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಯನಂ, ಮಞ್ಚಾದಿ। ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪರಹಿತತ್ತಾ, ಗಹಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಸೇಟ್ಠಸಮ್ಮತತ್ತಾ ಅಕಪ್ಪಿಯಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ‘‘ಮಹಾಸಯನ’’ನ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ಥರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಸೀದನಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಯನೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಧಾರೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ತದಾಧಾರಕಿರಿಯಾಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತದುಪಭೋಗಭೂತನಿಸಜ್ಜಾನಿಪಜ್ಜನೇಹಿ ವಿರತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಾ’’ತಿ ಏಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ಯಥಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧; ಉದಾ॰ ೧) ಏತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇ ಆಸನಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಸಯನಕಿರಿಯಾಯ ಸಯನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಆಸನಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಿರಿಯಾವಾಚಕಆಸನಸಯನಸದ್ದಲೋಪತೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪನಿದ್ದೇಸೋತಿಪಿ ವಿನಯಟೀಕಾಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೧೦೬) ವುತ್ತಂ।
ಜಾತಮೇವ ರೂಪಮಸ್ಸ ನ ವಿಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ಜಾತರೂಪಂ, ಸತ್ಥುವಣ್ಣಂ। ರಞ್ಜೀಯತಿ ಸೇತವಣ್ಣತಾಯ, ರಞ್ಜನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾತಿ ರಜತಂ ಯಥಾ ‘‘ನೇಸಂ ಪದಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ವೀಹಯೋ ಗುಞ್ಜಾ, ದ್ವೇ ಗುಞ್ಜಾ ಮಾಸಕೋ ಭವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ವೀಸತಿಮಾಸಕೋ ನೀಲಕಹಾಪಣೋ ವಾ ದುದ್ರದಾಮಕಾದಿಕೋ ವಾ ತಂತಂದೇಸವೋಹಾರಾನುರೂಪಂ ಕತೋ ಕಹಾಪಣೋ। ಲೋಹಾದೀಹಿ ಕತೋ ಲೋಹಮಾಸಕಾದಿಕೋ। ಯೇ ವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪರಿಯಾದಾನವಚನಂ। ವೋಹಾರನ್ತಿ ಚ ಕಯವಿಕ್ಕಯವಸೇನ ಸಬ್ಬೋಹಾರಂ। ಅಞ್ಞೇಹಿ ಗಾಹಾಪನೇ, ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಸಾದಿಯನೇ ಚ ಪಟಿಗ್ಗಹಣತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ ನ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸಾದಿಯತೀ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ತಿವಿಧಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ। ತತ್ಥ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಉಗ್ಗಹಣಂ। ವಾಚಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಉಗ್ಗಹಾಪನಂ। ಮನಸಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಸಾದಿಯನಂ। ತಿವಿಧಮ್ಪೇತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ, ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವ ನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿಆದಿ। ಏಸ ನಯೋ ಆಮಕಧಞ್ಞಪಟಿಗ್ಗಹಣಾತಿಆದೀಸುಪಿ।
ನೀವಾರಾದಿಉಪಧಞ್ಞಸ್ಸ ಸಾಲಿಯಾದಿಮೂಲಧಞ್ಞನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ‘‘ಸತ್ತವಿಧಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಟ್ಠಿದಿನಪರಿಪಾಕೋ ಸುಕಧಞ್ಞವಿಸೇಸೋ ಸಾಲಿ ನಾಮ ಸಲೀಯತೇ ಸೀಲಾಘತೇತಿ ಕತ್ವಾ। ದಬ್ಬಗುಣಪಕಾಸೇ ಪನ –
‘‘ಅಥ
ಸಾಲಯೋ ಹೇಮನ್ತಾ ತತ್ರ, ಸಟ್ಠಿಕಾ ಗಿಮ್ಹಜಾ ಅಪಿ।
ವೀಹಯೋ ತ್ವಾಸಳ್ಹಾಖ್ಯಾತಾ, ವಸ್ಸಕಾಲಸಮುಬ್ಭ ವಾ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಂ। ವಹತಿ, ಬ್ರೂಹೇತಿ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತನ್ತಿ ವೀಹಿ, ಸಸ್ಸಂ। ಯುವಿತಬ್ಬೋ ಮಿಸ್ಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಯವೋ। ಸೋ ಹಿ ಅತಿಲೂಖತಾಯ ಅಞ್ಞೇನ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜೀಯತಿ। ಗುಧತಿ ಪರಿವೇಧತಿ ಪಲಿಬುದ್ಧತೀತಿ ಗೋಧೂಮೋ, ಯಂ ‘‘ಮಿಲಕ್ಖಭೋಜನ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಸೋಭನತ್ತಾ ಕಮನೀಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕಙ್ಗು, ಅತಿಸುಖುಮಧಞ್ಞವಿಸೇಸೋ। ವರೀಯತಿ ಅತಿಲೂಖತಾಯ ನಿವಾರೀಯತಿ, ಖುದ್ದಾಪಟಿವಿನಯನತೋ ವಾ ಭಜೀಯತೀತಿ ವರಕೋ। ಕೋರಂ ರುಧಿರಂ ದೂಸತೀತಿ ಕುದ್ರೂಸಕೋ, ವಣ್ಣಸಙ್ಕಮನೇನ ಯೋ ‘‘ಗೋವಡ್ಢನೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಾನಿ ಸತ್ತಪಿ ಸಪ್ಪಭೇದಾ ನಿಧಾನೇ ಪೋಸನೇ ಸಾಧುತ್ತೇನ ‘‘ಧಞ್ಞಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ನ ಕೇವಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ, ಪರಾಮಸನಞ್ಚ ಇಧ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಸದ್ದೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಮೀದಿಸೇಸು। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಸಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಅಚ್ಛವಸಂ ಮಚ್ಛವಸಂ ಸುಸುಕಾವಸಂ ಸೂಕರವಸಂ ಗದ್ರಭವಸ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೨) ವುತ್ತತ್ತಾ ಇದಂ ಪಞ್ಚವಿಧಮ್ಪಿ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಓದಿಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ನಾಮ। ತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಕಾಲೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಓದಿಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತಾ’’ತಿ। ಮಂಸ-ಸದ್ದೇನ ಮಚ್ಛಾನಮ್ಪಿ ಮಂಸಂ ಗಹಿತಂ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಮಕಮಂಸಮಚ್ಛಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಿಕೋಟಿಪರಿಸುದ್ಧಂ ಮಚ್ಛಮಂಸಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಅದಿಟ್ಠಂ, ಅಸುತಂ, ಅಪರಿಸಙ್ಕಿತನ್ತಿ ವಾ ಪಯೋಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ವಿರೂಪೇಕಸೇಸನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಅನೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕಾಮಂ ಲೋಕಿಯಾ –
‘‘ಅಟ್ಠವಸ್ಸಾ ಭವೇ ಗೋರೀ, ದಸವಸ್ಸಾ ತು ಕಞ್ಞಕಾ।
ಸಮ್ಪತ್ತೇ ದ್ವಾದಸವಸ್ಸೇ, ಕುಮಾರೀತಿಭಿಧೀಯತೇ’’ತಿ॥ –
ವದನ್ತಿ ‘‘ಇತ್ಥೀತಿ ಪುರಿಸನ್ತರಗತಾ’’ತಿಆದಿ। ದಾಸಿದಾಸವಸೇನೇವಾತಿ ದಾಸಿದಾಸವೋಹಾರವಸೇನೇವ। ಏವಂ ವುತ್ತೇತಿ ತಾದಿಸೇನ ಕಪ್ಪಿಯವಚನೇನ ವುತ್ತೇ। ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಸು ಆಗತವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿನಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಕುಟಿಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೬೪) ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಬೀಜಂ ಖಿಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಖಿತ್ತಂ ವಾ ಬೀಜಂ ತಾಯತೀತಿ ಖೇತ್ತಂ, ಕೇದಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ ರುಹತೀ’’ತಿ। ಅಪರಣ್ಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಮನ್ನಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಣ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಸಾಲಿಆದಿ ವತ್ಥೂತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವತ್ಥು ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪುಬ್ಬಣ್ಣಸ್ಸ ಅಪರಂ ಪವತ್ತಮನ್ನಂ ಅಪರಣ್ಣಂ ವುತ್ತನಯೇನ। ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಖೇತ್ತಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ ವಾ ಅಪರಣ್ಣಂ ವಾ ಜಾಯತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೦೪) ವುತ್ತವಿನಯಪಾಳಿನಯಾನುರೂಪಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತ್ಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತದತ್ಥಾಯಾತಿ ಖೇತ್ತತ್ಥಾಯ। ಅಕತಭೂಮಿಭಾಗೋತಿ ಅಪರಿಸಙ್ಖತೋ ತದುದ್ದೇಸಿಕೋ ಭೂಮಿಭಾಗೋ। ‘‘ಖೇತ್ತವತ್ಥು ಸೀಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪೋಕ್ಖರಣೀಕೂಪಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ।
ದೂತಸ್ಸ ಇದಂ, ದೂತೇನ ವಾ ಕಾತುಮರಹತೀತಿ ದೂತೇಯ್ಯಂ। ಪಣ್ಣನ್ತಿ ಲೇಖಸಾಸನಂ। ಸಾಸನನ್ತಿ ಮುಖಸಾಸನಂ। ಘರಾ ಘರನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ಘರಾ ಅಞ್ಞಂ ಘರಂ। ಖುದ್ದಕಗಮನನ್ತಿ ದೂತೇಯ್ಯಗಮನತೋ ಅಪ್ಪತರಗಮನಂ, ಅನದ್ಧಾನಗಮನಂ ರಸ್ಸಗಮನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದುಭಯೇಸಂ ಅನುಯುಞ್ಜನಂ ಅನುಯೋಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ತದುಭಯಕರಣ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ತದುಭಯಕರಣಸ್ಸೇವ ಅನುಯೋಗಭಾವತೋ।
ಕಯನಂ ಕಯೋ, ಪರಮ್ಪರಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಧನಸ್ಸ ದಾನಂ। ಕೀ-ಸದ್ದಞ್ಹಿ ದಬ್ಬವಿನಿಮಯೇ ಪಠನ್ತಿ ವಿಕ್ಕಯನಂ ವಿಕ್ಕಯೋ, ಪಠಮಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಧನಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ದಾನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಾದೀಸು ಪನ ‘‘ಕಯ’’ನ್ತಿ ಪರಭಣ್ಡಸ್ಸ ಗಹಣಂ। ವಿಕ್ಕಯನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ದಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೫೯೪) ವುತ್ತಂ। ತದೇವ ‘‘ಕಯಿತಞ್ಚ ಹೋತಿ ಪರಭಣ್ಡಂ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಗತಂ ಕರೋನ್ತೇನ, ವಿಕ್ಕೀತಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಭಣ್ಡಂ ಪರಹತ್ಥಗತಂ ಕರೋನ್ತೇನಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೧೫) ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಸಮೇತಿ। ವಞ್ಚನಂ ಮಾಯಾಕರಣಂ, ಪಟಿಭಾನಕರಣವಸೇನ ಉಪಾಯಕುಸಲತಾಯ ಪರಸನ್ತಕಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತುಲಾ ನಾಮ ಯಾಯ ತುಲೀಯತಿ ಪಮೀಯತಿ, ತಾಯ ‘‘ತುಲಾಕೂಟ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಪನ ಕರೋನ್ತೋ ತುಲಾಯ ರೂಪಅಙ್ಗಗಹಣಾಕಾರಪಟಿಚ್ಛನ್ನಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ಕರೋತೀತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ ವುತ್ತಾ। ಅತ್ತನಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಭಣ್ಡಂ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ, ಪರೇಸಂ ದಾತಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕತ್ವಾ ಮಿನೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ’’ತಿಆದಿ। ಅಕ್ಕಮತಿ ನಿಪ್ಪೀಳತಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅಕ್ಕಮತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮೂಲೇ ರಜ್ಜುನ್ತಿ ತುಲಾಯ ಮೂಲೇ ಯೋಜಿತಂ ರಜ್ಜುಂ। ತಥಾ ಅಗ್ಗೇ। ತನ್ತಿ ಅಯಚುಣ್ಣಂ।
ಕನತಿ ದಿಬ್ಬತೀತಿ ಕಂಸೋ, ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಮಯಾ ಭೋಜನಪಾನಪತ್ತಾ। ಇಧ ಪನ ಸೋವಣ್ಣಮಯೇ ಪಾನಪತ್ತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸುವಣ್ಣಪಾತೀ’’ತಿ। ತಾಯ ವಞ್ಚನನ್ತಿ ನಿಕತಿವಸೇನ ವಞ್ಚನಂ। ‘‘ಪತಿರೂಪಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಸನ್ತಕಗಹಣಞ್ಹಿ ನಿಕತಿ, ಪಟಿಭಾನಕರಣವಸೇನ ಪನ ಉಪಾಯಕುಸಲತಾಯ ವಞ್ಚನ’’ನ್ತಿ ನಿಕತಿವಞ್ಚನಂ ಭೇದತೋ ಕಣ್ಹಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾದೀಸು (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪.೧೦.೧೯; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೦; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೪೯; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೫.೧೧೬೫; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೧೯೮ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಪತಿರೂಪಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಸನ್ತಕಗಹಣಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ। ಸಮಗ್ಘತರನ್ತಿ ತಾಸಂ ಪಾತೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಕಂ ಅಗ್ಘವಿಸೇಸಂ। ಪಾಸಾಣೇತಿ ಭೂತಾಭೂತಭಾವಸಞ್ಜಾನನಕೇ ಪಾಸಾಣೇ। ಘಂಸನೇನೇವ ಸುವಣ್ಣಭಾವಸಞ್ಞಾಪನಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ‘‘ಘಂಸಿತ್ವಾ’’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ।
ಹದಯನ್ತಿ ನಾಳಿಆದಿಮಿನನಭಾಜನಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭೇದೋ ಛಿದ್ದಕರಣಂ ಹದಯಭೇದೋ। ತಿಲಾದೀನಂ ನಾಳಿಆದೀಹಿ ಮಿನನಕಾಲೇ ಉಸ್ಸಾಪಿತಾ ಸಿಖಾಯೇವ ಸಿಖಾ, ತಸ್ಸಾ ಭೇದೋ ಹಾಪನಂ ಸಿಖಾಭೇದೋ।
ರಜ್ಜುಯಾ ಭೇದೋ ವಿಸಮಕರಣಂ ರಜ್ಜುಭೇದೋ। ತಾನೀತಿ ಸಪ್ಪಿತೇಲಾದೀನಿ। ಅನ್ತೋಭಾಜನೇತಿ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾಜನೇ। ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾತಿ ಉಗ್ಗಮಾಪೇತ್ವಾ, ಉದ್ಧಂ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಛಿನ್ದನ್ತೋತಿ ಅಪನೇನ್ತೋ।
ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮತೋ ಉದ್ಧಂ ಕೋಟನಂ ಪಟಿಹನನಂ ಉಕ್ಕೋಟನಂ। ಅಭೂತಕಾರೀನಂ ಲಞ್ಜಗ್ಗಹಣಂ, ನ ಪನ ಪುನ ಕಮ್ಮಾಯ ಉಕ್ಕೋಟನಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸಾಮಿಕೇ…ಪೇ॰… ಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ। ಉಪಾಯೇಹೀತಿ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕೇಹಿ। ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಞ್ಚನೇ। ‘‘ವತ್ಥು’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಏಕಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅತ್ಥಿ ಬಹೂನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಹಿ ಸಸವತ್ಥುಆದೀನಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾನಿ। ಮಿಗನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಮಿಗಂ। ತೇನ ಹೀತಿ ಮಿಗಗ್ಗಹಣೇ ಉಯ್ಯೋಜನಂ, ಯೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ‘‘ಮಿಗಂ ಮೇ ದೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ, ತೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಯೋಗವಸೇನಾತಿ ವಿಜ್ಜಾಜಪ್ಪನಾದಿಪಯೋಗವಸೇನ। ಮಾಯಾವಸೇನಾತಿ ಮನ್ತಜಪ್ಪನಂ ವಿನಾ ಅಭೂತಸ್ಸಾಪಿ ಭೂತಾಕಾರಸಞ್ಞಾಪನಾಯ ಚಕ್ಖುಮೋಹನಮಾಯಾಯ ವಸೇನ। ಯಾಯ ಹಿ ಅಮಣಿಆದಯೋಪಿ ಮಣಿಆದಿಆಕಾರೇನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಪಾಮಙ್ಗೋ ನಾಮ ಕುಲಾಚಾರಯುತ್ತೋ ಆಭರಣವಿಸೇಸೋ, ಯಂ ಲೋಕೇ ‘‘ಯಞ್ಞೋಪವಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರಾಪದಾನೇಪಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಪಸ್ಸಥೇತಂ ಮಾಣವಕಂ, ಪೀತಮಟ್ಠನಿವಾಸನಂ।
ಹೇಮಯಞ್ಞೋಪವಿತ್ತಙ್ಗಂ, ಜನನೇತ್ತಮನೋಹರ’’ನ್ತಿ॥ (ಅಪ॰ ೨.೫೪.೪೦)।
ತದಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಪೀತಮಟ್ಠನಿವಾಸನನ್ತಿ ಸಿಲಿಟ್ಠಸುವಣ್ಣವಣ್ಣವತ್ಥೇ ನಿವತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹೇಮಯಞ್ಞೋಪವಿತ್ತಙ್ಗನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣಪಾಮಙ್ಗಲಗ್ಗಿತಗತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ (ಅಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೪.೪೦) ಸವನಂ ಸಠನಂ ಸಾವಿ, ಅನುಜುಕತಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಟಿಲಯೋಗೋ’’ತಿ, ಜಿಮ್ಹತಾಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಏತೇಸಂಯೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ಲದ್ಧಗುಣದಸ್ಸನಂ। ಯೇ ಪನ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣತಂ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಾದಮಾಹ ‘‘ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಕೇಚೀ’’ತಿ ಸಾರಸಮಾಸಕಾರಕಾ ಆಚರಿಯಾ, ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ ಚ, ತೇಸಂ ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ವಞ್ಚನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸೇವ ಪುನ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ।
ಮಾರಣನ್ತಿ ಮುಟ್ಠಿಪಹಾರಕಸಾತಾಳನಾದೀಹಿ ಹಿಂಸನಂ ವಿಹೇಠನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತು ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ। ವಿಹೇಠನತ್ಥೇಪಿ ಹಿ ವಧ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ವಧಿತ್ವಾ ವಧಿತ್ವಾ ರೋದೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ॰ ೮೮೦) ಮಾರಣ-ಸದ್ದೋಪಿ ಇಧ ವಿಹೇಠನೇಯೇವ ವತ್ತತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯಾ’ತಿಆದೀಸು ಸಯಂಕಾರೋ, ಇಧ ಪರಂಕಾರೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ತಥಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ, ಛ ಪಯೋಗಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇಪಿ ಸತಿ ಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಬ್ಬವತ್ಥುವಿಸೇಸಭಾವಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇತ್ಥಿಕುಮಾರಿದಾಸಿದಾಸಾದಯೋ ವಿಭಾಗೇನ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾ ಚ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಹರಣಭಾವತೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇಪಿ ಸತಿ ತುಲಾಕೂಟಾದಯೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನವಿಸೇಸಭಾವಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಭಾಗೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಏವಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ವಧಸ್ಸ ಪುನ ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ ತಥಾವಿಭಜಿತಬ್ಬಸ್ಸಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೋಯೇವತ್ಥೋ ಸುನ್ದರತರೋತಿ।
ವಿಪರಾಮೋಸೋತಿ ‘‘ಹಿಮವಿಪರಾಮೋಸೋ’’ತಿಆದಿ। ಮುಸನ್ತೀತಿ ಚೋರೇನ್ತಿ, ಮೋಸೇನ್ತಿ ವಾ ಮುಯ್ಹನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಮೋಸೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಸನ್ತಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯನ್ತಿ ಚ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಪರಾಮಸನಂ। ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಂ ಜನನ್ತಿ ಪರಪಕ್ಖೇಪಿ ಅಧಿಕಾರೋ। ಆಲೋಪನಂ ವಿಲುಮ್ಪನಂ ಆಲೋಪೋ। ಸಹಸಾ ಕರಣಂ ಸಹಸಾಕಾರೋ। ಸಹಸಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಸಾಹಸಿಕಾ, ಸಾವ ಕಿರಿಯಾ ತಥಾ।
ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸಹಸಾಕಾರಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇನ ಏತಪ್ಪರಿಮಾಣೇನ ಪಾಠೇನ। ಅನ್ತರಭೇದಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಯಥಾರುತಮಾಗತವಸೇನೇವ ಛಬ್ಬೀಸತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಸಙ್ಗಹಮೇತಂ ಸೀಲಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಮವಿಭತ್ತತ್ತಾ ಚೂಳಸೀಲಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದೇಸನಾವಸೇನ ಹಿ ಇಧ ಚೂಳಮಜ್ಝಿಮಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಧಮ್ಮವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಇಧಸಙ್ಖಿತ್ತೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅವಿಭತ್ತಾನಂ ವಿಭಜನವಸೇನ ಮಜ್ಝಿಮಸೀಲದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಜ್ಝಿಮಸೀಲಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ’’ತಿ।ಚೂಳಸೀಲವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಜ್ಝಿಮಸೀಲವಣ್ಣನಾ
೧೧. ‘‘ಯಥಾ ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥಾಯಮಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೋ ನಯೋ – ಯಥಾತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ವಾತಿ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೇ, ತೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಕಪ್ಪೇತಿ ‘‘ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾ ಮಮ ವಣ್ಣಂ ವದಮಾನೋಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಾನುದ್ದೇಸಿಕನಯೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಆಚಾರಸೀಲಮತ್ತಮೇವ ವದೇಯ್ಯ, ನ ತದುತ್ತರಿಂ। ‘‘ಯಥಾಪನೇಕೇ ಭೋನ್ತೋ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನಮಾನಾ, ಪರೇಹಿ ಚ ತಥಾ ಸಮ್ಭಾವಿಯಮಾನಾ ತದನುರೂಪಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅಜಾನನತೋ, ಅಸಮತ್ಥನತೋ ಚ ನ ಅಭಿಸಮ್ಭುಣನ್ತಿ, ನ ಏವಮಯಂ। ಅಯಂ ಪನ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪೂರೇಸಿಯೇವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞುದ್ದೇಸಿಕನಯೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಆಚಾರಸೀಲಮತ್ತಮೇವ ವದೇಯ್ಯ, ನ ತದುತ್ತರಿನ್ತಿ। ಪನಾತಿ ಏಕೇತಿ ಅಞ್ಞೇ। ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಭೋನ್ತೋತಿ ಸಾಧೂನಂ ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರೋ। ಸಾಧವೋ ಹಿ ಪರೇ ‘‘ಭೋನ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವಾನಂ ಪಿಯಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ಸಮಾಲಪನ್ತಿ। ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗತತಾಯ ಸಮಣಾ। ಜಾತಿಮತ್ತೇನ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ।
ಸದ್ಧಾ ನಾಮ ಇಧ ಚತುಬ್ಬಿಧೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇವ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಸದ್ದಹನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ ಅನುಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತದತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಞಾಪೇತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪಟಿಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಚ್ಚುಪಕಾರಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ। ತದೇವ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಏವಂದಿನ್ನಾನಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ದೇಸನಾಸೀಸಮತ್ತಂ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸನತೋ। ತೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಸೋ ಕತಮೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಏಕೋ ನಿಪಾತೋ, ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ವಾ, ತೇನ ಚ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಸಮಾರಮ್ಭಪದೇ ಸದ್ದಕ್ಕಮೇನ ಅಪ್ಪಧಾನಭೂತೋಪಿ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮೋ ವಿಭಜ್ಜಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ ಪಧಾನಭೂತೋ ವಿಯ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ। ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ಸದ್ದಕ್ಕಮೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥಕ್ಕಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕತಮೋ ಸೋ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮೋ’’ತಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಿಭತ್ತೇ ತಬ್ಬಿಸಯಸಮಾರಮ್ಭೋಪಿ ವಿಭತ್ತೋವ ಹೋತಿ। ಇಮಮತ್ಥಞ್ಹಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಮಾರಮ್ಭಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಮೂಲಬೀಜ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ। ಮೂಲಮೇವ ಬೀಜಂ ಮೂಲಬೀಜಂ, ಮೂಲಂ ಬೀಜಂ ಏತಸ್ಸಾತಿಪಿ ಮೂಲಬೀಜನ್ತಿ ಇಧ ದ್ವಿಧಾ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅತೋ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಬೀಜಗಾಮೋ ಏವ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಪಠಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಬೀಜಗಾಮೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ದುತಿಯೇನ ಭೂತಗಾಮೋ, ದುವಿಧೋಪೇಸ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಂ। ಅತೀವ ವಿಸತಿ ಭೇಸಜ್ಜಪಯೋಗೇಸೂತಿ ಅತಿವಿಸಂ, ಅತಿವಿಸಾ ವಾ, ಯಾ ‘‘ಮಹೋಸಧ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಚ್ಛಕೋತಿ ಕಾಳಕಚ್ಛಕೋ, ಯಂ ‘‘ಪಿಲಕ್ಖೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಕಪಿತ್ಥನೋತಿ ಅಮ್ಬಿಲಙ್ಕುರಫಲೋ ಸೇತರುಕ್ಖೋ। ಸೋ ಹಿ ಕಮ್ಪತಿ ಚಲತೀತಿ ಕಪಿಥನೋ ಥನಪಚ್ಚಯೇನ, ಕಪೀತಿ ವಾ ಮಕ್ಕಟೋ, ತಸ್ಸ ಕಪಿತ್ಥನೋ। ‘‘ಕಪಿತ್ಥನೋತಿ ಪಿಪ್ಪಲಿರುಕ್ಖೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೦೮) ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಟೀಕಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಫಳುಬೀಜಂ ನಾಮ ಪಬ್ಬಬೀಜಂ। ಅಜ್ಜಕನ್ತಿ ಸೇತಪಣ್ಣಾಸಂ। ಫಣಿಜ್ಜಕನ್ತಿ ಸಮೀರಣಂ। ಹಿರಿವೇರನ್ತಿ ವಾರಂ। ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇ ಸದಿಸಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಕಾರಣಭಾವತೋ ವಿರುಹನಸಮತ್ಥೇ ಸಾರಫಲೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ಬೀಜಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿರುಹನಸಮತ್ಥಮೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಇತರಞ್ಹಿ ಅಬೀಜಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ರುಕ್ಖತೋ ವಿಯೋಜಿತಮೇವ। ಅವಿಯೋಜಿತಂ ಪನ ತಥಾ ವಾ ಹೋತು, ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ ‘‘ಭೂತಗಾಮೋ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ದುತಿಯಟ್ಠೇನ। ವಿನಯಾ (ಪಾಚಿ॰ ೯೧) ನುರೂಪತೋ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಯಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
೧೨. ಸನ್ನಿಧಾನಂ ಸನ್ನಿಧಿ, ತಾಯ ಕರೀಯತೇತಿ ಸನ್ನಿಧಿಕಾರೋ, ಅನ್ನಪಾನಾದಿ। ಏವಂ ಕಾರ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಕಮ್ಮತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಪರಿಭೋಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಮಪರೋ ನಯೋ – ಯಥಾ ‘‘ಆಚಯಂ ಗಾಮಿನೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೇನ ‘‘ಆಚಯಗಾಮಿನೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦) ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಂ ಪರಿಭೋಗ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೇನ ‘‘ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಪರಿಭೋಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸನ್ನಿಧಿಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭೋಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿನಯವಸೇನಾತಿ ವಿನಯಾಗತಾಚಾರವಸೇನ। ವಿನಯಾಗತಾಚಾರೋ ಹಿ ಉತ್ತರಲೋಪೇನ ‘‘ವಿನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಕಾಯವಾಚಾನಂ ವಾ ವಿನಯನಂ ವಿನಯೋ। ಸುತ್ತನ್ತನಯಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ವಿನಯಾಚಾರೋಯೇವ ಇಧ ಲಬ್ಭತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಕಿಲೇಸೇ ಲಿಖತೀತಿ ಸಲ್ಲೇಖೋತಿ ಚ ವಿನಯಾಚಾರಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸುತ್ತನ್ತನಯಪಟಿಪತ್ತಿ ಏವ। ಪಟಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ। ಅಪರಜ್ಜೂತಿ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ। ದತ್ವಾತಿ ಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ದತ್ವಾ। ಠಪಾಪೇತ್ವಾತಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಕರಣೇನ ಠಪಾಪೇತ್ವಾ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಸನ್ತಕಂ ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹಾದಿವಸೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸುತ್ತನ್ತನಯವಸೇನ ಸಲ್ಲೇಖೋ ಏವ ನ ಹೋತಿ।
ಯಾನಿ ಚ ತೇಸಂ ಅನುಲೋಮಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಾನುಲೋಮಧಞ್ಞರಸಂ, ಮಧುಕಪುಪ್ಫರಸಂ, ಪಕ್ಕಡಾಕರಸಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಫಲಪುಪ್ಫಪತ್ತರಸಾ ಅನುಲೋಮಪಾನಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಲಂ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಂ ಅವಿಕಪ್ಪಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸನ್ನಿಧೀಯತೇತಿ ಸನ್ನಿಧಿ, ವತ್ಥಮೇವ। ಪರಿಯಾಯತಿ ಕಪ್ಪೀಯತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ಕಪ್ಪಿಯವಾಚಾನುಸಾರೇನ ಪರಿಯಾಯಕಥಾ। ತಬ್ಬಿಪರೀತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೋ, ಕಪ್ಪಿಯಮ್ಪಿ ಅನುಪಗ್ಗಮ್ಮ ಸನ್ತುಟ್ಠಿವಸೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿ, ಪರಿಯಾಯ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಕಾರಣೇ, ತಸ್ಮಾ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಕಥಾ ಪರಿಯಾಯಕಥಾ। ತದಪಿ ಅವತ್ವಾ ಸನ್ತುಟ್ಠಿವಸೇನ ವುತ್ತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೋ। ‘‘ಸಚೇ’’ತಿಆದಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಾನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಪಾಳಿಯಾ ಉದ್ದಿಸನಂ ಉದ್ದೇಸೋ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾ ಪರಿಪುಚ್ಛನಂ। ‘‘ಅದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅದಾನೇ ಸಲ್ಲೇಖಕೋಪನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪ್ಪಹೋನ್ತೇತಿ ಕಾತುಂ ಅಪ್ಪಹೋನಕೇ ಸತಿ। ಪಚ್ಚಾಸಾಯಾತಿ ಚೀವರಪಟಿಲಾಭಾಸಾಯ। ಅನುಞ್ಞಾತಕಾಲೇತಿ ಅನತ್ಥತೇ ಕಥಿನೇ ಏಕೋ ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಮಾಸೋ, ಅತ್ಥತೇ ಕಥಿನೇ ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಮಾಸೇನ ಸಹ ಹೇಮನ್ತಿಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ, ಪಿಟ್ಠಿಸಮಯೇ ಯೋ ಕೋಚಿ ಏಕೋ ಮಾಸೋತಿ ಏವಂ ತತಿಯಕಥಿನಸಿಕ್ಖಾಪದಾದೀಸು ಅನುಞ್ಞಾತಸಮಯೇ। ಸುತ್ತನ್ತಿ ಚೀವರಸಿಬ್ಬನಸುತ್ತಂ। ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಮೂಲಚೀವರಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಸಾಚೀವರಮೇವ ಮೂಲಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪುನ ಮಾಸಪರಿಹಾರಂ ಲಭತಿ, ಏತೇನ ಉಪಾಯೇನ ಯಾವ ಇಚ್ಛತಿ, ತಾವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಮೂಲಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತುಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನ, ವಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ವಾ ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ। ಕಸ್ಮಾ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ನಿಧಿ ಚ ಹೋತಿ ಸಲ್ಲೇಖಞ್ಚ ಕೋಪೇತೀ’’ತಿ।
ಉಪರಿ ಮಣ್ಡಪಸದಿಸಂ ಪದರಚ್ಛನ್ನಂ, ಸಬ್ಬಪಲಿಗುಣ್ಠಿಮಂ ವಾ ಛಾದೇತ್ವಾ ಕತಂ ವಯ್ಹಂ। ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಮಯಾ ಗೋಪಾನಸಿಯೋ ದತ್ವಾ ಗರುಳಪಕ್ಖಕನಯೇನ ಕತಾ ಸನ್ದಮಾನಿತಾ। ಫಲಕಾದಿನಾ ಕತಂ ಪೀಠಕಯಾನಂ ಸಿವಿಕಾ। ಅನ್ತೋಲಿಕಾಸಙ್ಖಾತಾ ಪಟಪೋಟಲಿಕಾ ಪಾಟಙ್ಕೀ। ‘‘ಏಕಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನಂ। ಅರಞ್ಞತ್ಥಾಯಾತಿ ಅರಞ್ಞಗಮನತ್ಥಾಯ। ಧೋತಪಾದಕತ್ಥಾಯಾತಿ ಧೋವಿತಪಾದಾನಮನುರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ। ಸಂಹನಿತಬ್ಬಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಙ್ಘಾಟಾ, ಉಪಾಹನಾಯೇವ ಸಙ್ಘಾಟಾ ತಥಾ, ಯುಗಳಭೂತಾ ಉಪಾಹನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ದಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಮಞ್ಚೋತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಪೀಠಭಿಸಾದಯೋ ನಿಸೀದನಸಯನಯೋಗ್ಗಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ತೇಸುಪಿ ತಥಾಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ।
ಆಬಾಧಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಗನ್ಧಾ ವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕಣ್ಡುಕಚ್ಛುಛವಿದೋಸಾದಿಆಬಾಧೇ ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ‘‘ಲಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಸತಿ ಹೇತುತ್ಥೋಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ। ತತ್ಥ ಕಣ್ಡೂತಿ ಕಚ್ಛೂತಿ ವಿತಚ್ಛಿಕಾ। ಛವಿದೋಸೋತಿ ಕಿಲಾಸಾದಿ। ಆಹರಾಪೇತ್ವಾತಿ ಞಾತಿಪವಾರಿತತೋ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತ್ತೇನ ವಾ ನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವಾ ಆಕಾರೇನ ಹರಾಪೇತ್ವಾ। ಭೇಸಜ್ಜಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ‘‘ದ್ವಾರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಘರಧೂಪನಂ ವಿಹಾರವಾಸನಾ, ಚೇತಿಯಘರವಾಸನಾ ವಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತಿಯಪಟಿಮಾಪೂಜಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಮಸಿತಬ್ಬತೋ ಆಮಿಸಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪಭೋಗಾರಹಂ ವತ್ಥು, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪಸಙ್ಗಂ ನಿವಾರೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ, ಪಾರಿಸೇಸನಯತೋ ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಿಂ ಪನೇತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಥಾರೂಪೇ ಕಾಲೇತಿ ಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತುಂ ದುಕ್ಕರಾದಿಕಾಲೇ। ವಲ್ಲೂರೋತಿ ಸುಕ್ಖಮಂಸಂ। ಭಾಜನ-ಸದ್ದೋ ಸಪ್ಪಿತೇಲಗುಳಸದ್ದೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ತದವಿನಾಭಾವಿತ್ತಾ। ಕಾಲಸ್ಸೇವಾತಿ ಪಗೇವ। ಉದಕಕದ್ದಮೇತಿ ಉದಕೇ ಚ ಕದ್ದಮೇ ಚ। ನಿಮಿತ್ತೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ, ಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ವಾ। ಅಚ್ಛಥಾತಿ ನಿಸೀದಥ। ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಭುಞ್ಜತೋ ಏವ ಭಿಕ್ಖುನೋ, ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ, ಅನಾದರತ್ಥೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಕಿರಿಯನ್ತರಾವಚ್ಛೇದನಯೋಗೇನ ಹೇತ್ಥ ಅನಾದರತಾ। ಗೀವಾಯಾಮಕನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕವಚನಂ, ಗೀವಂ ಆಯಮೇತ್ವಾ ಆಯತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಥಾ ವಾ ಭುತ್ತೇ ಅತಿಭುತ್ತತಾಯ ಗೀವಾ ಆಯಮಿತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ, ತಥಾತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಚತುಮಾಸಮ್ಪೀತಿ ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇಪಿ। ಕುಟುಮ್ಬಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧನಂ, ತದಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಕುಟುಮ್ಬಿಕೋ, ಮುಣ್ಡೋ ಚ ಸೋ ಕುಟುಮ್ಬಿಕೋ ಚಾತಿ ಮುಣ್ಡಕುಟುಮ್ಬಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಜೀವಿಕಂ ತಥಾ, ತಂ ಕತ್ವಾ ಜೀವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಆಮಿಸಪದೇನ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಸನ್ನಿಧಿವತ್ಥೂನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತಬ್ಬಿರಹಿತಂ ಸಮಣಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಗುಳಪಿಣ್ಡೋ ತಾಲಪಕ್ಕಪ್ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಚತುಭಾಗಮತ್ತನ್ತಿ ಕುಟುಮ್ಬಮತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏಕಾ ತಣ್ಡುಲನಾಳೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಚತುಭಾಗೋ ಏಕಪತ್ಥೋತಿ ವದನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಕುಡುವೋ ಪಸತೋ ಏಕೋ, ಪತ್ಥೋ ತೇ ಚತುರೋ ಸಿಯುಂ।
ಆಳ್ಹಕೋ ಚತುರೋ ಪತ್ಥಾ, ದೋಣಂ ವಾ ಚತುರಾಳ್ಹಕ’’ನ್ತಿ॥
ಕಸ್ಮಾತಿ ‘‘ತೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಆಹರಾಪೇತ್ವಾಪಿ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಪಗೇವ ಯಥಾಲದ್ಧಂ। ‘‘ಅಫಾಸುಕಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಠಪಿತಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗೋ ಸಲ್ಲೇಖಂ ನ ಕೋಪೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮ್ಮುತಿಕುಟಿಕಾದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ, ಅವಾಸಾಗಾರಭೂತೇನ ವಾ ಉಪೋಸಥಾಗಾರಾದಿನಾ ಸಹ ಪಞ್ಚಕುಟಿಯೋ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಕುಟಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸನ್ನಿಧಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಅನ್ತೋವುತ್ಥಅನ್ತೋಪಕ್ಕಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ। ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಧಿಕಾರಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥಂ ಪಯೋಜೇತಿ। ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡನ್ತಿ ಜಿಣ್ಣಚೋಳಖಣ್ಡಂ।
೧೩. ‘‘ಗೀವಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಯಮೇವ ಆಪಾಥಗಮನೇ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತ್ತಕಮ್ಪೀತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯವಿಚಾರಣಾ ವತ್ಥುಕಿತ್ತನಮ್ಪಿ। ಪಯೋಜನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಪದತ್ಥಯೋಜನಮತ್ತಮೇವ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಪದಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಂ ವಿನಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ತತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಪಿ ಪದತ್ಥಸಙ್ಗಹಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ।
ಕುತೂಹಲವಸೇನ ಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ ಪೇಕ್ಖಂ, ನಟಸತ್ಥವಿಧಿನಾ ಪಯೋಗೋ। ನಟಸಮೂಹೇನ ಪನ ಜನಸಮೂಹೇ ಕತ್ತಬ್ಬವಸೇನ ‘‘ನಟಸಮ್ಮಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಜನಾನಂ ಸಮ್ಮದ್ದೇ ಸಮೂಹೇ ಕತನ್ತಿ ಹಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜಂ। ಸಾರಸಮಾಸೇ ಪನ ‘‘ಪೇಕ್ಖಾಮಹ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜದಸ್ಸನುಸ್ಸವ’’ನ್ತಿ ತೇಸಂ ಮತೇ ಅತ್ಥೋ। ಭಾರತನಾಮಕಾನಂ ದ್ವೇಭಾತುಕರಾಜೂನಂ, ರಾಮರಞ್ಞೋ ಚ ಯುಜ್ಝನಾದಿಕಂ ತಪ್ಪಸುತೇಹಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ ಅಕ್ಖಾನಂ। ಗನ್ತುಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಪಗೇವ ತಂ ಸೋತುಂ। ಪಾಣಿನಾ ತಾಳಿತಬ್ಬಂ ಸರಂ ಪಾಣಿಸ್ಸರನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಂಸತಾಳ’’ನ್ತಿ, ಲೋಹಮಯೋ ತೂರಿಯಜಾತಿವಿಸೇಸೋ ಕಂಸೋ, ಲೋಹಮಯಪತ್ತೋ ವಾ, ತಸ್ಸ ತಾಳನಸದ್ದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಣೀನಂ ತಾಳನಸರನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಣಿತಾಳನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಘನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ತೂರಿಯವಿಸೇಸಾನಂ ತಾಳನಂ ಘನತಾಳಂ ನಾಮ, ದಣ್ಡಮಯಸಮ್ಮತಾಳಂ ಸಿಲಾತಲಾಕತಾಳಂ ವಾ। ಮನ್ತೇನಾತಿ ಭೂತಾವಿಸನಮನ್ತೇನ। ಏಕೇತಿ ಸಾರಸಮಾಸಾಚರಿಯಾ, ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ ಚ, ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಮಿತೋ ಪರೇಸುಪಿ ‘‘ಏಕೇ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು। ತೇ ಕಿರ ದೀಘನಿಕಾಯಸ್ಸತ್ಥವಿಸೇಸವಾದಿನೋ। ಚತುರಸ್ಸಅಮ್ಬಣಕತಾಳಂ ನಾಮ ರುಕ್ಖಸಾರದಣ್ಡಾದೀಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಚತುರಸ್ಸಅಮ್ಬಣಂ ಕತ್ವಾ ಚತೂಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಧಮ್ಮೇನ ಓನದ್ಧಿತ್ವಾ ವಾದಿತಭಣ್ಡಸ್ಸ ತಾಳನಂ। ತಞ್ಹಿ ಏಕಾದಸದೋಣಪ್ಪಮಾಣಮಾನವಿಸೇಸಸಣ್ಠಾನತ್ತಾ ‘‘ಅಮ್ಬಣಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಬಿಮ್ಬಿಸಕನ್ತಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ। ತಥಾ ಕುಮ್ಭಸಣ್ಠಾನತಾಯ ಕುಮ್ಭೋ, ಘಟೋಯೇವ ವಾ, ತಸ್ಸ ಧುನನನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಭಾಣಕಾ। ಅಬ್ಭೋಕ್ಕಿರಣಂ ರಙ್ಗಬಲಿಕರಣಂ। ತೇ ಹಿ ನಚ್ಚಟ್ಠಾನೇ ದೇವತಾನಂ ಬಲಿಕರಣಂ ನಾಮ ಕತ್ವಾ ಕೀಳನ್ತಿ, ಯಂ ‘‘ನನ್ದೀ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸೋಭನಕರಂ ನಾಮ। ‘‘ಸೋಭನಘರಕ’’ನ್ತಿ ಸಾರಸಮಾಸೇ ವುತ್ತಂ। ಚಣ್ಡಾಯ ಅಲನ್ತಿ ಚಣ್ಡಾಲಂ, ಅಯೋಗುಳಕೀಳಾ। ಚಣ್ಡಾಲಾ ನಾಮ ಹೀನಜಾತಿಕಾ ಸುನಖಮಂಸಭೋಜಿನೋ, ತೇಸಂ ಇದನ್ತಿ ಚಣ್ಡಾಲಂ। ಸಾಣೇ ಉದಕೇನ ತೇಮೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಕೋಟನಕೀಳಾ ಸಾಣಧೋವನಕೀಳಾ। ವಂಸೇನ ಕತಂ ಕೀಳನಂ ವಂಸನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೇಳುಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಕೀಳನ’’ನ್ತಿ।
ನಿಖಣಿತ್ವಾತಿ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಖಾತಂ ಕತ್ವಾ। ನಕ್ಖತ್ತಕಾಲೇತಿ ನಕ್ಖತ್ತಯೋಗಛಣಕಾಲೇ। ತಮತ್ಥಂ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೇ ದಸಕನಿಪಾತಪಾಳಿಯಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೧೦೬) ಸಾಧೇನ್ತೋ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಿಧೋವನೇ। ಇನ್ದಜಾಲೇನಾತಿ ಅಟ್ಠಿಧೋವನಮನ್ತಂ ಪರಿಜಪ್ಪೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಪರೇ ಅಟ್ಠೀನಿಯೇವ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಮಂಸಾದೀನಿ, ಏವಂ ಮಂಸಾದೀನಮನ್ತರಧಾಪನಮಾಯಾಯ। ಇನ್ದಸ್ಸ ಅಟ್ಠಿಧೋವನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಿಧೋವನಕೀಳಾ।
ಹತ್ಥಿಆದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝಿತುನ್ತಿ ಹತ್ಥಿಆದೀಸು ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝನಂ, ಹತ್ಥಿಆದೀಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಸಯಮೇವ ಯುಜ್ಝನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಹತ್ಥಿಆದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಯುಜ್ಝಿತುಂ, ಸಯಂ ವಾ ಯುಜ್ಝಿತುನ್ತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇತಿ ಹತ್ಥಿಆದಯೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಮಥೇನ್ತಿ ವಿಲೋಥೇನ್ತೀತಿ ಮಲ್ಲಾ, ಬಾಹುಯುದ್ಧಕಾರಕಾ, ತೇಸಂ ಯುದ್ಧಂ। ಸಮ್ಪಹಾರೋತಿ ಸಙ್ಗಾಮೋ। ಬಲಸ್ಸ ಸೇನಾಯ ಅಗ್ಗಂ ಗಣನಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕರೋನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಬಲಗ್ಗಂ, ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಹತ್ಥೀ, ಏತ್ತಕಾ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬಲಗಣನಟ್ಠಾನಂ। ಸೇನಂ ವಿಯೂಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ, ಸೇನಾಯ ವಾ ಏತ್ಥ ಬ್ಯೂಹನಂ ವಿನ್ಯಾಸೋತಿ ಸೇನಾಬ್ಯೂಹೋ, ‘‘ಇತೋ ಹತ್ಥೀ ಹೋನ್ತು, ಇತೋ ಅಸ್ಸಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಯುದ್ಧತ್ಥಂ ಚತುರಙ್ಗಬಲಾಯ ಸೇನಾಯ ದೇಸವಿಸೇಸೇಸು ವಿಚಾರಣಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಪನ ಭೇದತೋ ಸಕಟಬ್ಯೂಹಾದಿವಸೇನ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚಕ್ಕಪದುಮಬ್ಯೂಹಾನಂ ದಣ್ಡಭೋಗಮಣ್ಡಲಾಸಂಹತಬ್ಯೂಹಾನಞ್ಚ ಗಹಣಂ, ‘‘ತಯೋ ಹತ್ಥೀ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಹತ್ಥಾನೀಕಂ, ತಯೋ ಅಸ್ಸಾ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಅಸ್ಸಾನೀಕಂ, ತಯೋ ರಥಾ ಪಚ್ಛಿಮಂ ರಥಾನೀಕಂ, ಚತ್ತಾರೋ ಪುರಿಸಾ ಸರಹತ್ಥಾ ಪತ್ತೀ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪತ್ತಾನೀಕ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೩೨೪ ಉಯ್ಯೋಧಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ) ಕಣ್ಡವಿದ್ಧಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪದಭಾಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಯೋ…ಪೇ॰…ಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ। ತಞ್ಚ ಖೋ ‘‘ದ್ವಾದಸಪುರಿಸೋ ಹತ್ಥೀ, ತಿಪುರಿಸೋ ಅಸ್ಸೋ, ಚತುಪುರಿಸೋ ಚಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಮನೀಕಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
೧೪. ಕಾರಣಂ ನಾಮ ಫಲಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಮಾದೋ…ಪೇ॰… ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಪದಾನೀತಿ ಸಾರೀಆದೀನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಾನಿ। ಅಟ್ಠಾಪದನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ದೀಘತಾ। ‘‘ಅಟ್ಠಪದ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ದಸಪದಂ ನಾಮ ದ್ವೀಹಿ ಪನ್ತೀತಿ ವೀಸತಿಯಾ ಪದೇಹಿ ಕೀಳನಜೂತಂ। ಅಟ್ಠಪದದಸಪದೇಸೂತಿ ಅಟ್ಠಪದದಸಪದಫಲಕೇಸು। ಆಕಾಸೇಯೇವ ಕೀಳನನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಸಾರೀ ಅಸುಕಪದಂ ಮಯಾ ನೀತಾ, ಅಯಂ ಅಸುಕಪದ’’ನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಮುಖೇನೇವ ವದನ್ತಾನಂ ಆಕಾಸೇಯೇವ ಜೂತಸ್ಸ ಕೀಳನಂ। ನಾನಾಪಥಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಅನೇಕವಿಹಿತಸಾರೀಮಗ್ಗಪರಿವಟ್ಟಂ। ಪರಿಹರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಾರಿಯೋ ಪರಿಹರಿತುಂ ಯುತ್ತಕಂ। ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸರನ್ತಿ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಾರಿಯೋ, ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕತಾನಿ ಅಕ್ಖಬೀಜಾನಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ಸಾರೀಸು, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಪನಯನುಪನಯನೇ। ಜೂತಖಲಿಕೇತಿ ಜೂತಮಣ್ಡಲೇ। ‘‘ಜೂತಫಲಕೇ’’ತಿಪಿ ಅಧುನಾ ಪಾಠೋ। ಪಾಸಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಏಕೇಕಂ ಯಾವ ಛಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತಕೀಳನಕಂ, ತಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಯಥಾಲದ್ಧಂ ಪಾಸಕೋ, ಚತುಬ್ಬೀಸತಿವಿಧೋ ಅಕ್ಖೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಅಟ್ಠಕಂ ಮಾಲಿಕಂ ವುತ್ತಂ, ಸಾವಟ್ಟಞ್ಚ ಛಕಂ ಮತಂ।
ಚತುಕ್ಕಂ ಬಹುಲಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ದ್ವಿ ಬಿನ್ದುಸನ್ತಿಭದ್ರಕಂ।
ಚತುವೀಸತಿ ಆಯಾ ಚ, ಮುನಿನ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತಾ’’ತಿ॥
ತೇನ ಕೀಳನಮಿಧ ಪಾಸಕಕೀಳನಂ। ಘಟನಂ ಪಹರಣಂ, ತೇನ ಕೀಳಾ ಘಟಿಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ದೀಘದಣ್ಡಕೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಘಟೇನ ಕುಮ್ಭೇನ ಕೀಳಾ ಘಟಿಕಾತಿ ಏಕೇ। ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಿಕಾಯ ವಾತಿ ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಯೋಜನವಲ್ಲಿರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಕಸಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಸಿತ್ಥೋದಕೇನ ವಾತಿ [ಪಿಟ್ಠೋದಕೇನ ವಾ (ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ)] ಚ ಪಕ್ಕಮಧುಸಿತ್ಥೋದಕಂ। ಸಲಾಕಹತ್ಥನ್ತಿ ತಾಲಹೀರಾದೀನಂ ಕಲಾಪಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಬಹೂಸು ಸಲಾಕಾಸು ವಿಸೇಸರಹಿತಂ ಏಕಂ ಸಲಾಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಾಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ತಞ್ಞೇವ ಉದ್ಧರನ್ತಾ ಸಲಾಕಹತ್ಥೇನ ಕೀಳನ್ತೀತಿ ಕೇಚಿ। ಗುಳಕೀಳಾತಿ ಗುಳಫಲಕೀಳಾ, ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವಾ ಕತಗುಳಕೀಳಾ। ಪಣ್ಣೇನ ವಂಸಾಕಾರೇನ ಕತಾ ನಾಳಿಕಾ ಪಣ್ಣನಾಳಿಕಾ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಂಧಮನ್ತಾ’’ತಿ। ಖುದ್ದಕೇ ಕ-ಪಚ್ಚಯೋತಿ ‘‘ಖುದ್ದಕನಙ್ಗಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ। ಹತ್ಥಪಾದಾನಂ ಮೋಕ್ಖೇನ ಮೋಚನೇನ ಚಯತಿ ಪರಿವತ್ತತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಮೋಕ್ಖಚಿಕಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ಆಕಾಸೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಪರಿಬ್ಭಮನತ್ತಾಯೇವ ತಂ ಚಕ್ಕಂ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿಬ್ಭಮನಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಣ್ಣೇನ ಕತಾ ನಾಳಿ ಪಣ್ಣನಾಳಿ, ಇಮಿನಾ ಪತ್ತಾಳ್ಹಕಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪರಿಯಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನ ಕತಾ ಪನ ಕೀಳಾ ಪತ್ತಾಳ್ಹಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಖುದ್ದಕೋ ರಥೋ ರಥಕೋ ಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಖುದ್ದಕತ್ಥವಚನತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ। ಆಕಾಸೇ ವಾ ಯಂ ಞಾಪೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ವಾ ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾ ಅಕ್ಖರಂ ಲಿಖಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಮಿದ’’ನ್ತಿ ಜಾನನೇನ ಕೀಳಾ ಅಕ್ಖರಿಕಾ, ಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಮುಖಾಗತಂ ಅಕ್ಖರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಟ್ಠಮುತ್ತಿಲಾಭಾದಿಜಾನನಕೀಳಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ವಜ್ಜ-ಸದ್ದೋ ಅಪರಾಧತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾವಜ್ಜಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ವಾದಿತಾನುರೂಪಂ ನಚ್ಚನಂ, ಗಾಯನಂ ವಾ ಯಥಾವಜ್ಜನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಏವಂ ಕತೇ ಜಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಕತೇ ಪರಾಜಯೋ’’ತಿ ಜಯಪರಾಜಯಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಪಯೋಗಕರಣವಸೇನ ಪರಿಹಾರಪಥಾದೀನಮ್ಪಿ ಜೂತಪ್ಪಮಾದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಙ್ಗಚೀರಾದೀಹಿ ಚ ವಂಸಾದೀಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಾ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ, ಅಸಿದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಜಯಪರಾಜಯಾವಹೋ ಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ, ಯಥಾವಜ್ಜನ್ತಿ ಚ ಕಾಣಾದೀಹಿ ಸದಿಸಾಕಾರದಸ್ಸನೇಹಿ ಜಯಪರಾಜಯವಸೇನ ಜೂತಕೀಳಿಕಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬೇಪಿ
೧೫. ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಾಸನನ್ತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪಾದಕಂ ಕಾರೇತಬ್ಬಂ ಸುಗತಙ್ಗುಲೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣತೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾಸನಂ। ಕಮ್ಮವಸೇನ ಪಯೋಜನತೋ ‘‘ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಾಳರೂಪಾನೀತಿ ಆಹರಿಮಾನಿ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿವಾಳರೂಪಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನಿವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ನಾಮ ಆಹರಿಮೇಹಿ ವಾಳೇಹಿ ಕತೋ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೯೮೪) ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯರೂಪಾಕುಲೋ ಅಕಪ್ಪಿಯಮಞ್ಚೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ’’ತಿ ಸಾರಸಮಾಸೇ ವುತ್ತಂ। ದೀಘಲೋಮಕೋ ಮಹಾಕೋಜವೋತಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಾಧಿಕಲೋಮೋ ಕಾಳವಣ್ಣೋ ಮಹಾಕೋಜವೋ। ಕುವುಚ್ಚತಿ ಪಥವೀ, ತಸ್ಸಂ ಜವತಿ ಸೋಭನವಿತ್ಥಟವಸೇನಾತಿ ಕೋಜವೋ। ‘‘ಚತುರಙ್ಗುಲಾಧಿಕಾನಿ ಕಿರ ತಸ್ಸ ಲೋಮಾನೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಚತುರಙ್ಗುಲತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದ್ದಲೋಮೀ ಏಕನ್ತಲೋಮೀತಿ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನಮೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯದಿ ತಾಸು ನ ಪವಿಸತಿ, ವಟ್ಟತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ವಾನವಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಭಿತ್ತಿಚ್ಛದಾದಿಆಕಾರೇನ ವಾನೇನ ಸಿಬ್ಬನೇನ ವಿಚಿತ್ರಂ। ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣನ್ತಿ ಮಿಗಲೋಮಪಕತಮತ್ಥರಣಂ। ಸೇತತ್ಥರಣೋತಿ ಧವಲತ್ಥರಣೋ। ಸೀತತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸೇವಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸೇತತ್ಥರಣೋ, ‘‘ಬಹುಮುದುಲೋಮಕೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಘನಪುಪ್ಫಕೋತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಪುಪ್ಫಾಕಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ। ‘‘ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣೋತಿ ಉಣ್ಣಾಮಯೋ ಲೋಹಿತತ್ಥರಣೋ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨೫೮) ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಆಮಲಕಪತ್ತಾಕಾರಾಹಿ ಪುಪ್ಫಪನ್ತೀಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯತೋ ಕತತ್ತಾ ಆಮಲಕಪತ್ತೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ತಿಣ್ಣಂ ತೂಲಾನನ್ತಿ ರುಕ್ಖತೂಲಲತಾತೂಲಪೋಟಕೀತೂಲಸಙ್ಖಾತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ತೂಲಾನಂ। ಉದಿತಂ ದ್ವೀಸು ಲೋಮಂ ದಸಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ದಲೋಮೀ ಇ-ಕಾರಸ್ಸ ಅಕಾರಂ, ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ, ದ್ವಿಭಾವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತೇ ಲೋಮಂ ದಸಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕನ್ತಲೋಮೀ। ಉಭಯತ್ಥ ಕೇಚೀತಿ ಸಾರಸಮಾಸಾಚರಿಯಾ, ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ ಚ। ತೇಸಂ ವಾದೇ ಪನ ಉದಿತಮೇಕತೋ ಉಗ್ಗತಂ ಲೋಮಮಯಂ ಪುಪ್ಫಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ದಲೋಮೀ ವುತ್ತನಯೇನ। ಉಭತೋ ಅನ್ತತೋ ಏಕಂ ಸದಿಸಂ ಲೋಮಮಯಂ ಪುಪ್ಫಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕನ್ತಲೋಮೀತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಉದ್ದಲೋಮೀತಿ ಏಕತೋ ಉಗ್ಗತಲೋಮಂ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣಂ। ‘ಉದ್ಧಲೋಮೀ’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಏಕನ್ತಲೋಮೀತಿ ಉಭತೋ ಉಗ್ಗತಲೋಮಂ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೫೪) ವುತ್ತಂ, ನಾಮಮತ್ತಮೇಸ ವಿಸೇಸೋ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅಗ್ಗಹಿತಾವಸೇಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾದ್ವಯೇಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಕೋಸೇಯ್ಯಞ್ಚ ಕಟ್ಟಿಸ್ಸಞ್ಚ ಕಟ್ಟಿಸ್ಸಾನಿ ವಿರೂಪೇಕಸೇಸವಸೇನ। ತೇಹಿ ಪಕತಮತ್ಥರಣಂ ಕಟ್ಟಿಸ್ಸಂ। ಏತದೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೋಸೇಯ್ಯಕಟ್ಟಿಸ್ಸಮಯಪಚ್ಚತ್ಥರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕೋಸೇಯ್ಯಸುತ್ತಾನಮನ್ತರನ್ತರಂ ಸುವಣ್ಣಮಯಸುತ್ತಾನಿ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ವೀತಮತ್ಥರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುವಣ್ಣಸುತ್ತಂ ಕಿರ ‘‘ಕಟ್ಟಿಸ್ಸಂ, ಕಸ್ಸಟ’’ನ್ತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೫) ವುತ್ತಂ। ಕಟ್ಟಿಸ್ಸಂ ನಾಮ ವಾಕವಿಸೇಸೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತನ್ತಿ ರತನೇಹಿ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತಂ, ಸುವಣ್ಣಲಿತ್ತನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಸುದ್ಧಕೋಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬನರಹಿತಂ। ವಿನಯೇತಿ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಂ, ವಿನಯಪರಿಯಾಯಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ತೂಲಿಕಂ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಗೋನಕಾದೀನಿ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಾನಿ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿನಯಪರಿಯಾಯಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಗರುಕೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ…ಪೇ॰… ನ ವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ। ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಠೋ, ಪೋರಾಣದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಚ್ಚಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ನಚ್ಚಿತುಂ ಪಹೋನಕಂ। ಕರೋನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಚ್ಚನ್ತಿ ಕುತ್ತಕಂ, ತಂ ಪನ ಉದ್ದಲೋಮೀಏಕನ್ತಲೋಮೀವಿಸೇಸಮೇವ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ದ್ವಿದಸೇಕದಸಾನ್ಯುದ್ದ-ಲೋಮೀಏಕನ್ತಲೋಮಿನೋ।
ತದೇವ ಸೋಳಸಿತ್ಥೀನಂ, ನಚ್ಚಯೋಗ್ಗಞ್ಹಿ ಕುತ್ತಕ’’ನ್ತಿ॥
ಹತ್ಥಿನೋ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಅತ್ಥರಂ ಹತ್ಥತ್ಥರಂ। ಏವಂ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ। ಅಜಿನಚಮ್ಮೇಹೀತಿ ಅಜಿನಮಿಗಚಮ್ಮೇಹಿ, ತಾನಿ ಕಿರ ಚಮ್ಮಾನಿ ಸುಖುಮತರಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಪಟ್ಟತಿಪಟ್ಟಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಿಬ್ಬನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜಿನಪ್ಪವೇಣೀ’’ತಿ, ಉಪರೂಪರಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಿಬ್ಬನವಸೇನ ಹಿ ಸನ್ತತಿಭೂತಾ ‘‘ಪವೇಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕದಲೀಮಿಗೋತಿ ಮಞ್ಜಾರಾಕಾರಮಿಗೋ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇನ ಕತಂ ಪವರಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ತಥಾ। ‘‘ತಂ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ತದಾಕಾರದಸ್ಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸುದ್ಧಮೇವ ಕದಲೀಮಿಗಚಮ್ಮಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಉತ್ತರಂ ಉಪರಿಭಾಗಂ ಛಾದೇತೀತಿ ಉತ್ತರಚ್ಛದೋ, ವಿತಾನಂ। ತಮ್ಪಿ ಲೋಹಿತಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರತ್ತವಿತಾನೇನಾ’’ತಿ। ‘‘ಯಂ ವತ್ತತಿ, ತಂ ಸಉತ್ತರಚ್ಛೇದ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೇಸೋ, ಸಂಸಿಬ್ಬಿತಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ರತ್ತವಿತಾನೇಸು ಚ ಕಾಸಾವಂ ವಟ್ಟತಿ, ಕುಸುಮ್ಭಾದಿರತ್ತಮೇವ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಮೇವ। ಯಂ ಪನ ನಾನಾವಣ್ಣಂ ವಾನಚಿತ್ತಂ ವಾ ಲೇಪಚಿತ್ತಂ ವಾ, ತಂ ವಟ್ಟತಿ। ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಸ್ಸೇವ ಪಧಾನತ್ತಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಸೇತವಿತಾನಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಭತೋತಿ ಉಭಯತ್ಥ ಮಞ್ಚಸ್ಸ ಸೀಸಭಾಗೇ, ಪಾದಭಾಗೇ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಉತ್ತರಚ್ಛದೇ ವಿಯ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಪದುಮವಣ್ಣಂ ವಾತಿ ನಾತಿರತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ವಿಚಿತ್ರಂ ವಾತಿ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಉಭತೋ ಉಪಧಾನೇಸು ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಲೋಹಿತಕ-ಸದ್ದೋ ಚಿತ್ತೇ ವಟ್ಟತಿ। ಪಟಲಿಕಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚಿತ್ತಕಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥರಣಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಸಚೇ ಪಮಾಣಯುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಮಹಾಉಪಧಾನಂ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಮಹಾಉಪಧಾನನ್ತಿ ಚ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಉಪಧಾನಂ। ಸೀಸಪ್ಪಮಾಣಮೇವ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೀಸಪ್ಪಮಾಣಂ ಸೀಸಪ್ಪಮಾಣಞ್ಚ ನಾಮ ಯಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತೋ ತೀಸು ಕಣ್ಣೇಸು ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಣ್ಣಾನಂ ಅನ್ತರಂ ಮಿನಿಯಮಾನಂ ವಿದತ್ಥಿ ಚೇವ ಚತುರಙ್ಗುಲಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಬಿಬ್ಬೋಹನಸ್ಸ ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನಂ ತಿರಿಯತೋ ಮುಟ್ಠಿರತನಂ ಹೋತಿ, ದೀಘತೋ ಪನ ದಿಯಡ್ಢರತನಂ ವಾ ದ್ವಿರತನಂ ವಾ। ತಂ ಪನ ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾಯೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ನ ತು ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ। ದ್ವೇಪೀತಿ ಸೀಸೂಪಧಾನಂ, ಪಾದೂಪಧಾನಞ್ಚ। ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ದತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇದಞ್ಚ ಗಿಲಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ಸೇನಾಸನಕ್ಖನ್ಧಕವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ಅಗಿಲಾನಸ್ಸಾಪಿ ಸೀಸೂಪಧಾನಞ್ಚ ಪಾದೂಪಧಾನಞ್ಚಾತಿ ದ್ವಯಮೇವ ವಟ್ಟತಿ। ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಬಿಬ್ಬೋಹನಾನಿ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೯೭) ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ವಿನಯೇ ಭಗವತಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ಕಥಂ ಪನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪಾದಕಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಆಸನ್ದಿಯಾ ಪಾದಚ್ಛಿನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಲ್ಲಙ್ಕಸ್ಸ ಪನ ಆಹರಿಮಾನಿ ವಾಳರೂಪಾನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಪುನ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತಾಕಾರಣಮ್ಪಿ ಭೇದನಮೇವ। ವಿಜಟೇತ್ವಾತಿ ಜಟಂ ನಿಬ್ಬೇಧೇತ್ವಾ। ಬಿಬ್ಬೋಹನಂ ಕಾತುನ್ತಿ ತಾನಿ ವಿಜಟಿತತೂಲಾನಿ ಅನ್ತೋ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬಿಬ್ಬೋಹನಂ ಕಾತುಂ।
೧೬. ‘‘ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತದಾರಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಾನಮೇವ ಗಹಣಂ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾತಿ ಚ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವಾಯಮತ್ಥೋ ಸಿಜ್ಝತಿ ‘‘ಅನೇಕದಿವಸಾನಿ ಅನ್ತೋಸಯನಹೇತು ಏಸ ಗನ್ಧೋ’’ತಿ। ಉಚ್ಛಾದೇನ್ತಿ ಉಬ್ಬಟ್ಟೇನ್ತಿ। ಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಪಾದನತ್ಥನ್ತಿ ಸುಸಣ್ಠಾನತಾಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ। ಪರಿಮದ್ದನ್ತೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಮದ್ದನ್ತಿ।
ತೇಸಂಯೇವ ದಾರಕಾನನ್ತಿ ಪುಞ್ಞವನ್ತಾನಮೇವ ದಾರಕಾನಂ। ತೇಸಮೇವ ಹಿ ಪಕರಣಾನುರೂಪತಾಯ ಗಹಣಂ। ಮಹಾಮಲ್ಲಾನನ್ತಿ ಮಹತಂ ಬಾಹುಯುದ್ಧಕಾರಕಾನಂ। ಆದಾಸೋ ನಾಮ ಮಣ್ಡನಕಪಕತಿಕಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಮುಖಛಾಯಾಪಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕಂಸಲೋಹಾದೀಹಿ ಕತೋ ಭಣ್ಡವಿಸೇಸೋ। ತಾದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ…ಪೇ॰… ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಲಙ್ಕಾರಞ್ಜನಮೇವ ನ ಭೇಸಜ್ಜಞ್ಜನಂ। ಮಣ್ಡನಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ತಮಿಧಾನಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಲೋಕೇ ಮಾಲಾ-ಸದ್ದೋ ಬದ್ಧಮಾಲಾಯಮೇವ ‘‘ಮಾಲಾ ಮಾಲ್ಯಂ ಪುಪ್ಫದಾಮೇ’’ತಿ ವಚನತೋ। ಸಾಸನೇ ಪನ ಸುದ್ಧಪುಪ್ಫೇಸುಪಿ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಬದ್ಧಮಾಲಾ ವಾ’’ತಿ। ಕಾಳಪೀಳಕಾದೀನನ್ತಿ ಕಾಳವಣ್ಣಪೀಳಕಾದೀನಂ। ಮತ್ತಿಕಕಕ್ಕನ್ತಿ ಓಸಧೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಯೋಗಮತ್ತಿಕಾಚುಣ್ಣಂ। ದೇನ್ತೀತಿ ವಿಲೇಪೇನ್ತಿ। ಚಲಿತೇತಿ ವಿಕಾರಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಚಲನಂ ಪತ್ತೇ ತೇನಾತಿ ಸಾಸಪಕಕ್ಕೇನ। ದೋಸೇತಿ ಕಾಳಪೀಳಕಾದೀನಂ ಹೇತುಭೂತೇ ಲೋಹಿತದೋಸೇ। ಖಾದಿತೇತಿ ಅಪನಯನವಸೇನ ಖಾದಿತೇ। ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇತಿ ತಾದಿಸೇ ದುಟ್ಠಲೋಹಿತೇ ಪರಿಕ್ಖೀಣೇ। ಮುಖಚುಣ್ಣಕೇನಾತಿ ಮುಖವಿಲೇಪನೇನ ಚುಣ್ಣೇನ್ತೀತಿ ವಿಲಿಮ್ಪೇನ್ತಿ। ತಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಮತ್ತಿಕಾಕಕ್ಕಸಾಸಪತಿಲಹಲಿದ್ದಿಕಕ್ಕದಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಮುಖಚುಣ್ಣಂ, ಮುಖವಿಲೇಪನಞ್ಚ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಅತ್ಥಾನುಕ್ಕಮಸಮ್ಭವತೋ ಹಿ ಅಯಂ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾ। ಮುಖಚುಣ್ಣಸಙ್ಖಾತಂ ಮುಖವಿಲೇಪನನ್ತಿ ವಾ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ।
ಹತ್ಥಬನ್ಧನ್ತಿ ಹತ್ಥೇ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಮಾಭರಣಂ, ತಂ ಪನ ಸಙ್ಖಕಪಾಲಾದಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹತ್ಥೇ’’ತಿಆದಿ। ಸಙ್ಖೋ ಏವ ಕಪಾಲಂ ತಥಾ। ‘‘ಅಪರೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಸಿಖಾಬನ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪದಾನಮತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ। ತತ್ಥ ಸಿಖನ್ತಿ ಚೂಳಂ। ಚೀರಕಂ ನಾಮ ಯೇನ ಚೂಳಾಯ ಥಿರಕರಣತ್ಥಂ, ಸೋಭನತ್ಥಞ್ಚ ವಿಜ್ಝತಿ। ಮುತ್ತಾಯ, ಮುತ್ತಾ ಏವ ವಾ ಲತಾ ಮುತ್ತಾಲತಾ, ಮುತ್ತಾವಳಿ। ದಣ್ಡೋ ನಾಮ ಚತುಹತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುಹತ್ಥದಣ್ಡಂ ವಾ’’ತಿ। ಅಲಙ್ಕತದಣ್ಡಕನ್ತಿ ಪನ ತತೋ ಓಮಕಂ ರಥಯಟ್ಠಿಆದಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಭೇಸಜ್ಜನಾಳಿಕನ್ತಿ ಭೇಸಜ್ಜತುಮ್ಬಂ। ಪತ್ತಾದಿಓಲಮ್ಬನಂ ವಾಮಂಸೇಯೇವ ಅಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಾಮಪಸ್ಸೇ ಓಲಗ್ಗಿತ’’ನ್ತಿ। ಕಣ್ಣಿಕಾ ನಾಮ ಕೂಟಂ, ತಾಯ ಚ ರತನೇನ ಚ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಕೋಸೋ ಯಸ್ಸ ತಥಾ। ಪಞ್ಚವಣ್ಣಸುತ್ತಸಿಬ್ಬಿತನ್ತಿ ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಮಞ್ಜಿಟ್ಠವಸೇನ ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ ಸಿಬ್ಬಿತಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಛತ್ತಂ। ರತನಮತ್ತಾಯಾಮಂ ಚತುರಙ್ಗುಲವಿತ್ಥತನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪರಿಚಯನಿಯಾಮೇನ ವಾ ನಲಾಟೇ ಬನ್ಧಿತುಂ ಪಹೋನಕಪ್ಪಮಾಣೇನ ವಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕೇಸನ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ತದನಜ್ಝೋತ್ಥರಣವಸೇನ ಬನ್ಧನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮೇಘಮುಖೇತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ। ‘‘ಮಣಿ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸಿರೋಮಣಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚೂಳಾಮಣಿ’’ನ್ತಿ, ಚೂಳಾಯಂ ಮಣಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಮರಸ್ಸ ಅಯಂ ಚಾಮರೋ, ಸ್ವೇವ ವಾಲೋ, ತೇನ ಕತಾ ಬೀಜನೀ ಚಾಮರವಾಲಬೀಜನೀ। ಅಞ್ಞಾಸಂ ಪನ ಮಕಸಬೀಜನೀವಾಕಮಯಬೀಜನೀಉಸೀರಮಯಬೀಜನೀಮೋರಪಿಞ್ಛಮಯಬೀಜನೀನಂ, ವಿಧೂಪನತಾಲವಣ್ಟಾನಞ್ಚ ಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೭. ದುಗ್ಗತಿತೋ, ಸಂಸಾರತೋ ಚ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಂ, ಸಗ್ಗಮಗ್ಗೋ, ಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗೋ ಚ। ತಂ ನಿಯ್ಯಾನಮರಹತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನೇ ನಿಯುತ್ತಾ, ತಂ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಫಲಭೂತಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಕಿಲೇಸತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಈ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಯ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಕ-ಕಾರಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ, ತಸ್ಸಾ ಭಾವೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾ। ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಾತಿ ತಿರೋಕರಣಭೂತಾ ವಿಬನ್ಧನಭೂತಾ। ಸೋಪಿ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ಗರಹಾಯಂ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವೇತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತತ್ತಾ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವೇ। ಕಾಮಸ್ಸಾದವಸೇನಾತಿ ಕಾಮಸಙ್ಖಾತಅಸ್ಸಾದವಸೇನ। ಸಹ ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಸಾತ್ಥಕಂ, ಹಿತಪಟಿಸಂಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಾಹನಾತಿ ಯಾನಕಥಾಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸುಟ್ಠು ನಿವೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಸುನಿವಿಟ್ಠೋ। ತಥಾ ದುನ್ನಿವಿಟ್ಠೋ। ಗಾಮ-ಸದ್ದೇನ ಗಾಮವಾಸೀ ಜನೋಪಿ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸುಕಗಾಮವಾಸಿನೋ’’ತಿಆದಿ।
ಸೂರಕಥಾತಿ ಸೂರ-ಸದ್ದೋ ವೀರವಾಚಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸೂರೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ವಿಸಿಖಾ ನಾಮ ಮಗ್ಗಸನ್ನಿವೇಸೋ, ಇಧ ಪನ ವಿಸಿಖಾಗಹಣೇನ ತನ್ನಿವಾಸಿನೋಪಿ ಗಹಿತಾ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಗಾಮೋ ಆಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ಠಾನಂ ನಾಮ ಉದಕಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉದಕಟ್ಠಾನಕಥಾ’’ತಿ। ಉದಕತಿತ್ಥಕಥಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ತತ್ಥೇವ ಸಮವರೋಧತೋ। ಅಪಿಚ ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ಕರಣಟ್ಠಾನಂ ಕುಮ್ಭಟ್ಠಾನಂ। ತದಪದೇಸೇನ ಪನ ಕುಮ್ಭದಾಸಿಯೋ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕುಮ್ಭದಾಸಿಕಥಾ ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಪುಬ್ಬೇ ಪೇತಾ ಕಾಲಙ್ಕತಾತಿ ಪುಬ್ಬಪೇತಾ। ‘‘ಪೇತೋ ಪರೇತೋ ಕಾಲಙ್ಕತೋ’’ತಿ ಹಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮತಿದಿಸಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಥಾಹಿ ವಿಮುತ್ತಾತಿ ಇಧಾಗತಾಹಿ ಪುರಿಮಾಹಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾಹಿ ಚ ಕಥಾಹಿ ವಿಮುತ್ತಾ। ನಾನಾಸಭಾವಾತಿ ಅತ್ತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಭಾವಪರಿಯಾಯಭಾವಮಾಹ। ಅಸುಕೇನ ನಾಮಾತಿ ಪಜಾಪತಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ, ಇಸ್ಸರೇನ ವಾ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಠಿತಿಸಮ್ಭಾರಾದಿವಸೇನ ಲೋಕಂ ಅಕ್ಖಾಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಲೋಕಕ್ಖಾಯಿಕಾ, ಸಾ ಪನ ಲೋಕಾಯತಸಮಞ್ಞೇ ವಿತಣ್ಡಸತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಸಲ್ಲಾಪಕಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಲೋಕಾಯತವಿತಣ್ಡಸಲ್ಲಾಪಕಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಲೋಕಾ ಬಾಲಜನಾ ಆಯತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಸ್ಸಹನ್ತಿ ವಾದಸ್ಸಾದೇನಾತಿ ಲೋಕಾಯತಂ, ಲೋಕೋ ವಾ ಹಿತಂ ನ ಯತತಿ ನ ಈಹತಿ ತೇನಾತಿ ಲೋಕಾಯತಂ। ತಞ್ಹಿ ಗನ್ಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸತ್ತಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ ವಿತಣ್ಡೋ, ವಿರುದ್ಧೇನ ವಾ ವಾದದಣ್ಡೇನ ತಾಳೇನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಾದಿನೋತಿ ವಿತಣ್ಡೋ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ।
ಸಾಗರದೇವೇನ ಖತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಗರರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೇಹಿ ಖತೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ವಿಜ್ಜತಿ ಪವೇದನಹೇತುಭೂತಾ ಮುದ್ಧಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸಮುದ್ದೋ ಧ-ಕಾರಸ್ಸ ದ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಸಹ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥವಾಚಕೋ ‘‘ಸಲೋಮಕೋಸಪಕ್ಖಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಭವೋತಿ ವುದ್ಧಿ ಭವತಿ ವಡ್ಢತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ವಿಭವೋತಿ ಹಾನಿ ತಬ್ಬಿರಹತೋ। ದ್ವನ್ದತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸುಯ್ಯಮಾನೋ ಇತಿಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿ ಭವೋ ಇತಿ ಅಭವೋ’’ತಿ। ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಅಥ ತಂ ಅನಿಯಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭೂತಞ್ಹಿ ಅನಿಯಮತ್ಥಂ ಸಹ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಯಂತಂ-ಸದ್ದೇಹಿ ದೀಪೇನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ। ಅಪಿಚ ಭವೋತಿ ಸಸ್ಸತೋ। ಅಭವೋತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ। ಭವೋತಿ ವಾ ಕಾಮಸುಖಂ। ಅಭವೋತಿ ಅತ್ತಕಿಲಮಥೋ।
ಇತಿ ಇಮಾಯ ಛಬ್ಬಿಧಾಯ ಇತಿಭವಾಭವಕಥಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಬಾತ್ತಿಂಸ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಅಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಬತ್ತಿಂಸ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ‘‘ಇತಿ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಏವಂಪಕಾರಂ, ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ತಾದಿಸಂ ನಿರತ್ಥಕಕಥಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ, ಆದಿಅತ್ಥೋ ವಾ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಇತಿ ವಾ ಇತಿ ಏವರೂಪಾ ‘‘ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦, ೧೬೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೩, ೪೧೧; ೨.೧೧, ೪೧೮; ೩.೧೪, ೧೦೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೯೯) ವಿಯ, ಇತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಂ ಕಥಮನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೮. ವಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಸೋ ಯೇಸನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ, ತೇಸಂ ತಥಾ, ವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ, ಸಾಯೇವ ಕಥಾ ತಥಾ। ಸಾರಮ್ಭಕಥಾತಿ ಉಪಾರಮ್ಭಕಥಾ। ಸಹಿತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಾವಿರುದ್ಧಂ। ತತೋಯೇವ ಸಿಲಿಟ್ಠಂ। ತಂ ಪನ ಅತ್ಥಕಾರಣಯುತ್ತತಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತ್ಥಯುತ್ತಂ ಕಾರಣಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ್ತಿ ವಚನಂ। ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಸಪತ್ತಗತೋ ಅಸಮತ್ಥೋ ಯೋಧೋ ವಿಯ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಜಾನಾಸಿ, ಕಿನ್ತು ಸಯಮೇವ ಪರಾಜೇಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಾದೋ ದೋಸೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ತಥಾ ಚರ ವಿಚರಾತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಆಚರಿಯಕುಲೇ। ನಿಬ್ಬೇಧೇಹೀತಿ ಮಯಾ ರೋಪಿತಂ ವಾದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಹಿ।
೧೯. ದೂತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ದೂತೇಯ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಕಥಾ ತಥಾ, ತಸ್ಸಂ। ಇಧ, ಅಮುತ್ರಾತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೩೬-೪೩೭) ವುತ್ತೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಇಧ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಗಿಹಿಸಾಸನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಪರೀತಂ ಸಾಸನಂ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಗಿಹೀನಞ್ಞೇವ।
೨೦. ತಿವಿಧೇನಾತಿ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಇರಿಯಾಪಥಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಭೇದತೋ ತಿವಿಧೇನ। ವಿಮ್ಹಾಪಯನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಯಮಚ್ಛರಿಯಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಅತ್ತನಿ ಪರೇಸಂ ವಿಮ್ಹಯಂ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ವಿಪುಬ್ಬಞ್ಹಿ ಮ್ಹಿ-ಸದ್ದಂ ಸಮ್ಪಹಂಸನೇ ವದನ್ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ। ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಕಾರೋ ಚ ಅಚ್ಛರಿಯಂ। ಲಪನ್ತೀತಿ ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ದಾಯಕಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಸೋ ಕಿಞ್ಚಿ ದದಾತಿ, ಏವಂ ಉಕ್ಕಾಚೇತ್ವಾ ಉಕ್ಖಿಪನವಸೇನ ದೀಪೇತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಿ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಸೀಲಮೇತೇಸನ್ತಿ ನೇಮಿತ್ತಿಕಾತಿ ತದ್ಧಿತವಸೇನ ತಸ್ಸೀಲತ್ಥೋ ಯಥಾ ‘‘ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೫೨) ಅಪಿಚ ನಿಮಿತ್ತೇನ ವದನ್ತಿ, ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೀತಿ ನೇಮಿತ್ತಿಕಾ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚ ಪರೇಸಂ ಪಚ್ಚಯದಾನಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಕಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಪ್ಪೇಸೋ ನಿಪ್ಪಿಸನಂ ಚುಣ್ಣಂ ವಿಯ ಕರಣಂ। ನಿಪ್ಪಿಸನ್ತೀತಿ ವಾ ನಿಪ್ಪೇಸಾ, ನಿಪ್ಪೇಸಾಯೇವ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕಾ, ನಿಪ್ಪಿಸನಂ ವಾ ನಿಪ್ಪೇಸೋ, ತಂ ಕರೋನ್ತೀತಿಪಿ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕಾ। ನಿಪ್ಪೇಸೋ ಚ ನಾಮ ಲಾಭೇನ ಲಾಭನ್ತಿ ಇತೋ ಲಾಭೇನ ಅಮುತ್ರ ಲಾಭಂ। ನಿಜಿಗೀಸನ್ತಿ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ಪರಿಯೇಸನ್ತೀತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಕುಹಕಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಕುಹಾನಾದೀನಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೇಸು ಪವತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಹನಾ…ಪೇ॰… ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚಾತಿ ತಂತಂಪಾಳಿಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಞ್ಚ।
ಮಜ್ಝಿಮಸೀಲವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಹಾಸೀಲವಣ್ಣನಾ
೨೧. ಅಙ್ಗಾನಿ ‘‘ಅಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ವಾ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಹತ್ಥಪಾದಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಅಙ್ಗವಿಕಾರಂ ಪರೇಸಂ ಅಙ್ಗವಿಕಾರದಸ್ಸನೇನಾಪಿ ಲಾಭಾಲಾಭಾದಿವಿಜಾನನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ನಿಮಿತ್ತಸತ್ಥನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಸಞ್ಜಾನನಪ್ಪಕಾರದೀಪಕಂ ಸತ್ಥಂ, ತಂ ವತ್ಥುನಾ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಪಣ್ಡುರಾಜಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಣ್ಡುರಾಜಾತಿ ಚ ‘‘ದಕ್ಖಿಣಾರಾಮಾಧಿಪತಿ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಸೀಹಳದೀಪೇ ದಕ್ಖಿಣಾರಾಮನಾಮಕಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾರಾಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ದಕ್ಖಿಣಮಧುರಾಧಿಪತೀ’’ತಿ ಚ ಕತ್ಥಚಿ ಲಿಖಿತಂ, ದಕ್ಖಿಣಮಧುರನಗರಸ್ಸ ಅಧಿಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುತ್ತಾಯೋತಿ ಮುತ್ತಿಕಾ। ಮುಟ್ಠಿಯಾತಿ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ। ಘರಗೋಲಿಕಾಯಾತಿ ಸರಬುನಾ। ಸೋ ‘‘ಮುತ್ತಾ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾನಿಮಿತ್ತೇನಾಹ, ಸಙ್ಖ್ಯಾನಿಮಿತ್ತೇನ ಪನ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ’’ತಿ।
‘‘ಮಹನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅಪ್ಪಕಂ ನಿಮಿತ್ತಮೇವ, ಮಹನ್ತಂ ಪನ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪ್ಪತಿತನ್ತಿ ಉಪ್ಪತನಂ। ಸುಭಾಸುಭಫಲಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಉಪ್ಪಾತೋಪಿ, ಸುಭಾಸುಭಸೂಚಿಕಾ ಭೂತವಿಕತಿ। ಸೋ ಹಿ ಧೂಮೋ ವಿಯ ಅಗ್ಗಿಸ್ಸ ಕಮ್ಮಫಲಸ್ಸ ಪಕಾಸನಮತ್ತಮೇವ ಕರೋತಿ, ನ ತು ತಮುಪ್ಪಾದೇತೀತಿ। ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ನಾಮ ಫಲಂ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಾಮ ಆಕಾರೇನ। ಆದಿಸನ್ತೀತಿ ನಿದ್ದಿಸನ್ತಿ। ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯೇತಿ ಕಾಲವಸೇನ। ಇದಂ ನಾಮಾತಿ ವತ್ಥುವಸೇನ ವದತಿ। ಯೋ ವಸಭಂ, ಕುಞ್ಜರಂ, ಪಾಸಾದಂ, ಪಬ್ಬತಂ ವಾ ಆರುಳ್ಹಮತ್ತಾನಂ ಸುಪಿನೇ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ವತ್ಥುಕಿತ್ತನಂ ಹೋತಿ। ಸುಪಿನಕನ್ತಿ ಸುಪಿನಸತ್ಥಂ। ಅಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಮತ್ತೇನ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಅಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಮಹಾನುಭಾವತಾದಿನಿಪ್ಫಾದಕಲಕ್ಖಣವಿಸೇಸದಸ್ಸನೇನ ‘‘ಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಹಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇಸು ದಿಸ್ಸಮಾನಾಕಾರವಿಸೇಸಂ ಸತ್ತಿಸಿರಿವಚ್ಛಗದಾಪಾಸಾದಾದಿಕಮಧಿಪ್ಪೇತಂ ತಂ ತಂ ಫಲಂ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಅನೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ, ಸತ್ಥಂ ಪನ ತಪ್ಪಕಾಸನತೋ ಲಕ್ಖಣಂ। ಆಹತೇತಿ ಪುರಾಣೇ। ಅನಾಹತೇತಿ ನವೇ। ಅಹತೇತಿ ಪನ ಪಾಠೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ। ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ದೇವರಕ್ಖಸಮನುಸ್ಸಾದಿಭೇದೇನ ಯಥಾಫಲಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ವಿವಿಧವತ್ಥಭಾಗೇ ಇತೋ ವಾ ಏತ್ತೋ ವಾ ಸಞ್ಛಿನ್ನೇ ಇದಂ ನಾಮ ಭೋಗಾದಿಫಲಂ ಹೋತಿ। ಏವರೂಪೇನ ದಾರುನಾತಿ ಪಲಾಸಸಿರಿಫಲಾದಿದಾರುನಾ, ತಥಾ ದಬ್ಬಿಯಾ। ಯದಿ ದಬ್ಬಿಹೋಮಾದೀನಿಪಿ ಅಗ್ಗಿಹೋಮಾನೇವ ‘‘ಏವರೂಪಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ದಬ್ಬಿಹೋಮಾದೀನಿ ಹೋಮೋಪಕರಣಾದಿವಿಸೇಸೇಹಿ ಫಲವಿಸೇಸದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಅಗ್ಗಿಹೋಮಂ ಪನ ವುತ್ತಾವಸೇಸಸಾಧನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಬ್ಬಿಹೋಮಾದೀನೀ’’ತಿಆದಿ।
ಕುಣ್ಡಕೋತಿ ತಣ್ಡುಲಖಣ್ಡಂ, ತಿಲಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ತೇಲಂ, ಸಮಾಸತದ್ಧಿತಪದಾನಿ ಪಸಿದ್ಧೇಸು ಸಾಮಞ್ಞಭೂತಾನೀತಿ ವಿಸೇಸಕರಣತ್ಥಂ ‘‘ತಿಲತೇಲಾದಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಕ್ಖಿಪನನ್ತಿ ಪಕ್ಖಿಪನತ್ಥಂ। ‘‘ಪಕ್ಖಿಪನವಿಜ್ಜ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಪಕ್ಖಿಪನಹೇತುಭೂತಂ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಕ್ಖಿಣಕ್ಖಕಜಣ್ಣುಲೋಹಿತಾದೀಹೀತಿ ದಕ್ಖಿಣಕ್ಖಕಲೋಹಿತದಕ್ಖಿಣಜಣ್ಣುಲೋಹಿತಾದೀಹಿ। ‘‘ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಙ್ಗಅಙ್ಗವಿಜ್ಜಾನಂ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನೇನ ಪುನರುತ್ತಭಾವಮಪನೇತಿ। ಅಙ್ಗುಲಟ್ಠಿಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಭೂತಂ, ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ವಾ ಜಾತಂ ಅಟ್ಠಿಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ, ಅಙ್ಗುಲಿಚ್ಛವಿಮತ್ತಂ ಅಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ತದಟ್ಠಿವಿಪಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಙ್ಗಲಟ್ಠಿನ್ತಿ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೨೧) ಪನ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ವಿರುಹನಭಾವೇನ ಲಟ್ಠಿಸದಿಸತ್ತಾ ಸರೀರಮೇವ ಅಙ್ಗಲಟ್ಠೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಕುಲಪುತ್ತೋತಿ ಜಾತಿಕುಲಪುತ್ತೋ, ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತೋ ಚ। ದಿಸ್ವಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಅದಿಸ್ವಾಪೀತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ಅಬ್ಭಿನೋ ಸತ್ಥಂ ಅಬ್ಭೇಯ್ಯಂ। ಮಾಸುರಕ್ಖೇನ ಕತೋ ಗನ್ಥೋ ಮಾಸುರಕ್ಖೋ। ರಾಜೂಹಿ ಪರಿಭೂತ್ತಂ ಸತ್ಥಂ ರಾಜಸತ್ಥಂ। ಸಬ್ಬಾನಿಪೇತಾನಿ ಖತ್ತವಿಜ್ಜಾಪಕರಣಾನಿ। ಸಿವ-ಸದ್ದೋ ಸನ್ತಿಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ತಿಕರಣವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ, ಉಪಸಗ್ಗೂಪಸಮನವಿಜ್ಜಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿವಾ-ಸದ್ದಮೇವ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ಏವಮಹಾತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಿಙ್ಗಾಲರುತವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಸಿಙ್ಗಾಲಾನಂ ರುತೇ ಸುಭಾಸುಭಸಞ್ಜಾನನವಿಜ್ಜಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಭೂತವೇಜ್ಜಮನ್ತೋತಿ ಭೂತವಸೀಕರಣಮನ್ತೋ। ಭೂರಿಘರೇತಿ ಅನ್ತೋಪಥವಿಯಂ ಕತಘರೇ, ಮತ್ತಿಕಾಮಯಘರೇ ವಾ। ‘‘ಭೂರಿವಿಜ್ಜಾ ಸಸ್ಸಬುದ್ಧಿಕರಣವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಸಾರಸಮಾಸೇ। ಸಪ್ಪಾವ್ಹಾಯನವಿಜ್ಜಾತಿ ಸಪ್ಪಾಗಮನವಿಜ್ಜಾ। ವಿಸವನ್ತಮೇವ ವಾತಿ ವಿಸವಮಾನಮೇವ ವಾ। ಭಾವನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಹಿ ಮಾನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅನ್ತಬ್ಯಪ್ಪದೇಸೋ। ಯಾಯ ಕರೋನ್ತಿ, ಸಾ ವಿಸವಿಜ್ಜಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ವಿಸತನ್ತ್ರಮೇವ ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಏವಂ ಸತಿ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ ಹೋತಿ, ವಿಸವಿಚಾರಣಗನ್ಥೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತನ್ತ್ರನ್ತಿ ಹಿ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಪರಸಮಞ್ಞಾ। ಸಪಕ್ಖಕಅಪಕ್ಖಕದ್ವಿಪದಚತುಪ್ಪದಾನನ್ತಿ ಪಿಙ್ಗಲಮಕ್ಖಿಕಾದಿಸಪಕ್ಖಕಘರಗೋಲಿಕಾದಿಅಪಕ್ಖಕದೇವಮನುಸ್ಸಚಙ್ಗೋರಾದಿದ್ವಿಪದ- ಕಣ್ಟಸಸಜಮ್ಬುಕಾದಿಚತುಪ್ಪದಾನಂ ರುತಂ ವಸ್ಸಿತಂ। ಗತಂ ಗಮನಂ, ಏತೇನ ‘‘ಸಕುಣವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಇಧ ಮಿಗಸದ್ದಸ್ಸ ಸಕುಣಞಾಣನ್ತಿ ಸಕುಣವಸೇನ ಸುಭಾಸುಭಫಲಸ್ಸ ಜಾನನಂ। ನನು ಸಕುಣವಿಜ್ಜಾಯ ಏವ ವಾಯಸವಿಜ್ಜಾಪವಿಟ್ಠಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ವಿಸುಞ್ಞೇವ ಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ತಂತಂಪಕಾಸಕಸತ್ಥಾನುರೂಪವಸೇನ ಹಿ ಇಧ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಚನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪರಿಪಕ್ಕಗತಭಾವೋ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ, ಜೀವಿತಕಾಲಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಆದಿಟ್ಠಞಾನನ್ತಿ ಆದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಞಾಣಂ। ಸರರಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸರತೋ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತತೋ ವಾ ಸರಸ್ಸ ರಕ್ಖಣಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಿಗ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಕುಣಚತುಪ್ಪದೇಸು ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏಕಸೇಸನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ಏಸ ಚತುಪ್ಪದೇಸ್ವೇವ ಮಿಗ-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಕುಣಚತುಪ್ಪದಾನಂ ರುತಜಾನನಸತ್ಥಸ್ಸ ಮಿಗಚಕ್ಕಸಮಞ್ಞಾ, ಯಥಾ ತಂ ಸುಭಾಸುಭಜಾನನಪ್ಪಕಾರೇ ಸಬ್ಬತೋ ಭದ್ರಂ ಚಕ್ಕಾದಿಸಮಞ್ಞಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।
೨೨. ‘‘ಸಾಮಿನೋ’’ತಿಆದಿ ಪಸಟ್ಠಾಪಸಟ್ಠಕಾರಣವಚನಂ। ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ತೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಪ್ಪಕಾಸಕಸತ್ಥಂ। ಪಾರಿಸೇಸನಯೇನ ಅವಸೇಸಂ ಆವುಧಂ। ‘‘ಯಮ್ಹಿ ಕುಲೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ತಥಾಜಾನನಹೇತು ಏವ ಸೇಸಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ‘‘ಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣತೋ ವಿಸೇಸೋ। ತದತ್ಥಾವಿಕರಣತ್ಥಂ ‘‘ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಧಮಮಾನನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿಂ ಮುಖವಾತೇನ ಜಾಲೇನ್ತಂ। ಮಕ್ಖೇಸೀತಿ ವಿನಾಸೇತಿ। ಪಿಳನ್ಧನಕಣ್ಣಿಕಾಯಾತಿ ಕಣ್ಣಾಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ। ಗೇಹಕಣ್ಣಿಕಾಯಾತಿ ಗೇಹಕೂಟಸ್ಸ, ಏತೇನ ಏಕಸೇಸನಯಂ, ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸಂ ವಾ ಉಪೇತಂ। ಕಚ್ಛಪಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕುಮ್ಮಲಕ್ಖಣಂ। ಸಬ್ಬಚತುಪ್ಪದಾನನ್ತಿ ಮಿಗ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚತುಪ್ಪದವಾಚಕತ್ತಮಾಹ।
೨೩. ಅಸುಕದಿವಸೇತಿ ದುತಿಯಾತತಿಯಾದಿತಿಥಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಸುಕನಕ್ಖತ್ತೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಯುಜಭರಣೀಕತ್ತಿಕಾರೋಹಣೀಆದಿನಕ್ಖತ್ತಯೋಗವಸೇನ। ವಿಪ್ಪವುತ್ಥಾನನ್ತಿ ವಿಪ್ಪವಸಿತಾನಂ ಸದೇಸತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾನಂ। ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಉಪಯಾನಂ। ಅಪಯಾನಂ ಪಟಿಕ್ಕಮನಂ। ದುತಿಯಪದೇಪೀತಿ ‘‘ಬಾಹಿರಾನಂ ರಞ್ಞಂ…ಪೇ॰… ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ದುತಿಯವಾಕ್ಯೇಪಿ। ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರಾನಂ ರಞ್ಞಂ ಜಯೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ ವಾಕ್ಯೇಹಿ ವುತ್ತಾ ಜಯಪರಾಜಯಾ ಪಾಕಟಾಯೇವ।
೨೪. ರಾಹೂತಿ ರಾಹು ನಾಮ ಅಸುರಿಸ್ಸರೋ ಅಸುರರಾಜಾ। ತಥಾ ಹಿ ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತೇ ಅಸುರನಿಕಾಯೇ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಸತಞ್ಚ
ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾ ಬಲಿಸೇನಂ, ರಾಹುಭದ್ದಮುಪಾಗಮು’’ನ್ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೯)।
ತಸ್ಸ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಗಹಣಂ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೇ ಚನ್ದಿಮಸುತ್ತಸೂರಿಯಸುತ್ತೇಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಆದಿಅತ್ಥೋ ‘‘ಚನ್ದಗ್ಗಾಹಾದಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ತೇನ ಸೂರಿಯಗ್ಗಾಹನಕ್ಖತ್ತಗ್ಗಾಹಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಮಿವ ನಕ್ಖತ್ತಾನಮ್ಪಿ ರಾಹುನಾ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತೋ ಏವ ಹಿ ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಕ್ಖತ್ತಗಾಹೇ ದುತಿಯನಯೋ ವುತ್ತೋ। ಅಙ್ಗಾರಕಾದಿಗಾಹಸಮಾಯೋಗೋಪೀತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಙ್ಗಾರಕಸಸಿಪುತ್ತಸೂರಗರುಸುಕ್ಕರವಿಸುತಕೇತುಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಗಾಹಾನಂ ಸಮಾಯೋಗೋ ಅಪಿ ನಕ್ಖತ್ತಗಾಹೋಯೇವ ಸಹ ಪಯೋಗೇನ ಗಹಣತೋ। ಸಹಪಯೋಗೋಪಿ ಹಿ ವೇದಸಮಯೇನ ಗಹಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಕ್ಕಾನಂ ಪತನನ್ತಿ ಉಕ್ಕೋಭಾಸಾನಂ ಪತನಂ। ವಾತಸಙ್ಘಾತೇಸು ಹಿ ವೇಗೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟೇನ್ತೇಸು ದೀಪಿಕೋಭಾಸೋ ವಿಯ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆಕಾಸತೋ ಪತತಿ, ತತ್ರಾಯಂ ಉಕ್ಕಾಪಾತವೋಹಾರೋ। ಜೋತಿಸತ್ಥೇಪಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಮಹಾಸಿಖಾ ಚ ಸುಕ್ಖಗ್ಗಾ-ರತ್ತಾನಿಲಸಿಖೋಜ್ಜಲಾ।
ಪೋರಿಸೀ ಚ ಪಮಾಣೇನ, ಉಕ್ಕಾ ನಾನಾವಿಧಾ ಮತಾ’’ತಿ॥
ದಿಸಾಕಾಲುಸಿಯನ್ತಿ ದಿಸಾಸು ಖೋಭನಂ, ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಗ್ಗಿಸಿಖಧೂಮಸಿಖಾದೀಹಿ ಆಕುಲಭಾವೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ, ಅಗ್ಗಿಸಿಖಧೂಮಸಿಖಾದೀನಂ ಬಹುಧಾ ಪಾತುಭಾವೋ ಏವ ದಿಸಾದಾಹೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತದೇವ ‘‘ಧೂಮಕೇತೂ’’ತಿ ಲೋಕಿಯಾ ವದನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ ಜೋತಿಸತ್ಥೇ –
‘‘ಕೇತು ವಿಯ ಸಿಖಾವತೀ, ಜೋತಿ ಉಪ್ಪಾತರೂಪಿನೀ’’ತಿ।
ಸುಕ್ಖವಲಾಹಕಗಜ್ಜನನ್ತಿ ವುಟ್ಠಿಮನ್ತರೇನ ವಾಯುವೇಗಚಲಿತಸ್ಸ ವಲಾಹಕಸ್ಸ ನದನಂ। ಯಂ ಲೋಕಿಯಾ ‘‘ನಿಘಾತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ ಜೋತಿಸತ್ಥೇ –
‘‘ಯದಾನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ಬಲವಾ, ಮಾರುತೋ ಮಾರುತಾಹತೋ।
ಪತತ್ಯಧೋ ಸ ನೀಘಾತೋ, ಜಾಯತೇ ವಾಯುಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ॥
ಉದಯನನ್ತಿ ಲಗ್ಗನಮಾಯೂಹನಂ।
‘‘ಯದೋದೇತಿ ತದಾ ಲಗನಂ, ರಾಸೀನಮನ್ವಯಂ ಕಮಾ’’ತಿ –
ಹಿ ಅತ್ಥಙ್ಗಮನಮ್ಪಿ ತತೋ ಸತ್ತಮರಾಸಿಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಬ್ಭಾ ಧೂಮೋ ರಜೋ ರಾಹೂತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅವಿಸುದ್ಧತಾ। ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತತಾ ವೋದಾನಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ಯೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ನ ತಪನ್ತಿ ನ ಭಾಸನ್ತಿ ನ ವಿರೋಚನ್ತಿ। ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಅಬ್ಭಾ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ಯೇನ…ಪೇ॰… ಧೂಮೋ…ಪೇ॰… ರಜೋ…ಪೇ॰… ರಾಹು ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ಇಮೇ ಖೋ…ಪೇ॰… ನ ವಿರೋಚನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೫೦)।
೨೫. ದೇವಸ್ಸಾತಿ ಮೇಘಸ್ಸ। ಧಾರಾನುಪ್ಪವೇಚ್ಛನಂ ವಸ್ಸನಂ। ಅವಗ್ಗಾಹೋತಿ ಧಾರಾಯ ಅವಗ್ಗಹಣಂ ದುಗ್ಗಹಣಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ವಸ್ಸವಿಬನ್ಧೋ’’ತಿ। ಹತ್ಥಮುದ್ದಾತಿ ಹತ್ಥೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತವಿಞ್ಞಾಪನಂ, ತಂ ಪನ ಅಙ್ಗುಲಿಸಙ್ಕೋಚನೇನ ಗಣನಾಯೇವಾತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೨೧) ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ ಪನ ‘‘ಹತ್ಥಮುದ್ದಾ ನಾಮ ಅಙ್ಗುಲಿಪಬ್ಬೇಸು ಸಞ್ಞಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಣನಾ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ಗಣನಾ ವುಚ್ಚತಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕಗಣನಾ ಪರಿಸೇಸಞಾಯೇನ, ಸಾ ಪನ ಪಾದಸಿಕಮಿಲಕ್ಖಕಾದಯೋ ವಿಯ ‘‘ಏಕಂ ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ನವನ್ತವಿಧಿನಾ ನಿರನ್ತರಗಣನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮೂಹನಂ ಸಙ್ಕಲನಂ ವಿಸುಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಅಪನಯನಂ ಪಟುಪ್ಪಾದನಂ [ಸಟುಪ್ಪಾದನಂ (ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ)] ‘‘ಸದುಪ್ಪಾದನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವೋಕಲನಭಾಗಹಾರಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ವೋಕಲನಂ ವಿಸುಂ ಸಮೂಹಕರಣಂ, ವೋಮಿಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾಗಕರಣಂ ಭಾಗೋ। ಭುಞ್ಜನಂ ವಿಭಜನಂ ಹಾರೋ। ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಪಿಣ್ಡಗಣನಾ ದಿಸ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇನ ಗಣೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಪಟಿಭಾನಕವೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೧) ವುತ್ತಾನನ್ತಿ ಸೇಸೋ, ಕವೀನಂ ಕಬ್ಯಕರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏತೇನ ಕವೀಹಿ ಕತಂ, ಕವೀನಂ ವಾ ಇದಂ ಕಾವೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಚಿನ್ತಾವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ತೇಸಂ ಸಭಾವದಸ್ಸನಂ। ತಥಾ ಹಿ ವತ್ಥುಂ, ಅನುಸನ್ಧಿಞ್ಚ ಸಯಮೇವ ಚಿರೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕರಣವಸೇನ ಚಿನ್ತಾಕವಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಿಞ್ಚಿ ಸುತ್ವಾ ಸುತೇನ ಅಸುತಂ ಅನುಸನ್ಧೇತ್ವಾ ಕರಣವಸೇನ ಸುತಕವಿ, ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಿಪನವಿತ್ಥಾರಣಾದಿವಸೇನ ಅತ್ಥಕವಿ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರೇನ ಕತಂ ಕಬ್ಬಂ ವಾ ನಾಟಕಂ ವಾ ದಿಸ್ವಾ ತಂಸದಿಸಮೇವ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ತನೋ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಪಟಿಭಾನೇನ ಕರಣವಸೇನ ಪಟಿಭಾನಕವೀತಿ। ನ್ತಿ ತಮತ್ಥಂ। ತಪ್ಪಟಿಭಾಗನ್ತಿ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಪಟಿಭಾನವಸೇನಾತಿ ಕಾರಣಾನುರೂಪಂ ಪವತ್ತನಕಞಾಣವಸೇನ। ಜೀವಿಕತ್ಥಾಯಾತಿ ಪಕರಣಾಧಿಗತವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ಕವೀನಂ ಇದನ್ತಿ ಕಬ್ಯಂ, ಯಂ ‘‘ಗೀತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೨೬. ಪರಿಗ್ಗಹಭಾವೇನ ದಾರಿಕಾಯ ಗಣ್ಹನಂ ಆವಾಹನಂ। ತಥಾ ದಾನಂ ವಿವಾಹನಂ। ಇಧ ಪನ ತಥಾಕರಣಸ್ಸ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ದಾರಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಇತೀತಿ ಏವಂಹೋನ್ತೇಸು, ಏವಂಭಾವತೋ ವಾ। ಉಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಖೇತ್ತಾದಿತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಮಾಯಂ। ಇಣನ್ತಿ ಧನವಡ್ಢನತ್ಥಂ ಪರಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಪರಿಯುದಞ್ಚನಂ। ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲೇ ಅಸಮ್ಪತ್ತೇಪಿ ಉದ್ಧರಿತಮಿಣಂ ಉಟ್ಠಾನಂ, ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲೇ ಪನ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಇಣನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಇಣಗಹಣೇನೇವ ಸಿಜ್ಝನತೋ। ಪರೇಸಂ ದಿನ್ನಂ ಇಣಂ ವಾ ಧನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಥಾವರನ್ತಿ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ। ದೇಸನ್ತರೇ ದಿಗುಣತಿಗುಣಾದಿಗಹಣವಸೇನ ಭಣ್ಡಪ್ಪಯೋಜನಂ ಪಯೋಗೋ। ತತ್ಥ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಾ ಯಥಾಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ವಡ್ಢಿಗಹಣವಸೇನ ಪಯೋಜನಂ ಉದ್ಧಾರೋ। ‘‘ಭಣ್ಡಮೂಲರಹಿತಾನಂ ವಾಣಿಜಂ ಕತ್ವಾ ಏತ್ತಕೇನ ಉದಯೇನ ಸಹ ಮೂಲಂ ದೇಥಾ’ತಿ ಧನದಾನಂ ಪಯೋಗೋ, ತಾವಕಾಲಿಕದಾನಂ ಉದ್ಧಾರೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅಜ್ಜ ಪಯೋಜಿತಂ ದಿಗುಣಂ ಚತುಗುಣಂ ಹೋತೀತಿ ಯದಿ ಅಜ್ಜ ಪಯೋಜಿತಂ ಭಣ್ಡಂ, ಏವಂ ಅಪರಜ್ಜ ದಿಗುಣಂ, ಅಜ್ಜ ಚತುಗುಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಭಸ್ಸ, ಸುಭೇನ ವಾ ಗಮನಂ ಪವತ್ತನಂ ಸುಭಗೋ, ತಸ್ಸ ಕರಣಂ ಸುಭಗಕರಣಂ, ತಂ ಪನ ಪಿಯಮನಾಪಸ್ಸ, ಸಸ್ಸಿರೀಕಸ್ಸ ವಾ ಕರಣಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಿಯಮನಾಪಕರಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸಸ್ಸಿರೀಕಕರಣನ್ತಿ ಸರೀರಸೋಭಗ್ಗಕರಣಂ। ವಿಲೀನಸ್ಸಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾಪಿ ಪರಿಪಕ್ಕಮಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ವಿಲೋಪಸ್ಸ। ತಥಾ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಿತಸ್ಸ। ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ ಪದಚತುಕ್ಕಂ। ಭೇಸಜ್ಜದಾನನ್ತಿ ಗಬ್ಭಸಣ್ಠಾಪನಭೇಸಜ್ಜಸ್ಸ ದಾನಂ। ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ವಾತೇನ, ಪಾಣಕೇಹಿ ವಾ ಗಬ್ಭೇ ವಿನಸ್ಸನ್ತೇ ನ ಪುರಿಮಕಮ್ಮುನಾ ಓಕಾಸೋ ಕತೋ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ಸಯಮೇವ ಪನ ಕಮ್ಮುನಾ ಓಕಾಸೇ ಕತೇ ನ ಏಕನ್ತೇನ ವಾತಾ, ಪಾಣಕಾ ವಾ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಕಾರಣಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೮೫) ಪನ ವಾತೇನ ಪಾಣಕೇಹಿ ವಾ ಗಬ್ಭೋ ವಿನಸ್ಸನ್ತೋ ಕಮ್ಮಂ ವಿನಾ ನ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಮಞ್ಞಾತ್ರ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬಾಪನೀಯನ್ತಿ ಉಪಸಮಕರಂ। ಪಟಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಯಥಾ ತೇ ನ ಖಾದನ್ತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಕರಣಂ।
ಬನ್ಧಕರಣನ್ತಿ ಪರಿವತ್ತನತ್ಥನ್ತಿ ಆವುಧಾದಿನಾ ಸಹ ಉಕ್ಖಿತ್ತಹತ್ಥಾನಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪರಿವತ್ತನತ್ಥಂ, ಅತ್ತನಾ ಗೋಪಿತಟ್ಠಾನೇ ಅಖಿಪೇತ್ವಾ ಪರತ್ಥ ಖಿಪನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಖಿಪತೀತಿ ಚ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಖಿಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿನಿಚ್ಛಯಟ್ಠಾನೇತಿ ಅಡ್ಡವಿನಿಚ್ಛಯಟ್ಠಾನೇ। ಇಚ್ಛಿತತ್ಥಸ್ಸ ದೇವತಾಯ ಕಣ್ಣೇ ಕಥನವಸೇನ ಜಪ್ಪನಂ ಕಣ್ಣಜಪ್ಪನನ್ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ದೇವತಂ ಓತಾರೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಮನ್ತಜಪ್ಪನೇನ ದೇವತಾಯ ಓತಾರಣಂ। ಜೀವಿಕತ್ಥಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಪಾರಿಚರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಜೀವಿತವುತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಕರಣತ್ಥಾಯ। ಆದಿಚ್ಚಪಾರಿಚರಿಯಾತಿ ಕರಮಾಲಾಹಿ ಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ಸಕಲದಿವಸಂ ಆದಿಚ್ಚಾಭಿಮುಖಾವಟ್ಠಾನೇನ ಆದಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಚರಣಂ। ‘‘ತಥೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಜೀವಿಕತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಪದಮಾಕಡ್ಢತಿ। ಸಿರಿವ್ಹಾಯನನ್ತಿ ಈ-ಕಾರತೋ ಅ-ಕಾರಲೋಪೇನ ಸನ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಿರಿಯಾ ಅವ್ಹಾಯನ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಸಿರೇನಾ’’ತಿ ಪನ ಠಾನವಸೇನ ಅವ್ಹಾಯನಾಕಾರಂ ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಿರವ್ಹಾಯನ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಾಠೇ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಮನ್ತಂ ಜಪ್ಪೇತ್ವಾ ಸಿರಸಾ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವ್ಹಾಯನ’’ನ್ತಿ।
೨೭. ದೇವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದೇವಾಯತನಂ। ಉಪಹಾರನ್ತಿ ಪೂಜಂ। ಸಮಿದ್ಧಿಕಾಲೇತಿ ಆಯಾಚಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಕಾಲೇ। ಸನ್ತಿಪಟಿಸ್ಸವಕಮ್ಮನ್ತಿ ದೇವತಾಯಾಚನಾಯ ಯಾ ಸನ್ತಿ ಪಟಿಕತ್ತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಸ್ಸವಕರಣಂ। ಸನ್ತೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಮನ್ತಜಪ್ಪನೇನ ಪೂಜಾಕರಣಂ, ತಾಯ ಸನ್ತಿಯಾ ಆಯಾಚನಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಸಚೇ ಮೇ ಇದಂ ನಾಮ ಸಮಿಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸ್ಸವಫಲಭೂತೇ ಯಥಾಭಿಪತ್ಥಿತಕಮ್ಮಸ್ಮಿಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ‘‘ಪಣಿಧೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಸ್ಸವಸ್ಸ। ಯಥಾಪಟಿಸ್ಸವಞ್ಹಿ ಉಪಹಾರೇ ಕತೇ ಪಣಿಧಿಆಯಾಚನಾ ಕತಾ ನಿಯ್ಯಾತಿತಾ ಹೋತೀತಿ। ಗಹಿತಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಉಗ್ಗಹಿತಮನ್ತಸ್ಸ। ಪಯೋಗಕರಣನ್ತಿ ಉಪಚಾರಕಮ್ಮಕರಣಂ। ಇತೀತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ವಸ್ಸವೋಸ್ಸ-ಸದ್ದಾನಂ ಪುರಿಸಪಣ್ಡಕೇಸು ಪವತ್ತಿಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಣ್ಡಕತೋ ವಿಸೇಸೇನ ಅಸತಿ ಭವತೀತಿ ವಸ್ಸೋ। ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗತೋ ವಿರಹೇನ ಅವಅಸತಿ ಹೀಳಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಭವತೀತಿ ವೋಸ್ಸೋ। ವಿಸೇಸೋ ರಾಗಸ್ಸವೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಸ್ಸೋ। ವಿಗತೋ ರಾಗಸ್ಸವೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ವೋಸ್ಸೋತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪದಸಿದ್ಧೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ವಸ್ಸಕರಣಂ ತದನುರೂಪಭೇಸಜ್ಜೇನ। ವೋಸ್ಸಕರಣಂ ಪನ ಉದ್ಧತಬೀಜತಾದಿನಾಪಿ, ತೇನೇವ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವೋಸ್ಸವರಾತಿ ಉದ್ಧತಬೀಜಾ ಓರೋಧಪಾಲಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಚ್ಛನ್ದಿಕಭಾವಮತ್ತನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಅಕಾಮಭಾವಮತ್ತಂ। ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ।
ವತ್ಥುಬಲಿಕಮ್ಮಕರಣನ್ತಿ ಘರವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಬಲಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕರಣಂ, ತಂ ಪನ ಉಪದ್ದವಪಟಿಬಾಹನತ್ಥಂ, ವಡ್ಢನತ್ಥಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಿ, ಮನ್ತಜಪ್ಪನೇನ ಅತ್ತನೋ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಮುಖಸುದ್ಧಿಕರಣಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ। ಯೋಗನ್ತಿ ಭೇಸಜ್ಜಪಯೋಗಂ। ವಮನನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿನ್ದನಂ। ಉದ್ಧಂವಿರೇಚನನ್ತಿ ವಮನಭೇದಮೇವ ‘‘ಉದ್ಧಂ ದೋಸಾನಂ ನೀಹರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ವಿರೇಚನನ್ತಿ ಪಕತಿವಿರೇಚನಮೇವ। ಅಧೋವಿರೇಚನನ್ತಿ ಸುದ್ಧವತ್ಥಿಕಸಾವವತ್ಥಿಆದಿವತ್ಥಿಕಿರಿಯಾ ‘‘ಅಧೋ ದೋಸಾನಂ ನೀಹರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಥೋ ವಮನಂ ಉಗ್ಗಿರಣಮೇವ, ಉದ್ಧಂವಿರೇಚನಂ ದೋಸನೀಹರಣಂ। ತಥಾ ವಿರೇಚನಂ ವಿರೇಕೋವ, ಅಧೋವಿರೇಚನಂ ದೋಸನೀಹರಣನ್ತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ದೋಸಾನನ್ತಿ ಚ ಪಿತ್ತಾದಿದೋಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಮ್ಹನೀಹರಣಾದಿ ಸಿರೋವಿರೇಚನಂ। ಕಣ್ಣಬನ್ಧನತ್ಥನ್ತಿ ಛಿನ್ನಕಣ್ಣಾನಂ ಸಙ್ಘಟನತ್ಥಂ। ವಣಹರಣತ್ಥನ್ತಿ ಅರುಪನಯನತ್ಥಂ। ಅಕ್ಖಿತಪ್ಪನತೇಲನ್ತಿ ಅಕ್ಖೀಸು ಉಸುಮಸ್ಸ ನೀಹರಣತೇಲಂ। ಯೇನ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಅಞ್ಜಿತೇ ಉಣ್ಹಂ ಉಸುಮಂ ನಿಕ್ಖಮತಿ। ಯಂ ನಾಸಿಕಾಯ ಗಣ್ಹೀಯತಿ, ತಂ ನತ್ಥು। ಪಟಲಾನೀತಿ ಅಕ್ಖಿಪಟಲಾನಿ। ನೀಹರಣಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಅಪನಯನಸಮತ್ಥಂ। ಖಾರಞ್ಜನನ್ತಿ ಖಾರಕಮಞ್ಜನಂ। ಸೀತಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಅಞ್ಜನಂ ಸಚ್ಚಞ್ಜನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀತಲಭೇಸಜ್ಜಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ। ಸಲಾಕವೇಜ್ಜಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಕ್ಖಿರೋಗವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ। ಸಲಾಕಸದಿಸತ್ತಾ ಸಲಾಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಕ್ಖಿರೋಗಸ್ಸ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಾಲಾಕಿಯಂ। ಇದಂ ಪನ ವುತ್ತಾವಸೇಸಸ್ಸ ಅಕ್ಖಿರೋಗಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಪ್ಪನಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಸಾಲಾಕಿಯಾನೇವಾ’’ತಿ। ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ ಸಲಾಕಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಂ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ಸಲಾಕವೇಜ್ಜಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ತಂ ಪನ ಸಲ್ಲಕತ್ತಿಯಪದೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಸಲ್ಲಸ್ಸ ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ ಕತ್ತನಂ ಉಬ್ಬಾಹನಂ ಸಲ್ಲಕತ್ತಂ, ತದತ್ಥಾಯ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ಸಲ್ಲಕತ್ತವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ। ಕುಮಾರಂ ಭರತೀತಿ ಕುಮಾರಭತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕೋಮಾರಭಚ್ಚಂ, ಕುಮಾರೋ ಏವ ವಾ ಕೋಮಾರೋ, ಭತನಂ ಭಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ಭಚ್ಚಂ ತಥಾ, ತದಭಿನಿಪ್ಫಾದಕಂ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೂಲಾನಿ ಪಧಾನಾನಿ ರೋಗೂಪಸಮನೇ ಸಮತ್ಥಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾನಿ, ಮೂಲಾನಂ ವಾ ಬ್ಯಾಧೀನಂ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ತಥಾ। ಮೂಲಾನುಬನ್ಧವಸೇನ ಹಿ ದುವಿಧೋ ಬ್ಯಾಧಿ। ತತ್ರ ಮೂಲಬ್ಯಾಧಿಮ್ಹಿ ತಿಕಿಚ್ಛಿತೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಇತರಂ ವೂಪಸಮತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಯತಿಕಿಚ್ಛತಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ ಕಾಯತಿಕಿಚ್ಛತನ್ತಿ ಮೂಲಭಾವತೋ ಸರೀರಭೂತೇಹಿ ಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ, ಸರೀರಭೂತಾನಂ ವಾ ರೋಗಾನಂ ತಿಕಿಚ್ಛಕಭಾವಂ। ಖಾರಾದೀನೀತಿ ಖಾರೋದಕಾದೀನಿ। ತದನುರೂಪೇ ವಣೇತಿ ವೂಪಸಮಿತಸ್ಸ ಮೂಲಬ್ಯಾಧಿನೋ ಅನುಚ್ಛವಿಕೇ ಅರುಮ್ಹಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾನಂ। ಅಪನಯನಂ ಅಪಹರಣಂ, ತೇಹಿ ಅತಿಕಿಚ್ಛನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಚ ಕೋಮಾರಭಚ್ಚಸಲ್ಲಕತ್ತಸಾಲಾಕಿಯಾದಿವಿಸೇಸಭೂತಾನಂ ತನ್ತೀನಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಾರಿಸೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತದವಸೇಸಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ಇಧ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನಿ ಆಜೀವಹೇತುಕಾನಿಯೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೇನ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೧) ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಇತಿ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇತೀ-ತಿ ಪಕಾರತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ವಾ-ತಿ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೇ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ, ಇತೋ ಅಞ್ಞೇನ ವಾತಿ। ತೇನ ಯಾನಿ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಪಬ್ಬಜಿತಾ ಸಿಪ್ಪಾಯತನವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಜೀವಿಕೋಪಾಯಭೂತಾನಿ ಆಜೀವಿಕಪಕತಾ ಉಪಜೀವನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಮಹಾಸೀಲವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಸಸ್ಸತವಾದವಣ್ಣನಾ
೨೮. ಇದಾನಿ ಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನವಾರಸ್ಸತ್ಥಂ ವಣ್ಣೇನ್ತೋ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವುತ್ತವಣ್ಣಸ್ಸಾತಿ ಸಹತ್ಥೇ ಛಟ್ಠಿವಚನಂ, ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ವಾ ಅನುಸನ್ಧಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಕಮ್ಮವಸೇನ ಕಿರಿಯಾದೇಸನಾಸು ಪವತ್ತನತೋ। ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ವುತ್ತವಣ್ಣಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದಂ ತೇನ ಭಗವತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನಂ ಆರಭೀ’’ತಿ।
ಪರಿಯತ್ತೀತಿ ವಿನಯಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಾಪಿತಾ ತನ್ತಿ। ದೇಸನಾತಿ ತಸ್ಸಾ ತನ್ತಿಯಾ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಾಪಿತಾಯ ವಿಭಾವನಾ, ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಲಾಪಭೂತಾ ವಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಅನುಲೋಮಾದಿವಸೇನ ವಾ ಕಥನನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿದೇಸನಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಪುಬ್ಬೇಯೇವ ವವತ್ಥಾಪಿತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದೇಸನಾಯ, ಪರಿಯತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಏವಮಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಚ್ಚಸಭಾವಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಪಕತಿಪುಞ್ಞಾಪತ್ತಿಞೇಯ್ಯಾದಯೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನುಬೋಧಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧) ಸಚ್ಚೇ ಪವತ್ತತಿ, ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧) ಸಭಾವೇ, ‘‘ಏವಂಧಮ್ಮಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩, ೯೪, ೧೪೫; ೩.೧೪೨; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೬೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೮) ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ, ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ಸ ವೇ ಪೇಚ್ಚ ನ ಸೋಚತಿ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೯೦) ಪಞ್ಞಾಯಂ, ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾನಂ ಏವಂ ಇಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೧; ೩.೩೭೩; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೩೩) ಪಕತಿಯಂ, ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಸುಚಿಣ್ಣೋ ಸುಖಮಾವಹಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೮೪; ಥೇರಗಾ॰ ೩೦೩; ಜಾ॰ ೧.೧೦.೧೦೨; ೧೫.೩೮೫) ಪುಞ್ಞೇ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೨೩೩) ಆಪತ್ತಿಯಂ, ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫) ಞೇಯ್ಯೇ ಪವತ್ತತಿ। ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸತ್ತಜೀವತೋ ಸುಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಮತ್ಥಿಯಂ ಗುಣೇ ಪವತ್ತನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ।
ಮಕಸತುಣ್ಡಸೂಚಿಯಾತಿ ಸೂಚಿಮುಖಮಕ್ಖಿಕಾಯ ತುಣ್ಡಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸೂಚಿಯಾ। ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠೋ ವಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಞ್ಞತ್ರ ತಥಾಗತಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತಥಾಗತಂ। ‘‘ದುದ್ದಸಾ’’ತಿ ಪದೇನೇವ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ ‘‘ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಲಭಿತಬ್ಬಾತಿ ಲಬ್ಭನೀಯಾ, ಸಾ ಏವ ಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಾ, ಲಭೀಯತೇ ವಾ ಲಬ್ಭನಂ, ತಮರಹತೀತಿ ಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಾ, ನ ಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಾ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಾ, ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ, ಪತಿಟ್ಠಹನಂ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾ, ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸಚೇ ಕೋಚಿ ಅತ್ತನೋ ಪಮಾಣಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಞಾಣೇನ ‘‘ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ ಏವ ದುದ್ದಸಾ’’ತಿ। ಯೇ ಪನ ದಟ್ಠುಮೇವ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತೇಸಂ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಅನು ಅನು ಬುಜ್ಝನೇ ಕಥಾ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ದುದ್ದಸತ್ತಾ ಏವ ದುರನುಬೋಧಾತಿ। ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಅಗ್ಗಫಲಮತ್ಥಕೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನತಾ, ಪುರೇಚರಾನುಚರವಸೇನ ನಿಬ್ಬುತಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಸಮಾಪತ್ತಿಸಮೋಕಿಣ್ಣತ್ತಾ ಚ ನಿಬ್ಬುತಸಬ್ಬಪರಿಳಾಹಾ। ತಬ್ಭಾವತೋ ಸನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಅನುಪಸನ್ತಸಭಾವಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ಸಙ್ಖಾರಾನಞ್ಚ ಅಭಾವತೋ।
ಅಥ ವಾ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸತಬ್ಬಿಸಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅನನ್ತಭಾವೋ ವಿಯ ಸುಸಮೂಹತವಿಕ್ಖೇಪತಾಯ ನಿಚ್ಚಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ ಇಸ್ಸಾಸಾನಂ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾವಬೋಧೋ ಸಾದುರಸೋ ಮಹಾರಸೋವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿತ್ತಿಕರಣಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ, ಅತಪ್ಪನಕರಣಸಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋಹಿಚ್ಚಂ ತಿತ್ತಿ ತಪ್ಪನನ್ತಿ ಹಿ ಪರಿಯಾಯೋ। ಅತಿತ್ತಿಕರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಸಾದುರಸಕರಣಟ್ಠೇನಾತಿಪಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ಪಟಿವೇಧಪ್ಪತ್ತಾನಂ ತೇಸು ಚ ಬುದ್ಧಾನಮೇವ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿಸಯಭಾವೂಪಗಮನತೋ ನ ತಕ್ಕಬುದ್ಧಿಯಾ ಗೋಚರಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉತ್ತಮಞಾಣವಿಸಯತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ನಿಪುಣಾತಿ ಞೇಯ್ಯೇಸು ತಿಕ್ಖಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಛೇಕಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಛೇಕಭಾವೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತವುತ್ತಿತಾಯ, ಸುಖುಮಞೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾಯ ಚ ಸುಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಣ್ಹಸುಖುಮಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ। ಪಣ್ಡಿತೇಹಿಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಬಾಲಾನಂ ಅವಿಸಯತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ – ವಿನಯಪಣ್ಣತ್ತಿಆದಿಗಮ್ಭೀರನೇಯ್ಯವಿಭಾವನತೋ ಗಮ್ಭೀರಾ। ಕದಾಚಿಯೇವ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ಮಹಾಕಪ್ಪೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾಪಿ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನತಾಯ ದುದ್ದಸಾ। ದಸ್ಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಧಮ್ಮನ್ವಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅನುಬೋಧಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿದೇವ ಸಮ್ಭವತೋ ದುರನುಬೋಧಾ। ಸನ್ತಸಭಾವತೋ, ವೇನೇಯ್ಯಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಗುಣಸಮ್ಪದಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ಸನ್ತಾ। ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತತಾಯ ಪಣೀತಾ। ಸಮಧಿಗತಸಚ್ಚಲಕ್ಖಣತಾಯ ಅತಕ್ಕೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ, ಅತಕ್ಕೇನ ಅತಕ್ಕಾವಚರಾ। ನಿಪುಣಂ, ನಿಪುಣೇ ವಾ ಅತ್ಥೇ ಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾದಿವಸೇನ ನಿಪುಣಾ। ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗಪಣ್ಡಿತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬತೋ ಪಕಾಸಿತಬ್ಬತೋ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯಾ।
ಅನಾವರಣಞಾಣಪಟಿಲಾಭತೋ ಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ಸಬ್ಬವಿದೂಹಮಸ್ಮಿ, (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೮; ೨.೩೪೨; ಧ॰ ಪ॰ ೩೫೩; ಮಹಾವ॰ ೧೧) ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧; ೨.೨೨) ಅತ್ತನೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾದಿಗುಣೇ ಪಕಾಸೇಸಿ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇತೀ’’ತಿ। ಸಯಂ-ಸದ್ದೇನ, ನಿದ್ಧಾರಿತಾವಧಾರಣೇನ ವಾ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಬೋಧಿತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಯ-ಕಾರಲೋಪೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣತಾ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪರಿ॰ ೨೯೬) ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಅಪಿಚ ‘‘ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥವಚನಂ, ‘‘ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪನ ಸಯಮೇವ…ಪೇ॰… ಕತ್ವಾತಿ। ಸಯಂ-ಸದ್ದಾ ಹಿ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಮ್ಬಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ। ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನಾತಿ ಚ ತಸ್ಸ ಹೇತುವಚನಂ, ಕರಣವಚನಂ ವಾ।
ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ವಿಯ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಸಭಾವಂ ನ ಹೋತಿ, ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇ ಪನ ಅಧಿಗತೇ ಅಧಿಗತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಞಾಣಸ್ಸಾಧಿಗಮಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಞಾಣನ್ತಿ ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಞಾಣೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ। ಪವೇದನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಾವಿಸಯಾನಂ ಸಚ್ಚಾದೀನಂ ದೇಸನಾಕಿಚ್ಚಸಾಧನತೋ, ‘‘ಏಕೋಮ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೧೧; ಕಥಾ॰ ೪೦೫) ಪಟಿಜಾನನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಗುಣಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಗುಣಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ। ಯಥಾಭೂತಮೇವ ಯಥಾಭುಚ್ಚಂ ಸಕತ್ಥೇ ಣ್ಯಪಚ್ಚಯವಸೇನ।
ವದಮಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಮಾನಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೦; ಕಥಾ॰ ೪೦೫) ತಸ್ಮಾ ವತ್ತುಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂಭೂತಾ ಹಿ ವತ್ತುಕಾಮಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಅಹಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಹಿ ಅನವಸೇಸವದನಮೇವ ಸಮ್ಮಾ ವದನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ‘‘ವದೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನತ್ಥಭಾವಮಾಹ ಯಥಾ ‘‘ಸೋ ಇಮಂ ವಿಜಟಯೇ ಜಟ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೨; ಮಿ॰ ಪ॰ ೧.೧.೯) ಯೇ ಏವಂ ಭಗವತಾ ಥೋಮಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕತಮೇತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ‘‘ಯದಿ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತವಚನಂ ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥಿ-ಸದ್ದೋಪಿ ಹಿ ಇಧ ಬಹುವಚನೋಯೇವ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೀರಾ, ಅತ್ಥಿ ಗಾವೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಿಪಾತಭಾವಸ್ಸೇವ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ಯದಿಪಿ ತದಿದಂ ಞಾಣಂ ಏಕಮೇವ ಸಭಾವತೋ, ತಥಾಪಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಪುಥುವಚನಪ್ಪಯೋಗಮರಹತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ ‘‘ಪುಥುಚಿತ್ತ…ಪೇ॰… ರಮ್ಮಣತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಪುಥುಚಿತ್ತಸಮಾಯೋಗತೋತಿ ಪುಥೂಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ। ಪುಥೂನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪುಥುಆರಮ್ಮಣಂ, ತಬ್ಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಪಿಚ ಪುಥು ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರಮ್ಮಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಪುಥುಆರಮ್ಮಣಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಓಟ್ಠಮುಖೋ, ಕಾಮಾವಚರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಏಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪುಥುಆರಮ್ಮಣತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನಸ್ಸ ಪುಥುಞಾಣಕಿಚ್ಚಸಾಧಕತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹೇತಂ ಞಾಣಂ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ, ಛಸು ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣೇಸು ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ, ಸತ್ತಾರಿಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾವನಕಞಾಣಂ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ, ನವಸತ್ತಾವಾಸಪರಿಜಾನನಞಾಣಂ, ದಸಬಲಞಾಣನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸಭೇದಾನಂ ಞಾಣಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾನಂ ಅನೇಕೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತಬ್ಬಿವರಣಂ। ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಂ ಸಾಧಕಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಅತೀತಧಮ್ಮೇ। ಏಕವಾರವಸೇನ ಪುಥುಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಅನೇಕವಾರವಸೇನ ಕಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಮೇನಾಪಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಿಸಯೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ನ ತಥಾ ಸಕಿಂಯೇವ
ಯದಿ ಏವಂ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾಪರಿಮೇಯ್ಯಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದವತಾ ಏಕೇನ ಞಾಣೇನ ನಿರವಸೇಸತೋ ಕಥಂ ಪಟಿವೇಧೋತಿ, ಕೋ ವಾ ಏವಮಾಹ ‘‘ಪರಿಚ್ಛೇದವನ್ತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ। ಅಪರಿಚ್ಛೇದಞ್ಹಿ ತಂ ಞಾಣಂ ಞೇಯ್ಯಮಿವ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯಾವತಕಂ ಞಾಣಂ, ತಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ। ಯಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ತಾವತಕಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯, ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥಮೇವ ಗಹಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ) ಏವಮ್ಪಿ ಜಾತಿಭೂಮಿಸಭಾವಾದಿವಸೇನ, ದಿಸಾದೇಸಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನೇ ಞೇಯ್ಯೇ ಕಮೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಅನವಸೇಸಪಟಿವೇಧೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿಯೇವಾತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ। ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಗವತಾ ಞಾತುಮಿಚ್ಛಿತಂ ಸಕಲಮೇಕದೇಸೋ ವಾ, ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಚಾರಿತಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ। ವಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ ಚ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸಮಾಹಿತೋತಿ
ಕಾಮಞ್ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿತ್ಥಾರಿತೋಯೇವ, ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಪನ ಸೋತುಜನಾನುಗ್ಗಹಕಾಮತಾಯ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಪೋರಾಣಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೋಧನವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಪುನ ವಿಭಾವಿತೋತಿ ನ ಚೇತ್ಥ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ, ಏವಮೀದಿಸೇಸು। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭಗವತೋ ದಸಬಲಾದಿಞಾಣಾನಿಪಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾನಿ, ಸಬ್ಬದೇಸವಿಸಯತ್ತಾ ಪನ ತೇಸಂ ಞಾಣಾನಂ ನ ತೇಹಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಅಹಾಪೇತ್ವಾ ಗಹಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ನಿಪ್ಪದೇಸವಿಸಯತ್ತಾ
ಅಞ್ಞೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಞ್ಞೇವಾತಿ ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ವವತ್ಥಾಪನವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ವವತ್ಥಾಪನವಚನನ್ತಿ ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪನವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪನಞ್ಚ ಅವಧಾರಣಮೇವ। ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣಿಆದಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯತದೇಸತಾಯ ಚ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಯತ್ಥ ವುತ್ತೋ, ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಉಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಮ್ಭೀರಾವಾ’’ತಿಆದಿ। ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಆದಿಅತ್ಥೇನ ದುದ್ದಸಾವ ನ ಸುದಸಾ, ದುರನುಬೋಧಾವ ನ ಸುರನುಬೋಧಾ, ಸನ್ತಾವ ನ ದರಥಾ, ಪಣೀತಾವ ನ ಹೀನಾ, ಅತಕ್ಕಾವಚರಾವ ನ ತಕ್ಕಾವಚರಾ, ನಿಪುಣಾವ ನ ಲೂಖಾ, ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯಾವ ನ ಬಾಲವೇದನೀಯಾತಿ ನಿವತ್ತಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಬ್ಬಪದೇಹೀತಿ ಯಾವ ‘‘ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ, ತಾವ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ।
ಏವಂ ‘‘ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣನ್ತಿ ಸಾವಕಾನಂ ದಾನಾದಿಪಾರಮಿಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ವಿಜ್ಜತ್ತಯಛಳಭಿಞ್ಞಾಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಭೇದಂ ಞಾಣಂ, ತಥಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಂ। ತತೋತಿ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣತೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣೇ। ತತೋಪೀತಿ ಅನನ್ತರನಿದ್ದಿಟ್ಠತೋ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣತೋಪಿ। ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ, ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣತೋತಿ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ। ತತ್ಥಾಪೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣೇಪಿ। ಇತೋ ಪನಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣತೋ ಪನ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇ ವವತ್ಥಾನಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗಮ್ಭೀರೇಸು ವಿಸೇಸಾ, ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ವಾ ವಿಸೇಸೇನ ಗಮ್ಭೀರಾ। ಅಯಞ್ಚ ಗಮ್ಭೀರೋ ಅಯಞ್ಚ ಗಮ್ಭೀರೋ ಇಮೇ ಇಮೇಸಂ ವಿಸೇಸೇನ ಗಮ್ಭೀರಾತಿ ವಾ ಗಮ್ಭೀರತರಾ। ತರಸದ್ದೇನೇವೇತ್ಥ ಬ್ಯವಚ್ಛೇದನಂ ಸಿದ್ಧಂ।
ಏತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಸೇಕ್ಖಞಾಣಂ ಪುಥುಜ್ಜನಞಾಣಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಗಮ್ಭೀರಂ, ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಂ ಪನ ಉಪಾದಾಯ ನ ತಥಾ ಗಮ್ಭೀರನ್ತಿ ‘‘ಗಮ್ಭೀರಮೇವಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಬ್ಯವಚ್ಛಿಜ್ಜಿತುಂ, ತಥಾ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಮ್ಪಿ ‘‘ತಥಾ ದುದ್ದಸಾವ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಚನಂ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ವಿಭಜನಾಕಾರೇನ। ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಭವತು ತಾವ ನಿರವಸೇಸಬುದ್ಧಗುಣವಿಭಾವನುಪಾಯಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಏಕಮ್ಪಿ ಪುಥುನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಞಾಣಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮) ಬಹುವಚನೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾದಿವಿಸಯವಿಸೇಸವಸೇನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇನ ವಿಭಜನನಯೇನ ಅನಾರಭಿತ್ವಾ ಸನಿಸ್ಸಯಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ವಿಭಜನನಯೇನ ಕಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧನ್ತಿ? ತತ್ಥ ಯಥಾ ಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾದೀನಂ ವಿಭಜನಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ವಿಸಯೋ, ಏವಂ ನಿರವಸೇಸದಿಟ್ಠಿಗತವಿಭಜನಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ, ತತ್ಥ ಠಾನಾನೀತಿ ಕಾರಣಾನಿ। ಗಜ್ಜಿತಂ ಮಹನ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನೇಕವಿಧತಾಯ, ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ಚ ನಾನಾನಯೇಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ದೇಸನಾಗಜ್ಜಿತಂ ಮಹನ್ತಂ ವಿಪುಲಂ, ಬಹುಪ್ಪಭೇದಞ್ಚ ಹೋತಿ ಞಾಣಂ ಅನುಪವಿಸತೀತಿ ತತೋ ಏವ ಚ ದೇಸನಾಞಾಣಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ವಿಭಾಗಸೋ ಕುರುಮಾನಂ ಅನುಪವಿಸತಿ, ತೇ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಬುದ್ಧಞಾಣಸ್ಸ ಮಹನ್ತಭಾವೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಏವಂವಿಧಸ್ಸ ನಾಮ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇಸಕಂ, ಪಟಿವೇಧಕಞ್ಚಾತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ, ಪಟಿವೇಧಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಉಳಾರಭಾವೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ದೇಸನಾ ಗಮ್ಭೀರಾ ಹೋತೀತಿ ಸಭಾವೇನ ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ತೇಸಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಮ್ಪಿ ದೇಸನಾ ದೇಸೇತಬ್ಬವಸೇನ ಗಮ್ಭೀರಾವ ಹೋತಿ, ಸಾ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಸಬ್ಬದಾ ಚ ಯಾನತ್ತಯಮುಖೇನೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತಾ ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ’’ತಿ, ತೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಆಹತಾ, ಅತ್ತತ್ತನಿಯತೋ ಸುಞ್ಞಭಾವಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ
ಕಥಂ ಪನ ವಿನಯಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ದೇಸನಾ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತಾ, ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ಚ ಹೋತಿ, ನನು ತತ್ಥ ವಿನಯಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಮೇವಾತಿ? ನ ತತ್ಥ ವಿನಯಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ। ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಪರಿಸಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ದೇಸನಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಿಭಾವಿನೀ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತತ್ತನಿಯತಾ, ಸುಞ್ಞಭಾವಪ್ಪಕಾಸಿನೀ ಚ ಹೋತಿ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ಧಮ್ಮಿಂ ಕಥಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿನ್ತಿ ವಿನಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಂ। ಞ್ಞ-ಕಾರಸ್ಸ ಪನ ಣ್ಣ-ಕಾರೇ ಕತೇ ವಿನಯಪಣ್ಣತ್ತಿನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಭೂಮನ್ತರನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಞ್ಚ ಠಾನವಿಸೇಸಞ್ಚ। ಭವನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಭೂಮೀತಿ ಹಿ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋ, ಠಾನಞ್ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋ ಸತಿಆದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಿನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾದಿಭೇದೋ ‘‘ವಚ್ಛೋ, ದಮ್ಮೋ, ಬಲೀಬದ್ದೋ’’ತಿ ಆದಯೋ ವಿಯ। ಠಾನವಿಸೇಸೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದೋ। ಪಚ್ಚಯಾಕಾರ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಸಮಯನ್ತರನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸೇಸಂ, ನಾನಾವಿಹಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಞ್ಞಸಮಯಂ ವಾ, ಬಾಹಿರಕಸಮಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಗಜ್ಜಿತಂ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಗಜ್ಜಿತಂ ಮಹನ್ತಂ…ಪೇ॰… ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ। ಛೇಜ್ಜಗಾಮಿನೀತಿ ಅತೇಕಿಚ್ಛಗಾಮಿನೀ।
ಏವಂ ಓತಿಣ್ಣೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಲಹುಕಗರುಕಾದಿವಸೇನ ತದನುರೂಪೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಓತರನ್ತೇ। ಯಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಥಾಮೋತಿ ಞಾಣಸಾಮತ್ಥಿಯಂ। ಬಲನ್ತಿ ಅಕಮ್ಪನಸಙ್ಖಾತೋ ವೀರಭಾವೋ। ಥಾಮೋ ಬಲನ್ತಿ ವಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯವಚನಮೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೇಸನಾಞಾಣವಸೇನ ಏಸಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಮೇವ ವುಚ್ಚಮಾನಪದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ಏಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸಯೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಿಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತೀತಿ ತಥಾವಿಸಯಾವಿಸಯಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಚನಂ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ, ತೇನ ‘‘ಇದಂ ಲಹುಕಂ, ಇದಂ ಗರುಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಏವಮಪರತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ।
ಯದಿಪಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೭) ವಿಭತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಾದಿವಸೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇಯೇವ ತೇ ವಿಸೇಸತೋ ವಿಭತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ…ಪೇ॰… ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸತ್ತ ಫಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ‘‘ಸತ್ತ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿಪಿ। ಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ, ತೇನ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋ। ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಹಿ ಇದಂ ವಿಸೇಸನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚಯನಯಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚತುವೀಸತಿವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,
ದುಕತಿಕಞ್ಚೇವ ತಿಕದುಕಞ್ಚ।
ತಿಕತಿಕಞ್ಚೇವ ದುಕದುಕಞ್ಚ,
ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ…ಪೇ॰…
ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ…ಪೇ॰… ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ…ಪೇ॰…
ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ॥ [ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೧(ಕ), ೪೪(ಖ), ೪೮(ಗ), ೫೨(ಘ)]।
ಏವಂ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಚತುವೀಸತಿಭೇದೇಸು ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಏಕೇಕಂ ಪಚ್ಚಯನಯೇನ ಅನುಲೋಮಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತೀತಿ ಛನ್ನವುತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಿ। ತತ್ಥ ಪನ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೇ ಹೇತುಮೂಲಕೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಪುಚ್ಛಾನಯಾ ಸತ್ತ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯಾತಿಆದಿನಾ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಾ ಅನನ್ತಭೇದಾ ನಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನನ್ತನಯ’’ನ್ತಿ।
ನವಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ನವಹಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇಹಿ। ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭಾವೋ। ಸತಿ ಪವತ್ತಂ। ನಿಮೀಯತಿ ಫಲಮೇತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ। ಆಯೂಹನಂ। ಸಂಯುಜ್ಜತಿ ಫಲಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇನ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸಂಯೋಗೋ। ಯತ್ಥ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪಲಿಬುದ್ಧತಿ ಫಲಮೇತೇನಾತಿ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇ ಸತಿ ಫಲಮುದಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುದಯೋ। ಹಿನೋತಿ ಕಾರಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹೇತು। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹಿ ಸತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಧರನ್ತಿ ಚ, ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ (ನಿದದನ್ತಿ) (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೫; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೨೮ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ) ಭವಾದೀಸು ಖಿಪನ್ತಿ, ಆಯೂಹನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಘಟೇನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ಸಂಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಂ ಪಲಿಬುದ್ಧನ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇ ಉದಯನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಹಿನೋತಿ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪವತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೂಪಗಮನವಿಸೇಸಾ ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತಮತ್ಥಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಯಾ ಸಾಧೇನ್ತೇನ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತೇನಾತಿ ಠಿತಿ, ಪಚ್ಚಯೋ, ಉಪ್ಪಾದೋ ಏವ ಠಿತಿ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಸವಾವ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಭೋಪೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ಉಭೋಪೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯತೋ ಏವ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ, ನ ವಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ। ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಸಙ್ಖಾತೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಂ। ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಹಿ ದ್ವಾದಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಅತೀತಾನಾಗತೇಸುಪಿ, ನ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಏವ ಸಙ್ಖಾರೇಸು, ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸ ವಿಭತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪಾಳಿಮಾಹರಿ। ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧) ಪನ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಾಏವೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇಹಿ ಗಹಿತಾತಿ ತೇಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ಪನ ನ ಯೋಜಯಿಮ್ಹ, ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದಿತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೫೯೪) ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸ್ಸ। ತಥಾ ತಥಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿಯಾ ತಿವಟ್ಟಂ। ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತವಸೇನ ತಯೋ ಅದ್ಧಾ ಕಾಲಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಿಯದ್ಧಂ। ಹೇತುಫಲಫಲಹೇತುಹೇತುಫಲವಸೇನ ತಯೋ ಸನ್ಧಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಿಸನ್ಧಿ। ಸಙ್ಖಿಪ್ಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಚಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪಾ, ಹೇತು, ವಿಪಾಕೋ ಚ। ಅಥ ವಾ ಹೇತು ವಿಪಾಕೋತಿ ಸಙ್ಖಿಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪಾ। ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಯಾಯೋ ವಾ ಸಙ್ಖೇಪಸದ್ದೋ। ಅತೀತಹೇತುಸಙ್ಖೇಪಾದಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಸಙ್ಖೇಪಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ಚತುಸಙ್ಖೇಪಂ। ಸರೂಪತೋ ಅವುತ್ತಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಖೇಪೇ ಆಕಿರೀಯನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಪಕಾಸೀಯನ್ತೀತಿ ಆಕಾರಾ, ಅತೀತಹೇತುಆದೀನಂ ಪಕಾರಾ। ತೇ ಸಙ್ಖೇಪೇ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವೀಸತಿ ಆಕಾರಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವೀಸತಾಕಾರಂ।
ಖತ್ತಿಯಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾಪಿ ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ ಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸಾನುಸ್ಸರಣಾದಿಕಸ್ಸ ಅಭಿನಿವೇಸಹೇತುನೋ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತತೋ ಉದ್ಧಂ, ಅಧೋ ವಾತಿ ಸಸ್ಸತವಾದೀನಂ ಪರಿಮಾಣಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಅನಞ್ಞವಿಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಜನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸುಪಿ। ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಜನಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಜನಸಮೂಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸಾಪಿ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದತೋ। ತೇತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತವಾದಿನೋ। ಇದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ। ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತತಿಘನಸ್ಸ ಅಭೇದಿತತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಭೇದನಿಬನ್ಧನಂ ನಾನತ್ತನಯಂ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ ಗಹಿತಂ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಇದಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಹಣಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ವೋಹರನ್ತಿ, ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾದಯೋಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಭಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಆತಪ್ಪಮನ್ವಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ, ‘‘ತಯಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೬) ವಾ ವಿಧಮಿತ್ವಾ। ನಿಜ್ಜಟನ್ತಿ ಅನೋನದ್ಧಂ। ನಿಗುಮ್ಬನ್ತಿ ಅನಾವುಟಂ। ಅಪಿಚ ವೇಳುಆದೀನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಸಂಸಿಬ್ಬನಟ್ಠೇನ ಜಟಾ। ಕುಸಾದೀನಂ ಓವರಣಟ್ಠೇನ ಗುಮ್ಬೋ। ತಸ್ಸದಿಸತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಬ್ಯಾಕುಲಾ ಪಾಕಟತಾ ‘‘ಜಟಾ, ಗುಮ್ಬೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ದಿಟ್ಠಿಜಟಾವಿಜಟನೇನ, ದಿಟ್ಠಿಗುಮ್ಬವಿವರಣೇನ ಚ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗುಮ್ಬಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ
೨೯. ಅತ್ಥಿ ಪರಿಯಾಯೋ ಸನ್ತಿ-ಸದ್ದೋ, ಸೋ ಚ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿಪರಿಯಾಯೋ, ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಚ ಞಾಣೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಪರಿದೀಪನೇನ ಪನ ‘‘ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತಂ, ತತೋ ಚ ನೇಸಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹತೋ ಸಿಥಿಲಕರಣವಿವೇಚನೇಹಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಚ ಸನ್ತಿಪದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಪುಥುವಚನವಿಸಯೋ ಏಕೋ ನಿಪಾತೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೦; ೩.೧೫೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೧೨೭) ವಿಯ। ಆಲಪನವಚನನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾಲಪನವಚನಂ। ಭಗವಾಯೇವ ಹಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ಚ ಆಲಪತಿ, ನ ಸಾವಕಾ। ಸಾವಕಾ ಪನ ‘‘ಆವುಸೋ, ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಸಮ್ಬನ್ಧನೇನೇವ। ‘‘ಏಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕಚ್ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ ಏವ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಾಚಕಸ್ಸ ಏಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಯತೇಕವಚನತ್ತಾ, ನ ಸಮಿತಬಹಿತಪಾಪತಾಯ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ವಾ ಹೋನ್ತು, ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ, ಸಮ್ಮುತಿಮತ್ತೇನೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಲೋಕೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧೇಹಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪೇಹಿ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಆಸೇವನಬಲವತಾಯ, ವಿಚಿತ್ರವುತ್ತಿತಾಯ ಚ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗಸಿದ್ಧೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸಭೂತೇಹಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗಾಹೇಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ। ಪುರಿಮಭಾಗಪಚ್ಛಿಮಭಾಗಸಿದ್ಧಾನಂ ವಾ ತಣ್ಹಾಉಪಾದಾನಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕಪ್ಪನಗಹಣಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಉಪಾದಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ। ಪಹುತಪಸಂಸಾನಿನ್ದಾತಿಸಯಸಂಸಗ್ಗನಿಚ್ಚಯೋಗಾದಿವಿಸಯೇಸು ಇಧ ನಿಚ್ಚಯೋಗವಸೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತ ಕಪ್ಪೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಪಹುತೇ ಚ ಪಸಂಸಾಯಂ, ನಿನ್ದಾಯಞ್ಚಾತಿಸಯನೇ।
ನಿಚ್ಚಯೋಗೇ ಚ ಸಂಸಗ್ಗೇ, ಹೋನ್ತಿಮೇ ಮನ್ತುಆದಯೋ’’ತಿ॥
ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇಙ್ಘ ತಾವ ಸುತ್ತನ್ತೇ ವಾ ಗಾಥಾಯೋ ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ವಾ ಪರಿಯಾಪುಣಸ್ಸು (ಪಾಚಿ॰ ೪೪೨), ಸುತ್ತನ್ತೇ ಓಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ॰ ೧೨೨೧) ಚ ಪದಪೂರಣೇ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ವತ್ತತಿ, ‘‘ಗಾಮನ್ತಸೇನಾಸನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೩೧) ಸಮೀಪೇ, ‘‘ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗೋ ಏಕೋ ಅನ್ತೋ, ಅತ್ಥೀತಿ ಖೋ ಕಚ್ಚಾನ ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧೦) ಚ ಉಮ್ಮಗ್ಗೇತಿ।
ಅನ್ತಪೂರೋತಿ ಮಹಾಅನ್ತಅನ್ತಗುಣೇಹಿ ಪೂರೋ। ‘‘ಸಾ ಹರಿತನ್ತಂ ವಾ ಪನ್ಥನ್ತಂ ವಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦೪) ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ ಮಹಾಹತ್ಥಿಪದೋಪಮಸುತ್ತನ್ತಪಾಳಿ। ತತ್ಥ ಸಾತಿ ತೇಜೋಧಾತು। ಹರಿತನ್ತನ್ತಿ ಹರಿತತಿಣರುಕ್ಖಮರಿಯಾದಂ ಪನ್ಥನ್ತನ್ತಿ ಮಗ್ಗಮರಿಯಾದಂ। ಆಗಮ್ಮ ಅನಾಹಾರಾ ನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಸೇಸೋ। ‘‘ಅನ್ತಮಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜೀವಿಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಪಿಣ್ಡೋಲ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೦; ಇತಿವು॰ ೯೧) ಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪಸುತ್ತನ್ತಪಾಳಿ। ತತ್ಥ ಪಿಣ್ಡಂ ಉಲತಿ ಗವೇಸತೀತಿ ಪಿಣ್ಡೋಲೋ, ಪಿಣ್ಡಾಚಾರಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಿಣ್ಡೋಲ್ಯಂ, ಪಿಣ್ಡಚರಣೇನ ಜೀವಿಕತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸೇವಾತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಯಭೂತೋ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ ಏವ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಏತೇನ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಯನತೋ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಙ್ಖತಭೂತಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಭಾಗಂ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಪರಭಾಗೋವ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಕ್ಕಾಯೋತಿ ಸಕ್ಕಾಯಗಾಹೋ।
ಕಪ್ಪೋತಿ ಲೇಸೋ। ಕಪ್ಪಕತೇನಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣಕರಣಾನಂ ಅಞ್ಞತರದುಬ್ಬಣ್ಣಕತೇನ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಕಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ಮಹಾಕಪ್ಪಸಮನ್ತಭಾವಕಿಲೇಸಕಾಮವಿತಕ್ಕಕಾಲಪಞ್ಞತ್ತಿಸದಿಸಭಾವಾದೀಸುಪಿ ವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೫೬) ಮಹಾಕಪ್ಪೇ ವತ್ತತಿ, ‘‘ಕೇವಲಕಪ್ಪಂ ವೇಳುವನಂ ಓಭಾಸೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೯೪) ಸಮನ್ತಭಾವೇ, ‘‘ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಾಮೋ ರಾಗೋ ಕಾಮೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ ಕಾಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ॰ ೧; ಚೂಳನಿ॰ ೮) ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ, ‘‘ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿತಕ್ಕೇ, ‘‘ಯೇನ ಸುದಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೮೭) ಕಾಲೇ
ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಸು ಪವತ್ತಿಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಾ (ಮಹಾನಿ॰ ೨೮) ಸಾಧೇನ್ತೋ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉದ್ದಾನತೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ। ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಗುಣವಚನಂ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಹಜಾತಭೂತಾಯ ಅಭಿನನ್ದನಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಚೇವ ಸಸ್ಸತಾದಿಆಕಾರೇನ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ। ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಧಮ್ಮವಿಸಯಾಯ ಕಪ್ಪನಾಯ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಅತೀತಕಾಲವಾಚಕೋಯೇವ ಪುಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ, ನ ಪನ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಧಾನಾದಿವಾಚಕೋ, ರೂಪಾದಿಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪನವತ್ಥುನೋ ಅಭಾವಾ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸವಾಚಕೋ, ನ ಪನ ಅಬ್ಭನ್ತರಾದಿವಾಚಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತೀತಂ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಪ್ಪೇತ್ವಾತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ತಣ್ಹಾಯನಾಭಿನಿವೇಸನಾನಂ ಸಮತ್ಥನಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಮಾಹ। ಠಿತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅವಿಜಹನಂ, ಪುಬ್ಬನ್ತಮೇವ ಅನುಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅತ್ಥಿತಾ, ಅನುಗತತಾ ಚ ನಾಮ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ‘‘ತೇ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ। ತತ್ಥ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ। ವಿಸಯೋ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪುಬ್ಬನ್ತೋ। ವಿಸಯಭಾವತೋ ಹೇಸ ತಸ್ಸಾ ಆಗಮನಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಆಗಮ್ಮ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ। ತದೇತಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಜನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿತಂ ಕರೋನ್ತಾ’’ತಿ।
ಅಧಿವಚನಪಥಾನೀತಿ [ಅಧಿವಚನಪಅದಾನಿ (ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ)] ರುಳ್ಹಿಮತ್ತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥಾನಿ। ದಾಸಾದೀಸು ಹಿ ಸಿರಿವಡ್ಢಕಾದಿಸದ್ದಾ ವಿಯ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ತಥಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯೇವ ಅಧಿವಚನಂ, ಸಾ ಚ ವೋಹಾರಸ್ಸ ಪಥೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ಉಪರಿಭಾಗೇ, ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ। ಅಧಿ ಉಪರಿಭಾಗೇ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಉಪಾದಾನಿಯಭೂತಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ [ಉಪಾದಾಭೂತರೂಪಾದೀನಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೨೯)] ಉಪರಿ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿದೀಪಕಪಥಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಯದಿದಂ ‘‘ಅತ್ತಾ, ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ, ನ ರೂಪವೇದನಾದಯೋ ವಿಯ ಅಧಿಮುತ್ತಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಅಧಿವಚನ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ ‘‘ನಿರುತ್ತಿಪಥೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೭ ದುಕಮಾತಿಕಾ) ವಿಯ ಉತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನಪರಿಯಾಯತ್ತಾ। ‘‘ಭೂತಂ ಅತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಭೂತಸಭಾವತೋ ಅತಿರೇಕಂ। ತಮತಿಧಾವಿತ್ವಾ ವಾ ಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಯೋ, ತಾಸಂ ಪಥಾನಿ ತದ್ದೀಪಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಧಿಕಂ ವಾ ಸಸ್ಸತಾದಿಕಂ ಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಯೋ। ಅಧಿಕಞ್ಹಿ ಸಸ್ಸತಾದಿಂ, ಪಕತಿಆದಿಂ, ದಬ್ಬಾದಿಂ, ಜೀವಾದಿಂ, ಕಾಯಾದಿಞ್ಚ ಅಭೂತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಅಜ್ಝಾರೋಪೇತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
೩೦. ಅಭಿವದನ್ತೀತಿ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಅಯಮೇವ ಧಮ್ಮೋ, ನಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅಭಿವದನಕಿರಿಯಾಯ ಅಜ್ಜಾಪಿ ಅವಿಚ್ಛೇದಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ। ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಹೇತುಭೂತಾಯ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿ, ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ‘‘ಮುತ್ತಗತಂ, (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೧೧) ಸಙ್ಖಾರಗತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ॰ ೪೧) ವಿಯ ಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವವುತ್ತಿತೋ, ಗನ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗತಮತ್ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ। ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಣಮತ್ತಮೇವ, ನತ್ಥಞ್ಞಂ ಅವಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ದಿಟ್ಠಿಪಕಾರೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ। ಲೋಕಿಯಾ ಹಿ ವಿಧಯುತ್ತಗತಪಕಾರಸದ್ದೇ ಸಮಾನತ್ಥೇ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖನ್ಧೇ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ಗಹಣವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅತ್ತಾತಿ ಚ ಲೋಕೋತಿ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಅಮರಂ ನಿಚ್ಚಂ ಧುವನ್ತಿ ಸಸ್ಸತವೇವಚನಾನಿ, ಮರಣಾಭಾವೇನ ವಾ ಅಮರಂ। ಉಪ್ಪಾದಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ ನಿಚ್ಚಂ। ಥಿರಟ್ಠೇನ ವಿಕಾರಾಭಾವೇನ ಧುವಂ। ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳೀಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ – ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ವೇದನಂ, ಸಞ್ಞಂ, ಸಙ್ಖಾರೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ರೂಪವನ್ತಂ ಅತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ ಪನ ಪಞ್ಚದಸವಿಧಾಯಪಿ ಸಸ್ಸತವಾದಾ ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ।
೩೧. ಆತಾಪನಭಾವೇನಾತಿ ವಿಬಾಧನಸ್ಸ ಭಾವೇನ, ವಿಬಾಧನಟ್ಠೇನ ವಾ। ಪಹಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ವಿಬಾಧನಂ। ಪದಹನವಸೇನಾತಿ ಸಮಾದಹನವಸೇನ। ಸಮಾದಹನಂ ಪನ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಮದತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹನಂ। ಯಥಾ ಸಮಾಧಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಂ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರಣಂ ಅನುಯೋಗೋ। ಇತಿ ಪದತ್ತಯೇನ ವೀರಿಯಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ತಿಪ್ಪಭೇದಂ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾಕ್ಕಮಞ್ಹಿಹ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಪರಿದಮನವೀರಿಯಾನಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಪಮಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾದೋ, ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೋ। ಸೋ ಪನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಏವ। ಸಮ್ಮಾ ಉಪಾಯೇನ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮೇತೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಾಮನಸಿಕಾರೋ, ಸೋ ಪನ ಞಾಣಮೇವ, ನ ಆರಮ್ಮಣವೀಥಿಜವನಪಟಿಪಾದಕಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ। ಪಥಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಕಾರಣಮನಸಿಕಾರೋ। ತದೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಮನಸಿಕಾರೇತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕರಣೂಪಾಯಭೂತೇ ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇ ಮನಸಿಕಾರೇ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ದನ್ತರಸಮ್ಪಯೋಗಾದಿನಾ ವಿಯ ಪಕರಣವಸೇನಾಪಿ ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸವಿಸಯೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ವೀರಿಯಞ್ಚಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವುತ್ತಂ ತಿಪ್ಪಭೇದಂ ವೀರಿಯಞ್ಚ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಆತಪ್ಪ…ಪೇ॰… ಮನಸಿಕಾರಮನ್ವಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ, ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಂ ಅಧಿಗಮನಪಟಿಪದಾ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೦೧) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ’’ತಿ। ತಥಾಜಾತಿಕನ್ತಿ ತಥಾಸಭಾವಂ, ಏತೇನ ಚುದ್ದಸವಿಧೇಹಿ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನೇಹಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಗುಣತಾಪಾದನೇನ ದಮಿತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಚೇತಸೋ ಸಮಾಧಿ ಚೇತೋಸಮಾಧಿ, ಸೋ ಪನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸೇವ ಸಮಾಧಿ। ಯಥಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಸಮಾಧಿನಾ’’ತಿ।
ವಿಜಮ್ಭನಭೂತೇಹಿ ಝಾನಾನುಭಾವಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಏವಂ ವದತೀತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ, ತಥಾವದನಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕತಾದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನಿಯಮಿತೇ ಹಿ ಕಾಲವಿಸೇಸೇ ವಿಪ್ಪಕತಕಾಲವಚನನ್ತಿ। ವನತಿ ಯಾಚತಿ ಪುತ್ತನ್ತಿ ವಞ್ಝಾ ಝ-ಪಚ್ಚಯಂ, ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ನಿಗ್ಗಹಿತಂ ಕತ್ವಾ, ವಧತಿ ಪುತ್ತಂ, ಫಲಂ ವಾ ಹನತೀತಿಪಿ ವಞ್ಝಾ ಸಪಚ್ಚಯಘ್ಯ-ಕಾರಸ್ಸ ಝ-ಕಾರಂ, ನಿಗ್ಗಹಿತಾಗಮಞ್ಚ ಕತ್ವಾ। ಸಾ ವಿಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಫಲಸ್ಸ ಅಜನೇನಾತಿ ವಞ್ಝೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ವಞ್ಝಪಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಏವಂ ಪದತ್ಥವತಾ ಇಮಿನಾ ಕೀದಿಸಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅನ್ತೋಲೀನಚೋದನಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಏತೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಝಾನಲಾಭಿಸ್ಸ ವಿಸೇಸೇನ ಝಾನಧಮ್ಮಾ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಮ್ಮುಖೇನ ಪನ ಸೇಸಧಮ್ಮಾಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಝಾನಾದೀನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಾದಿಜನಕಭಾವನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಜನಕಸಾಮತ್ಥಿಯಂ। ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ‘‘ನಯಿಮೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಜನೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಸತಿ ಹಿ ಜನಕಭಾವೇ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ, ಸುಖಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಚ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಉಪ್ಪಾದವನ್ತತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಉಪ್ಪಾದೇ ಚ ಸತಿ ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀ ನಿರೋಧೋತಿ ಅನವಕಾಸಾವ ನಿಚ್ಚತಾ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ।
ಠಿತೋತಿ ನಿಚ್ಚಲಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಕೂಟಟ್ಠ-ಸದ್ದೋಯೇವ ವಾ ಲೋಕೇ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ನಿಚ್ಚೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಠಾಯೀ, ಏಸಿಕಾ ಚ ಸಾ ಠಾಯೀ ಚಾತಿ ಏಸಿಕಟ್ಠಾಯೀ, ವಿಸೇಸನಪರನಿಪಾತೋ ಚೇಸ, ತಸ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರನೇಮೋ ನಿಚ್ಚಲಟ್ಠಿತಿಕೋ ಇನ್ದಖೀಲೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಕೂಟಟ್ಠೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚೇತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚತಾಭಾವಮಾಹ। ‘‘ಏಸಿಕಟ್ಠಾಯೀ ಠಿತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಯಥಾ ಏಸಿಕಾ ವಾತಪ್ಪಹಾರಾದೀಹಿ ನ ಚಲತಿ, ಏವಂ ನ ಕೇನಚಿ ವಿಕಾರಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ವಿಕಾರಾಭಾವಂ, ವಿಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿನಾಸೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಭಯೇನಾಪಿ ಲೋಕಸ್ಸ ವಿನಾಸಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ।
ಏವಮಟ್ಠಕಥಾವಾದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕೇಚಿವಾದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇಚಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮುಞ್ಜತೋತಿ [ಮುಞ್ಜೇ (ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ)] ಮುಞ್ಜತಿಣತೋ। ಈಸಿಕಾತಿ ಕಳೀರೋ। ಯದಿದಂ ಅತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಜಾಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಸತ್ತಿರೂಪವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಬ್ಯತ್ತಿರೂಪವಸೇನ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವಾ’’ತಿ ಹಿ ಏತೇನ ಕಾರಣೇ ಫಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಬ್ಯತ್ತಿರೂಪವಸೇನ
ಇದಮೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ – ಕಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಆಲೋಕೋ ಘಟಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯದಿ ಘಟವಿಸಯಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇ ಚ ಸತ್ತಾ ಸನ್ಧಾವನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯೇ
ಅಪರಾಪರನ್ತಿ ಅಪರಸ್ಮಾ ಭವಾ ಅಪರಂ ಭವಂ, ಅಪರಮಪರಂ ವಾ, ಪುನಪ್ಪುನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಚವನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಮುಲ್ಲಿಙ್ಗೇತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವಿವರತಿ, ಅತ್ತನೋ ತಥಾಗಹಿತಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಸಭಾವತ್ತಾ ನ ಚುತೂಪಪತ್ತಿಯೋ। ಸಬ್ಬಬ್ಯಾಪಿತಾಯ ನಾಪಿ ಸನ್ಧಾವನಸಂಸರಣಾನಿ, ಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಪನ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ಏವಂ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏವಂ ವೋಹರೀಯನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತೇನ ‘‘ಅವಟ್ಠಿತಸಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ, ಧಮ್ಮಿನೋ ಚ ಧಮ್ಮಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ವಿನಸ್ಸತಿ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಂ ವಿಪರಿಣಾಮವಾದಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಸಸ್ಸತವಾದವಿಚಾರಣಾಯಮೇವ ‘‘ಏವಂಗತಿಕಾ’’ತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸನ್ಧಾವನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ವಚನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾದಂ ಭಿನ್ದತಿ ವಿನಾಸೇತಿ ಸನ್ಧಾವನಾದಿವಚನಸಿದ್ಧಾಯ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಸ್ಸ ಸಸ್ಸತವಾದಸ್ಸ ವಿರುದ್ಧಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ತದತ್ಥಸಮತ್ಥನಂ। ನ ನಿಬದ್ಧನ್ತಿ ನ ಥಿರಂ। ‘‘ಸನ್ಧಾವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ, ಸಸ್ಸತವಾದಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸುನ್ದರಮ್ಪಿ ಅಸುನ್ದರಮ್ಪಿ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬದಾ ಸರನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಸ್ಸತಿಯೋ ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಸ-ಕಾರಂ, ದ್ವಿಭಾವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ, ಪಥವೀಸಿನೇರುಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ, ಸಸ್ಸತೀಹಿ ಸಮಂ ಸದಿಸಂ ತಥಾ, ಭಾವನಪುಂಸಕವಚನಞ್ಚೇತಂ। ‘‘ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಹಿ ಕತ್ತುಅಧಿಕಾರೋ। ಸಸ್ಸತಿಸಮನ್ತಿ ವಾ ಲಿಙ್ಗಬ್ಯತ್ತಯೇನ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ। ಸಸ್ಸತಿಸಮೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ ಅತ್ಥಿ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ। ಏವ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಏ-ಕಾರೇ ಪರೇ ಇತಿ-ಸದ್ದೇ ಇ-ಕಾರಸ್ಸ ವ-ಕಾರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ। ಸಸ್ಸತಿಸಮನ್ತಿ ಸಸ್ಸತಂ ಥಾವರಂ ನಿಚ್ಚಕಾಲನ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಸ್ಸತಿಸಮ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಸ್ಸತಪದೇನ ಸಮಾನತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಟೀಕಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩೧) ವುತ್ತೋ।
ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಯೇಸಂ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಲೋಕಞ್ಚ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ತೇಸಂ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಆಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕತಮತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಸಾಧೇತಿ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ, ಅತ್ತನಾ ಚ ಯಥಾನಿಚ್ಛಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಪರೇಪಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ನ ಅನಿಚ್ಛಿತಂ ಏತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ಸಸ್ಸತಭಾವಂ। ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನದಸ್ಸನಂ। ಠಾನ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣೇ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಇಧ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕಾರಣಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ತಿವಿಧಂ ಸಮ್ಪಾಪಕಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಞಾಪಕನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾಪಕಕಾರಣಂ, ಬೀಜಂ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಾರಣಂ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾದಯೋ ಅನಿಚ್ಚತಾದೀನಂ ಞಾಪಕಕಾರಣಂ, ಇಧಾಪಿ ಞಾಪಕಕಾರಣಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಞಾಪಕೋ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಞಾಪೇತಬ್ಬತ್ಥವಿಸಯಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಕಾರಣಂ। ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಠಾನಂ, ವಸತಿ ತಂ ಞಾಣಮೇತ್ಥ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ‘‘ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಭಗವತಾ ವತ್ಥು-ಸದ್ದೇನ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾಪಿ ಠಾನ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ।
೩೨-೩೩. ದುತಿಯತತಿಯವಾರಾನಂ ಪಠಮವಾರತೋ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಾಲಭೇದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪರಿ ವಾರದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ। ತದೇತಂ ಕಾಲಭೇದಂ ಯಥಾಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇವಲಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇತರೇನ ದುತಿಯತತಿಯವಾರಾ ಯಾವ ದಸಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪಾ, ಯಾವ ಚತ್ತಾಲೀಸಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪಾ ಚ ಅನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯದೇವಂ ಕಸ್ಮಾ ಸಸ್ಸತವಾದೋ ಚತುಧಾ ವಿಭತ್ತೋ, ನನು ತಿಧಾ ಕಾಲಭೇದಮಕತ್ವಾ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಕವಾದೋ ವಿಯ ದುವಿಧೇನೇವ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಸೋಧೇತುಂ ‘‘ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಮನ್ದಪಞ್ಞಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಲಾಭೀನಂ ವಸೇನ ತಿಧಾ ಕಾಲಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ತಕ್ಕನೇನ ಸಹ ಚತುಧಾ ವಿಭತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನನು ಚ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ತಕ್ಕಿಕಾನಂ ವಿಯ ಮನ್ದಪಞ್ಞಾದೀನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸಲಾಭೀನಂ ಹೀನಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಭೇದಸಮ್ಭವತೋ ನ ತತೋ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾಲತ್ತಯತೋ, ಚತ್ತಾರೀಸಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪತೋ ವಾ ಉದ್ಧಂ ನಾನುಸ್ಸರತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ದುಬ್ಬಲಪಞ್ಞತ್ತಾ। ತೇಸಞ್ಹಿ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದವಿರಹತೋ ದುಬ್ಬಲಾ ಪಞ್ಞಾ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ।
೩೪. ತಪ್ಪಕತಿಯತ್ತೋಪಿ ಕತ್ತುತ್ಥೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಕ್ಕಯತೀ’’ತಿ। ತಪ್ಪಕತಿಯತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ದುತಿಯನಯೋಪಿ ಉಪಪನ್ನೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ತಕ್ಕಯತೀತಿ ಊಹಯತಿ, ಸಸ್ಸತಾದಿಆಕಾರೇನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಕ್ಕೋತಿ ಆಕೋಟನಲಕ್ಖಣೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಭೂತೋ ವಿತಕ್ಕೋ। ತೇನ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ತಕ್ಕನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವೀಮಂಸಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥವಚನಮತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬಚನಂ ಪನ ತಕ್ಕಿಪದೇ ವಿಯ ದ್ವಿಧಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ವೀಮಂಸಾ ನಾಮ ವಿಚಾರಣಾ, ಸಾ ಚ ದುವಿಧಾ ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಪಞ್ಞಾಪತಿರೂಪಿಕಾ ಚ। ಇಧ ಪನ ಪಞ್ಞಾಪತಿರೂಪಿಕಾವ, ಸಾ ಚತ್ಥತೋ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಭೂತಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ, ತದೇತಮತ್ಥತ್ತಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತುಲನಾ ರುಚ್ಚನಾ ಖಮನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತುಲಯಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಮನ್ತತೋ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಾ ಆಹನನಂ ಪರಿಯಾಹತಂ, ತಂ ‘‘ತೇನ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ತಕ್ಕೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯಾತಿ ತಿಧಾ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಾಯ। ಅನುವಿಚರಿತನ್ತಿ ಅನುಪವತ್ತಿತಂ, ವೀಮಂಸಾನುಗತೇನ ವಾ ವಿಚಾರೇನ ಅನುಮಜ್ಜಿತಂ। ತದನುಗತಧಮ್ಮಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಧಾನಧಮ್ಮೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಟಿಭಾತಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಟಿಭಾನಂ, ಯಥಾಸಮಾಹಿತಾಕಾರವಿಸೇಸವಿಭಾವಕೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ, ತತೋ ಜಾತನ್ತಿ ಪಟಿಭಾನಂ, ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಯನಂ, ಸಯಂ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಭಾನಂ ಸಯಂಪಟಿಭಾನಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಭಾನಮತ್ತಸಞ್ಜಾತ’’ನ್ತಿ। ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾದಯೋ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಅನಾಮಟ್ಠಕಾಲವಚನೇ ವತ್ತಮಾನವಸೇನೇವ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಉಪಪನ್ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ವದತೀ’’ತಿ।
ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತಕ್ಕೀ ಹೋತಿ ವೀಮಂಸೀ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ, ಏಕಸೇಸೇನ ವಾ ವುತ್ತಂ ತಕ್ಕೀಭೇದಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪರೇಹಿ ಪುನ ಸವನಂ ಅನುಸ್ಸುತಿ, ಸಾ ಯಸ್ಸಾಯಂ ಅನುಸ್ಸುತಿಕೋ। ಪುರಿಮಂ ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಜಾತಿಂ ಸರತೀತಿ ಜಾತಿಸ್ಸರೋ। ಲಬ್ಭತೇತಿ ಲಾಭೋ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ರೂಪಾದಿ, ಸುಖಾದಿ ಚ, ನ ಪನ ಝಾನಾದಿವಿಸೇಸೋ, ತೇನೇವಾಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೋ ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ವೀಮಂಸಾನುವಿಚರಿತಂ ಸಯಂಪಟಿಭಾನಂ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಭಾನಮತ್ತಸಞ್ಜಾತ’’ನ್ತಿ। ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೋಪಿ ವದತಿ ‘‘ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾದಯೋ ನಿವತ್ತೇತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩೪) ಸೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಲಾಭೀ। ಸುದ್ಧೇನ ಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೇನ, ಸುದ್ಧಂ ವಾ ತಕ್ಕನಂ ಸುದ್ಧತಕ್ಕೋ, ಸೋ ಯಸ್ಸಾಯಂ ಸುದ್ಧತಕ್ಕಿಕೋ। ತೇನ ಹೀತಿ ಉಯ್ಯೋಜನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ತಥಾ ವೇಸ್ಸನ್ತರರಞ್ಞೋವ ಭಗವತಿ ಸಮಾನೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಂ ಉಯ್ಯೋಜೇತಿ। ಲಾಭಿತಾಯಾತಿ ರೂಪಾದಿಸುಖಾದಿಲಾಭೀಭಾವತೋ। ‘‘ಅನಾಗತೇಪಿ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಲಾಭೀತಕ್ಕಿನೋ ಏವಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನವಸೇನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ತಕ್ಕನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅನಾಗತಂಸತಕ್ಕನೇನೇವ ಹಿ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೀ ಭವತಿ। ‘‘ಅತೀತೇಪಿ ಏವಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಅನಾಗತಂಸತಕ್ಕನಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಮೇ ಇದಾನಿ ಅತ್ತಾ ಸುಖೀ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅತೀತೇಪೀತಿ ಪಠಮಂ ಅತೀತಂಸಾನುತಕ್ಕನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಅನಾಗತೇಪಿ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತಕ್ಕಯನ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಏವಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಿಚ್ಚೇಸು ಭಾವೇಸು ಅಞ್ಞೋ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಕತಸ್ಸ ವಿನಾಸೋ ಅಕತಸ್ಸ ಚ ಅಜ್ಝಾಗಮೋ ಸಿಯಾ। ನಿಚ್ಚೇಸು ಪನ ಭಾವೇಸು ಅಞ್ಞೋ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ದೋಸೋ ನಾಪಜ್ಜತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕತಸ್ಸ ಅವಿನಾಸೋ, ಅಕತಸ್ಸ ಚ ಅನಜ್ಝಾಗಮೋ ಸಿಯಾತಿ ತಕ್ಕಿಕಸ್ಸ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತಕ್ಕಮತ್ತೇನೇವಾತಿ ಸುದ್ಧತಕ್ಕನೇನೇವ। ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ಹಿ ಆಗಮಾದೀನಂ, ಅನುಸ್ಸವಾದೀನಞ್ಚ ಅಭಾವಂ
ಏವಂ ಪನಾಯಂ ದೇಸನಾ ಪಧಾನಕಾರಣವಿಭಾವಿನೀ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ, ತಕ್ಕಿಕಾನಂ ಹೀನಾದಿವಸೇನ ಚ ಮನ್ದಪಞ್ಞಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಲಾಭೀನಂ ಬಹುಧಾ ಭೇದೇ ಅಞ್ಞತರಭೇದಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಭಗವತಾ ಚತ್ತಾರಿಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಿತಾ ಸಸ್ಸತವಾದಾನಂ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ। ನ ಹಿ, ಇಧ ಸಾವಸೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾತಿ। ಯದೇವಂ ಅನುಸ್ಸುತಿಕಾದೀಸುಪಿ ಅನುಸ್ಸವಾದೀನಂ ಪಧಾನಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಾಯ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಅಭಾವೇನ ತಕ್ಕಪಧಾನತ್ತಾ, ‘‘ಪಧಾನಕಾರಣೇನ ಚ ಅಸಾಧಾರಣೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಸಾಸನೇ, ಲೋಕೇಪಿ ಚ ನಿರುಳ್ಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋತಿ। ಅಥ ವಾ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನಿಮಿತ್ತರಹಿತಸ್ಸ ತಕ್ಕನಸ್ಸ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೇ ವಿಸುಂ ಕಾರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ವಿಸುಂ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹಕಾರಣಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಚ ಮನ್ದಮಜ್ಝಿಮತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಾವಸೇನ ತಿವಿಧೋತಿ ತಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ, ಸಬ್ಬತಕ್ಕಿನೋ
೩೫. ‘‘ಅಞ್ಞತರೇನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಾನಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ವಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅನಿಯಮತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ವಾ ತೀಹಿ ವಾ’’ತಿ, ತೇನ ಚತೂಸು ವತ್ಥೂಸು ಯಥಾರಹಮೇಕಚ್ಚಂ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಬಾಹ್ಯತ್ಥವಾಚಕೋ ‘‘ಬಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಪನೇತಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಹೇತು, ಉದಾಹು ಪರೇಸಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಸ್ಸಾತಿ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ, ಯದಿ ತಾವ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಹೇತು, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅನುಸ್ಸರಣತಕ್ಕನಾನಿಯೇವ ಗಹಿತಾನಿ, ನ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಾದಯೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಅಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದೀನಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನಿ। ಅಥ ಪನ ಪರೇಸಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಸ್ಸ ಹೇತು, ಅನುಸ್ಸರಣಹೇತುಭೂತೋ ಅಧಿಗಮೋ ವಿಯ, ತಕ್ಕನಪರಿಯೇಟ್ಠಿಭೂತಾ ಯುತ್ತಿ ವಿಯ ಚ ಆಗಮೋಪಿ ವತ್ಥುಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅವಸೇಸಕಾರಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜತೇವಾತಿ? ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಅಭಿನಿವೇಸಪಕ್ಖೇ ತಾವ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇಹಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸಞ್ಞೋ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಸ್ಸ ಅನವಬೋಧತೋ ಧಮ್ಮಯುತ್ತಿಂ ಅತಿಧಾವನ್ತೋ ಏಕತ್ತನಯಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಾನುಸ್ಸರಣತಕ್ಕನೇಹಿ ಖನ್ಧೇಸು ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩೧) ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಉಪನೇಸಿ, ಇತಿ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ, ಪಧಾನಕಾರಣತ್ತಾ ಚ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಅನುಸ್ಸರಣತಕ್ಕನಾನಿಯೇವ ಇಧ ಗಹಿತಾನಿ। ಪತಿಟ್ಠಾಪನಪಕ್ಖೇ ಪನ ಆಗಮೋಪಿ ಯುತ್ತಿಯಮೇವ ಠಿತೋ ವಿಸೇಸೇನ ನಿರಾಗಮಾನಂ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ತಕ್ಕಗ್ಗಾಹಿಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಸ್ಸರಣತಕ್ಕನಾನಿಯೇವ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವೇನ ಗಹಿತಾನಿ।
ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ದುವಿಧಂ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಾವಬೋಧೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಞಾಣಂ, ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾವಬೋಧೋ ಅನುಮಾನಞಾಣಂ। ಆಗಮೋ ಚ ಸುತಮಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧನತೋ
೩೬. ತಯಿದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಸಸ್ಸತಂ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಲೋಕಞ್ಚ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪರಾಮಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಇದಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತ’’ನ್ತಿ। ತತೋತಿ ತಸ್ಮಾ ಪಕಾರತೋ ಜಾನನತ್ತಾ। ಪರಮವಜ್ಜತಾಯ ಅನೇಕವಿಹಿತಾನಂ ಅನತ್ಥಾನಂ ಕಾರಣಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ಠಾನಾ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಜ್ಜಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ ತದೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಯೋವ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಮೇವ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ। ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳಿಯಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೨೪) ಸಾಧನಂ। ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ, (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೧) ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವೇನ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೩೧) ಫಸ್ಸೋಪಿ ಫುಸಿತ್ವಾ ಗಹಣೂಪಾಯಟ್ಠೇನ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ ಆಕಾರಮತ್ತಗ್ಗಹಣಟ್ಠೇನ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೮೦; ಮಹಾ॰ ನಿ॰ ೧೦೯) ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋ ಸಞ್ಞತ್ವಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨) ಚ ಆದಿ। ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕನಟ್ಠೇನ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಕ್ಕಞ್ಚ ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಕಪ್ಪಯಿತ್ವಾ, ಸಚ್ಚಂ ಮುಸಾತಿ ದ್ವಯಧಮ್ಮಮಾಹೂ’’ತಿ, (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೯೨; ಮಹಾನಿ॰ ೧೨೧) ‘‘ತಕ್ಕೀ ಹೋತಿ ವೀಮಂಸೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೪) ಚ ಆದಿ। ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಸಾಧಾರಣಕಾರಣಟ್ಠೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಏವಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಛನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ವಾ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯) ಪಾಪಮಿತ್ತೋಪಿ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿ ಆಪಜ್ಜನಟ್ಠೇನ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚ ‘‘ಬಾಹಿರಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕರಿತ್ವಾ ನಾಞ್ಞಂ ಏಕಙ್ಗಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಮಹತೋ ಅನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ಯಥಯಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೦) ಪರತೋಘೋಸೋಪಿ ದುರಕ್ಖಾತಧಮ್ಮಸ್ಸವನಟ್ಠೇನ। ತಥಾ ಚೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಚ್ಚಯಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ। ಕತಮೇ ದ್ವೇ? ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೋ, ಅಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೬) ಪರೇಹಿ ಸುತಾ, ದೇಸಿತಾ ವಾ ದೇಸನಾ ಪರತೋಘೋಸೋ।
‘‘ಖನ್ಧಾ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿ ತದತ್ಥವಿಭಾವಿನೀ। ತತ್ಥ ಜನಕಟ್ಠೇನ ಹೇತು, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಉಪಾದಿಯಿತ್ವಾ, ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾಯಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾಯಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಖನ್ಧಾದಯೋ ಏವ। ಇಧ ಪನ ಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೋಯೇವ ಸಮುಟ್ಠಾನ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ ಭಾವಲೋಪತ್ತಾ, ಭಾವಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಚ। ಆದಿನ್ನಾ ಸಕಸನ್ತಾನೇ। ಪವತ್ತಿತಾ ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು। ಪರ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿಣ್ಹತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿ। ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪಿತಾತಿ ‘‘ಇದಮೇವ ದಸ್ಸನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಅಞ್ಞಂ ಪನ ಮೋಘಂ ತುಚ್ಛಂ ಮುಸಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಅಟ್ಠಸು ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇಸು ಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಪವತ್ತನವಸೇನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಫಸ್ಸಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕಾಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ। ಆಸೇವನವಸೇನಾತಿ ಪಾಪಮಿತ್ತಪರತೋಘೋಸೇ। ಯದಿಪಿ ಸರೂಪತ್ಥವಸೇನ ವೇವಚನಂ, ಸಙ್ಕೇತತ್ಥವಸೇನ ಪನ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂವಿಧಪರಲೋಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಹಿ ವಿಸೇಸನೇನೇವ ವೇವಚನಂ ಸಾತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾ। ಪರಲೋಕೋ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಇತಿ ಖೋ ಆನನ್ದ, ಕುಸಲಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅಗ್ಗಾಯ ಪರೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨) ವಿಯ ಹಿ ಚುರಾದಿಗಣವಸೇನ ಪರ-ಸದ್ದಂ ಗತಿಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ।
ಏವಂಗತಿಕಾತಿ ಏವಂಗಮನಾ ಏವಂನಿಟ್ಠಾ, ಏವಮನುಯುಞ್ಜನೇನ ಭಿಜ್ಜನನಸ್ಸನಪರಿಯೋಸಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗತಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೮; ೨.೩೩, ೩೫; ೩.೧೯೯, ೨೦೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೮೪, ೩೯೭) ವಿಯ ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಇಮೇ ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಾ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾ ಏವಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಸನ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ, ಸಸ್ಸತಭಾವಞ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಅಜ್ಝಾರೋಪೇತ್ವಾ ಗಹಿತಾ, ಪರಾಮಟ್ಠಾ ಚ ಸಮಾನಾ ಬಾಲಲಪನಾಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಯಾವ ಪಣ್ಡಿತಾ ನ ಸಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಚ, ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಮನುಯುಞ್ಜಿಯಮಾನಾ ಪನ ಅನವಟ್ಠಿತವತ್ಥುಕಾ ಅವಿಮದ್ದಕ್ಖಮಾ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನೇ ಉಸ್ಸಾವಬಿನ್ದೂ ವಿಯ, ಖಜ್ಜೋಪನಕಾ ವಿಯ ಚ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ ಚಾತಿ।
ತತ್ಥಾಯಂ ಅನುಯುಞ್ಜನೇ ಸಙ್ಖೇಪಕಥಾ – ಯದಿ ಹಿ ಪರೇಹಿ ಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾ ಲೋಕೋ ವಾ ಸಸ್ಸತೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ಪುರಿಮರೂಪಾವಿಜಹನತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸೇಸಾಧಾನಸ್ಸ ಕಾತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಹಿತತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ, ಹಿತೇ ಚ ಪಟಿಪಜ್ಜನತ್ಥಂ ಉಪದೇಸೋ ಏವ ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ ಸಿಯಾ, ಕಥಂ ವಾ ತೇನ ಸೋ ಉಪದೇಸೋ ಪವತ್ತೀಯತಿ ವಿಕಾರಾಭಾವತೋ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಜಟಾಕಾಸಸ್ಸ ವಿಯ ದಾನಾದಿಕಿರಿಯಾ, ಹಿಂಸಾದಿಕಿರಿಯಾ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಸುಖಸ್ಸ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅನುಭವನನಿಬನ್ಧೋ ಏವ ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧಾಭಾವತೋ। ಜಾತಿಆದೀನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಭವತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಥ ಪನ ಧಮ್ಮಮತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ವಿನಸ್ಸತಿ ಚ, ಯಸ್ಸ ವಸೇನಾಯಂ ಕಿರಿಯಾದಿವೋಹಾರೋತಿ ವದೇಯ್ಯ, ಏವಮ್ಪಿ
ಸಕಾರಣಂ ಸಗತಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಹ-ಸದ್ದೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥೋ ‘‘ಸಲೋಮಕೋ ಸಪಕ್ಖಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ನ ಪನ ಸಮವಾಯತ್ಥೋ ಚ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ತಯಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಚಿನಿತತ್ತಾ, ‘‘ತಞ್ಚ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣಗತೀನಮೇವ ಪಜಾನನಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ತಯಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾರಣವನ್ತಂ ಗತಿವನ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ, ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತದೇವ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಗತಿಸಙ್ಖಾತಂ ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬನ್ತಿ। ‘‘ತತೋ…ಪೇ॰… ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ ‘‘ತತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವಿಧ ವಿಭಜನನ್ತಿ ಪಕರಣಾನುರೂಪಮತ್ಥಂ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾ’’ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವುತ್ತೇ ತದಧಿಟ್ಠಾನತೋ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ, ತದವಿನಾಭಾವತೋ ವಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದಸಬಲಾದಿಞಾಣಂ ಗಹಿತಮೇವಾತಿಪಿ ತದೇವ ವುತ್ತಂ।
ಏವಂವಿಧನ್ತಿ ‘‘ಸೀಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಏವಂವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ। ಪಜಾನನ್ತೋಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ‘‘ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತ ಚ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ತತೋ ದಿಟ್ಟಿಗತತೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ಸಾರಭೂತಂ ಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಮ್ಪಿ ತಥಾಗತೋ ನಾಭಿನಿವಿಸತಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ವಟ್ಟಾಮಿಸೇತಿ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ। ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ದಿಟ್ಟಿಮಾನವಸೇನ ಪರಾಮಸನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಪಜಾನಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಕಾರತ್ಥೇನ, ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇನ ವಾ। ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಪರಾಮಸನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನಪರಾಮಾಸವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನಸಙ್ಖಾತಪರಾಮಾಸವಸೇನ। ಧಮ್ಮಸಭಾವಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಅಹಂ ಮಮ’’ನ್ತಿ ಪರತೋ ಅಭೂತತೋ ಆಮಸನಂ ಪರಾಮಾಸೋ, ತಣ್ಹಾದಯೋ ಏವ। ನ ಹಿ ತಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಖನ್ಧೇಸು ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಅಪರಾಮಸತೋ ‘‘ಅಪರಾಮಸತೋ’’ತಿ ಚೇದಂ ನಿಬ್ಬುತಿಪವೇದನಾಯ (ನಿಬ್ಬುತಿವೇದನಸ್ಸ ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩೬) ಹೇತುಗಬ್ಭವಿಸೇಸನಂ ಅಪರಾಮಸತೋ ಪರಾಮಾಸರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಹೇತು ಅಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕತ್ತುಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬುತಿ ಅಸಙ್ಖತಧಾತು ವಿದಿತಾ, ಅಧಿಗತಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಪರಾಮಸತೋ’’ತಿ ಹೇದಂ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ।
‘‘ಅಪರಾಮಾಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವ ಪವೇದನಾಯ ಕಾರಣದಸ್ಸನಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ತಾರಂ ವತ್ವಾಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವಾತಿ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನ ಕತ್ತುವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನಾಯೇವಾ’’ತಿ। ಸಯಂ, ಅತ್ತನಾತಿ ವಾ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ। ನಿಪಾತಪದಞ್ಹೇತಂ। ‘‘ಅಪರಾಮಸತೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪರಾಮಾಸಾನಮೇವ ನಿಬ್ಬುತಿ ಇಧ ದೇಸಿತಾ, ತಂದೇಸನಾಯ ಏವ ತದಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬುತಿಯಾ ಸಿಜ್ಝನತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತೇಸಂ ಪರಾಮಾಸಕಿಲೇಸಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ, ಪರಾಮಾಸಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ ಕಾಮಂ ‘‘ಅಪರಾಮಸತೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪರಾಮಾಸಾನಮೇವ ನಿಬ್ಬುತಿ ಇಧ ದೇಸಿತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಂದೇಸನಾಯ ಪನ ತದವಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ನಿಬ್ಬುತಿ ದೇಸಿತಾ ನಾಮ ಭವತಿ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠತಾದಿಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬುತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಸಂ ಪರಾಮಾಸಕಿಲೇಸಾನ’’ನ್ತಿ, ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪರಾಮಾಸಾನಂ, ತದಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗೋಬಲೀಬದ್ದನಯೋ ಹೇಸ। ನಿಬ್ಬುತೀತಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾಯನಭೂತಾ ಅಸಙ್ಖತಧಾತು, ತಞ್ಚ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವ ವಿದಿತಾತಿ।
ಯಥಾಪಟಿಪನ್ನೇನಾತಿ ಯೇನ ಪಟಿಪನ್ನೇನ। ತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಾಸಂಯೇವ…ಪೇ॰… ಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ ಅನುಸನ್ಧಿದಸ್ಸನಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ವೇದನಾನಞ್ಞೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮಾಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾಸೂ’’ತಿಆದಿ, ಇಮಿನಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೋ ಹಿ ಭಗವಾ ದೇಸನಾಕುಸಲೋ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಾಸು ಚತುಸಚ್ಚದೇಸನಾಸು ಸಮ್ಭವನ್ತೀಸುಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ವೇದನಾಸು ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಗಹನಂ ಪಕ್ಖನ್ದಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಥಾಪಕ್ಖನ್ದನಮೂಲಭೂತಾ ವೇದನಾಯೇವ ಪರಿಞ್ಞಾಭೂಮಿಭಾವೇನ ಉದ್ಧರತೀತಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾದೇ। ಏವಂ ಏತ್ಥಾತಿಪಿ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸೇಸತೋ ಹಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದಿಲಕ್ಖಣಾನಂ ವಸೇನ ಸಮುದಯಾದೀಸು ಅತ್ಥೋ ಯಥಾರಹಂ ವಿಭಜ್ಜ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ಅವಿಸೇಸತೋ ಪನ ವೇದನಾಯ ಸಮುದಯಾದೀನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವೇಧವಸೇನ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧; ಉದಾ॰ ೧) ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ ಚೇವ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟೇನ ಚ। ಯಾವ ಹಿ ಮಗ್ಗೇನ ನ ಸಮುಗ್ಘಾಟೀಯತಿ, ತಾವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಲಕ್ಖಣಂ, ಜಾತಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಲಕ್ಖಣಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಲಕ್ಖಣಮೇವ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಸಮುದಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತೇಸಂ ಯಥಾರಹಂ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ। ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟೇನ ಚಾ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಿರುದ್ಧೇ ಇದಂ ನಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಇದಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೬; ಉದಾ॰ ೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೧) ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿರೋಧೇನ ಚೇವ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾಟೇನ ಚ। ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ನಿರೋಧಲಕ್ಖಣಂ, ಭಙ್ಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಯನ್ತಿ ನಿರೋಧಂ। ಯನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸಙ್ಖಾತಹೇತುತೋ। ವೇದನಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ವೇದನಂ ಲಭಿತ್ವಾ। ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಸುಖಞ್ಚೇವ ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ। ಅಯನ್ತಿ ಪುರಿಮವೇದನಾಯ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಛಿಮುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ। ಅಸ್ಸಾದೋ ನಾಮ ಅಸ್ಸಾದಿತಬ್ಬೋತಿ ಕತ್ವಾ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯನ್ತಿ ಸುಖಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ। ಅಯನ್ತಿ ಚ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಅಸ್ಸಾದಪದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಿಕಪ್ಪೇ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋಯೇವ ತೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದವನ್ತೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸತ್ತಿಯಾ, ಸತ್ತಿಮತೋ ಚ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಮನ್ತರೇನ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಇತಿ ಪುರಿಮವೇದನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪಾದೋಪಿ ಪುರಿಮವೇದನಾಯ ಅಸ್ಸಾದೋ ನಾಮ ಅಸ್ಸಾದೀಯತೇತಿ ಕತ್ವಾ
‘‘ಯಾ ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಿಮತಾ ಸತ್ತಿ ನಿದಸ್ಸಿತಾ। ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ಯಾ ವೇದನಾ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಾ, ಜರಾಯ, ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ। ತಸ್ಸಾ ಏವಂಭೂತಾಯ ಅಯಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮಭಾವೋ ಆದೀನವೋ, ಅಯಮ್ಪಿ ಏವಂಸಭಾವೋತಿ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಸತ್ತಿಮತಾ ಹಿ ಸತ್ತಿ ಅಭಿನ್ನಾ ತದವಿನಾಭಾವತೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಯ, ಸಬ್ಬಾಸು ವಾ ವೇದನಾಸುಆದೀನವಮಾಹ, ‘‘ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾವಸೇನದುಕ್ಖವೇದನಾಯ, ‘‘ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾವಸೇನ ಸುಖವೇದನಾಯ। ಅವಿಸೇಸೇನ ವಾ ತೀಣಿಪಿ ಪದಾನಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ವೇದನಾನಂ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಛನ್ದರಾಗವಿನಯೋತಿ ಛನ್ದಸಙ್ಖಾತರಾಗವಿನಯನಂ ವಿನಾಸೋ। ‘‘ಅತ್ಥವಸಾ ಲಿಙ್ಗವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯಂ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇವಿದಂ ಪದದ್ವಯಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋಜನಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ವೇದನಾಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ। ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ। ಯಾವ ಹಿ ವೇದನಾಪಟಿಬದ್ಧಂ ಛನ್ದರಾಗಂ ನಪ್ಪಜಹತಿ, ತಾವಾಯಂ ಪುರಿಸೋ ವೇದನಾಯ ಅಲ್ಲೀನೋಯೇವ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಪನ ತಂ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತಿ, ತದಾಯಂ ಪುರಿಸೋ ವೇದನಾಯ ನಿಸ್ಸಟೋ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ವೇದನಾಯ ನಿಸ್ಸರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಬ್ಬಚನೇನ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನತ್ಥೇರೇನ –
‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ, ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಕೇಚಿ।
ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಸಬ್ಬೋ, ಸೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮಾ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪೮೫)।
ಕಾಮುಪಾದಾನಮೂಲಕತ್ತಾ ಸೇಸುಪಾದಾನಾನಂ ಪಹೀನೇ ಚ ಕಾಮುಪಾದಾನೇ ಉಪಾದಾನಸೇಸಾಭಾವತೋ ‘‘ವಿಗತಛನ್ದರಾಗತಾಯ ಅನುಪಾದಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏತೇನ ‘‘ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸತ್ಥಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ವಿಗತಛನ್ದರಾಗತಾಯ ಅನುಪಾದಾನೋ, ಅನುಪಾದಾನತ್ತಾ ಚ ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತೋತಿ। ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇತುಂ, ಸಮತ್ಥೇತುಂ ವಾ ‘‘ಯಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಉಪಾದಾನೇತಿ ಸೇಸುಪಾದಾನಮೂಲಭೂತೇ ಕಾಮುಪಾದಾನೇ। ತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ। ಅನುಪಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ, ಏತೇನ ‘‘ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಯ-ಕಾರಲೋಪೇನ ಸಮಾಸಭಾವಂ, ಬ್ಯಾಸಭಾವಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ।
೩೭. ‘‘ಇಮೇ ಖೋ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾಪುಟ್ಠಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಭಾವೇನ ನಿಗಮನವಚನಂ, ‘‘ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಪಜಾನನಮೇವ ಚ ಇಮ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯೇ ತೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮೇ…ಪೇ॰… ಅಪುಚ್ಛಿಂ, ಯೇಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮೇಹಿ…ಪೇ॰… ವದೇಯ್ಯುಂ, ತಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಪಜಾನಾತೀತಿ ಏವಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಇಮೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ…ಪೇ॰… ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪಿಣ್ಡತ್ಥದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ವೇದನಾನಂ, ಸಮುದಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ತಥಾಪಿ ಯಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಇಮಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಸಕಾರಣಂ ಸಗತಿಕಂ ಪಭೇದತೋ ವಿಭಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಪದಟ್ಠಾನೇನ ಚೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭೂಮಿಯಾ ಚ ತದೇವ ಪಾಕಟತರಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಏವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತದೇವ ನಿಯ್ಯಾತಿತ’’ನ್ತಿ, ನಿಗಮಿತಂ ನಿಟ್ಠಾಪಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಅನ್ತರಾತಿ ಪುಚ್ಛಿತವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಧಮ್ಮದಸ್ಸನವಚನಾನಮನ್ತರಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ವಿಭತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಪಜಾನನಾಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಠಮಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ।
ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದವಣ್ಣನಾ
೩೮. ‘‘ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ’’ತಿ ತದ್ಧಿತಪದಂ ಸಮಾಸಪದೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತೇಸು, ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚ ಏಕಚ್ಚಂ ಸಸ್ಸತಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತೋ, ವಾದೋ, ಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ ತದ್ಧಿತವಸೇನ, ಸಮಾಸವಸೇನ ಪನ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತೋ ವಾದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ। ಏಸ ನಯೋ ಏಕಚ್ಚಅಸಸ್ಸತಿಕಪದೇಪಿ। ನನು ಚ ‘‘ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಏಕಚ್ಚಅಸಸ್ಸತಿಕಭಾವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಸಿದ್ಧಮೇವಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಅತ್ಥತೋ, ಸದ್ದತೋ ಪನ ಅಸಿದ್ಧಮೇವ ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದತೋ ಪಾಕಟತರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಇಧ ಸಾವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ। ‘‘ಇಸ್ಸರೋ ನಿಚ್ಚೋ, ಅಞ್ಞೇ ಸತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಂಪವತ್ತವಾದಾ ಸತ್ತೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಇಸ್ಸರವಾದಾ। ತಥಾ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅಞ್ಞೇ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಂಪವತ್ತವಾದಾಪಿ। ‘‘ಪರಮಾಣವೋ ನಿಚ್ಚಾ, ದ್ವಿಅಣುಕಾದಯೋ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ (ವಿಸಿಸಿಕದಸ್ಸನೇ ಸತ್ತಮಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪಠಮಕಣ್ಡೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ) ಏವಂಪವತ್ತವಾದಾ ಸಙ್ಖಾರೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಕಾಣಾದಾ। ತಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಅನಿಚ್ಚಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (ನ್ಯಾಯದಸ್ಸನೇ, ವಿಸೇಸಿಕದಸ್ಸನೇ ಚ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ) ಏವಂಪವತ್ತವಾದಾಪಿ ಇಧಾತಿ ‘‘ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ವಾ ದೇಸನಾಯ। ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಾ, ದೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ವಾ ದೇಸನಾಞಾಣೇನ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ತಥಾ ಚೇವ ದೇಸಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಇಧ ಪುರಿಮಕಾ ತಯೋ ವಾದಾ ಸತ್ತವಸೇನ, ಚತುತ್ಥೋ ಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ದೇಸಿತೋ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ತೇಹಿ ಸಸ್ಸತಭಾವೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಾಥಾವಸಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಮತದಸ್ಸನವಸೇನ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಸ್ಸತಾಭಿಮತಂ ಅಸಙ್ಖತಮೇವಾತಿ ಲದ್ಧಿ। ತೇನೇವಾಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ…ಪೇ॰… ಠಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಸೇವ ನಿಚ್ಚಧುವಾದಿಭಾವೋ ಅನುಮ್ಮತ್ತಕೇನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಜಾನಿತುಂ, ಏತೇನ ಚ ‘‘ಉಪ್ಪಾದವಯಧುವತಾಯುತ್ತಾ ಸಭಾವಾ ಸಿಯಾ ನಿಚ್ಚಾ, ಸಿಯಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಸಿಯಾ
ತತ್ರಾಯಂ ಅಯುತ್ತತಾವಿಭಾವನಾ – ಯದಿ ಹಿ ‘‘ಯೇನ ಸಭಾವೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇನೇವ ಸಭಾವೇನ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಸಿಯಾ ಅನೇಕನ್ತವಾದೋ। ಅಥ ಅಞ್ಞೇನ, ನ ಸಿಯಾ ಅನೇಕನ್ತವಾದೋ। ನ ಚೇತ್ಥ ದೇಸನ್ತರಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ ವತ್ತುಂ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲೋಕಸಿದ್ಧತ್ತಾ, ವಿವಾದಾಭಾವತೋ ಚ। ಯೇ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣಘಟೇನ ಮಕುಟೇ ಕತೇ ಘಟಭಾವೋ ನಸ್ಸತಿ, ಮಕುಟಭಾವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸುವಣ್ಣಭಾವೋ ತಿಟ್ಠತಿಯೇವ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸಭಾವಾನಂ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನಸ್ಸತಿ, ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಭಾವೋ ಏವ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ಕಿಂ ತಂ ಸುವಣ್ಣಂ, ಯಂ ಘಟೇ, ಮಕುಟೇ ಚ ಅವಟ್ಠಿತಂ, ಯದಿ ರೂಪಾದಿ, ಸೋ ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅನಿಚ್ಚೋ। ಅಥ ರೂಪಾದಿಸಮೂಹೋ ಸಮ್ಮುತಿಮತ್ತಂ, ನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾ ವಾ ನತ್ಥಿತಾ ವಾ ನಿಚ್ಚತಾ ವಾ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನೇಕನ್ತವಾದೋ ನ ಸಿಯಾ। ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಿನೋ ಅಞ್ಞಥಾನಞ್ಞಥಾ ಚ ಪವತ್ತಿಯಂ ದೋಸೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಸಸ್ಸತವಾದವಿಚಾರಣಾಯಂ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚ ನ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚನವತ್ತಬ್ಬರೂಪೋ ಅತ್ತಾ, ಲೋಕೋ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಪರಿಜಾನನತೋ ಯಥಾ ನಿಚ್ಚಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ರೂಪಂ, ಯಥಾ ವಾ ದೀಪಾದಯೋ। ನ ಹಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಸಭಾವಾನಂ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚನವತ್ತಬ್ಬಸಭಾವತಾ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ಜೀವಸ್ಸ ಚ ನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ರೂಪಂ ಸಿಯಾತಿ, ಏವಂ ಸತ್ತಭಙ್ಗೋ ವಿಯ ಸೇಸಭಙ್ಗಾನಮ್ಪಿ ಅಸಮ್ಭವೋಯೇವಾತಿ ಸತ್ತಭಙ್ಗವಾದಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩೮)।
ನನು ಚ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಸ್ಸತಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ಅಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾದೇ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಸಸ್ಸತಭಾವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವಾವಬೋಧೋ ಏವ, ಅಥ ಏವಂವಾದೀನಂ ಕಥಂ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ ಸಿಯಾತಿ, ಕೋ ವಾ ಏವಮಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಸಸ್ಸತಭಾವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ? ಅಸಸ್ಸತೇಸುಯೇವ ಪನ
ಏತ್ಥಾಹ – ಪುರಿಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿಸಸ್ಸತವಾದೇ ಅಸಸ್ಸತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಗಹಣಂ ವಿಸೇಸತೋ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ ಭವತಿ। ಸಸ್ಸತಾನಂ ಪನ ‘‘ಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಗಾಹೋ ನ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ ಯಥಾಸಭಾವಗ್ಗಾಹಭಾವತೋ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ವಾದನ್ತರತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಇಧ ವಿಯ ಪುರಿಮೇಪಿ ಏಕಚ್ಚೇಸ್ವೇವ ಧಮ್ಮೇಸು ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹಸಮ್ಭವತೋತಿ, ವತ್ತಬ್ಬಾಯೇವ ಅಸಸ್ಸತೇಸ್ವೇವ ‘‘ಕೇಚಿದೇವ ಧಮ್ಮಾ ಸಸ್ಸತಾ, ಕೇಚಿ ಅಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಿಭಾಗಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಇಮಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ನನು ಚ ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಸಮುದಾಯನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಅಯಂ ಸಪ್ಪದೇಸಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೋ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ನಿಪ್ಪದೇಸಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೇ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತೀ? ತಥಾಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ವಾದೀ ತಬ್ಬಿಸಯವಿಸೇಸವಸೇನ ವಾದದ್ವಯಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞೇ ಏವ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾ, ಅಞ್ಞೇ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇವ ಸಸ್ಸತಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ಅಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ, ಏಕದೇಸಪರಿಗ್ಗಹೋ ಚ ವಾದದ್ವಯಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಯತ್ತೋಯೇವ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಅನೇಕವಿಧಸಮುಸ್ಸಯೇ, ಏಕವಿಧಸಮುಸ್ಸಯೇ ಚ ಖನ್ಧಪಬನ್ಧೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಭಾವತೋ ತಥಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಹಿ ಸಸ್ಸತವಾದೀ ಜಾತಿವಿಸೇಸವಸೇನ ನಾನಾವಿಧರೂಪಕಾಯಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇ ಏವ ಅರೂಪಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸೀ ಜಾತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಣೇನ, ಅನುಸ್ಸವಾದೀಹಿ ಚ ರೂಪಕಾಯಭೇದಗಹಣತೋ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತೋ ಚುತೋ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿ’’ನ್ತಿ, (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೮; ಪಾರಾ॰ ೧೨) ‘‘ಚವನ್ತಿ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೫; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೮; ಪಾರಾ॰ ೧೨) ಚ ಆದಿ। ವಿಸೇಸಲಾಭೀ ಪನ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕೋ ಅನುಪಧಾರಿತಭೇದಸಮುಸ್ಸಯೇ ಧಮ್ಮಪಬನ್ಧೇ ಸಸ್ಸತಾಕಾರಗಹಣೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಜನೇಸಿ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಖನ್ಧಸನ್ತಾನವಿಸಯತ್ತಾ ತದಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ। ತಥಾ ಹಿ ತೀಸುಪಿ ವಾದೇಸು ‘‘ತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ
೩೯. ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀವಿವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀಸಙ್ಖಾತಾನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಾನಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಪುನ ಸಂವಟ್ಟನತೋ, ಅದ್ಧಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಕಾಲಪರಿಯಾಯತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದೀಘಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಯನಂ ಪವತ್ತನಂ ಅಚ್ಚಯೋ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ, ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಚ ಅತ್ಥವಿಸೇಸವಾಚಕತ್ತಾ ಸಂ-ಸದ್ದೇನ ಯುತ್ತೋ ವಟ್ಟ-ಸದ್ದೋ ವಿನಾಸವಾಚೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿನಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ವತು-ಸದ್ದೋ ವಾ ಗತಿಯಮೇವ। ಸಙ್ಖಯತ್ಥಜೋತಕೇನ ಪನ ಸಂ-ಸದ್ದೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ತದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧನೇನ ವಿನಾಸತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿನಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಸಙ್ಖಯವಸೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಹಿ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥೋ, ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಟ-ಕಾರಾದೇಸೋ। ವಿಪತ್ತಿಕರಮಹಾಮೇಘಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತ್ತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಣುಸಹಗತೋಪಿ ಸಙ್ಖಾರೋ ನ ಹೋತಿ, ತಾವ ಲೋಕೋ ಸಂವಟ್ಟತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಪಥವೀಆದಿಭಾಜನಲೋಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ತದವಸೇಸಸ್ಸ ಬಾಹುಲ್ಲತೋ, ತದೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯೇ’’ತಿಆದಿನಾ। ಉಪರಿಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸೂತಿ ಆಭಸ್ಸರಭೂಮಿತೋ ಉಪರಿಭೂಮೀಸು। ಅಗ್ಗಿನಾ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತೇನೇವಾಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಆಭಸ್ಸರಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ತದೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ತಸ್ಸೇವ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತನತೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ವಾರನಿಯಮೋ –
‘‘ಸತ್ತಸತ್ತಗ್ಗಿನಾ ವಾರಾ, ಅಟ್ಠಮೇ ಅಟ್ಠಮೇ ದಕಾ।
ಚತುಸಟ್ಠಿ ಯದಾ ಪುಣ್ಣಾ, ಏಕೋ ವಾಯುವರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ॥ (ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವನೀಟೀಕಾಯ ಪಞ್ಚಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾಯಮ್ಪಿ)।
ಆರುಪ್ಪೇಸು ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೇನ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಸಂವಟ್ಟಮಾನಲೋಕಧಾತೂಹಿ ಅಞ್ಞಲೋಕಧಾತೂಸು ವಾತಿ ವಿಕಪ್ಪೇತಿ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಅಪಾಯಸತ್ತಾ ತದಾ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ಅಪಾಯೇಸು ದೀಘತರಾಯುಕಾನಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಮನುಸ್ಸಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಞ್ಚ ವಿನಾ ತದಾ ತೇಸಂ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಪಪತ್ತಿತೋ। ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋಪಿ ಹಿ ಸಂವಟ್ಠಮಾನೇ ಕಪ್ಪೇ ನಿರಯತೋ ನ ಮುಚ್ಚತಿ, ಪಿಟ್ಠಿಚಕ್ಕವಾಳೇಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೧೧) ವುತ್ತಂ। ಸತಿಪಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಮನಸಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಭಾವೇ ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ ಮನಸಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಮನೋಮಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ಯದೇವಂ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಮನೋಮಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಧಿಚಿತ್ತಭೂತೇನ ಅತಿಸಯಮನಸಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತೇಸುಯೇವ ಮನೋಮಯವೋಹಾರತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಝಾನ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಝಾನಮನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಮ್ಪಿ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ಮನೋಮಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನ ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬತಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವೇನ ಮನಸಾ ಏವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅವಧಾರಣಾಸಮ್ಭವತೋ। ನಿರುಳ್ಹೋವಾಯಂ ಲೋಕೇ ಮನೋಮಯವೋಹಾರೋ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತೇಸು। ತಥಾ ಹಿ ಅನ್ನಮಯೋ ಪಾನಮಯೋ ಮನೋಮಯೋ ಆನನ್ದಮಯೋ ವಿಞ್ಞಾಣಮಯೋತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಅತ್ತಾನಂ ವೇದವಾದಿನೋ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ। ಉಚ್ಛೇದವಾದೇಪಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ದಿಬ್ಬೋ ರೂಪೀ ಮನೋಮಯೋ’’ತಿ, (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮೭) ತೇ ಪನ ಝಾನಾನುಭಾವತೋ ಪೀತಿಭಕ್ಖಾ ಸಯಂಪಭಾ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪೀತಿ ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ, ತೇಸಂ ಅತ್ತನೋವ ಪಭಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋಭನಾ ವಾ ಠಾಯೀ ಸಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸುಭಟ್ಠಾಯಿನೋತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಉಕ್ಕಂಸೇನಾತಿ ಆಭಸ್ಸರೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪರಿತ್ತಾಭಾಪ್ಪಮಾಣಾಭಾ ಪನ ದ್ವೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಕಪ್ಪೇ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಅಟ್ಠ ಕಪ್ಪೇತಿ ಚತುನ್ನಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಾನಂ ಸಮುದಾಯಭೂತೇ ಅಟ್ಠ ಮಹಾಕಪ್ಪೇ।
೪೦. ವಿನಾಸವಾಚೀಯೇವ ವಟ್ಟ-ಸದ್ದೋ ಪಟಿಸೇಧಜೋತಕೇನ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಸಣ್ಠಾಹನತ್ಥಞಾಪಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಣ್ಠಾತೀ’’ತಿ, ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ವಾ ಧಾತೂನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ವಡ್ಢತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪತ್ತಿಮಹಾಮೇಘಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಥವೀಸನ್ಧಾರಕುದಕತಂಸನ್ಧಾರಕವಾಯುಆದೀನಂ ಸಮುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಯಾವ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋ, ತಾವ ಲೋಕೋ ವಿವಟ್ಟತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಕತಿಯಾತಿ ಸಭಾವೇನ, ತಸ್ಸ ‘‘ಸುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಥಾಸುಞ್ಞತಾಯ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನಂ ನತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ। ಪುರಿಮತರಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸತ್ತಾನಮನುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಭಾವೋ, ತೇನ ಯಥಾ ಏಕಚ್ಚಾನಿ ವಿಮಾನಾನಿ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನಂ ಛಡ್ಡಿತತ್ತಾ ಸುಞ್ಞಾನಿ, ನ ಏವಮಿದನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಕರಣಂ ಪಕತಿ, ತಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತೇನ ಯಥಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಬಲೇನ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಸ್ಸ ಪುರಿಮತರಂ, ಸಮಾನಕಾಲೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸತಾಯ ಭೂಮಿಪಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಭೂಮೀತಿ ಪನ ಪಾಠೇಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಭೂಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತ್ತಾ ಸಯಂ ಕಾರಕೋ। ಕಾರೇತಾ ಪರೇಸಂ ಆಣಾಪಕೋ। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೦೮) ವುತ್ತನಯೇನ, ಏತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಕಮಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೇ ಚ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಮ್ಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ। ಅಥ ವಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನಂ ವಿಪಚ್ಚನಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಕಾರೀಕಾರಕಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ। ಉತು ಸಮುಟ್ಠಾನಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ। ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಪಿ ಸಮಾಸವಸೇನ ಪಾಠೋ ಕಮ್ಮಸಹಾಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ವುತ್ತನಯೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಾಯಭೂತೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ಏವ ಉತು ತಥಾ, ಸೋವ ಸಮುಟ್ಠಾನಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಆನಾ। ರತನಭೂಮೀತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾನುಭಾವತೋ ‘‘ಪಕತೀ’’ತಿಆದಿ। ಪಕತಿನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠಾನೇತಿ ಪುರಿಮಕಪ್ಪೇಸು ಪುರಿಮಕಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠಾನೇ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮವಿಮಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಭೂಮಿಯಾ। ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸವಸೇನ ಚೇತಂ ಆಧಾರದ್ವಯಂ। ಕಥಂ ಪಣೀತಾಯ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಾ ಠಿತಾನಂ ಹೀನಾಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ, ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪಕತಿಯಾ ಸಭಾವೇನ ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಸಿತಟ್ಠಾನೇತಿ ವುತ್ಥಪುಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ। ತತೋ ಓತರನ್ತೀತಿ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿತೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಂ ಅಪಸಕ್ಕನ್ತಿ, ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪಾಯುಕೇತಿ ಯಂ ಉಳಾರಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತಸ್ಸ ಉಪಜ್ಜನಾರಹವಿಪಾಕಪಬನ್ಧತೋ ಅಪ್ಪಪರಿಮಾಣಾಯುಕೇ। ತಸ್ಸ ದೇವಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದೇವಲೋಕೇ, ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ। ಆಯುಪ್ಪಮಾಣೇನೇವಾತಿ ಪರಮಾಯುಪ್ಪಮಾಣೇನೇವ। ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಕಂ। ಅನ್ತರಾವ ಚವನ್ತೀತಿ ರಾಜಕೋಟ್ಠಾಗಾರೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತತಣ್ಡುಲನಾಳಿ ವಿಯ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯಾ ಹುತ್ವಾ ಸಕಕಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣೇನ ತಸ್ಸ ದೇವಲೋಕಸ್ಸ ಪರಮಾಯುಅನ್ತರಾ ಏವ ಚವನ್ತಿ।
ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಪರಮಾಯು ನಾಮ, ಕಥಂ ವಾ ತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಯೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವವಿಸೇಸೇ ವಿಪಾಕಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಠಿತಿಕಾಲನಿಯಮೋ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ತಾಸು ತಾಸು ಉಪಪತ್ತೀಸು ಯಥಾ ತಂತಂಉಪಪತ್ತಿನಿಸ್ಸಿತವಣ್ಣಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತನೇ ಸಮತ್ಥಂ, ಏವಂ ನಿಯತಾಯುಪರಿಚ್ಛೇದಾಸು ಉಪಪತ್ತೀಸು ಪರಿಚ್ಛೇದಾತಿಕ್ಕಮೇನ ವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತನೇ ಸಮತ್ಥಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಯುಪ್ಪಮಾಣೇನೇವ ಚವನ್ತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯಸಹಾಯೇಹಿ ಅನುಪಾಲಕಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಅತ್ಥತೋ ಪರಮಾಯುಕಸ್ಸ ಹೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಾನತಿಕ್ಕಮನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಕಮ್ಮಾವಸೇಸೇ ಠಾನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಬಲೇನ ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀ’’ತಿ। ‘‘ಆಯುಕ್ಖಯಾ ವಾ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯಾ ವಾ ಆಭಸ್ಸರಕಾಯಾ ಚವಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ ವಿಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಅಪ್ಪಮಾದವಗ್ಗೇ) ವುತ್ತಂ। ಕಪ್ಪಂ ವಾ ಉಪಡ್ಢಕಪ್ಪಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಚ ತಥಾರೂಪೋ ಕಾಲೋಯೇವ, ವಾ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಕಪ್ಪಸ್ಸ ತತಿಯಭಾಗಂ ವಾ ತತೋ ಊನಮಧಿಕಂ ವಾತಿ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ।
೪೧. ಅನಭಿರತೀತಿ ಏಕಕವಿಹಾರೇನ ಅನಭಿರಮಣಸಙ್ಖಾತಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಮಾಗಮಿಚ್ಛಾಯೇವ। ತತ್ಥ ‘‘ಏಕಕಸ್ಸ ದೀಘರತ್ತಂ ನಿವಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವಚನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪರಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಏವಮನ್ವಯಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನನು ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಾಸೋಧನವಸೇನ ಬ್ಯತಿರೇಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪಿಯವತ್ಥುವಿರಹೇನ, ಪಿಯವತ್ಥುಅಲಾಭೇನ ವಾ ಚಿತ್ತವಿಗ್ಘಾತೋ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾ, ಸಾ ಪನತ್ಥತೋ ದೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋವ, ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ। ಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನತ್ಥಿ ಝಾನಾನುಭಾವಪಹೀನತ್ತಾ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಾವತ್ಥಾಯ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನಾ ಫನ್ದನಾ ಏವ ಇಧ ಪರಿತಸ್ಸನಾ। ಸಾ ಹಿ ದೀಘರತ್ತಂ ಝಾನರತಿಯಾ ಠಿತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಾನಭಿರತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ‘‘ಅಹಂ ಮಮ’’ನ್ತಿ ಗಹಣಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣಭೂತಾ। ತೇನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾತಸ್ಸ ನಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿತಸ್ಸನಾಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೧) ನನು ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಇಮಂಯೇವ ಪಾಳಿಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸತ್ತಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾತಸ್ಸನಾ ನಾಮಾ’’ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಿತಸ್ಸನಾಯ ವಿಸುಂ ಉದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ತಣ್ಹಾತಸ್ಸನಮೇವ ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿತಸ್ಸನಾಯ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾತಿ ನ ದೋಸೋ। ಇದಾನಿ ಸಮಾನಸದ್ದವಚನೀಯಾನಂ ಅತ್ಥಾನಮುದ್ಧರಣಂ ಕತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಟಿಘಸಙ್ಖಾತೋ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೋ ಏವ ತಾಸತಸ್ಸನಾ। ಏವಮಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾರಹಂ। ‘‘ಜಾತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿ, (ವಿಭ॰ ೯೨೧) ತತ್ರಾಯಮತ್ಥಕಥಾ ಜಾತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಭಯನ್ತಿ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಭಯಂ। ಭಯಾನಕನ್ತಿ ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ। ಛಮ್ಭಿತತ್ತನ್ತಿ ಭಯವಸೇನ ಗತ್ತಕಮ್ಪೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಹದಯಮಂಸಚಲನಂ। ಲೋಮಹಂಸೋತಿ ಲೋಮಾನಂ ಹಂಸನಂ, ಭಿತ್ತಿಯಂ ನಾಗದನ್ತಾನಮಿವ ಉದ್ಧಗ್ಗಭಾವೋ, ಇಮಿನಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಭಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಚೇತಸೋ ಉತ್ರಾಸೋತಿ ಸಭಾವತೋ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ। ಟೀಕಾಯಂ ಪನ ‘‘ಭಯಾನಕನ್ತಿ ಭೇರವಾರಮ್ಮಣನಿಮಿತ್ತಂ ಬಲವಭಯಂ, ತೇನ ಸರೀರಸ್ಸ ಥದ್ಧಭಾವೋ ಛಮ್ಭಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇತಿ ಏತ್ಥ ಪಯೋಗೇ ಅಯಂ ತಸ್ಸನಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿತಸ್ಸಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಚೇವ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಚ ಪರಿತಸ್ಸಿತೇನ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತಮೇವ ಚಲಿತಮೇವ ಕಮ್ಪಿತಮೇವಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೦೫-೧೧೭) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮತ್ಥಂ ವಕ್ಖತಿ। ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಾತಸ್ಸನಮನ್ತರೇನ ದಿಟ್ಠಿತಸ್ಸನಾಯೇವ ನಿಹಟಾತಿ। ‘‘ತೇಪೀ’’ತಿಆದಿ ಸೀಹೋಪಮಸುತ್ತನ್ತಪಾಳಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೩) ತತ್ಥ ತೇಪೀತಿ ದೀಘಾಯುಕಾ ದೇವಾಪಿ। ಭಯನ್ತಿ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಪರಿಚಿಣ್ಣನ್ತೇ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರತೋ ಭಾಯನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಭಯಞಾಣಂ। ಸಂವೇಗನ್ತಿ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಂ, ಓತ್ತಪ್ಪಮೇವ ವಾ। ಸನ್ತಾಸನ್ತಿ ಆದೀನವನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಸನ್ತಾಸನಞಾಣಂ। ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನೇವ।
ಸಹಬ್ಯತನ್ತಿ ಸಹಾಯಭಾವಮಿಚ್ಛೇವ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಹಬ್ಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಹಾಯತ್ಥೇ ಪವತ್ತನತೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಹ ಬ್ಯಾಯತಿ ಪವತ್ತತಿ, ದೋಸಂ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತೀತಿ ಸಹಬ್ಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಹಬ್ಯತಾ। ಸಹಾಯಭಾವೋ ಪನ ಸಹಭಾವೋಯೇವ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಹಭಾವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಸಾಧನಸಮವಾಯತ್ಥೋ ವಾ ಸಹ-ಸದ್ದೋ ಅಧಿಕಿಚ್ಚಪದೇ ಅಧಿಸದ್ದೋ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಸಹ ಏಕತೋ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಹಬ್ಯಂ ಯಥಾ ‘‘ದಾಸಬ್ಯ’’ನ್ತಿ ತದೇವ ಸಹಬ್ಯತಾ, ಸಕತ್ಥವುತ್ತಿವಸೇನ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಹಭಾವ’’ನ್ತಿ। ಅಪಿಚ ಸಹ ವಾತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಹವೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಹಬ್ಯಂ ಯಥಾ ‘‘ವೀರಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿ, ತದೇವ ಸಹಬ್ಯತಾತಿ ಏವಂ ವಿಮಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿ॰ ವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೭೨) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೨. ಇಮೇ ಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾತಿ ಸೇಸೋ। ಅಭಿಭವನಾ ಚೇತ್ಥ ಪಾಪಸಭಾವೇನ ಜೇಟ್ಠಭಾವೇನ ‘‘ತೇ ಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಮಞ್ಞನಾಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜೇಟ್ಠಕೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ। ಅಞ್ಞದತ್ಥೂತಿ ದಸ್ಸನೇ ಅನ್ತರಾಯಾಭಾವವಚನೇನ, ದಸೋತಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸನೇಯ್ಯವಿಸೇಸಪರಿಗ್ಗಹಾಭಾವೇನ ಚ ಅನಾವರಣದಸ್ಸಾವಿತಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ದಸ್ಸನೇಯ್ಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ಹಿ ಪದೇಸಭೂತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ದಿಕ್ಖಿತೋ ನ ವಸವತ್ತೀ। ‘‘ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿ ಚೇತ್ಥ ಭಾಜನಲೋಕವಸೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಕಥನಂ। ಸಜಿತಾತಿ ರಚಿತಾ, ವಿಭಜಿತಾ ವಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ತ್ವಂ ಖತ್ತಿಯೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯಾತಿ ಸಮಾಚಿಣ್ಣಪಞ್ಚವಿಧವಸಿಭಾವತೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಭೂತಭಬ್ಯೇಸು। ಅನ್ತೋವತ್ಥಿಮ್ಹೀತಿ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭಾಸಯೇ। ಪಠಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ। ದುತಿಯತೋತಿ ಪಠಮಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ। ಪಠಮಇರಿಯಾಪಥೇತಿ ಯೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ। ಇತಿ ಅತೀತವಸೇನ, ಭೂತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನವಸೇನ ಚ ಭಬ್ಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಟೀಕಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೨) ಪನ ಭಬ್ಯ-ಸದ್ದತ್ಥೋ ಅನಾಗತವಸೇನಾಪಿ ವುತ್ತೋ। ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಹಿ ಭೂತಾ। ಭವನ್ತಿ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ಭಬ್ಯಾ ತಬ್ಬಾನೀಯಾ ವಿಯ ಣ್ಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕತ್ತರಿಪಿ ಪವತ್ತನತೋ।
‘‘ಇಸ್ಸರೋ ಕತ್ತಾ ನಿಮ್ಮಾತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ಪುನ ‘‘ಮಯಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ನಿಮ್ಮಿತಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಕಿಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಾನಿ ಕಾರಣವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ [ಕಾರಣತೋ (ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ)] ಕಾರಣವಸೇನ ಸಾಧೇತುಕಾಮತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಕರಣತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನನು ಚೇಸ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅನವಟ್ಠಿತದಸ್ಸನತ್ತಾ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಪುರಿಮತರಜಾತಿಪರಿಚಿತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿವಸೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತಪಟಿಬದ್ಧೇನ ಸತ್ತನಿಮ್ಮಾನೇನ ವಿಪಲ್ಲಟ್ಠೋ ‘‘ಮಯಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ನಿಮ್ಮಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಸ್ಸರಕುತ್ತದಸ್ಸನಂ ಪಕ್ಖನ್ದಮಾನೋ ಅಭಿನಿವಿಸನವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ನ ಪನ ಪತಿಟ್ಠಾಪನವಸೇನ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಕಾರಣವಸೇನ ಸಾಧೇತುಕಾಮೋ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ನ ಚೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ಏವಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತಥಾಅಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಪರೇಸಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಕ್ಕಮೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸೋ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಜಾತೋ, ನ ತು ಅಭಿನಿವಿಸನಮತ್ತೇನ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಮನಸೋ ಪಣಿಧೀತಿ ಮನಸೋ ಪತ್ಥನಾ, ತಥಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಇತ್ಥಭಾವನ್ತಿ ಇದಪ್ಪಕಾರಭಾವಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಪಕಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಭಾವೋಯೇವಿಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಭಾವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಪಕಾರೋ ಇತ್ಥಂ, ತಸ್ಸ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ಕೇವಲನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಸುದ್ಧಂ। ಮಞ್ಞನಾಮತ್ತೇನೇವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾಮತ್ತೇನೇವ, ನ ಅಧಿಮಾನವಸೇನ। ವಙ್ಕಛಿದ್ದೇನ ವಙ್ಕಆಣೀ ವಿಯ ಓನಮಿತ್ವಾ ವಙ್ಕಲದ್ಧಿಕೇನ ವಙ್ಕಲದ್ಧಿಕಾ ಓನಮಿತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪಾದಮೂಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂಪಕ್ಖಕಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ಚ ದೇವಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಸಮನನ್ತರಂ ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಗತಿಯಾ ಚವಿತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ನಾಮ ಕಮ್ಮುನಾ ಇಧೂಪಪನ್ನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಹೋತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಏವಂ ಮಞ್ಞನಾ ಸಿಯಾತಿ? ಪುರಿಮಜಾತೀಸು ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣೇ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿವಿಟ್ಠಜ್ಝಾಸಯಾನಮೇವ ತಥಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ। ತಾದಿಸಾನಮೇವ ಹಿ ತಥಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ
೪೩. ಈಸತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಈಸೋ, ಮಹನ್ತೋ ಈಸೋ ಮಹೇಸೋ, ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಮಹೇಸತಾಯ ಪರೇಹಿ ‘‘ಮಹೇಸೋ’’ ಇತಿ ಅಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಮಹೇಸಕ್ಖೋ, ಮಹೇಸಕ್ಖಾನಂ ಅತಿಸಯೇನ ಮಹೇಸಕ್ಖೋತಿ ಮಹೇಸಕ್ಖತರೋತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನ ಮಹೇಸಕ್ಖತರಭಾವೋ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಪರಿವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಸ್ಸರಿಯಪರಿವಾರವಸೇನ ಮಹಾಯಸತರೋ’’ತಿ।
೪೪. ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅನುಯೋಗೇನಾಹ ‘‘ಸೋ ತತೋ’’ತಿಆದಿ, ತೇನ ‘‘ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಇಧಾಗಮನಮೇವ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇಧೇವ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಏವ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಗಚ್ಛತಿ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ಠಾನಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಯಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಸತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಕಾರಣತ್ಥೇ ವಾ ಏಸ ನಿಪಾತೋ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ, ಯೇನ ಠಾನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ ವಾ ಏತಂ। ‘‘ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ಇತ್ಥತ್ತಸ್ಸ ಆಗಮನಸಙ್ಖಾತಂ ಠಾನಂ, ತದೇತಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನ ಸೋ ಪಬ್ಬಜತಿ, ಚೇತೋಸಮಾಧಿಂ ಫುಸತಿ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸತೀತಿ ಏತೇಸುಪಿ ಪದೇಸು। ‘‘ಠಾನಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಾನಿ ಪದಾನಿ ‘‘ಪಬ್ಬಜತೀ’’ತಿಆದೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಗಾರಂ, ಗೇಹಂ, ಅಗಾರಸ್ಸ ಹಿತಂ ಆಗಾರಿಯಂ, ಕಸಿಗೋರಕ್ಖಾದಿಕಮ್ಮಂ, ತಮೇತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಅನಾಗಾರಿಯಂ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅಗಾರಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಪ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಜ-ಸದ್ದೋ ಉಪಸಙ್ಕಮನೇತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಪರನ್ತಿ ‘‘ಸರಿತು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಅಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಅಪಸ್ಸನಹೇತು, ಪಸ್ಸಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಮಾನ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಹಿ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಸಾಮತ್ಥಿಯತ್ಥೋ। ಸದಾಭಾವತೋತಿ ಸಬ್ಬದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ಜರಾವಸೇನಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಮರಣವಸೇನಾಪೀತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ।
೪೫. ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿನೋತಿ ಕತ್ತುವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ, ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾತಿ ಪನ ಸಕತ್ಥವುತ್ತಿವಸೇನ, ಸದ್ದಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪನ ಅತ್ಥಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖಿಡ್ಡಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಕಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಇ-ಕಾರಾಗಮವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಪದುಸ್ಸನಂ ವಾ ಪದೋಸೋ, ಖಿಡ್ಡಾಯ ಪದೋಸೋ ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸೋ, ಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾ। ‘‘ಪದೂಸಿಕಾತಿಪಿ ಪಾಳಿಂ ಲಿಖನ್ತೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞನಿಕಾಯಿಕಾನಂ ಪಮಾದಲೇಖತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ವೇಲಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿವೇಲಂ, ತಂ। ಭಾವನಪುಂಸಕಞ್ಚೇತಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅತಿಚಿರ’’ನ್ತಿ, ಆಹಾರೂಪಭೋಗಕಾಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ರತಿಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಹಸ್ಸಖಿಡ್ಡಾ-ಸದ್ದೇಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಹಸ್ಸಖಿಡ್ಡಾಸು ರತಿಧಮ್ಮೋ ರಮಣಸಭಾವೋ’’ತಿ। ಹಸನಂ ಹಸ್ಸೋ, ಕೇಳಿಹಸ್ಸೋ। ಖೇಡನಂ ಕೀಳನಂ ಖಿಡ್ಡಾ, ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಕೀಳಾ। ಅನುಯೋಗವಸೇನ ತಂಸಮಾಪನ್ನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹಸ್ಸರತಿಧಮ್ಮಞ್ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಕೀಳಾ ಯೇಸಂ ತೇ ಕೇಳಿನೋ, ತೇಸಂ ಹಸ್ಸೋ ತಥಾ। ಕೀಳಾಹಸ್ಸಪಯೋಗೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸುಖಞ್ಚೇತ್ಥ ಕೇಳಿಹಸ್ಸಸುಖಂ। ತದವಸಿಟ್ಠಕೀಳಾಪಯೋಗೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಕೀಳಾಸುಖಂ।
‘‘ತೇ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವಿತ್ಥಾರದಸ್ಸನಂ। ಕಿರ-ಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಜೋತಕೋಯೇವ, ನ ತು ಅನುಸ್ಸವನಾರುಚಿಯಾದಿಜೋತಕೋ ತಥಾಯೇವ ಪಾಳಿಯಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಸಿರಿವಿಭವೇನಾತಿ ಸರೀರಸೋಭಗ್ಗಾದಿಸಿರಿಯಾ, ಪರಿವಾರಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ। ನಕ್ಖತ್ತನ್ತಿ ಛಣಂ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ನಕ್ಖತ್ತಯೋಗೇನ ಕತತ್ತಾ ತಥಾಯೋಗೋ ವಾ ಹೋತು, ಮಾ ವಾ, ನಕ್ಖತ್ತಮಿಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಆಹಾರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕೋ ದೇವಾನಮಾಹಾರೋ, ಕಾ ಚ ತೇಸಮಾಹಾರವೇಲಾತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ ಸುಧಾಹಾರೋ। ದ್ವಾದಸಪಾಪಧಮ್ಮವಿಗ್ಘಾತೇನ ಸುಧಾಭೋಜನಜಾತಕೇ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಸಙ್ಖೂಪಮಂ ಸೇತ’ಮತುಲ್ಯದಸ್ಸನಂ,
ಸುಚಿಂ ಸುಗನ್ಧಂ ಪಿಯರೂಪ’ಮಬ್ಭುತಂ।
ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ಮಮ ಜಾತು ಚಕ್ಖುಭಿ,
ಕಾ ದೇವತಾ ಪಾಣಿಸು ಕಿಂ ಸುಧೋ’ದಹೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೨.೨೧.೨೨೭)।
‘‘ಭುತ್ತಾ ಚ ಸಾ ದ್ವಾದಸಹನ್ತಿ ಪಾಪಕೇ,
ಖುದ್ದಂ ಪಿಪಾಸಂ ಅರತಿಂ ದರಕ್ಲಮಂ।
ಕೋಧೂಪನಾಹಞ್ಚ ವಿವಾದಪೇಸುಣಂ,
ಸೀತುಣ್ಹ ತನ್ದಿಞ್ಚ ರಸುತ್ತಮಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಚ॥ (ಜಾ॰ ೨.೨೧.೨೨೯)।
ಸಾ ಚ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ಉಪರಿಮಾನಂ ಉಪರಿಮಾನಂ ಪಣೀತತಮಾ ಹೋತಿ, ತಂ ಯಥಾಸಕಂ ಪರಿಮಿತದಿವಸವಸೇನ ಬಿಳಾರಪದ-ಸದ್ದೋ ಸುವಣ್ಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ವಾಚಕೋ। ಪಮಾಣತೋ ಪನ ಉದುಮ್ಬರಫಲಪ್ಪಮಾಣಂ, ಯಂ ಪಾಣಿತಲಂ ಕಬಳಗ್ಗಹನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಮಧುಕೋಸೇ –
‘‘ಪಾಣಿರಕ್ಖೋ ಪಿಚು ಚಾಪಿ, ಸುವಣ್ಣಕಮುದುಮ್ಬರಂ।
ಬಿಳಾರಪದಕಂ ಪಾಣಿ-ತಲಂ ತಂ ಕಬಳಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ॥
‘‘ನಿರನ್ತರಂ ಖಾದನ್ತಾಪಿ ಪಿವನ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಏವಂ ನಿಯಮವಸೇನ ತಥಾ ಖಾದನಪಿವನಾನಮನಿಯಮಭಾವತೋ। ಕಮ್ಮಜತೇಜಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ ಉಳಾರಪುಞ್ಞನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ, ಉಳಾರಗರುಸಿನಿದ್ಧಸುಧಾಹಾರಜೀರಣತೋ ಚ। ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ಮನ್ದಭಾವೋ ಪನ ಸುಖುಮಾಲಭಾವತೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ಭಗವಾ ಇನ್ದಸಾಲಗುಹಾಯಂ ಪಕತಿಪಥವಿಯಂ ಪತಿಆತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ಸಕ್ಕಂ ದೇವರಾಜಾನಂ ‘‘ಓಳಾರಿಕಂ ಕಾಯಂ ಅಧಿಟ್ಠೇಹೀ’’ತಿ ಅವೋಚ। ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪನ ಕಮ್ಮಜತೇಜಸ್ಸ ಮನ್ದಭಾವೋ, ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ ಚ ವುತ್ತವಿಪರೀತೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕರಜಕಾಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸರೀರಂ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತೋ। ರಜೋ ಕರಜೋ, ಕಿಂ ತಂ? ಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಂ। ತಞ್ಹಿ ‘‘ರಾಗೋ ರಜೋ ನ ಚ ಪನ ರೇಣು ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೨೦೯; ಚೂಳನಿ॰ ೭೪) ಏವಂ ವುತ್ತರಾಗರಜಫಲತ್ತಾ ಸರೀರವಾಚಕೇನ ಕ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಕಾರಣವೋಹಾರೇನ ‘‘ಕರಜೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನ ಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಸಙ್ಖಾತೇನ ಕರಜೇನ ಸಮ್ಭೂತೋ ಕಾಯೋ ಕರಜಕಾಯೋತಿ ಆಚರಿಯಾ। ತಥಾ ಹಿ ಕಾಯೋ ಮಾತಾಪೇತ್ತಿಕಸಮ್ಭವೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಮಹಾಅಸ್ಸಪೂರಸುತ್ತನ್ತಟೀಕಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕರೀಯತಿ ಗಬ್ಭಾಸಯೇ ಖಿಪೀಯತೀತಿ ಕರೋ, ಸಮ್ಭವೋ, ಕರತೋ ಜಾತೋತಿ ಕರಜೋ, ಮಾತಾಪೇತ್ತಿಕಸಮ್ಭವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಾತುಆದೀನಂ ಸಣ್ಠಾಪನವಸೇನ ಕರತೋ ಹತ್ಥತೋ ಜಾತೋತಿ ಕರಜೋತಿ ಅಪರೇ। ಉಭಯಥಾಪಿ ಕರಜಕಾಯನ್ತಿ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಮಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕರೋತಿ ಪುತ್ತೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಕರೋ, ಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಂ, ತೇನ ಜಾತೋ ಕರಜೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ಅಸಮ್ಭೂತೋಪಿ ಚ ದೇವಾದೀನಂ ಕಾಯೋ ತಬ್ಬೋಹಾರೇನ ‘‘ಕರಜಕಾಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಪೂತಿಕಾಯೋ, ಜರಸಿಙ್ಗಾಲೋ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ। ಅಚ್ಛಯಾಗು ನಾಮ ಪಸನ್ನಾ ಅಕಸಟಾ ಯಾಗು। ವತ್ಥುನ್ತಿ ಕರಜಕಾಯಂ। ಏಕಂ ಆಹಾರವೇಲನ್ತಿ ಏಕದಿವಸಮತ್ತಂ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮತೇನ ಪನ ಸತ್ತಾಹಂ।
ಏವಂ ಅನ್ವಯತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಮಾವಸೇನಪಿ ತಮಾವಿಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ತಪಾಸಾಣೇತಿ ಅಚ್ಚುಣ್ಹಪಾಸಾಣೇ। ರತ್ತಸೇತಪದುಮತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಉಪ್ಪಲಂ। ಅಕಥಾಯನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ‘‘ದೇವಾನ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ, ದೇವಾನಂ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ಕರಜಂ ಮನ್ದನ್ತಿ ವಾ ಕಮ್ಮಜತೇಜಕರಜಕಾಯಾನಂ ಬಲವಮನ್ದತಾಸಙ್ಖಾತ ಕಾರಣಸಾಮಞ್ಞೇನ। ತದೇತಞ್ಹಿ ಕಾರಣಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ದೇವಾನಂ ಸಮಾನಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದೇವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಬಳೀಕಾರಭೂತಂ ಸುಧಾಹಾರಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತೀತಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೂಪಜೀವಿನೋ। ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ। ‘‘ಖಿಡ್ಡಾಪದುಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ಹೇತೇ ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ‘‘ತೇಯೇವ ಚವನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸಾನನ್ತರೇ ಪಠಿತಬ್ಬೋ ತದನುಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥಾನುಸನ್ಧಿ – ಯದಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏವಂ ಕರೋನ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾ ಚವೇಯ್ಯುಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾ’’ತಿ ನಾಮವಿಸೇಸೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾತಿ? ವಿಚಾರಣಾಯ ಏವಮಾಹಾತಿ, ಏತೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ದೇವಾ ಏವಂ ಚವನ್ತಾಪಿ ಖಿಡ್ಡಾಯ ಪದುಸ್ಸನಸಭಾವಮತ್ತಂ ಪತಿ ನಾಮವಿಸೇಸೇನ
೪೭-೪೮. ಮನೋಪದೋಸಿನೋತಿ ಕತ್ತುವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ, ಮನೋಪದೋಸಿಕಾತಿ ಚ ಸಕತ್ಥವುತ್ತಿವಸೇನ, ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಮನೋಪದೋಸಕಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಇ-ಕಾರಾಗಮವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಮನೇನಾತಿ ಇಸ್ಸಾಪಕತತ್ತಾ ಪದುಟ್ಠೇನ ಮನಸಾ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಉಸೂಯನವಸೇನ ಮನಸಾ ಪದೋಸೋ ಮನೋಪದೋಸೋ, ವಿನಾಸಭೂತೋ ಸೋ ಏತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಮನೋಪದೋಸಿಕಾತಿ। ‘‘ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮ್ಹಿ ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತಾ ಕಿಲನ್ತಕಾಯಾ ಕಿಲನ್ತಚಿತ್ತಾ ತೇ ದೇವಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚವನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ಏತೇ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ’’ತಿ ಆಹ। ಮನೇನ ಪದುಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ಹೇತೇ ಮನೋಪದೋಸಿಕಾತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ತೇಸು ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವಿತ್ಥಾರೋ। ರಥೇನ ವೀಥಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನಸಮ್ಭವತೋ। ಏತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ಉದ್ಧುಮಾತೋ ವಿಯಾತಿ ಪೀತಿಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ ಉನ್ನತೋ ವಿಯ। ಭಿಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಯಾತಿ ತಾಯ ಭಿಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಯ, ಪೀತಿಯಾ ವಾ ಕತ್ತುಭೂತಾಯ ಭಞ್ಜಿತೋ ವಿಯ। ಕುದ್ಧಾ ನಾಮ ಸುವಿಜಾನನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುದ್ಧಭಾವಮಸ್ಸ ಞತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಕುದ್ಧೋ ರಕ್ಖತೀತಿ ಕುದ್ಧಸ್ಸ ಸೋ ಕೋಧೋ ಇತರಸ್ಮಿಂ ಅಕುಜ್ಝನ್ತೇ ಅನುಪಾದಾನೋ ಚೇವ ಏಕವಾರಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಸೇವನೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಚಾವೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಉದಕನ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುದ್ಧೋ ಇತರಂ ಚವನತೋ ರಕ್ಖತಿ। ಉಭೋಸು ಪನ ಕುದ್ಧೇಸು ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮ್ಹಿ ಪರಿವಡ್ಢನವಸೇನ ತಿಖಿಣಸಮುದಾಚಾರೋ ನಿಸ್ಸಯದಹನರಸೋ ಕೋಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಹದಯವತ್ಥುಂ ನಿದಹನ್ತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಾಲಕರಜಕಾಯಂ ವಿನಾಸೇತಿ, ತತೋ ಸಕಲೋಪಿ ಅತ್ತಭಾವೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ‘‘ಉಭೋಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಚಾಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮ್ಹಿ ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತಾ ಕಿಲನ್ತಕಾಯಾ ಕಿಲನ್ತಚಿತ್ತಾ ತೇ ದೇವಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚವನ್ತೀ’’ತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಕೋಧೋ ಇತರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಕೋಧೋ ಇತರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕೋಧಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಪರಿವಡ್ಢನಾಯ ಏವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಚವನಾಯ ನಿಸ್ಸಯದಹನರಸೇನ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಕೋಧೇನ ಹದಯವತ್ಥುಂ ನಿದಹನ್ತೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಾಲಸ್ಸ ಕನ್ದನ್ತಾನಂಯೇವ ಓರೋಧಾನನ್ತಿ ಅನಾದರತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮತಾತಿ ಅಯಂ ತೇಸಂ ಕರಜಕಾಯಮನ್ದತಾಯ, ತಥಾಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಚ ಕೋಧಸ್ಸ ಬಲವತಾಯ ಠಾನಸೋ ಚವನಭಾವೋ ಏತೇಸು ದೇವೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೯-೫೨. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಭೇದಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ, ಅನ್ತೇ ಚ ಅದಸ್ಸನೂಪಗಮನತೋ ವಿನಾಸಂ ಪಸ್ಸತಿ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಭೇದಸ್ಸ। ಪಚ್ಚಯಂ ದತ್ವಾತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿಂ ದತ್ವಾ, ಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಬಲವತರಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಬಲವತರನ್ತಿ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲಹುತರಭೇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ರೂಪೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭೇದಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನ್ತಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ವಿಯ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಭಾವಪಕ್ಖೋ ಬಲವತರೋ ಪಾಕಟೋವ ಹೋತಿ, ನ ಅಭಾವಪಕ್ಖೋತಿ ಇದಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಯಞ್ಚತ್ಥೋ ಅಲಾಭಚಕ್ಕನಿದಸ್ಸನೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಕ್ಕೀವಾದೀ ನಾನತ್ತನಯಸ್ಸ ದುರವಧಾನತಾಯ, ಏಕತ್ತನಯಸ್ಸ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಯದೇವಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಏವರೂಪೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಅಯಂ ಮೇ ಅತ್ತಾ ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಜನೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ‘‘ಸೋ ತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಹ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತಿ।
ಅನ್ತಾನನ್ತವಾದವಣ್ಣನಾ
೫೩. ಅನ್ತಾನನ್ತಸಹಚರಿತೋ ವಾದೋ ಅನ್ತಾನನ್ತೋ ಯಥಾ ‘‘ಕುನ್ತಾ ಪಚರನ್ತೀ’’ತಿ, ಅನ್ತಾನನ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ, ಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನ್ತಾನನ್ತವಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತನಯೇನ ಅನ್ತಾನನ್ತಸಹಚರಿತೋ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ವಾ, ಅನ್ತಾನನ್ತೇಸು ವಾ ಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅನ್ತಾನನ್ತವಾದಾ। ಇದಾನಿ ‘‘ಅನ್ತವಾ ಅಯಂ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಪಾಠಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಅನ್ತಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಮತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಅನ್ತೋ, ಮರಿಯಾದಾ ಅನನ್ತೋ। ಅನ್ತೋ ಚ ಅನನ್ತೋ ಚ ಅನ್ತಾನನ್ತೋ ಚ ನೇವನ್ತನಾನನ್ತೋ ಚ ಅನ್ತಾನನ್ತೋ ತ್ವೇವ ವುತ್ತೋ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ, ಏಕಸೇಸೇನವಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧; ಉದಾ॰ ೧) ವಿಯ। ಚತುತ್ಥಪದಞ್ಹೇತ್ಥ ತತಿಯಪದೇನ ಸಮಾನತ್ಥನ್ತಿ ಅನ್ತಾನನ್ತಪದೇನೇವ ಯಥಾವುತ್ತನಯದ್ವಯೇನ ಚತುಧಾ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಕಸ್ಸ ಪನಾಯಂ ಅನ್ತಾನನ್ತೋತಿ? ಲೋಕೀಯತಿ ಸಂಸಾರನಿಸ್ಸರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇಹಿ ಅವಪಸ್ಸೀಯತಿ, ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ತೇಹಿ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಿ, ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ। ತೇನಾಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನ್ತಾನನ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ। ಕೋ ಪನೇಸೋ ಅತ್ತಾತಿ? ಝಾನವಿಸಯಭೂತಂ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಂ, ಅಪರಿಯನ್ತಂ ವಾ ವಡ್ಢನವಸೇನ, ತದನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ಚ ತತ್ಥ ಲೋಕಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ, ತಥಾ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತಂ ‘ಲೋಕೋ’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೫೪-೬೦) ಕೇಚಿ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಝಾನಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ ಇಧ ಅತ್ತಾ, ಲೋಕೋತಿ ಚ ಗಹಿತಾ’’ತಿ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಯುತ್ತಂ ತಾವ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವಾದೀನಂ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕತ್ತಂ ಅನ್ತಞ್ಚ ಅನನ್ತಞ್ಚ ಅನ್ತಾನನ್ತಞ್ಚ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತವಾದತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪನ ತಕ್ಕಿಕಸ್ಸ ತದುಭಯಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ಪವತ್ತವಾದತ್ತಾ ಕಥಂ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕತ್ತನ್ತಿ? ತದುಭಯಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ಪವತ್ತವಾದತ್ತಾ ಏವ। ಅನ್ತಾನನ್ತಪಟಿಸೇಧನವಾದೋಪಿ ಹಿ ಸೋ ಅನ್ತಾನನ್ತವಿಸಯೋಯೇವ ತಮಾರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಏತದತ್ಥಮೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನ್ತಂ ವಾ ಅನ್ತನ್ತಂ ವಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಂ ವಾ ನೇವನ್ತಾನಾನನ್ತಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತವಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ತತಿಯವಾದೇ ದೇಸಪಭೇದವಸೇನ ಏಕಸ್ಸೇವ ಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತವತಾ, ಅನನ್ತವತಾ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಮೇತ್ಥ ತಕ್ಕೀವಾದೇಪಿ ಕಾಲಪಭೇದವಸೇನ ಏಕಸ್ಸೇವ ತದುಭಯಸಮ್ಭವತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಸೇಧೇನ ತದುಭಯಞ್ಞೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಚ ಪಟಿಸೇಧಾನಂ ಪರಿಯುದಾಸತಾ। ಕಥಂ? ಅನ್ತವನ್ತಪಟಿಸೇಧೇನ ಹಿ ಅನನ್ತವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಅನನ್ತವನ್ತಪಟಿಸೇಧೇನ ಚ ಅನ್ತವಾ। ದ್ವಿಪಟಿಸೇಧೋ ಹಿ ಪಕತಿಯತ್ಥಞಾಪಕೋ। ಇತಿ ಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ಅನ್ತಾನನ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಉಭಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯುತ್ತೋಯೇವ ತಬ್ಬಿಸಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸಾಪಿ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಭಾವೋತಿ। ಯದೇವಂ ಸೋ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕವಾದಭಾವತೋ ತತಿಯವಾದಸಮವರೋಧೇಯೇವ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ಕಾಲಪಭೇದಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ದೇಸಪಭೇದವಸೇನ ಹಿ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕೋ ತತಿಯವಾದೀ ವಿಯ ಪಚ್ಛಿಮೋಪಿ
ಕೇಚಿ ಪನ ಯದಿ ಪನಾಯಂ ಅತ್ತಾ ಅನ್ತವಾ, ಏವಂ ಸತಿ ದೂರದೇಸೇ ಉಪಪಜ್ಜನಾನುಸ್ಸರಣಾದಿಕಿಚ್ಚನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಸಿಯಾ। ಅಥ ಅನನ್ತವಾ, ಏವಞ್ಚ ಇಧ ಠಿತಸ್ಸೇವ ದೇವಲೋಕನಿರಯಾದೀಸು ಸುಖದುಕ್ಖಾನುಭವನಂ ಸಿಯಾ। ಸಚೇ ಪನ ಅನ್ತವಾ ಚೇವ ಅನನ್ತವಾ ಚ, ಏವಮ್ಪಿ ತದುಭಯದೋಸಸಮಾಯೋಗೋ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನ್ತವಾ, ಅನನ್ತವಾ’’ತಿ ಚ ಅಬ್ಯಾಕರಣೀಯೋ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಂ ತಕ್ಕನವಸೇನ ಚತುತ್ಥವಾದಪ್ಪವತ್ತಿಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಯದಿ ಪನೇಸ ವುತ್ತನಯೇನ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಯೇ ತೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಏವಮಾಹಂಸು ‘ಅನ್ತವಾ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಪರಿವಟುಮೋ’ತಿ, ತೇಸಂ ಮುಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೫೭) ತಸ್ಸ ಪುರಿಮವಾದತ್ತಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಪುರಿಮವಾದತ್ತಯಸ್ಸ ತೇನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಕಾರವಿಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ಕಾರಣೇನ ತಥಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಪನ ತಸ್ಸ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕತ್ತಾಭಾವೇನ, ನ ಚ ಪರಿಯನ್ತರಹಿತದಿಟ್ಠಿವಾಚಾಹಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ, ಅವಸ್ಸಞ್ಚೇತಂ ಏವಮೇವ ಞಾತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹೇಸ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖಞ್ಞೇವ ಭಜೇಯ್ಯ ಚತುತ್ಥವಾದೋ। ನ ಹಿ ಅನ್ತತಾಅನನ್ತತಾತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಪಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ತಕ್ಕೀವಾದೀ ಚ ಯುತ್ತಿಮಗ್ಗಕೋಯೇವ। ಕಾಲಭೇದವಸೇನ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ ತದುಭಯಂ ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ। ಭವತು ತಾವ ಪಚ್ಛಿಮವಾದೀದ್ವಯಸ್ಸ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ ಅನ್ತಾನನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಉಭಯವಿಸಯತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಾದಸ್ಸ। ಕಥಂ ಪನ ಪುರಿಮವಾದೀದ್ವಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ
೫೪-೬೦. ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತವಡ್ಢನಾಯ ‘‘ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ್ತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ। ಉದ್ಧಮಧೋ ಅವಡ್ಢೇತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ತಕ್ಕಯತೀತಿ ತಕ್ಕೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೪) ಸದ್ದತೋ, ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ತಕ್ಕೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೪) ಅತ್ಥತೋ ಚ ಸಸ್ಸತವಾದೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾನುಸಾರೇನಾತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಉಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಅನ್ತವನ್ತಾದಿನೋ ಅನುಸ್ಸರಣೇನ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅನುಸ್ಸುತಿತಕ್ಕೀಸುದ್ಧತಕ್ಕೀನಮ್ಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ದಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣೇನೇವ ‘‘ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦, ೧೯೪) ವಿಯ ಸುತಾದೀನಮ್ಪಿ ಗಹಿತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಅನ್ತವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಬ್ಬದಾಭಾವಪರಾಮಸನವಸೇನೇವ ಇಮೇಸಂ ವಾದಾನಂ ಪವತ್ತನತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸತ್ತೇವ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಸೇಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೯೭, ೯೮)।
ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪವಾದವಣ್ಣನಾ
೬೧. ನ ಮರತೀತಿ ‘‘ಏವಮೇವಾ’’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ನ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ಅನೇಕನ್ತಿಕಾಯೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪರಿಯನ್ತರಹಿತಾತಿ ಓಸಾನವಿಗತಾ, ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿವಿಧೋತಿ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೋ। ಖೇಪೋತಿ ಸಕವಾದೇನ ಪರವಾದಾನಂ ಖಿಪನಂ। ಕೋ ಪನೇಸೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ? ತಥಾಪವತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಧಾನೋ ತಾದಿಸಾಯ ವಾಚಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋಯೇವ। ಅಮರಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಾಚಾಯ ಚ ವಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ವಿವಿಧಮಪನೇನ್ತೀತಿ ವಾ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿನೋ, ತೇಯೇವ ‘‘ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ’’ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಮಚ್ಛಜಾತಿ’’ ಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಏಕಾ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಮಚ್ಛಜಾತಿವಿಸೇಸೋ ಏಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸನ್ಧಾವತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಭಾವೇ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ। ಯಥಾ ಗಾಹಂ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಸನ್ಧಾವನತೋ, ಏತೇನ ಅಮರಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ತಥಾ, ಸೋ ವಿಯಾತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಸಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನನಿಮುಜ್ಜನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಕ್ಖೇಪಪದತ್ಥೇನ ಉಪಮಿತತ್ತಾ। ಅಯಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನಾಪಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತೋ। ಅಮರಾ ವಿಯ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಕೇಚಿ। ಅಥ ವಾ ಅಮರಾ ವಿಯ ವಿಕ್ಖಿಪನ್ತೀತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿನೋ, ತೇಯೇವ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ।
೬೨. ವಿಕ್ಖೇಪವಾದಿನೋ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ, ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮೇ ಚ (ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಪಿ ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೬೨) ಸಭಾವಭೇದವಸೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಞಾಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಪದಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನೇವ ವಿಘಾತೋ ವಿಹೇಸಾ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಂ ‘‘ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೇನ ವಚನತೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಮುಸಾವಾದೇತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೇ ವಾ। ಮುಸಾವಾದಹೇತು, ಮುಸಾವಾದತೋ ವಾ ಓತ್ತಪ್ಪೇನ ಚೇವ ಹಿರಿಯಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೀದಿಸಂ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪರಿಯನ್ತವಿಕ್ಖೇಪ’’ನ್ತಿ, ತೇನ ಅಮರಾಸದಿಸವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಂ ದುತಿಯನಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಯಥಾವುತ್ತೇ ಹಿ ನಯದ್ವಯೇ ಪಠಮನಯವಸೇನಾಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ದುತಿಯನಯವಸೇನ ಪನ ಅಮರಾಸದಿಸವಿಕ್ಖೇಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವಕ್ಖತಿ।
‘‘ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿ ಯಂ ತಯಾ ಪುಟ್ಠಂ, ತಂ ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ಲದ್ಧಿ ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ। ಅನಿಯಮಿತವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಸಸ್ಸತಾದೀಸು ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ‘‘ಸಯಂ ಪನ ಇದಂ…ಪೇ॰… ನ ಬ್ಯಾಕರೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಇದಾನಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಅಬ್ಯಾಕರಣೇನ ತದೇವ ಅನವಟ್ಠಾನಂ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ಇದಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೇ ನ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಕಿಂ ನೋ ನೋತಿ ತೇ ಲದ್ಧೀತಿ ನೇವ ನ ಹೋತೀತಿ ತವ ಲದ್ಧಿ ಹೋತಿ ಕಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೋ ನೋತಿಪಿ ಮೇ ನೋತಿ ನೇವ ನ ಹೋತೀತಿಪಿ ಮೇ ಲದ್ಧಿ ನೋ ಹೋತಿ।
೬೩. ಅತ್ತನೋ ಪಣ್ಡಿತಭಾವವಿಸಯಾನಞ್ಞೇವ ರಾಗಾದೀನಂ ವಸೇನ ಯೋಜನಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಅಜಾನನ್ತೋಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಹಸಾತಿ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ ವೇಗೇನ। ‘‘ಭದ್ರಮುಖಾತಿ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣಮಾಲಪನಂ, ಸುನ್ದರಮುಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಕರಣೇ, ನಿಮಿತ್ತೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಛನ್ದರಾಗಪದಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಭಾವೇಪಿ ವಿಕಪ್ಪನಜೋತಕೇನ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಯೋಗ್ಯತ್ತಾ ಗೋಬಲೀಬದ್ದಾದಿನಯೇನ ಭಿನ್ನತ್ಥತಾವ ಯುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದೋ ದುಬ್ಬಲರಾಗೋ, ರಾಗೋ ಬಲವರಾಗೋ’’ತಿ। ದೋಸಪಟಿಘೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನೇ ವತ್ತತಿ, ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ಗರಹಾಯಂ। ನ ಕೇವಲಂ ಇತೋ ಉತ್ತರಿತರಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ನ ಜಾನಾಮಿ ನಾಮ, ಪಗೇವ ತದುತ್ತರಿಜಾನನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರೇಹಿ ಕತಸಕ್ಕಾರಸಮಾನವಿಸಯಾನಂ ಪನ ರಾಗಾದೀನಂ ವಸೇನ ಅಯಂ ಯೋಜನಾ – ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಯಥಾಭೂತಂ ದೋಸಪಟಿಘೇಸುಪಿ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ತಂ ಮಮಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಂ, ಸೋ ಮಮಸ್ಸ ವಿಘಾತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೧೯ ಆದಯೋ) ಯಥಾಲಾಭವಚನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದರಾಗದ್ವಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ‘‘ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸುತ್ತನ್ತೇ ಹಿ ದೋಸೋಪಿ ‘‘ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ ‘‘ಕೋಧುಪಾದಾನವಿನಿಬನ್ಧಾ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೬೩) ‘‘ಉಭಯಮ್ಪೀ’’ತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ಸದ್ದತೋ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥದ್ವಯವಾಚಕತ್ತಾ। ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅಮುಞ್ಚನಗ್ಗಹಣಂ। ಪಟಿಘೋಪಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಮುಞ್ಚತಿ ಉಪನಾಹಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ, ಲೋಭಸ್ಸೇವ ಉಪಾದಾನಭಾವೇನ ಪಾಕಟತ್ತಾ ದೋಸಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಾದಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ। ವಿಹನನಂ ವಿಹಿಂಸನಂ ವಿಬಾಧನಂ। ರಾಗೋಪಿ ಹಿ ಪರಿಳಾಹವಸೇನ ಸಾರದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ನಿಸ್ಸಯಂ ವಿಹನತಿ। ‘‘ರಾಗೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ರಾಗದೋಸಾನಂ ಉಪಾದಾನಭಾವೇ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನಮುಖೇನ ತದತ್ಥಸಮತ್ಥನಂ। ವಿನಾಸೇತುಕಾಮತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇತೀತಿ ತಸ್ಮಾ ಗಹಣವಿಹನನತೋ।
೬೪. ಪಡತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಜಾನಾತಿ, ಯಥಾಸಭಾವಂ ವಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಣ್ಡಾ, ಸಾ ಯೇಸಂ ತೇ ಪಣ್ಡಿತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ, ಪಞ್ಞಾ। ಯೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮೇನ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತೇನ ಯುತ್ತೋ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋಯೇವ ಧಮ್ಮೋ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ। ತೇನ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ ತಾಸಮೇವ ವಿಸಯಭಾವತೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಹಿ ಭಾವನಾಮಯಪಞ್ಞಾ। ‘‘ನಿಪುಣಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾಭಾವಿಕಞಾಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಣ್ಹಸುಖುಮಬುದ್ಧಿನೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥನ್ತರನ್ತಿ ಅತ್ಥನಾನತ್ತಂ, ಅತ್ಥಮೇವ ವಾ। ‘‘ವಿಞ್ಞಾತಪರಪ್ಪವಾದಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಕತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಸಾಮಞ್ಞವಾಚಕತ್ತಾ ‘‘ಕತವಿಜ್ಜೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕತ-ಸದ್ದೋ ಞಾಣಾನುಯುತ್ತತಂ ವದತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಕತವಾದಪರಿಚಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪನ ‘‘ಕತಸಿಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣವಾದತಂ। ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ ಪನ ಸಮುಚ್ಚಯದ್ವಯೇನ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸಂ, ಏಕಸೇಸಂ ವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಾಲವೇಧೀನಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ವಿಯ ರೂಪಮೇತೇಸನ್ತಿ ವಾಲವೇಧಿರೂಪಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಾಲವೇಧಿಧನುಗ್ಗಹಸದಿಸಾ’’ತಿ। ಸತಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ವಾಲಗ್ಗಸ್ಸ ಅಂಸುಕೋಟಿವೇಧಕಧನುಗ್ಗಹಸದಿಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾದಿಸೋಯೇವ ಹಿ ‘‘ವಾಲವೇಧೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಮಞ್ಞೇ-ಸದ್ದೋ ಉಪಮಾಜೋತಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಿನ್ದನ್ತಾ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಪಞ್ಞಾಗತೇನಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪಭೇದೇನ, ಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ವಾ। ಸಮನುಯುಞ್ಜನಾ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪುಚ್ಛಾ। ಸಮನುಗಾಹನಾ ತಂಕಾರಣಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕಿಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಸಮನುಭಾಸನಾಪಿ ‘‘ಸಮನುಯುಞ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ। ‘‘ನ ಸಮ್ಪಾಯೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ಯ-ಕಾರಾದೇಸತಂ, ಏಯ್ಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಾಮತ್ಥಿಯತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೬೫-೬೬. ಮನ್ದಾ ಅತಿಕ್ಖಾ ಪಞ್ಞಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪಞ್ಞಸ್ಸೇವೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಮೋಹಮೂಹೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಹ-ಕಾರಲೋಪೇನ ‘‘ಮೋಮೂಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಅತಿಸಯತ್ಥದೀಪಕಂ ಪರಿಯಾಯದ್ವಯಸ್ಸ ಅತಿರೇಕತ್ಥಭಾವತೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತಿಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ’’ತಿ। ಸಿದ್ಧೇ ಹಿ ಸತಿ ಪುನಾರಮ್ಭೋ ನಿಯಮಾಯ ವಾ ಹೋತಿ, ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನಾಯ ವಾ। ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ಕಮ್ಮುನಾ ಆಗತೋ, ತಥಾ ಇಧಾಪೀತಿ ತಥಾಗತೋ, ಸತ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮಂ ಪುರಿಮಾನಮ್ಪಿ ತಿಣ್ಣಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಸಭಾವಾನವಬೋಧತೋ ಅತ್ಥೇವ ಮನ್ದಭಾವೋ, ತೇಸಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನವಬೋಧಸ್ಸ ಅವಬೋಧನತೋ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ। ಪಚ್ಛಿಮೋಯೇವ ತದಭಾವತೋ ಮನ್ದಮೋಮೂಹಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ। ನನು ಚ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮಾನವಬೋಧಸ್ಸ ಅವಬೋಧೋ ಅತ್ಥಿಯೇವ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋ’ತಿ ಇತಿ ಚೇ ಮೇ ಅಸ್ಸ, ‘ಅತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋ’ತಿ ಇತಿ ತೇ ನಂ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯಂ, ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ನ ಪನ ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಾನಂ ವಿಯ ಅಪರಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮಬ್ಯಾಕರಣನಿಮಿತ್ತಮುಸಾವಾದಾದಿಭಾಯನಜಿಗುಚ್ಛನಾಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಮಹಾಮೂಳ್ಹೋಯೇವಾತಿ ತಥಾವೇಸ ವುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪಕರಣತ್ಥಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಇತಿ ಚೇ ಮಂ ಪುಚ್ಛಸೀತಿ ಪುಚ್ಛಾಠಪನಮೇವ ತೇನ ದಸ್ಸೀಯತಿ, ನ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮಾನವಬೋಧಾವಬೋಧೋತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೇನ ‘‘ಮನ್ದೋ ಮೋಮೂಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ತಥಾವಾದೀನಂ ಸಞ್ಚಯಂ ಬೇಲಟ್ಠಪುತ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಇಮೇಸಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಬ್ಬಬಾಲೋ ಸಬ್ಬಮೂಳ್ಹೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೧) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಸಸ್ಸತದಸ್ಸನವಸೇನ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ವಾ ಪುಚ್ಛಾ। ಯದಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಸಸ್ಸತದಸ್ಸನವಸೇನ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಯದಿ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ನತ್ಥಿಕದಸ್ಸನವಸೇನ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ವಾ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ಚ ನತ್ಥಿ ಚ ಪರೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಸ್ಸನವಸೇನ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ವಾ, ‘‘ನೇವತ್ಥಿ ನ ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಪಕಾರತ್ತಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಸತಿ ಪಕಾರನ್ತರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಅತ್ಥಿತಾನತ್ಥಿತಾಹಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಪರೋ ಲೋಕೋತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಞ್ಞೇವ ಪುರಕ್ಖಾರೇನ
ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕೋ ಪನ ಸಸ್ಸತಾದೀನಂ ಅತ್ತನೋ ಅರುಚ್ಚನತಾಯ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಕ್ಖೇಪಞ್ಞೇವ ಕರೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಿತಾಕಾರಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ವಿಕ್ಖೇಪಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ವಿಕ್ಖೇಪವಾದಿನೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತೋ। ನನು ವಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖಸ್ಸ ‘‘ಏವಮೇವ’’ನ್ತಿ ಅನುಜಾನನಮ್ಪಿ ವಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖೇ ಅವಟ್ಠಾನತೋ ಯುತ್ತರೂಪಂ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ತತ್ಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹತ್ತಾ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪವಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸಞ್ಚಯೋ ಬೇಲಟ್ಠಪುತ್ತೋ ರಞ್ಞಾ ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪರಲೋಕತ್ಥಿತಾದೀನಂ ಪಟಿಸೇಧನಮುಖೇನೇವ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ।
ಏತ್ಥಾಹ – ನನು ಚಾಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕೋ ಕುಸಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ, ಪರಲೋಕತ್ಥಿತಾದೀನಿ ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನವಬುಜ್ಝಮಾನೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪನಮತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಅಥ ತಸ್ಸ ಕಥಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಭಾವೋ ಸಿಯಾ। ನ ಹಿ ಅವತ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ವಿಯ ಪುಚ್ಛಿತತ್ಥಮಜಾನನ್ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಕರಣಮತ್ತೇನ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕತಾ ಯುತ್ತಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ನ ಹೇವ ಖೋ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪಕರಣಮತ್ತೇನ ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕತಾ, ಅಥ ಖೋ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ। ಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಹಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವಿಟ್ಠೋಯೇವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿತಾಯ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ, ಪರಲೋಕತ್ಥಿತಾದೀನಿ ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಬುಜ್ಝಮಾನೋ ಅತ್ತನಾ ಅವಿಞ್ಞಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಮುಸಾವಾದಭಯೇನ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಯಾಸಂ ಸತ್ತೇವ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಸೇಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೯೭, ೯೮) ಅಥ ವಾ ಪುಞ್ಞಪಾಪಾನಂ, ತಬ್ಬಿಪಾಕಾನಞ್ಚ ಅನವಬೋಧೇನ, ಅಸದ್ದಹನೇನ ಚ ತಬ್ಬಿಸಯಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪಕರಣಮೇವ ಸುನ್ದರನ್ತಿ ಖನ್ತಿಂ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವಿಸುಂಯೇವೇಸಾ ಏಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸತ್ತಭಙ್ಗದಿಟ್ಠಿ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ
ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನವಾದವಣ್ಣನಾ
೬೭. ಅಧಿಚ್ಚ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ ತದಾಕಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ಪವತ್ತಿತೋ, ತದಾಕಾರಸಹಚರಿತತೋ ಚ ಯಥಾ ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಘೋಸನ್ತಿ, ಕುನ್ತಾ ಪಚರನ್ತೀ’’ತಿ, ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನದಸ್ಸನಂ ವಾ ಅನ್ತಪದಲೋಪೇನ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಯಥಾ ‘‘ರೂಪಭವೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿ, ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಕಾರಣಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಕಾರಣಮನ್ತರೇನ ಯದಿಚ್ಛಕಂ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ।
೬೮-೭೩. ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಏತಂ ಅಸಞ್ಞಾವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದೇಸನಾಸೀಸನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ, ತೇನ ಸಞ್ಞಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವತಾ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ನ ಪನ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿಆದಿ। ಭಗವಾ ಹಿ ಯಥಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸಮಾಧಿಂ, ಪಞ್ಞಂ ವಾ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇತಿ, ಏವಂ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ, ಸಞ್ಞಂ ವಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೭೭), ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೫) ಪಞ್ಚಞಾಣಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೫; ವಿಭ॰ ೮೦೪) ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ, ತಥಾ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, (ಧ॰ ಸ॰ ೧) ಕಿಂ ಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು (ಪಾರಾ॰ ೧೪೬, ೧೮೦) ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ, (ಧ॰ ಪ॰ ೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೯೦; ಪೇಟಕೋ॰ ೮೩, ೮೪) ಸನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ತಿತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಿಚ್ಛಾಲದ್ಧಿ ತತ್ಥೇವ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನತೋ ತರನ್ತಿ ಬಾಲಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಕತ್ವಾ, ತದೇವ ಅನಪ್ಪಕಾನಮನತ್ಥಾನಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಞ್ಚ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ, ನಿವಾಸಟ್ಠೇನ ವಾ ಆಯತನನ್ತಿ ತಿತ್ಥಾಯತನಂ, ತಸ್ಮಿಂ, ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಸಮಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಉಪಪತ್ತಿವಿಸೇಸೇ ವಿಮುತ್ತಿಸಞ್ಞಿನೋ, ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗಾವಿರಾಗೇಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿನೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖಣಭೂಮಿಯಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಸಾಸನಿಕಾ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚೋ ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ’’ತಿ। ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚತುತ್ಥೇ ಭೂತಕಸಿಣೇ ಪಠಮಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಚಿಣ್ಣವಸೀ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ।
ಕಸ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೯೬) ಪಥವೀಕಸಿಣಸ್ಸ ಆದಾಸಚನ್ದಮಣ್ಡಲೂಪಮಾವಚನಞ್ಚ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ। ಚತುತ್ಥೇ ಪನ ಭೂತಕಸಿಣೇ ಭೂತಪಟಿಚ್ಛಾಯಾ ಏವ ಝಾನಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ಅರೂಪಪಟಿಭಾಗತಾ ಯುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ವಾಯೋಕಸಿಣೇಯೇವ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕಥಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತೇ ಸತೀ’’ತಿಆದಿ। ಸನ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬುತೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಮೇತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾತಿ ಮರಣಂ ಕತ್ವಾ, ಯೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಜೀವನಕಾಲೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕರೀಯತಿ, ತಂ ಕರಿತ್ವಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ರೂಪಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನೇವ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞೇಸು ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ತಸ್ಸಾ ಭೂಮಿಯಾ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಅನೇಕವಿಧಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಥುವಚನನಿದ್ದೇಸೋತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇಧೇವಾತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇಯೇವ। ತತ್ಥಾತಿ ಅಸಞ್ಞೀಭವೇ। ಯದಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಮತ್ತಮೇವ ಅಸಞ್ಞೀಭವೇ ಪಾತುಭವತಿ, ಕಥಂ ಅರೂಪಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿನಾ ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ, ನನು ಸಿಯಾ ಅರೂಪಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾಯೇವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಇಧೇವ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ತಥಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅದಸ್ಸನತೋತಿ
ಕಥಂ ಪನ ತತ್ಥ ಕೇವಲೋ ರೂಪಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯರಹಿತೋ ಚಿರಕಾಲಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ, ಕಿತ್ತಕಂ ವಾ ಕಾಲಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಇಧ ಚೇವ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ವುತ್ತೋ ಆಗಮೋಯೇವ ಏತದತ್ಥಞಾಪನೇ, ಅಥ ಖೋ ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಯುತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಜಿಯಾವೇಗುಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಧನುಜಿಯಾಯ ವೇಗೇನ ಖಿಪಿತೋ। ಝಾನವೇಗೋ ನಾಮ ಝಾನಾನುಭಾವೋ ಫಲದಾನೇ ಸಮತ್ಥತಾ। ತತ್ತಕಮೇವ ಕಾಲನ್ತಿ ಉಕ್ಕಂಸತೋ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಕಪ್ಪಸತಾನಿ। ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಯಥಾನಿಬ್ಬತ್ತಇರಿಯಾಪಥಮೇವ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮರೂಪಕಸದಿಸಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಝಾನವೇಗೇತಿ ಅಸಞ್ಞಸಮಾಪತ್ತಿಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕಮ್ಮವೇಗೇ, ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಕಮ್ಮವೇಗೇ ವಾ। ಅನ್ತರಧಾಯತೀತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನ ಪವತ್ತತಿ। ಇಧಾತಿ ಕಾಮಾವಚರಭವೇತಿ ಅತ್ಥೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ತೇಸಮನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋಯೇವ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಕಥಂ ಪನ ಅನೇಕಕಪ್ಪಸತಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಚಿರನಿರುದ್ಧತೋ ವಿಞ್ಞಾಣತೋ ಇಧ ವಿಞ್ಞಾಣಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನ ಹಿ ನಿರುದ್ಧೇ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಮುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ? ನಯಿದಮೇಕನ್ತತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಿರುದ್ಧಮ್ಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾನಜಾತಿಕಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಮತ್ತಂ ಹೋತಿಯೇವ, ನ ಬೀಜಂ। ಬೀಜಂ ಪನ ಕಮ್ಮಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮತೋ ಬೀಜಭೂತತೋ ಆರಮ್ಮಣಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಸಞ್ಞೀಭವತೋ ಚುತಾನಂ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತಿಯೇವ, ತೇನಾಹ ‘‘ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ನಾಮ ಉತುನಿಯಾಮೇನ ಪುಪ್ಫಗ್ಗಹಣೇ ನಿಯತಕಾಲಾನಂ ರುಕ್ಖಾನಂ ವಿದಾರಣಸಙ್ಖಾತೇ ವೇಖೇ ದಿನ್ನೇ ವೇಖಬಲೇನ ಅನಿಯಮತಾ ಹೋತಿ ಪುಪ್ಫಗ್ಗಹಣಸ್ಸ, ಏವಮೇವ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೇನ ವತ್ತಮಾನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ರೂಪಾರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತೇ ವೇಖೇ ದಿನ್ನೇ ತಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿವೇಖಬಲಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪುನ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಾ ಚ ಪನ ‘‘ತೇ ದೇವಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚವನ್ತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದೋ ತೇಸಂ ಚವನಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವಾ ಕಿಮತ್ಥದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದೇನ ತೇಸಂ ಚವನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯನತೋ ಞಾಪಕಹೇತುಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವಾ ತೇಸಂ ಚವನಸ್ಸ ಸನ್ತಭಾವಾಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ। ನನು ಚೇತ್ಥ ಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸದಸಸಂವಟ್ಟಾದೀನಮತ್ಥಕೇ, ತದಬ್ಭನ್ತರೇ ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಲಾಭೀಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕವಾದೋಪಿ ಲಾಭೀಸಸ್ಸತವಾದೋ ವಿಯ ಅನೇಕಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇವ, ಅನನ್ತರತ್ತಾ ಪನ ಆಸನ್ನಾಯ ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಲಾಭೀಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕವಾದೋ ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಏಕೋವ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹತೋ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕವಾದಸ್ಸ ಸಸ್ಸತವಾದೇ ಆಗತೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ದೇಸನಾನಯೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕವಾದೇಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ಲಾಭೀಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕವಾದೋ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅವಸ್ಸಞ್ಚಸ್ಸ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಸತ್ತಾನಮಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದವಸೇನೇವ ದುವಿಧತ್ತಾ, ತೇಸು ಚ ಉಚ್ಛೇದಪ್ಪಸಙ್ಗಾಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಸಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚಾ’’ತಿ, ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಯಾಸಂ ಸತ್ತೇವ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಸೇಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೯೭, ೯೮)।
ನನು ಚ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕವಾದಸ್ಸ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹೋ ನ ಯುತ್ತೋ ‘‘ಅಹಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ನಾಹೋಸಿ’’ನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಅಪುಬ್ಬಸತ್ತಪಾತುಭಾವಗಾಹಕತ್ತಾ। ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಪನ ಅತ್ತನೋ, ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ಸದಾಭಾವಗಾಹಿನೀ ‘‘ಅತ್ಥಿತ್ವೇವ ಸಸ್ಸತಿಸಮ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತನತೋತಿ? ನೋ ನ ಯುತ್ತೋ ಅನಾಗತಕೋಟಿಅದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹಸಮವರೋಧತ್ತಾ। ಯದಿಪಿ ಹಿ ಅಯಂ ವಾದೋ ‘‘ಸೋಮ್ಹಿ ಏತರಹಿ ಅಹುತ್ವಾ ಸನ್ತತಾಯ ಪರಿಣತೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೬೮) ಅತ್ತನೋ, ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ಅತೀತಕೋಟಿಪರಾಮಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ವತ್ತಮಾನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನ ತೇಸಂ ಕತ್ಥಚಿ ಅನಾಗತೇ ಪರಿಯನ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ವಿಸೇಸೇನ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲೇಸು ಅಪರಿಯನ್ತದಸ್ಸನಪಭಾವಿತೋ ಸಸ್ಸತವಾದೋ, ಯಥಾಹ ‘‘ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ ತಥೇವ ಠಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೧ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ಯದೇವಂ ಸಿಯಾ ಇಮಸ್ಸ ಚ ವಾದಸ್ಸ, ಸಸ್ಸತವಾದಾದೀನಞ್ಚ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು ಸಙ್ಗಹೋ ನ ಯುತ್ತೋಯೇವ ಅನಾಗತಕಾಲಪರಾಮಸನವಸೇನ
ದುತಿಯಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕವಾದವಣ್ಣನಾ
೭೪. ‘‘ಅಪರನ್ತೇಞಾಣಂ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೬೭), ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೭೪) ವಿಯ ಅಪರನ್ತ –ಸದ್ದಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅನಾಗತಕಾಲಕೋಟ್ಠಾಸವಾಚಕತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅನಾಗತಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನ ‘‘ಅಪರನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ಚೇತ್ಥ ವಕ್ಖಾಮ।
ಸಞ್ಞೀವಾದವಣ್ಣನಾ
೭೫. ಆಘಾತನಾ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಉದ್ಧಮಾಘಾತನಂ, ಮರಣತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತೋ ಅತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉದ್ಧಮಾಘಾತನ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಉದ್ಧಮಾಘಾತನೋ ಸಹಚರಣವಸೇನ, ತದ್ಧಿತವಸೇನ ಚ, ಅನ್ತಲೋಪನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ಏಸ। ಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಉದ್ಧಮಾಘಾತನಿಕಾ। ಏವಂ ಸದ್ದತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಅತ್ಥತೋ ಏವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉದ್ಧಮಾಘಾತನಾ ಅತ್ತಾನಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಆಘಾತನಾ ಉದ್ಧಂ ಉಪರಿಭೂತಂ ಅತ್ತಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಮರಣತೋ ಅತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಿಕಾರೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಸೋ ಏತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಸ್ಸತ್ಥಿಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಯಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ। ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸಞ್ಞೀತಿ ಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಸಞ್ಞೀ ಸಹಚರಣಾದಿನಯೇನ, ಸಞ್ಞೀ ವಾದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಸಮಾಸವಸೇನ। ಸಞ್ಞೀವಾದೋ ಏವ ವಾದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೬-೭೭. ರೂಪೀ ಅತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಸಿಣರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ರೂಪವಿನಿಮುತ್ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ ‘‘ರೂಪಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತನಿಯತ್ತಾ। ನ ಹಿ ‘‘ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ ಏವ ಅತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಅತ್ತನಿಯಾವ, ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಞ್ಚಸ್ಸ ‘ಸಞ್ಞಾ’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ರೂಪಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ’’ತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ರುಪ್ಪನಸೀಲೋ ರೂಪೀ’’ತಿ। ರುಪ್ಪನಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಕಸಿಣರೂಪಸ್ಸ ವಡ್ಢಿತಾವಡ್ಢಿತಕಾಲವಸೇನ ವಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ। ಸಾ ಹಿ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಪರಿತ್ತವಿಪುಲತಾದಿವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋ। ಯದೇವಂ ಸಿಯಾ ‘‘ರುಪ್ಪನಸೀಲೋ ರೂಪೀ’’ತಿ, ಅಥ ಇಮಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ರುಪ್ಪನಸೀಲಸ್ಸ ಭೇದಸಬ್ಭಾವತೋತಿ? ಯುಜ್ಜತೇವ ಕಾಯಭೇದತೋ ಉದ್ಧಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರೋಗೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ರೂಪಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ ಕಪ್ಪನಾಸಿದ್ಧೇನ ಭೇದೇನ ಅಭೇದಸ್ಸಾಪಿ ನಿದ್ದೇಸದಸ್ಸನತೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ।
ಅಪಿಚ ಅವಯವವಸೇನ ಅವಯವಿನೋ ತಥಾನಿದ್ದೇಸನಿದಸ್ಸನತೋ ಯಥಾ ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೯೦), ರುಪ್ಪನಂ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸಭಾವೋ, ತದಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ, ಅತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧.ದುಕಮಾತಿಕಾ) ವಿಯ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ‘‘ರೂಪೀ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಞಾಯಾಗತಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಸಿಣರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಚೇತಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಕಸಿಣರೂಪೇ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ, ಆಜೀವಕಾದಯೋ ತಕ್ಕಮತ್ತೇನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಜೀವಕಾ ಹಿ ತಕ್ಕಿಕಾಯೇವ, ನ ಲಾಭಿನೋ। ನಿಯತವಾದಿತಾಯ ಹಿ ಕಮ್ಮಫಲಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೋ। ತಥಾ ಹಿಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿಆದೀಸು ಕಾಳಕಾದಿರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಜೀವಕಾ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ। ಪುರಿಮನಯೇನ ಚೇತ್ಥ ಲಾಭೀನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ಪನ ತಕ್ಕಿಕಂ। ಏವಮೀದಿಸೇಸು। ರೋಗ-ಸದ್ದೋ ಭಙ್ಗಪರಿಯಾಯೋ ಭಙ್ಗಸ್ಸಾಪಿ ರುಜ್ಜನಭಾವತೋ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅರೋಗ-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಪರಿಯಾಯತಾ ಉಪಪನ್ನಾ ಹೋತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ। ರೋಗ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಬ್ಯಾಧಿಪರಿಯಾಯೋ। ಅರೋಗೋತಿ ಪನ ರೋಗರಹಿತತಾಸೀಸೇನ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ನಿಚ್ಚತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಗಣ್ಠಾದಯೋ ವಿಯಾ’’ತಿ।
ತತಿಯಾ ಪನಾತಿ ‘‘ರೂಪೀ ಚ ಅರೂಪೀ ಚ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ। ಮಿಸ್ಸಕಗಾಹವಸೇನಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಏಕೋವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಞ್ಚಸ್ಸ ‘‘ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಗಹಣವಸೇನ। ಅಯಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ತಾಸಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ರೂಪಭಾವೇನ, ಅರೂಪಭಾವೇನ ಚ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ರೂಪೀ ಚ ಅರೂಪೀ ಚಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಜನೇಸಿ ಅಥೇತವಾದಿನೋ ವಿಯ, ತಕ್ಕಮತ್ತೇನೇವ ವಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಮಿಸ್ಸಕಗಹಣವಸೇನ ‘‘ರೂಪೀ ಚ ಅರೂಪೀ ಚ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಚತುತ್ಥಾತಿ ‘‘ನೇವ ಅರೂಪೀ ಚ ನಾರೂಪೀ ಚ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ। ತಕ್ಕಗಾಹೇನೇವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಕಿಚ್ಚಸಾಧನಾಸಮತ್ಥತಾಯ ಖಮ್ಭಕುಚ್ಛಿ [ಥಮ್ಭಕುಟ್ಟ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧೭೬-೭೭)] ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಸಙ್ಘಾತೋ ವಿಯ ನೇವ ರೂಪೀ, ರೂಪಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ ನ ಚ ಅರೂಪೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತತಕ್ಕಗಾಹೇನೇವ।
ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೋ ನಯೋ – ನೇವರೂಪೀ ನಾರೂಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಚತುತ್ಥವಾದೇ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸತಿಪಿ ಚ ತತಿಯವಾದೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ಥಭಾವೇ ತತ್ಥ ದೇಸಕಾಲಭೇದವಸೇನ ವಿಯ ಇಧ ಕಾಲವತ್ಥುಭೇದವಸೇನ ತತಿಯಚತುತ್ಥವಾದಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಾಲಭೇದವಸೇನ ಹಿ ಇಧ ತತಿಯವಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಸಹಅನುಪಟ್ಠಾನತೋ। ಚತುತ್ಥವಾದಸ್ಸ ಪನ ವತ್ಥುಭೇದವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಸಮೂಹಭಾವತೋತಿ। ದುತಿಯಚತುಕ್ಕಂ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕವಾದೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಮ್ಪಿ ‘‘ಅಮತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಭಾವೋ ಓಸಾನಮೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಮೇವ, ಕೇವಲಂ ಪನ ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಇಧ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪನಾವಸೇನಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಪಾಕಟೋಯೇವ। ಕಾಮಞ್ಚ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ವಾದೋ ಸಮಾಪನ್ನಕವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಞ್ಞಾಭೇದಸಮ್ಭವತೋ। ತಥಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ‘‘ಸಮಾಪನ್ನಕವಸೇನ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀ’’ತಿ। ಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಏವ ವಾ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸತಿಪಿ ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದತೋ ಸಞ್ಞಾಭೇದಸಮ್ಭವೇ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ತಕ್ಕೀವಸೇನೇವ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸಮಾಪನ್ನಕವಸೇನ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿತ್ತಕಸಿಣವಸೇನಾತಿ ಅವಡ್ಢಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಕಕಸಿಣವಸೇನ, ಕಸಿಣಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಸಯದಸ್ಸನಂ। ವಿಸಯವಸೇನ ಹಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಪರಿತ್ತತಾ, ಇಮಿನಾ ಚ ಸತಿಪಿ ಸಞ್ಞಾವಿನಿಮುತ್ತಧಮ್ಮೇ ‘‘ಸಞ್ಞಾಯೇವ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವದತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಸ ನಯೋ ವಿಪುಲಕಸಿಣವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕವಾದೇ ಚೇವ ಇಧ ಚ ಅನ್ತಾನನ್ತಚತುಕ್ಕೇ ಪಠಮದುತಿಯವಾದೇಸು ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತತೋ ಸಮಾನೇಸುಪಿ ಸಭಾವತೋ ತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ವಾದೇಹಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾದಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ
ಅಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೋ ನಯೋ – ‘‘ಅಙ್ಗುಟ್ಠಪ್ಪಮಾಣೋ ಅತ್ತಾ, ಅಣುಮತ್ತೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಲದ್ಧಿವಸೇನ ಪರಿತ್ತೋ ಚ ಸೋ ಸಞ್ಞೀ ಚಾತಿ ಪರಿತ್ತಸಞ್ಞೀ ಕಾಪಿಲಕಾಣಾದಪಭುತಯೋ [ಕಪಿಲಕಣಾದಾದಯೋ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭೬-೭೭)] ವಿಯ। ಅತ್ತನೋ ಸಬ್ಬಗತಭಾವಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಚ ಸೋ ಸಞ್ಞೀ ಚಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಸಞ್ಞೀತಿ।
ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಭಣ್ಡತ್ತಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಭಾವಜನಿತೇನ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನಾಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಸುಖಾದಿಸಮಙ್ಗಿತಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾವ ದಿಟ್ಠಾ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ’’ತಿಆದಿ। ಚತುಕ್ಕನಯಂ, ಪಞ್ಚಕನಯಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕವಿಸಯಾಸು ಹಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಝಾನಭೂಮೀಸು ವೇಹಪ್ಫಲಭೂಮಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಯಥಾರಹಂ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ತಿಕಜ್ಝಾನಸ್ಸ, ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಚ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವಿಪಾಕಟ್ಠಾನತ್ತಾ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯೋ ನಾಮ। ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಪನ ತೇಸಮವಿಸಯಾ। ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ। ನನು ಚ ‘‘ಏಕನ್ತಸುಖೀ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತವಾದಾನಂ ಅಪರನ್ತದಿಟ್ಠಿಭಾವತೋ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಚನಂ ಅನುಪಪನ್ನಮೇವ ಸಿಯಾ। ಅನಾಗತವಿಸಯಾ ಹಿ ಏತೇ ವಾದಾತಿ? ಉಪಪನ್ನಮೇವ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಏಕನ್ತಸುಖೀಭಾವಾದಿಕಸ್ಸ ಪಕಪ್ಪನಾಯ ಉದಾನೇ ‘‘ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಅನ್ಧಾ ಅಚಕ್ಖುಕಾ’’ತಿಆದಿ, (ಉದಾ॰ ೫೫) ತಸ್ಮಾ ಅಲಮೇತ್ಥ ಯುತ್ತಿಮಗ್ಗನಾತಿ। ‘‘ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಸಞ್ಞೀನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದವಣ್ಣನಾ
೭೮-೮೩. ಅಥ ‘‘ಕೇವಲಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಅಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಚ ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಾರಣನ್ತಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ, ದಿಟ್ಠಿಸಮುದಾಗಮಕಾರಣಂ ವಾ। ಸತಿಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಪರಿಯೇಸನಸಮ್ಭವೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕವಾದಾನಂ ಅನಾದರಿಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಏಕನ್ತೇನ ಕಾರಣಂ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ, ಏತೇನ ಪರಿಯೇಸನಕ್ಖಮಾಭಾವತೋತಿ ಅಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅಸಞ್ಞೀವಾದೇ ಅಸಞ್ಞೀಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಪಠಮವಾದೋ, ‘‘ಸಞ್ಞಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಞ್ಞಂಯೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇನ ಠಿತಾಯ ಅಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಅಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಪವತ್ತೋ ದುತಿಯವಾದೋ, ತಥಾ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹ ರೂಪಧಮ್ಮೇ, ಸಬ್ಬೇ ಏವ ವಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ತತಿಯವಾದೋ, ತಕ್ಕಗಾಹವಸೇನೇವ ಚತುತ್ಥವಾದೋ ಪವತ್ತೋ।
ದುತಿಯಚತುಕ್ಕೇಪಿ ಕಸಿಣರೂಪಸ್ಸ ಅಸಞ್ಜಾನನಸಭಾವತಾಯ ಅಸಞ್ಞೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕವಾದೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಕಪ್ಪಾ ಪವತ್ತಾ। ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದೇ ಪನ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸು
ಉಚ್ಛೇದವಾದವಣ್ಣನಾ
೮೪. ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಿನಾಸಾಸಮ್ಭವತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವಹೇತುಕೋ ಉಚ್ಛೇದೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಜ್ಜಮಾನವಾಚಕೇನ ಸನ್ತ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಸತೋ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಪಯುತ್ತೋ ಚೇಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕವಾದವಿಸಯೋ ಸತ್ತೋಯೇವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯಥಾ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಸತಿಪಿ ಏಕಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಭಿನ್ನಸನ್ತತಿಪತಿತೇಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಹೇತುಫಲಭೂತಾನಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ ‘‘ಉಪಚ್ಛೇದ’’ನ್ತಿ। ಉ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಉಪ-ಸದ್ದಪರಿಯಾಯೋ, ಸೋ ಚ ಉಪಸಙ್ಕಮನತ್ಥೋ, ಉಪಸಙ್ಕಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅನುಪುಬ್ಬಮುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ನಿರೋಧವಸೇನ ನಿರನ್ತರತಾ। ಅಪಿಚ ಪುನಾನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಸೇನ ನಿರುದಯವಿನಾಸೋಯೇವ ಉಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಗಹಣತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಚ್ಛೇದ’’ನ್ತಿ। ಉ-ಸದ್ದೋ, ಹಿ ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಚ ಏತ್ಥ ಉಪರಿಭಾಗತ್ಥೋ। ನಿರುದ್ಧತೋ ಪರಭಾಗೋ ಚ ಇಧ ಉಪರಿಭಾಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ನಿರನ್ತರವಸೇನ ವಿನಾಸೋ, ಸೋ ಪನ ಮಂಸಚಕ್ಖುಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂನಂ ದಸ್ಸನಪಥಾತಿಕ್ಕಮನತೋ ಅದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಅದಸ್ಸನೇ ಹಿ ನಾಸ-ಸದ್ದೋ ಲೋಕೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ‘‘ದ್ವೇ ಚಾಪರೇ ವಣ್ಣವಿಕಾರನಾಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಕಾಸಿಕಾ ೬-೩-೧೦೯ ಸುತ್ತಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ) ವಿಯ। ಭಾವವಿಗಮನ್ತಿ ಸಭಾವಾಪಗಮಂ। ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಭವನಂ ಭಾವೋತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೇನ ಇಧ ಭಾವ-ಸದ್ದೋ ಸಭಾವವಾಚಕೋ। ಯೋ ಪನ ನಿರನ್ತರಂ ನಿರುದಯವಿನಾಸವಸೇನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಠಾತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ‘‘ಭಾವಾಪಗಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಚ್ಛೇದವಾದಸ್ಸ ಯಥಾಪಾಠಂ ಸಮುದಾಗಮಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತೇನ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತಥಾ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಂ ವಿನಾಸಂ ವಿಭವಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇ। ಲಾಭೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಲಾಭೀ। ತದವಸೇಸಲಾಭೀ ಚೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಲಾಭೀ ಚ ಇಧ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಲಾಭೀ’’ ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ।
ಚುತಿನ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ಚುತಿಮೇವ। ಏಸ ನಯೋ ಚುತಿಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಉಪಪತ್ತಿಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ದಟ್ಠುಂ ಸಮತ್ಥೇಪಿ ಸತಿ ಅನೋಲೋಕನವಸೇನ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ। ನ ಉಪಪಾತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಯೋಗಾಭಾವೇನ, ಪರಿಕಮ್ಮಾಕರಣೇನ ವಾ ಉಪಪತ್ತಿಂ ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನಯದ್ವಯೇ ವಿಸೇಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ಕೋ ಪರಲೋಕಂ ಜಾನಾತಿ, ನ ಜಾನಾತಿಯೇವಾತಿ ನತ್ಥಿಕವಾದವಸೇನ ಉಚ್ಛೇದಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಹ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನತ್ಥಿಕವಾದವಸೇನ ಮಹಾಮೂಳ್ಹಭಾವೇನೇವ ‘‘ಇತೋ ಅಞ್ಞೋ ಪರಲೋಕೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಅನವಬೋಧನತೋ ಇಮಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಏತ್ತಕೋಯೇವ ವಿಸಯೋ, ಯ್ವಾಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಧೀತುಯಾ ಹತ್ಥಗ್ಗಣ್ಹನಕರಾಜಾ ವಿಯ ಕಾಮಸುಖಾಭಿರತ್ತತಾಯಪಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಮಸುಖಗಿದ್ಧತಾಯ ವಾ’’ತಿ। ವಣ್ಟತೋ ಪತಿತಪಣ್ಣಾನಂ ವಣ್ಟೇನ ಅಪಟಿಸನ್ಧಿಕಭಾವಂ ‘‘ನ ಪುನ ವಿರುಹನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಮೇವ ಸತ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತೋ ಪುನ ನ ಪಟಿಸನ್ಧೀಯತಿ, ಏವಮೇವ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಮರಣಪರಿಯೋಸಾನಾ ಅಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಮರಣಮೇವ ನಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದಕಪುಬ್ಬುಳಕೂಪಮಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಪುನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತೋತಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ। ತಥಾತಿ ‘‘ಲಾಭೀ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ [ಅರಹತೋ (ಅಟ್ಠ)] ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ತಕ್ಕನಸ್ಸ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಸಮ್ಭವತೋ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪಕಾರೇನ। ಲಾಭಿನೋಪಿ ಚುತಿತೋ ‘‘ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾವಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಚ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾವ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾವ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ‘‘ದ್ವೇ ಜನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹಕಪ್ಪಭೇದದಸ್ಸನೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕವಾದಾ ಏಕನ್ತಅಲಾಭೀವಸೇನೇವ ದೇಸಿತಾ, ಯಥಾ ಚ ಉದ್ಧಮಾಘಾತನಿಕಸಞ್ಞೀವಾದೇ ಚತುತ್ಥಚತುಕ್ಕೇ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಏಕನ್ತಲಾಭೀವಸೇನೇವ ದೇಸಿತಾ, ನಯಿಮೇ। ಇಮೇ ಪನ ಸಸ್ಸತೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾದಯೋ ವಿಯ ಲಾಭೀಅಲಾಭೀವಸೇನೇವ ದೇಸಿತಾತಿ। ಯದೇವಂ ಕಸ್ಮಾ ಸಸ್ಸತವಾದಾದೀಸು ವಿಯ ಲಾಭೀವಸೇನ, ತಕ್ಕೀವಸೇನ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದೇಸನಮಕತ್ವಾ ಸಸ್ಸತವಾದಾದಿದೇಸನಾಹಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಇಧ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ, ತೇ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ವಿವಿಧೇನಾಕಾರೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ಯದಿ ಹಿ ಇಧಾಪಿ ಚ ತಥಾದೇಸನಾಯ ನಿಬನ್ಧನಭೂತೋ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾರೂಪಮೇವ ಭಗವಾ ವದೇಯ್ಯ, ಕಥಂ? ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಆತಪ್ಪಮನ್ವಾಯ…ಪೇ॰… ಯಥಾ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತಿ, ಸೋ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕೇನ ಅರಹತೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುಥೂನಂ ವಾ ಪರಸತ್ತಾನಂ, ನ ಹೇವ ಖೋ ತದುದ್ಧಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ। ಸೋ ಏವಮಾಹ ‘ಯತೋ ಖೋ ಭೋ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ರೂಪೀ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕೋ ಮಾತಾಪೇತ್ತಿಕಸಮ್ಭವೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭದೋ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ, ನ ಹೋತಿ ಪರಂ ಮರಣಾ’ತಿಆದಿನಾ’’ ವಿಸೇಸಲಾಭಿನೋ, ತಕ್ಕಿನೋ ಚ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಥಾದೇಸನಾಯ ನಿಬನ್ಧನಭೂತೋ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೋ ನ ಇಧ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಸಸ್ಸತವಾದಾದಿದೇಸನಾಹಿ ಅಞ್ಞಥಾಯೇವಾಯಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಥ ವಾ ಸಸ್ಸತೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾದೀಸು ವಿಯ ನ ಇಧ ತಕ್ಕೀವಾದತೋ ವಿಸೇಸಲಾಭೀವಾದೋ ಭಿನ್ನಾಕಾರೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಮಾನಪ್ಪಕಾರತಾಯ ಸಮಾನಾಕಾರೋಯೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಅಯಮುಚ್ಛೇದವಾದೋ ಭಗವತಾ ಪುರಿಮವಾದೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾಕಾರಭಾವೇನ ದೇಸಿತೋ। ಸಮ್ಭವತಿ ಹಿ ಇಧ ತಕ್ಕಿನೋಪಿ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ಅಧಿಗಮವತೋ ವಿಯ ಅಭಿನಿವೇಸೋ। ಅಪಿಚ ನ ಇಮಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಭಗವತಾ ಅನಾಗತೇ ಏವಂಭಾವೀವಸೇನ
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯಥಾ ಉಚ್ಛೇದವಾದೀಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇಹಿ ಉತ್ತರುತ್ತರಭವದಸ್ಸೀಹಿ ಅಪರಭವದಸ್ಸೀನಂ ತೇಸಂ ವಾದಪಟಿಸೇಧವಸೇನ ಸಕಸಕವಾದಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾ, ತಥಾಯೇವಾಯಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ಪುರಿಮದೇಸನಾಹಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬೋ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅರೂಪಭವಭೇದವಸೇನ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋ ಚತುಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿಯ ಕಾಮರೂಪಭವಭೇದವಸೇನಾಪಿ ಅನೇಕಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾಯೇವ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಸತ್ತಕತೋ ಬಹುತರಭೇದೋ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ, ಅಥ ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಾಮರೂಪಭವಭೇದವಸೇನ ವಿಯ ಅರೂಪಭವವಸೇನಾಪಿ ನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಏವಮ್ಪಿ ಸತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಸತ್ತಕತೋ ಅಪ್ಪತರಭೇದೋವ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚ ಏವಂಪಕಾರಾಪಿ ಚೋದನಾ ಅನವಕಾಸಾ ಏವ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಞ್ಹಿ ಯಥಾಭಿಮತಂ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ।
೮೫. ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಏತನ್ತಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧನತೋ ಏತಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸನ್ತಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಕ್ಕಸೋಣಿತನ್ತಿ ಪಿತು ಸುಕ್ಕಂ, ಮಾತು ಸೋಣಿತಞ್ಚ, ಉಭಿನ್ನಂ ವಾ ಸುಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಂ ಸೋಣಿತಂ। ಮಾತಾಪೇತ್ತಿಕೇತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಇತೀತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ। ‘‘ರೂಪಕಾಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ರೂಪಕಾಯಸೀಸೇನಾ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹಣಂ ಞಾಪೇತಿ। ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಇತ್ಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಮೇಕೇ’’ತಿ। ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ಇದಮತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕೇತಿ ಏಕಚ್ಚೇ, ಅಞ್ಞೇ ವಾ।
೮೬. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಕಾಮಾವಚರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಪರಿಯಾಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಬಳೀಕಾರೋ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಸುಧಾಹಾರೋ।
೮೭. ಝಾನಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಮಹಾವಯವೋ ಅಙ್ಗೋ, ತತ್ಥ ವಿಸುಂ ಪವತ್ತೋ ಪಚ್ಚಙ್ಗೋ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ತಥಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ। ಇತರೇಸನ್ತಿ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಣ್ಠಾನಂ ಪುರಿಸವೇಸವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಾನೇಪಿ ತತ್ಥ ಉಭಯಲಿಙ್ಗಾಭಾವೇ ಪುರಿಸಸಣ್ಠಾನಾವ ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ, ನ ಇತ್ಥಿಸಣ್ಠಾನಾ’’ತಿ।
೮೮-೯೨. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಭವ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥಾಹ – ಯುತ್ತಂ ತಾವ ಪುರಿಮೇಸು ತೀಸು ವಾದೇಸು ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅತ್ತಭಾವಮಾರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಾದಾನಂ, ಚತುವೋಕಾರಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಪನ ಅತ್ತಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೇಸು ಚತುತ್ಥಾದೀಸು ಚತೂಸು ವಾದೇಸು ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅರೂಪೀನಂ ಕಾಯೋ ವಿಜ್ಜತಿ। ಯೋ ಭೇದೋತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ರೂಪತ್ತಭಾವೇ ಪನ ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನೇವ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಅರೂಪತ್ತಭಾವೇಪಿ ಕಾಯವೋಹಾರಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಏವಮಾಹ। ಲೋಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಭೂತೋಪಿ ವೋಹಾರೋ ತದಞ್ಞತ್ಥಸಮಾರೋಪಿತೋ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಸಸವಿಸಾಣಂ, ಖಂ ಪುಪ್ಫ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ತಥಾಯೇವ ಭಗವಾಪಿ ದೇಸೇತೀತಿ। ಅಪಿಚ ನಾಮಕಾಯಭಾವತೋ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮೂಹಭೂತೇ ಅರೂಪತ್ತಭಾವೇ ಕಾಯನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಮೂಹಟ್ಠೇನಪಿ ಹಿ ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಹತ್ಥಿಕಾಯೋ ಅಸ್ಸಕಾಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವಾದಿನಿರವಸೇಸವಿಭವಪತಿಟ್ಠಾಪಕಾನಂ ದುತಿಯಾದಿವಾದಾನಂ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ ಹೋತು ಅನಾಗತದ್ಧವಿಸಯತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಾದಾನಂ, ಕಥಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವಾಪಗಮಪತಿಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ಪಠಮವಾದಸ್ಸ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಭಾವೋ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧವಿಸಯತ್ತಾ ತಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ। ದುತಿಯವಾದಾದೀನಞ್ಹಿ ಪುರಿಮಪುರಿಮವಾದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸೇವ ಅತ್ತನೋ ಅನಾಗತೇ ತದುತ್ತರಿಭವೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದಬೋಧನತೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕತಾ, ತಥಾ ಚೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಭೋ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಮ್ಮಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮೫) ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ ಭೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ, (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮೭) ತಂ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವಾದಿಹೇಟ್ಠಿಮತ್ತಭಾವವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಞ್ಞಭಾವತೋ। ಪಠಮವಾದಸ್ಸ ಪನ ಅನಾಗತೇ ತದುತ್ತರಿಭವೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಮುಚ್ಛೇದಬೋಧನಾಭಾವತೋ
ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದವಣ್ಣನಾ
೯೩. ಞಾಣೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ದಿಟ್ಠೋ, ದಿಟ್ಠೋ ಚ ಸೋ ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೋ ಚಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ, ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಉಪಲದ್ಧಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನ ಅಕ್ಖಾನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಭಿಮುಖೀಭೂತೋ ವಿಸಯೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯೋ, ಸೋಪಿ ಸುಪಾಕಟಭಾವೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಭಾವಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತ್ತಭಾವಸ್ಸ ವಾಚಕಂ ಪದಂ, ನಾಮನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ದುಕ್ಖವೂಪಸಮನಮೇವ, ನ ಅಗ್ಗಫಲಂ, ನ ಚ ಅಸಙ್ಖತಧಾತು ತೇಸಮವಿಸಯತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖವೂಪಸಮನ’’ನ್ತಿ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನೇ ಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ।
೯೪. ಕಾಮನೀಯತ್ತಾ ಕಾಮಾ ಚ ತೇ ಅನೇಕಾವಯವಾನಂ ಸಮೂಹಭಾವತೋ ಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಬನ್ಧನತೋ ಗುಣಾ ಚಾತಿ ಕಾಮಗುಣಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದೀಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಾವ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸುಟ್ಠು ಅಪ್ಪಿತೋತಿ ಸಮ್ಮಾ ಠಪಿತೋ। ಠಪನಾ ಚೇತ್ಥ ಅಲ್ಲೀಯನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಲ್ಲೀನೋ’’ತಿ। ಪರಿತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಾಮಗುಣೇಸು ಯಥಾಸಕಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚಾರೇತಿ ಗೋಚರಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಉಪನೇತೀ’’ತಿ। ಪರಿ-ಸದ್ದವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಾ ಇಧ ಚರ-ಸದ್ದೋ ಕೀಳಾಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಲಳತೀ’’ತಿಆದಿ [ಲಳತಿ (ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ)]। ಪಲಳತೀತಿ ಹಿ ಪಕಾರೇನ ಲಳತಿ, ವಿಲಾಸಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉತ್ತಮಕಾಮಗುಣಿಕಾನಮೇವ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮನ್ಧಾತುಮಹಾರಾಜವಸವತ್ತೀದೇವರಾಜಕಾಮಗುಣಾ ಹಿ ಉತ್ತಮತಾಯ ನಿದಸ್ಸಿತಾ, ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವರೂಪೇ’’ತಿಆದಿ।
೯೫. ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಸುತ್ತಪದೇಸು ದೇಸಿತನಯೇನ, ಏತೇನ ಸೋಕಾದೀನಮುಪ್ಪಜ್ಜನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಞಾತಿಭೋಗರೋಗಸೀಲದಿಟ್ಠಿಬ್ಯಸನೇಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಚೇತಸೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ನಿಜ್ಝಾಯನಂ ಸೋಚನಂ ಅನ್ತೋನಿಜ್ಝಾಯನಂ, ತದೇವ ಲಕ್ಖಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಅನ್ತೋನಿಜ್ಝಾಯನಲಕ್ಖಣೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಸೋಕೇ ಸಮುಟ್ಠಾನಹೇತುಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಿತಂ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ। ಭುಸಂ ವಿಲಪನಂ ಲಾಲಪ್ಪನಂ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಲಾಲಪ್ಪನಂ, ತದೇವ ಲಕ್ಖಣಮಸ್ಸಾತಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಲಾಲಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೋ। ಪಸಾದಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯೇ ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಹಗತಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಪೀಳನಂ ಕಾಯಪಟಿಪೀಳನಂ, ಸಸಮ್ಭಾರಕಥನಂ ವಾ ಏತಂ ಯಥಾ ‘‘ಧನುನಾ ವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ವಾ ಅನಿಟ್ಠರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪಟಿಪೀಳನ’’ನ್ತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಮನಸೋ ವಿಹೇಸನಂ ಮನೋವಿಘಾತಂ। ತದೇವ ಲಕ್ಖಣಮಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿನಾ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಪರಿದೇವನಾಯಪಿ ಅಸಕ್ಕುಣನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗತಸೋಕಸಮುಟ್ಠಿತೋ ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ। ಸೋ ಪನ ಚೇತಸೋ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾಕಾರೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸಾದಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ। ಸಾದನಂ ಪಸಾದನಂ ಸಾದೋ, ಪಸನ್ನತಾ। ಅನುಪಸಗ್ಗೋಪಿ ಹಿ ಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ವಿಯ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬೋಧಕೋ ಯಥಾ ‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ತತೋ ವಿಗಮನಂ ವಿಸಾದೋ, ಅಪ್ಪಸನ್ನಭಾವೋ।
೯೬. ವಿತಕ್ಕನಂ ವಿತಕ್ಕಿತಂ, ತಂ ಪನತ್ಥತೋ ವಿತಕ್ಕೋವ, ತಥಾ ವಿಚಾರಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಭಿನಿರೋಪನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿಆದಿ। ಏತೇನಾತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ಹೇತುನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ। ತೇನೇತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಖೋಭಕರಸಭಾವತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ತಂಸಹಿತಮ್ಪಿ ಝಾನಂ ತೇಹಿ ಸಉಪ್ಪೀಳನಂ ವಿಯ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕಣ್ಟಕಂ [ಭಕಣ್ಡಕಂ (ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ)] ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ। ಓಳಾರಿಕಭಾವೋ ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಣ್ಟಕೇನ ಸಹ ಪವತ್ತಕಥಾ। ಕಣ್ಟಕಸಹಿತಭಾವೋ ಚ ಸಉಪ್ಪೀಳನತಾ ಏವ, ಲೋಕೇ ಹಿ ಸಕಣ್ಟಕಂ ಫರುಸಕಂ ಓಳಾರಿಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
೯೭. ಪೀತಿಗತಂ ಪೀತಿಯೇವ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೩೮೧; ಮಹಾನಿ॰ ೧೨) ವಿಯ ಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವವುತ್ತಿತೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂವಣ್ಣಕಾನಂ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಅನತ್ಥಕಪದಂ, ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಪದಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ। ತಥಾ ಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಯೋಪನಾತಿ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತಂ ನಾಮ, ಸಾಯೇವ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತತ್ತಂ ಭಾವವಾಚಕಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತೇ ಪವತ್ತನತೋ। ಇತಿ ಪೀತಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಏವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಬ್ಬಿಲಾವನತೋ ತಸ್ಸ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತಭಾವೋ ಪೀತಿಯಾ ಕತೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಬ್ಬಿಲಭಾವಕರಣ’’ನ್ತಿ।
೯೮. ಆಭುಜನಂ ಮನಸಿಕರಣಂ ಆಭೋಗೋ। ಸಮ್ಮಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ। ಅಯಂ ಪನ ಟೀಕಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೯೮) ವುತ್ತನಯೋ – ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಭುಗ್ಗಭಾವೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿನತಭಾವೋ ಆಭೋಗೋ। ಸುಖೇನ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿನತಂ ಹೋತಿ, ನ ದುಕ್ಖೇನ ವಿಯ ಅಪನತಂ, ನಾಪಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖೇನ ವಿಯ ಅನಭಿನತಂ, ಅನಪನತಞ್ಚಾತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮನುಞ್ಞಭೋಜನಾದೀಸು ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾದಿಅಭಿಭೂತಸ್ಸ ವಿಯ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಚಿಯಮಾನಸ್ಸ ಉಪಾದಾರಮ್ಮಣಪತ್ಥನಾವಿಸೇಸತೋ ಅಭಿವಡ್ಢತಿ, ಮನುಞ್ಞಭೋಜನಂ ಭುತ್ತಾವಿನೋ ವಿಯ ಪನ ಉಳಾರಕಾಮರಸಸ್ಸ ಯಾವದತ್ಥಂ ನಿಚಿತಸ್ಸ ಸಹಿತಸ್ಸ ಭುತ್ತಕಾಮತಾಯ ಕಾಮೇಸು ಪಾತಬ್ಯತಾ ನ ಹೋತಿ, ವಿಸಯಾನಭಿಗಿದ್ಧನತೋ ವಿಸಯೇಹಿ ದುಮ್ಮೋಚಿಯೇಹಿ ಜಲೂಕಾ ವಿಯ ಸಯಮೇವ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಚ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಕಾಮಗುಣಸನ್ತಪ್ಪಿತತಾಯ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖವೂಪಸಮಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ ಪಠಮವಾದೀ। ಕಾಮಾದೀನಂ ಆದೀನವದಸ್ಸಿತಾಯ, ಪಠಮಾದಿಝಾನಸುಖಸ್ಸ ಸನ್ತಭಾವದಸ್ಸಿತಾಯ ಚ ಪಠಮಾದಿಝಾನಸುಖತಿತ್ತಿಯಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖುಪಚ್ಛೇದಂ ಬ್ಯಾಕಂಸು ದುತಿಯಾದಿವಾದಿನೋ। ಇಧಾಪಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದೇವ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ವಿಚಾರೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ – ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪಞ್ಚ ವಾದಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಪಠಮವಾದೇ ಯದಿ ಕಾಮಗುಣಸಮಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾ, ಏವಂ ಸೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ। ದುತಿಯಾದಿವಾದೇಸು ಯದಿ ಪಠಮವಾದಸಙ್ಗಹಿತೋ ಸೋಯೇವ ಅತ್ತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಙ್ಗೀ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ ಭೋ
‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯತ್ಥಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ। ತತ್ಥ ಯಾಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಂ। ತಸ್ಸ ಇಮಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಕಥಿತಾತಿ ನಿಯಮನಂ, ನಿಯತಾನಪೇಕ್ಖವಚನಂ ವಾ ಏತಂ ‘‘ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ। ಸೇಸಾತಿ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋ। ತಾಸು ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕವಾದಾದೀನಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹಭಾವೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಕಾಸಿತೋಯೇವ। ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಾ ಏವ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಪನ ತದುಭಯಮೇಕಜ್ಝನ್ತಿ? ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ। ನ ಹಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇಸು ವಿಯ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತೇ ಮಜ್ಝನ್ತೇ ದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಭವತಿ ತದುಭಯನ್ತರಮತ್ತೇನ ಇತ್ತರಕಾಲತ್ತಾ। ಅಥ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತ್ತಭಾವೋ ತದುಭಯವೇಮಜ್ಝಂ, ಏವಂ ಸತಿ ದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪನಾಕ್ಖಮೋ ತಸ್ಸ ಉಭಯಸಭಾವೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇಸುಯೇವ ಅನ್ತೋಗಧೋತಿ ಕಥಂ ತದುಭಯಮೇಕಜ್ಝಂ ಅದಸ್ಸಿತಂ ಸಿಯಾ। ಅಥ ವಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವನ್ತತಾಯ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೋ’’ತಿ ಮಜ್ಝನ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ ಚ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ ಚ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ ಚಾ’’ತಿ ಉಪರಿ ವದನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇಹಿ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ, ಏಕಸೇಸೇನ ವಾ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸಸಙ್ಕಡ್ಢನಾಭಾವತೋ ಅನತ್ಥಕತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ। ಕೇ ಪನ ತೇ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾತಿ? ಯೇ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಉಭಯಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಿನಿವೇಸಿನೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೧೦೦-೧೦೪. ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪ್ಪನಾವಚನದ್ವಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಏಕಜ್ಝನ್ತಿ ರಾಸಿಕರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಏಕಧಾ ಕರೋತೀತಿ ಏಕಜ್ಝನ್ತಿಪಿ ನೇರುತ್ತಿಕಾ, ಭಾವನಪುಂಸಕಞ್ಚೇತಂ। ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಇದಮತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಜ್ಝಾಸಯನ್ತಿ
‘‘ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚ, ಖನ್ತಿ ಚೇವಾನುಲೋಮಿಕಾ।
ಯಥಾಭೂತಞ್ಚ ಯಂ ಞಾಣಂ, ಏತಂ ಆಸಯಸದ್ದಿತ’’ನ್ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೩೬; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ, ವೇರಜ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಪಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ)।
ತಞ್ಚ ‘‘ತುಲಾಯ ತುಲಯನ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅನ್ತೋಜಾಲೀಕತಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೪೬) ‘‘ಸಿನೇರುಪಾದತೋ ವಾಲುಕಂ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಪನ ಏತೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಪರಮಗಮ್ಭೀರತಾವಚನತೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಇಮೇಹೇವ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ವತ್ಥೂಹಿ, ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೇನ, ನತ್ಥಿ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನತೋ, ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾದಿತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾದಿಸುತ್ತನ್ತರೇಸು ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಿ ಅಕಿರಿಯಾಹೇತುಕನತ್ಥಿಕವಾದಾದೀನಿ, ಯಾನಿ ಚ ಇಸ್ಸರಪಕತಿಪಜಾಪತಿಪುರಿಸಕಾಲಸಭಾವನಿಯತಿಯದಿಚ್ಛಾವಾದಾದಿಪ್ಪಭೇದಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೬೦-೧೬೨; ವಿಭ॰ ಅನುಟೀ॰ ೨.೧೯೪-೧೯೫ ವಾಕ್ಯಖನ್ಧೇಸು ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ) ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ದಿಸ್ಸಮಾನಾನಿ, ತೇಸಂ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹತೋ ಅನ್ತೋಗಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ? ಅಕಿರಿಯವಾದೋ ತಾವ ‘‘ವಞ್ಝೋ ಕೂಟಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಿರಿಯಾಭಾವದೀಪನತೋ ಸಸ್ಸತವಾದೇ ಅನ್ತೋಗಧೋ, ತಥಾ ‘‘ಸತ್ತಿಮೇ ಕಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೪) ನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಪಕುಧವಾದೋ, ‘‘ನತ್ಥಿ ಹೇತು ನತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೮) ನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಹೇತುಕವಾದೋ ಚ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನವಾದೇ। ‘‘ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧) ನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ನತ್ಥಿಕವಾದೋ ಉಚ್ಛೇದವಾದೇ। ತಥಾ ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮೫) ವುತ್ತಂ। ಪಠಮೇನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಿಗಣ್ಠವಾದಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ।
ಯದಿಪಿ
‘‘ಏವಮಯಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ’’ತಿ ವಚನಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಸುತ್ತಸ್ಸಾನುಸನ್ಧಯೋ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅತ್ಥನ್ತರನಿಸೇಧನತ್ಥಞ್ಹಿ ವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಂ। ತತ್ಥ ಅನುಸನ್ಧನಂ ಅನುಸನ್ಧಿ, ಸಮ್ಬನ್ಧಮತ್ತಂ, ಯಂ ದೇಸನಾಯ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ‘‘ಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪುಚ್ಛಾದಯೋ ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಬಾಹಿರಕಾರಣಂ ತದನುರೂಪೇನ ದೇಸನಾಪವತ್ತನತೋ। ತಂಸಮ್ಬನ್ಧೋಪಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಕಾರಣಮೇವ। ಅಬ್ಭನ್ತರಕಾರಣಂ ಪನ ಮಹಾಕರುಣಾದೇಸನಾಞಾಣಾದಯೋ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತೋ ಅನುಸನ್ಧಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ, ಪುಚ್ಛಂ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪುಚ್ಛಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅನುಸನ್ಧಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧೀತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಪುಚ್ಛಾನಿಸ್ಸಿತೇನ ಹಿ ಅನುಸನ್ಧಿನಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಪುಚ್ಛಾಪಿ ಗಹಿತಾತಿ। ಅಥ ವಾ ಅನುಸನ್ಧಹತೀತಿ ಅನುಸನ್ಧಿ, ಪುಚ್ಛಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅನುಸನ್ಧಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ, ತಂತಂಸುತ್ತಪದೇಸೋ। ಪುಚ್ಛಾಯ ವಾ ಅನುಸನ್ಧೀಯತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ, ಪುಚ್ಛಂ ವಚನಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಿಕೋ ತಂತಂಸುತ್ತಪದೇಸೋವ। ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧಿಮ್ಹಿಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅನುಸನ್ಧೀಯತೀತಿ ಅನುಸನ್ಧಿ, ಯೋ ಯೋ ಅನುಸನ್ಧಿ, ಅನುಸನ್ಧಿನೋ ಅನುರೂಪಂ ವಾ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿ।
ಪುಚ್ಛಾಯ, ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಚ ಅನನುಸನ್ಧಿಕೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ದೇಸಿತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮವಸೇನ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇ ನನ್ದೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ ಸುತ್ತೇ ತಥಾ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇ ನನ್ದಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತೇ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚಾ’’ತಿ ಪನ ಪಠಿತಬ್ಬಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿತೋ। ಇದಞ್ಹಿ ಸಂಯುತ್ತಾಗಮವರೇ ಸಳಾಯತನವಗ್ಗೇ ಸಙ್ಗೀತಸುತ್ತಂ। ಗಙ್ಗಾಯ ವುಯ್ಹಮಾನಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ ಉಪಮಂ ಕತ್ವಾ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತೇ ಕುಲಪುತ್ತೇ ದೇಸಿತೇ ನನ್ದೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ‘‘ಅಹಮಿಮಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ, ಉಪಸಮ್ಪದಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ತಥಾಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ನನ್ದಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದೀನಿ ಪನ ಅಞ್ಞತರೋಯೇವ ಭಿಕ್ಖು ಅವೋಚ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ ‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭನ್ತೇ, ಓರಿಮಂ ತೀರ’ನ್ತಿಆದಿ’’।
ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ಏವಂ ವುತ್ತೇತಿ ‘‘ಸಚೇ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಾರುಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ಓರಿಮಂ ತೀರಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಙ್ಗಾಯ ವುಯ್ಹಮಾನಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ ಉಪಮಂ ಕತ್ವಾ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತೇ ಕುಲಪುತ್ತೇ ದೇಸಿತೇ। ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚಾತಿ ಅನುಸನ್ಧಿಕುಸಲತಾಯ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿವಚನಮವೋಚ। ತಥಾಗತೋ ಹಿ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಂ ಪರಿಸತಿ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅನುಸನ್ಧಿ ಕುಸಲೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇನೇವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ಓರಿಮಂ ತೀರನ್ತಿ ಓರಿಮಭೂತಂ ತೀರಂ। ತಥಾ ಪಾರಿಮಂ ತೀರನ್ತಿ। ಮಜ್ಝೇ ಸಂಸೀದೋತಿ ವೇಮಜ್ಝೇ ಸಂಸೀದನಂ ನಿಮ್ಮುಜ್ಜನಂ। ಥಲೇ ಉಸ್ಸಾದೋತಿ ಜಲಮಜ್ಝೇ ಉಟ್ಠಿತೇ ಥಲಸ್ಮಿಂ ಉಸ್ಸಾರಿತೋ ಆರುಳ್ಹೋ। ಮನುಸ್ಸಗ್ಗಾಹೋತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭೂತಾನಂ, ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ವಾ ಗಹಣಂ। ತಥಾ ಅಮನುಸ್ಸಗ್ಗಾಹೋತಿ ಆವಟ್ಟಗ್ಗಾಹೋತಿ ಉದಕಾವಟ್ಟೇನ ಗಹಣಂ। ಅನ್ತೋಪೂತೀತಿ ವಕ್ಕಹದಯಾದೀಸು ಅಪೂತಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಗುಣಾನಂ ಪೂತಿಭಾವೇನ ಅಬ್ಭನ್ತರಂಪೂತೀತಿ।
‘‘ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿಆದಿ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮವರೇ ಉಪರಿಪಣ್ಣಾಸಕೇ ಮಹಾಪುಣ್ಣಮಸುತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೮೮-೯೦) ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ಇತಿ ಕಿರಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿರ-ಸದ್ದೋ ಅರುಚಿಯಂ, ತೇನ ಭಗವತೋ ಯಥಾದೇಸಿತಾಯ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅರುಚಿಯಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಭೋತಿ ಧಮ್ಮಾಲಪನಂ, ಅಮ್ಭೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ರೂಪಂ ಅನತ್ತಾ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನತ್ತಾ। ಏವಂ ಸತೀತಿ ಅನತ್ತಕತಾನೀತಿ ಅತ್ತನಾ ನ ಕತಾನಿ, ಅನತ್ತಭೂತೇಹಿ ವಾ ಖನ್ಧೇಹಿ ಕತಾನಿ। ಕಮತ್ತಾನಂ ಫುಸಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕೀದಿಸಮತ್ತಭಾವಂ ಫುಸಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಸತಿ ಅತ್ತನಿ ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಖಣಿಕತ್ತಾ ತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕಂ ನಾಮ ಅತ್ತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ಫುಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಕೋ ಕಮ್ಮಫಲಂ
ಅವಿದ್ವಾತಿ ಸುತಾದಿವಿರಹೇನ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದತಾಯ ಅಪಣ್ಡಿತೋ। ವಿದ್ವಾತಿ ಹಿ ಪಣ್ಡಿತಾಧಿವಚನಂ ವಿದತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪಗತೋ, ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತತಾಯ ಅಪ್ಪಹೀನಾವಿಜ್ಜೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಣ್ಹಾಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ ಚೇತಸಾತಿ ‘‘ಯದಿ ಅಹಂ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಮಯಾ ಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಫಲಂ ಕೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಸತಿ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಯಾ ಕಮ್ಮಫಲೂಪಭೋಗೋ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಧಿಪತಿತೋ ಆಗತೇನ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ। ಅತಿಧಾವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಾವಿತಬ್ಬಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಖಣಿಕತ್ತೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತತ್ಥೇವ ಫಲೂಪಪತ್ತಿತೋ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಸಿದ್ಧೇ ಕಮ್ಮಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಏಕತ್ತನಯಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕೇನ ಕಾರಕವೇದಕಭೂತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲಾನಮಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ। ಇದಾನಿ ಅನತಿಧಾವಿತಬ್ಬತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಉಪರಿ ದೇಸನಾತಿ ದೇಸನಾಸಮುಟ್ಠಾನಧಮ್ಮದೀಪಿಕಾಯ ಹೇಟ್ಠಿಮದೇಸನಾಯ ಉಪರಿ ಪವತ್ತಿತಾ ದೇಸನಾ। ದೇಸನಾಸಮುಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ ದುವಿಧೇಸು ಯಥಾನುಸನ್ಧೀಸು ಅನುರೂಪಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿದಸ್ಸನಮೇತಂ ‘‘ಉಪರಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಆಗತಾ’’ತಿ। ತದವಸೇಸಂ ಪನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ। ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮವರೇ ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸಕೇಯೇವ ಚೇತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ। ಕಿಲೇಸೇನಾತಿ ‘‘ಲೋಭೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಿಲೇಸವಸೇನ। ಭಣ್ಡನೇನಾತಿ ವಿವಾದೇನ। ಅಕ್ಖನ್ತಿಯಾತಿ ಕೋಪೇನ। ಕಕಚೂಪಮಾತಿ ಖರಪನ್ತಿಉಪಮಾ। ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಅಪೇಕ್ಖಾಯಂ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೋ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿ॰ ೧.೭೨-೭೩, ೧೬೭, ೧೭೧, ೧೯೫, ೧೯೭) ವಿಯ, ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನೇ ವಾ, ತೇನ ಯಥಾ ವತ್ಥಸುತ್ತಾದೀಸು ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪರಿತಸ್ಸಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೦೫-೧೧೭. ಮರಿಯಾದವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಸ್ಸ ತಥಾಗತಾನಂ ಜಾನನಪಸ್ಸನೇನ, ಸಸ್ಸತಾದಿಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನೇನ ಸಙ್ಕರಾಭಾವ-ವಿಭಾಗಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋಯೇವ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಹಿ ಅವಗತತ್ಥಸ್ಸೇವೇತ್ಥ ತ-ಸದ್ದೇನ ಪರಾಮಸನಂ। ದಿಟ್ಠಿಅಸ್ಸಾದೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಅಸ್ಸಾದೇನ। ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸುಖೇನಾ’’ತಿಆದಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಭವನ್ತಾನಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ತದಪಿ ವೇದಯಿತಂ ತಣ್ಹಾಗತಾನಂ ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
‘‘ಯಥಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವ’’ನ್ತಿ ಚ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅಜಾನನಮತ್ತೇನ ಮಿಚ್ಛಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಚ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತಿ। ತಸ್ಮಾಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ – ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಏವಂಗಹಿತಂ ಏವಂಪರಾಮಟ್ಠಂ ಏವಂಗತಿಕಂ ಹೋತಿ ಏವಂಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಮಜಾನನ್ತಾನಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ವೇದಯಿತೇ ಅವೀತತಣ್ಹತಾಯ ಏವಂದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಉಪಾದೀಯತಿ, ತಂ ವೇದಯಿತಂ ಸಮುದಯಅತ್ಥಙ್ಗಮಾದಿತೋ ಯಥಾಭೂತಮಜಾನನ್ತಾನಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾನನ್ತಿ। ಏವಂ ವಿಸೇಸಯೋಜನಾಯ ಹಿ ಯಥಾ ಅನಾವರಣಞಾಣಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂಹಿ ತಥಾಗತಾನಂ ಯಥಾಭೂತಮೇತ್ಥ ಜಾನನಂ, ಪಸ್ಸನಞ್ಚ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ, ಅಥ ಖೋ ತೇಸಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋಯೇವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಚಾಯಂ ದೇಸನಾ ಮರಿಯಾದವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಜಾತಾ।
ವೇದಯಿತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಗತಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಉಪಗತಾನಂ, ಪವತ್ತಾನಂ ವಾ ತದೇವ ವುತ್ತಿನಯೇನ ವಿವರತಿ ‘‘ಕೇವಲಂ…ಪೇ॰… ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಪನೇತನ್ತಿ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವೇದಯಿತಮೇವ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ, ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ – ‘‘ತದಪಿ ವೇದಯಿತಂ ತಣ್ಹಾಗತಾನಂ ವೇದಯಿತಮೇವಾ’’ತಿ ವಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ತದಪಿ ವೇದಯಿತಂ ಪರಿತಸ್ಸಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತಮೇವಾ’’ತಿ ಪುನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ। ತದಪಿ ತಾವ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಮರಿಯಾದವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ದಸ್ಸನಮಿವ ನಿಚ್ಚಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಸುಖಂ, ಮಗ್ಗಫಲಸುಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕುತೋ ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏವ-ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ। ‘‘ಪರಿತಸ್ಸಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತಮೇವಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇನ ಮಗ್ಗಫಲಸುಖಂ ವಿಯ ಅವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಏಕರೂಪೇ ಅವತಿಟ್ಠತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಂ ವಟ್ಟಾಮಿಸಭೂತಂ ದಿಟ್ಠಿತಣ್ಹಾಸಲ್ಲಾನುವಿದ್ಧತಾಯ ಸಉಪ್ಪೀಳತ್ತಾ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತಮೇವಾತಿ ‘‘ಪರಿತಸ್ಸಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೋ ಸಸಮ್ಬನ್ಧನಯೋ।
ಏವಂ ವಿಸೇಸಕಾರಣತೋ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅವಿಸೇಸಕಾರಣತೋ ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ರ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಕಾ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ। ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ವೇದನಾ, ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಸಿಟ್ಠಕಾರಣಂ। ತತ್ಥ ತದಪೀತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತಂ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಲೋಕಞ್ಚ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಹೇತುಭೂತಂ ಸುಖಾದಿಭೇದಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ವೇದಯಿತಂ, ತದಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ದುಕ್ಖಸಲ್ಲಾನಿಚ್ಚತೋ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಮುದಯತ್ಥಙ್ಗಮಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣತೋ ವಾ ಯಥಾಭೂತಮಜಾನನ್ತಾನಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಏವ ಚ ಸುಖಾದಿಪತ್ಥನಾಸಮ್ಭವತೋ, ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಉಪಗತತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಗತಾನಂ ತಣ್ಹಾಪರಿತಸ್ಸಿತೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಮೇವ ದಿಟ್ಠಿಚಲನಮೇವ। ‘‘ಅಸತಿ ಅತ್ತನಿ ಕೋ ವೇದನಂ ಅನುಭವತೀ’’ತಿ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚೋಪನಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ, ನ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ। ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಾದೀಸುಪಿ ಏಸ ನಯೋ।
ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೧೮. ಪರಮ್ಪರಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮೂಲಕಾರಣಂ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಕಾರಣಂ, ಪುನ ತಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣನ್ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯಪರಮ್ಪರದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಯೇನ ಹಿ ತಣ್ಹಾಪರಿತಸ್ಸಿತೇನ
೧೩೧. ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ। ದಿಟ್ಠಿವೇದಯಿತೇ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ವೇದಯಿತೇ, ಫಸ್ಸಪಧಾನೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ। ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಬಲವಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಬಲವಕಾರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಥಾ ಹಿ ವಿನಾಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥೂಹಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ಕೇಹಿಚಿ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪನ ಕದಾಚಿಪಿ ಫಸ್ಸೇನ ವಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ಫಸ್ಸೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಪಕರಣೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ವಿಭಜನ್ತೇನ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸೇವ ಪಠಮಮುದ್ಧರಣಂ ಕತಂ, ವೇದನಾಯ ಪನ ಸಾತಿಸಯಮಧಿಟ್ಠಾನಪಚ್ಚಯೋ ಏವ। ‘‘ಪಟಿಸಂವೇದಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತದಪೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಧಿಕಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿ। ಗಮ್ಯಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ವಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗಂ ಪತಿ ಕಾಮಚಾರತ್ತಾ, ಲೋಪತ್ತಾ, ಸೇಸತ್ತಾಪಿ ಚ ಏಸ ನ ಪಯುತ್ತೋ। ಏವಮೀದಿಸೇಸು। ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಗಮ್ಯಮಾನಾಧಿಕಾರತೋ, ಲೋಪತೋ ಸೇಸತೋ ಚಾತಿ।
ಕಾರಣೇಹಿ ಚತೂಹಿಪಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿ ರವೋ ಯುತ್ತೋ’’ತಿ॥
‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಬಲವಕಾರಣತಾದಸ್ಸನೇನ ತದತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ತತ್ಥ ಪತತೋತಿ ಪತನ್ತಸ್ಸ। ಥೂಣಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕದಾರುಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ।
ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾಧಿಟ್ಠಾನವಟ್ಟಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೪. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿವೇದಯಿತಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಯೇಪಿ ತೇ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತಸ್ಸ ಚ ಪಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ತೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಸ್ಸತವಾದಾ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಛಹಿ ಫಸ್ಸಾಯತನೇಹಿ ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೀತಿ ಹಿ ವೇದಯಿತಕಿರಿಯಾವಸೇನ ತಂತಂದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತತ್ತಾ ವೇದಯಿತಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಮೇವ ಜಾತಂ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹಿ ವಾಕ್ಯಂ ಕಿರಿಯಾಪಧಾನನ್ತಿ। ಉಪರಿ ಫಸ್ಸೇ ಪಕ್ಖಿಪನತ್ಥಾಯಾತಿ ‘‘ಛಹಿ ಫಸ್ಸಾಯತನೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಉಪರಿ ಫಸ್ಸೇ ಪಕ್ಖಿಪನತ್ಥಂ, ಪಕ್ಖಿಪನಞ್ಚೇತ್ಥ ವೇದಯಿತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯತಾದಸ್ಸನಮೇವ। ‘‘ಛಹಿ ಫಸ್ಸಾಯತನೇಹಿ ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಹಿ ಛಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನೇಹಿ ಛಳಾರಮ್ಮಣಪಟಿಸಂವೇದನಂ ಏಕನ್ತತೋ ಛಫಸ್ಸಹೇತುಕಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ’’ತಿಆದಿ।
ಕಮ್ಬೋಜೋತಿ ಏವಂನಾಮಕಂ ರಟ್ಠಂ। ತಥಾ ದಕ್ಖಿಣಾಪಥೋ। ‘‘ಸಞ್ಜಾತಿಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಞ್ಜಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋ ಸಞ್ಜಾತಿ-ಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಸಮೋಸರಣ-ಸದ್ದೋ। ಆಯತನ-ಸದ್ದೋಪಿ ತದುಭಯತ್ಥೇ। ಆಯತನೇತಿ ಸಮೋಸರಣಭೂತೇ ಚತುಮಹಾಪಥೇ। ನನ್ತಿ ಮಹಾನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೇ ಸತಿ ಸತಿಆಯತನೇತಿ ಸತಿಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾರಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ, ತತ್ರ ತತ್ರೇವ ಸಕ್ಖಿತಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಯತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಫಲಾನಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಆಯಭೂತಂ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ತನೋತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಆಯತನಂ, ಕಾರಣಂ। ಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ಉಪಸಮ್ಮನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಜನೇನ್ತಿ। ಆಯತನ-ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞೇಸು ವಿಯ ನ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥನ್ತರಾವಬೋಧಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತೇ’’ತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಸಮೂಹೇ ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತೇ ಹಿ ಅರಞ್ಞವೋಹಾರೋ, ಅರಞ್ಞಮೇವ ಚ ಅರಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ। ಅತ್ಥತ್ತಯೇಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಕರನಿವಾಸಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ಥೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ‘‘ಹಿರಞ್ಞಾಯತನಂ ಸುವಣ್ಣಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು
ಆಯತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಕರೋನ್ತಿ, ನಿವಸನ್ತಿ, ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವಚನತ್ಥೋ। ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಚ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಆಕಿಣ್ಣಾ, ತಾನಿ ಚ ನೇಸಂ ವಾಸೋ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ತದೇತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತ್ತಯಮಿಧ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ಕಥಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಚೇತನಾ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇಮೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯತನಭಾವತೋ, ಪಧಾನವಸೇನ ವಾ। ತಥಾ ಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ವಿಭಜನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ತೇಯೇವ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ, ಚೇತನಾ, ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಠಮಂ ವಿಭತ್ತಾ। ಸಞ್ಜಾಯನ್ತಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಸಮೋಸರನ್ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸಮೋಸರಣತೋ। ತಾನಿ ಚ ನೇಸಂ ಕಾರಣಂ ತೇಸಮಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ। ಅಯಂ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಾದಿಅತ್ಥೋ ರುಳ್ಹಿವಸೇನೇವ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿರುಳ್ಹತಾಯ ಏವ ಪವತ್ತತ್ತಾತಿ ಆಚರಿಯಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಪನ ಪದತ್ಥವಿವರಣಮುಖೇನ ಪವತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ – ಆಯತನತೋ, ಆಯಾನಂ ತನನತೋ, ಆಯತಸ್ಸ ಚ ನಯನತೋ ಆಯತನಂ। ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಹಿ ತಂತಂದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸೇನ ಸೇನ ಅನುಭವನಾದಿಕಿಚ್ಚೇನ ಆಯತನ್ತಿ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ ಘಟೇನ್ತಿ ವಾಯಮನ್ತಿ, ಆಯಭೂತೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಏತಾನಿ ತನೋನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತಿ, ಆಯತಞ್ಚ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ನಯನ್ತಿ ಪವತ್ತೇನ್ತೀತಿ। ಇತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಅತ್ಥೇನ ಇತಿ ಸದ್ದೇನ ‘‘ಸೋತಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ತತ್ಥ ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದರೂಪಾರಮ್ಮಣಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಿಸಯಿನ್ದ್ರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ। ತೇಸಂ ಸಮಾಗಮನಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಫಸ್ಸಾಯತನಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸದ್ದಮತ್ತತೋ ಚೋದನಾಲೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ತಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥತೋ ತಂ ಪರಿಹರತಿ। ನ ಆಯತನಾನಿ ಫುಸನ್ತಿ ರೂಪಾನಮನಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋ। ಫಸ್ಸೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋ ವಿಸಮಾನೋ ಏಕದೇಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನಲ್ಲಿಯಮಾನೋಪಿ ಫುಸನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತೋ ಫುಸನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಫಸ್ಸೋವ ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸತೀ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಸೋ ‘‘ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ, ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಛಹಿ ಫಸ್ಸಾಯತನೇಹಿ ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಫುಸನಕಿಚ್ಚಾನಿಪಿ ನಿಸ್ಸಿತವೋಹಾರೇನ ಫುಸನಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನಮೇವ ಫಸ್ಸೇ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪನಂ ನಾಮ ಯಥಾ ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಘೋಸನ್ತೀ’’ತಿ। ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಹಿ ಫುಸನಕಿಚ್ಚಾರೋಪನವಸೇನ ಫಸ್ಸಸ್ಮಿಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಫಸ್ಸಗತಿಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಫಸ್ಸುಪಚಾರಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಪಚಾರೋ ನಾಮ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ, ನ ತೇನ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಅತಂಸಭಾವತೋ। ಅತ್ಥಸಿಜ್ಝನಕೋ ಪನ ತಂಸಭಾವೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಥಾಹು –
‘‘ಅತ್ಥಞ್ಹಿ ನಾಥೋ ಸರಣಂ ಅವೋಚ,
ನ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಲೋಕಹಿತೋ ಮಹೇಸೀ’’ತಿ॥
ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಯಾವ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಛಫಸ್ಸಾಯತನಸಮ್ಭವಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ –
‘‘ಫಸ್ಸತೋ ಛಬ್ಬಿಧಾಪೇತಾ, ಉಪವಿಚಾರಭೇದತೋ।
ತಿಧಾ ನಿಸ್ಸಿತತೋ ದ್ವೀಹಿ, ತಿಧಾ ಕಾಲೇನ ವಡ್ಢಿತಾ’’ತಿ॥ –
ಅಟ್ಠಸತಪರಿಯಾಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಟ್ಠಸತಪ್ಪಭೇದಾ। ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸಿನೋ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮರೂಪಂ ಸಳಾಯತನಂ ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಾ ವೇದನಾ। ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾಯಾತಿ ‘‘ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತೋ
‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಕಾ ಕಾಮ-ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ತಿಧಾ ಪುನ।
ಸನ್ತಾನತೋ ದ್ವಿಧಾ ಕಾಲ-ಭೇದೇನ ಗುಣಿತಾ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ॥ –
ಏವಂ ವುತ್ತಅಟ್ಠಸತಪ್ಪಭೇದಾಯ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸೀಸೇನ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋವ ಉದ್ಧಟೋ, ನನು ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚತುಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ದುಕ್ಖಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ದ್ವಿಧಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಏವ ಪನ ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ಏವಮುದ್ಧಟೋ। ಯುತ್ತಂ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಾಮಞ್ಞತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಅನ್ತೋಗಧತಾ, ಕಥಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀನಂ ತತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧಭಾವೋ ಸಿಯಾತಿ? ತೇಸಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸಾಮಞ್ಞತೋ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯವಸಮೋಧಾನಭೂತೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಏವ ಅನ್ತೋಗಧತಾ ಹೋತಿ। ಏತದತ್ಥಮೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಿದ್ಧೇ ಹಿ ಸತ್ಯಾರಮ್ಭೋ ನಿಯಮಾಯ ವಾ ಹೋತಿ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನಾಯ ವಾತಿ। ಏವಮೀದಿಸೇಸು।
ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಯಾವ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ। ನನು ಚ ತಣ್ಹಾವ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ, ಕಥಂ ಸಾಯೇವ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಪುರಿಮತಣ್ಹಾಯ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಛಿಮತಣ್ಹಾಯ ದಳ್ಹಭಾವತೋ ಪುರಿಮಾಯೇವ ತಣ್ಹಾ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವತಿ। ತಣ್ಹಾದಳ್ಹತ್ತಮೇವ ಹಿ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಉಪಾಯಾಸೋ ಉಪಕಟ್ಠಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉಪ-ಸದ್ದಸ್ಸ ದಳ್ಹತ್ಥೇ ಪವತ್ತನತೋ। ಅಪಿಚ ದುಬ್ಬಲಾ ತಣ್ಹಾ ತಣ್ಹಾಯೇವ, ಬಲವತೀ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ। ಅಥ ವಾ ಅಪತ್ತವಿಸಯಪತ್ಥನಾ ತಣ್ಹಾ ತಮಸಿ ಚೋರಾನಂ ಹತ್ಥಪಸಾರಣಂ ವಿಯ, ಸಮ್ಪತ್ತವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಚೋರಾನಂ ಹತ್ಥಗತಭಣ್ಡಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ। ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಪಟಿಪಕ್ಖಾ ತಣ್ಹಾ। ಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ। ಪರಿಯೇಸನದುಕ್ಖಮೂಲಂ ತಣ್ಹಾ, ಆರಕ್ಖದುಕ್ಖಮೂಲಂ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ। ಅಯಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ಕೇಚಿವಾದವಸೇನ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೪೪) ದಸ್ಸಿತೋ ಪುರಿಮನಯಸ್ಸೇವ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೪೪) ಸಕವಾದಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ।
ಅಸಹಜಾತಸ್ಸ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ರೂಪಾದೀನಿ ಅಸ್ಸಾದೇತ್ವಾ ಕಾಮೇಸು ಪಾತಬ್ಯತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ। ತಥಾ ರೂಪಾದಿಭೇದೇ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೫; ೨.೯೪-೯೫, ೨೨೫; ೩.೯೧, ೧೧೬, ೧೩೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೧೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೧೭೬, ೨೧೭; ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೨೧; ವಿಭ॰ ೯೦೭, ೯೨೫, ೯೭೧) ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ, ಸಂಸಾರತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಅಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಪರಾಮಸನಂ, ಖನ್ಧೇಸು ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗಾಹಭೂತಂ ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನಞ್ಚ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ತಿಣ್ಣಂ ತಣ್ಹಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಹಜಾತಾ ಪನ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಹೇತುವಸೇನ ಸತ್ತಧಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ। ತಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಭವಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಭವಸ್ಸ ಚೇವ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ಚ। ತತ್ಥ ಚೇತನಾದಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸಬ್ಬಂ ಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಭವೋ। ಕಾಮಭವಾದಿನವವಿಧೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ। ತೇಸು ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಭವಹೇತುಭೂತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭವಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನತೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಕರಣಕಾಲೇ ಪನ ಕಮ್ಮಸಹಜಾತಮುಪಾದಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಕಮ್ಮಭವಸ್ಸ ಪನ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಮುಪಾದಾನಂ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಚೇವ ಹೇತುಮಗ್ಗವಸೇನ ಚ ಅನೇಕಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅಸಹಜಾತಸ್ಸ ಪನ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಅಸಹಜಾತಮುಪಾದಾನಂ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯನತ್ಥಿವಿಗತಾಸೇವನವಸೇನ, ಇತರಸ್ಸ ಚ ನಾನನ್ತರಸ್ಸ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ, ಸಮ್ಮಸನಾದಿಕಾಲೇಸು ಆರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ। ತತ್ಥ ಅನನ್ತರಾದಿಕೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ, ಸಹಜಾತಾದಿಕೇ ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಥಾತಿ ವುತ್ತಂ, ರೂಪೂಪಹಾರತ್ಥೋ ವಾ ಹೇಸ ಅನುಕಡ್ಢನತ್ಥೋ ವಾ। ತೇನ ಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಚೇವ ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಭವೋ ಜಾತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಭವೋತಿ ಕಮ್ಮಭವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಸೋ ಹಿ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ। ಜಾತಿಯೇವ ಹಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋತಿ, ಸಾ ಚ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಖನ್ಧಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜಾತೀತಿ ಪನೇತ್ಥ ಸವಿಕಾರಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ, ತೇನಾಯಂ ಚೋದನಾ ನಿವತ್ತಿತಾ ‘‘ನನು ಜಾತಿಪಿ ಸವಿಕಾರಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕಾರೇನ ಸವಿಕಾರಾ, ನ ಅಞ್ಞೇಹಿ, ತೇ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋಯೇವ, ಸೋ ಏವ ಚ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಭವಿತುಮಯುತ್ತೋ ತಣ್ಹಾಯ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಿಯ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾದಿವಿಸೇಸಾನಮಸಮ್ಭವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಭವೋಯೇವ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸಙ್ಖಾತಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇವ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ, ಜರಾಮರಣಾದಿನಾ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಬಾಲಸ್ಸ ಸೋಕಾದಯೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ನಾಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ, ಸಹಜಾತೂಪನಿಸ್ಸಯಸೀಸೇನೇವ ಪಚ್ಚಯವಿಚಾರಣಾಯ ಚ, ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಅಙ್ಗಾದಿವಿಧಾನಸ್ಸ ಚ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಚಾರಣಾಯ ನಿರವಸೇಸಾ ಅಯಂ ಕುತೋ ಲದ್ಧಬ್ಬಾತಿ ಚೋದನಮಪನೇತಿ ‘‘ವಿತ್ಥಾರತೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಇಧ ಪನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾ ಏಕದೇಸೇನೇವ ಕಥಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ। ಪಯೋಜನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತವೇದನಾವಸೇನ ಏಕದೇಸಮತ್ತಂ ಪಯೋಜನಮೇವ। ‘‘ಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಹಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ‘‘ಅಪ್ಪಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಆಯು, ಇದಾನೇತರಹಿ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತ್ಥಾವಬೋಧನವಸೇನ ಸಪಯೋಜನತ್ತಾ, ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಪಮಾಣೇ, ಪಯೋಜನಸಙ್ಖಾತಂ ಪಮಾಣಮೇವ, ನ ತದುತ್ತರೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಮತ್ತಮೇವಾತಿ
ಮತ್ತಾವಧಾರಣೇ ವಾ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮ್ಹಿ ಚೇತರ’’ನ್ತಿ॥
ಏಕದೇಸೇನೇವಿಧ ಪಾಳಿಯಂ ಕಥಿತತ್ತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ತಥಾ ಕಥನೇ ಸದ್ಧಿಂ ಉದಾಹರಣೇನ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಗವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನ ಇಮಮಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಟ್ಟಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಅವಿಜ್ಜಾ-ತಣ್ಹಾ-ದಿಟ್ಠೀನಮಞ್ಞತರಸೀಸೇನ ಕಥೇಸಿ, ತೇಸು ಇಧ ದಿಟ್ಠಿಸೀಸೇನೇವ ಕಥೇನ್ತೋ ವೇದನಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಬಲವಕಾರಣತ್ತಾ ವೇದನಾಮೂಲಕಂ ಏಕದೇಸಮೇವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ। ಏತಾನಿ ಚ ಸುತ್ತಾನಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೇ ದಸನಿಪಾತೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೬೧ ವಾಕ್ಯಖನ್ಧೇ) ತತ್ಥ ಪುರಿಮಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಸುಕಸ್ಸ ನಾಮ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ವಾ ಕಾಲೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ನ ತತೋ ಏವಞ್ಚೇತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮರಿಯಾದಾಭಾವೇನ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕಾಮಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಥ ಚ ಪನಾತಿ ಏವಂ ಕಾಲನಿಯಮೇನ ಮರಿಯಾದಾಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾಪಿ। ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚನೀವರಣಸಙ್ಖಾತಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಕೋಟಿ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕೋ ಚಾಹಾರೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ‘ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ’ ತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೬೧) ಹಿ ತತ್ಥೇವ ವುತ್ತಂ, ಟೀಕಾಯಂ ಪನ ‘‘ಆಸವಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೪೪) ಆಹ, ತಂ ಉದಾಹರಣಸುತ್ತೇನ ನ ಸಮೇತಿ। ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಮ-ಕಾರಸ್ಸ ದ-ಕಾರಾದೇಸವಸೇನ। ಸದ್ದವಿದೂ ಪನ ‘‘ಈದಿಸಸ್ಸ ಪಯೋಗಸ್ಸ ದಿಸ್ಸನತೋ ಇದ-ಸದ್ದೋಯೇವ ಪಕತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಯುತ್ತಮೇವೇತಂ ವಣ್ಣವಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ನಾನಾಪಯೋಗಸ್ಸ ದಿಸ್ಸಮಾನತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ವಣ್ಣವಿಕಾರೇನ ‘‘ಅಮೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಅಸೂ’’ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಇಮೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಏಸೂ’’ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ವಣ್ಣವಿಕಾರೋ ಚ ವಾಕ್ಯೇ ವಿಯ ಸಮಾಸೇಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ ಯಥಾ ‘‘ಜಾನಿಪತಿ ತುದಮ್ಪತೀ’’ತಿ। ಕಿಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೇನ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಮೇವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಭವತಣ್ಹಾಯಾತಿ ಭವಸಞ್ಞೋಜನಭೂತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ। ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ। ‘‘ಕೋ ಚಾಹಾರೋ ಭವತಣ್ಹಾಯ, ‘ಅವಿಜ್ಜಾ’ ತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಭವದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ। ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಧ ಪನ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅನುಲೋಮೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾ ನಾಮ ವಟ್ಟಕಥಾ, ತಂ ಕಥನೇನೇವ ಭಗವಾ ಏತೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಯಾವಿದಂ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ ನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯಪರಮ್ಪರೇನ ವಟ್ಟೇಯೇವ ನಿಮುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇಸೀತಿ। ಇತೋ ಭವಾದಿತೋ। ಏತ್ಥ ಭವಾದೀಸು। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ। ಇಮಿನಾ ಅಪರಿಯನ್ತಂ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿಪನ್ನಟ್ಠಾತಿ ವಿವಿಧೇನ ನಾಸಿತಾ।
ವಿವಟ್ಟಕಥಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೪೫. ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹದಸ್ಸನವಸೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ, ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಹೇಸಾ। ಯುತ್ತಯೋಗಭಿಕ್ಖುಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯುತ್ತಯೋಗಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಮಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ, ಭಿಕ್ಖುವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿವಟ್ಟನ್ತಿ ವಟ್ಟತೋ ವಿಗತಂ। ‘‘ಯೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ ಫಸ್ಸಾಯತನಮಿಧ ಗಹಿತಂ ದೇಸನಾಕುಸಲೇನ ಭಗವತಾತಿ ವೇದನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇತಿ ‘‘ವೇದನಾನಂ ಸಮುದಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಇಮಂ ಪಾಳಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಮೇವ ವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ನ್ತಿ ‘‘ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ, ಫಸ್ಸನಿರೋಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಾರಣಂ। ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೪೨೯) ಪಟ್ಠಾನೇ ವಚನತೋ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ। ‘‘ನಾಮರೂಪಸಮುದಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಮೇವ ನಾಮಂ। ನನು ಚ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಸಬ್ಬೇಸು ಛಸು ಫಸ್ಸಾಯತನೇಸು ‘‘ನಾಮರೂಪಸಮುದಯಾ ನಾಮರೂಪನಿರೋಧಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಸು ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ಆಹಾರನಿರೋಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ಅವಿಸೇಸೇನ, ಇಧ ಪನ ಏವಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವಿಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಉತ್ತರಿತರಜಾನನೇನೇವ ದಿಟ್ಠಿಗತಸ್ಸ ಜಾನನಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಮನಾಗತೇಪಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಯೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ, ವಿಮುತ್ತಿ ಪನ ಇದ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ‘‘ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ’’ತಿ ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಗನ್ಥಧರೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ, ಯಥಾಲಾಭಂ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ದೇಸನಾ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ-ಸದ್ದೋ ಅರುಚಿಯತ್ಥೋ, ತೇನಿಮಂ ದೀಪೇತಿ – ಯದಿಪಿ ಅನಾಗಾಮಿಆದಯೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಅರಹತೋ ಉಕ್ಕಂಸಗತಿವಿಜಾನನವಸೇನ ದೇಸನಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಾತಿ। ಸುವಣ್ಣಗೇಹೋ ವಿಯ ರತನಮಯಕಣ್ಣಿಕಾಯ ದೇಸನಾ ಅರಹತ್ತಕಣ್ಣಿಕಾಯ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯತೋ ಖೋ…ಪೇ॰… ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕೋ ಏವಂ ಜಾನಾತೀತಿ? ಖೀಣಾಸವೋ ಜಾನಾತಿ, ಯಾವ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತೇನ ಯದೇತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘವಸೇನಾಪಿ ದೀಪೇತು’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೮), ತಂ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ದೀಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೪೬. ‘‘ದೇಸನಾಜಾಲವಿಮುತ್ತೋ ದಿಟ್ಟಿಗತಿಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನಂ ದೇಸನಾಯ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣತಂ ಞಾಪೇತುನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನ್ತೋ ಜಾಲಸ್ಸಾತಿ ಅನ್ತೋಜಾಲಂ, ದಬ್ಬಪವೇಸನವಸೇನ ಅನ್ತೋಜಾಲೇ ಅಕತಾಪಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತವಾದಪ್ಪವೇಸನವಸೇನ ಕತಾತಿ ಅನ್ತೋಜಾಲೀಕತಾ, ಅನ್ತೋ ಜಾಲಸ್ಸ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ವಾ ಅನ್ತೋಜಾಲಾ, ದಬ್ಬವಸೇನ ಅನನ್ತೋಜಾಲಾಪಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತವಾದವಸೇನ ಅನ್ತೋಜಾಲಾ ಕತಾತಿ ಅನ್ತೋಜಾಲೀಕತಾ। ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾಸಭೂಯೋಗೇ ವಿಕಾರವಾಚಕತೋ ಈಪಚ್ಚಯೋ, ಅನ್ತಸರಸ್ಸ ವಾ ಈಕಾರಾದೇಸೋತಿ ಸದ್ದವಿದೂ ಯಥಾ ‘‘ಧವಲೀಕಾರೋ, ಕಬಳೀಕಾರೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೧), ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಸ್ಸಿತಾ ಅವಸಿತಾವ ಹುತ್ವಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಮಾನಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಾನ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥೋ ಅಪ್ಪಹೀನೇನ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಭಾವೇನ ಪುನ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ, ತಥಾ ‘‘ಓಸೀದನ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ। ಉಮ್ಮುಜ್ಜನೇನೇವ ಅವುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ನಿಮುಜ್ಜನಸ್ಸ ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಓಸೀದನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಅಪಾಯೂಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಧೋ ಓಸೀದನಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವವಸೇನ ಉದ್ಧಮುಗ್ಗಮನಂ। ತಥಾ ಪರಿತ್ತಭೂಮಿಮಹಗ್ಗತಭೂಮಿವಸೇನ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಓಲೀನತಾತಿಧಾವನವಸೇನ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಅನ್ತೋಗಧಾ। ತಬ್ಭಾವೋ ಚ ತದಾಬದ್ಧೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೇನ ಆಬದ್ಧಾ’’ತಿ। ‘‘ನ ಹೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಪಾಳಿಯಾ ಆಪನ್ನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಕೇವಟ್ಟೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಕೇ ಉದಕೇ ವಟ್ಟತಿ ಪರಿಚರತೀತಿ ಕೇವಟ್ಟೋ, ಮಚ್ಛಬನ್ಧೋ। ಕಾಮಂ ಕೇವಟ್ಟನ್ತೇವಾಸೀಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಪನ ತದನುಗತಿಕೋವಾತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತೂತಿ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ತತ್ಥೇವ ಪಟಿವೇಧಸಮ್ಭವತೋ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಅನ್ತೋಜಾಲೀಕತಾವ। ಓಳಾರಿಕಾತಿ ಪಾಕಟಭಾವೇನ ಥೂಲಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಪರಿತ್ತೋದಕಸ್ಸ।
೧೪೭. ‘‘ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಾದಸಙ್ಗಹಣೇನ ಪುಗ್ಗಲಸಙ್ಗಹೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅತ್ತನೋ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ದೇಸನಾಕುಸಲತಾಯ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನನಿಮುಜ್ಜನಟ್ಠಾನಭೂತೇಸು ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಭವಾದೀಸು ಅತ್ತನೋ ಅನವರೋಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ। ನಯನ್ತೀತಿ ಸತ್ತೇ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಮಾವಹನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ತಥಾಆಕಡ್ಢನವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಗೀವಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ನೇತ್ತಿಸದಿಸತಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದಿಸವೋಹಾರಂ, ಉಪಮಾತದ್ಧಿತಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಸದಿಸತಾವಿಭಾವನಾ। ಗೀವಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಹಾಜನಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಿದ್ದೇಸೋ ನೇತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ನೀ-ಸದ್ದಸ್ಸ ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕತ್ತಾ, ಆಖ್ಯಾತಪಯೋಗೇ ಚ ಬಹುಲಂ ಸಾಮಿವಚನಸ್ಸ ಕತ್ತುಕಮ್ಮತ್ಥಜೋತಕತ್ತಾ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನೇನ ಭಗವತಾ, ಸಾ ಭವನೇತ್ತಿ ಉಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುನ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಭಾವಾತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯತ್ಥಮಾಹ। ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನೇ ವುತ್ತೇಯೇವ ಹಿ ಪುನ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ನಾಮ ತಸ್ಸೇವ ಅದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಧಾನಕಾರಣತ್ತಾ। ‘‘ನ ದಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಾಗತವಚನವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ‘‘ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ಸಾವಕೋ ಏವರೂಪಂ ಞಸ್ಸತಿ ವಾ ದಕ್ಖತಿ ವಾ ಸಕ್ಖಿಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೨೨೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೨) ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ದಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪಣ್ಣತ್ತಿಕಭಾವಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಪಣ್ಣತ್ತಿಕಭಾವನ್ತಿ ಚ ಧರಮಾನಕಪಣ್ಣತ್ತಿಯಾ ಏವ ಅಪಣ್ಣತ್ತಿಕಭಾವಂ, ಅತೀತಪಣ್ಣತ್ತಿಯಾ ಪನ ತಥಾಗತಪಣ್ಣತ್ತಿ
ಕಾಯೋತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಯೋ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ। ಏವಞ್ಹಿಸ್ಸ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖಸದಿಸತಾ, ತದವಯವಾನಞ್ಚ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಚಕ್ಖಾಯತನಚಕ್ಖುಧಾತಾದೀನಂ ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಸದಿಸತಾ ತನ್ತಿ ಕಾಯಂ। ಪಞ್ಚಪಕ್ಕದ್ವಾದಸಪಕ್ಕಅಟ್ಠಾರಸಪಕ್ಕಪರಿಮಾಣಾತಿ ಪಞ್ಚಪಕ್ಕಪರಿಮಾಣಾ ಏಕಾ, ದ್ವಾದಸಪಕ್ಕಪರಿಮಾಣಾ ಏಕಾ, ಅಟ್ಠಾರಸಪಕ್ಕಪರಿಮಾಣಾ ಏಕಾತಿ ತಿವಿಧಾ ಪಕ್ಕಮ್ಬಫಲಪಿಣ್ಡೀ ವಿಯ। ಪಿಣ್ಡೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಿಣ್ಡೀ, ಥವಕೋ। ತದನ್ವಯಾನೀತಿ ವಣ್ಟಾನುಗತಾನಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ತಂಯೇವ ವಣ್ಟಂ ಅನುಗತಾನೀ’’ತಿ।
ಮಣ್ಡೂಕಕಣ್ಟಕವಿಸಸಮ್ಫಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಸವನ್ತಸ್ಸ ಭೇಕವಿಸೇಸಸ್ಸ ಕಣ್ಟಕೇನ, ತದಞ್ಞೇನ ಚ ವಿಸೇನ ಸಮ್ಫಸ್ಸಂ, ಮಣ್ಡೂಕಕಣ್ಟಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಿಸಸ್ಸ ಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ವಾ। ಸಕಣ್ಟಕೋ ಜಲಚಾರೀ ಸತ್ತೋ ಇಧ ಮಣ್ಡೂಕೋ ನಾಮ, ಯೋ ‘‘ಪಾಸಾಣಕಚ್ಛಪೋ’’ತಿ ವೋಹರನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ನಙ್ಗುಟ್ಠೇ ಅಗ್ಗಕೋಟಿಯಂ ಠಿತೋ ಕಣ್ಟಕೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏಕಂ ವಿಸಮಚ್ಛಕಣ್ಟಕನ್ತಿಪಿ ಏಕೇ। ಕಿರಾತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ವಣ್ಟಚ್ಛೇದೇ ವಣ್ಟೂಪನಿಬನ್ಧಾನಂ ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಾನಂ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖತೋ ವಿಚ್ಛೇದೋ ವಿಯ ಭವನೇತ್ತಿಚ್ಛೇದೇ ತದುಪನಿಬನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸನ್ತಾನತೋ ವಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಏತ್ತಾವತಾವ ಪಾಳಿಯಮಾಗತಂ ಓಪಮ್ಮಂ, ತದವಸೇಸಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಲದ್ಧಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೪೮. ಬುದ್ಧಬಲನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಞಾಣಬಲಂ। ಕಥಿತಸುತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನೇ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕಥಿತಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಗುಣಂ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ। ಹನ್ದಾತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥೇ। ತೇನ ಹಿ ಅಧುನಾವ ಗಣ್ಹಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ। ನ ಪಪಞ್ಚಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಂ ಕರೋತಿ।
ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇತಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಾಳಿಯಾ। ಇಧತ್ಥೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಹಿತಂ। ಪರತ್ಥೋತಿ ಸಮ್ಪರಾಯಹಿತಂ, ತದುಭಯತ್ಥೋ ವಾ। ಭಾಸಿತತ್ಥೋಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಜಾಲ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಇಹಾತಿ ಇಧ ಸಾಸನೇ। ನನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ ‘‘ನ ನಂ ಸುತೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪಾಳಿಧಮ್ಮಾ। ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ ಅತ್ಥಸಙ್ಖಾತಂ ಜಾಲಮೇತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥಜಾಲಂ। ತಥಾ ಧಮ್ಮಜಾಲಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಂ ದಿಟ್ಠಿಜಾಲನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಸಙ್ಗಾಮಂ ವಿಜಿನಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಙ್ಗಾಮವಿಜಯೋ, ಸಙ್ಗಾಮೋ ಚೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಹಿ ಮಾರೇಹಿ ಸಮಾಗಮನಂ ಅಭಿಯುಜ್ಝನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದೇವಪುತ್ತಮಾರಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಅತ್ಥಜಾಲಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸೀಲಾದಿಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸತೋ ಧಮ್ಮಜಾಲಂ। ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಂ। ದಿಟ್ಟಿವಿವೇಚನಮುಖೇನ ಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಜಾಲಂ। ತಿತ್ಥಿಯವಾದನಿಮ್ಮದ್ದನುಪಾಯತ್ತಾ ಅನುತ್ತರೋ ಸಙ್ಗಾಮವಿಜಯೋತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ನಿದಾನಾವಸಾನತೋತಿ ನಿದಾನಾವಸಾನತೋತಿ ನಿದಾನಪರಿಯೋಸಾನೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿದಾನಾವಸಾನಭೂತತೋ ‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರೇ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೫, ೬) ವಚನತೋ। ಆಭಿವಿಧಿಅವಧಿವಚನಞ್ಹೇತಂ। ಇದಞ್ಚ ‘‘ಅವೋಚಾ’’ತಿ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧನೇನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನಿದಾನೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ನಿದಾನಮ್ಪಿ ನಿಗಮನಂ ವಿಯ ಸುತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಮೇವ। ಅಲಬ್ಭ…ಪೇ॰… ಗಮ್ಭೀರನ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ।
೧೪೯. ಯಥಾ ಅನತ್ತಮನಾ ಅತ್ತನೋ ಅನತ್ಥಚರತಾಯ ಪರಮನಾ ವೇರಿಮನಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಯಥಾಹ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಧಮ್ಮಪದೇ, ಉದಾನೇ ಚ –
‘‘ದಿಸೋ ದಿಸಂ ಯಂ ತಂ ಕಯಿರಾ, ವೇರೀ ವಾ ಪನ ವೇರಿನಂ।
ಮಿಚ್ಛಾಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಪಾಪಿಯೋ ನಂ ತತೋ ಕರೇ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೪೨; ಉದಾ॰ ೩೩)।
ನ ಏವಮಿಮೇ ಅನತ್ತಮನಾ, ಇಮೇ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಚರತಾಯ ಅತ್ತಮನಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕಮನಾ’’ತಿ। ಸಕಮನತಾ ಚ ಪೀತಿಯಾ ಗಹಿತಚಿತ್ತತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಬುದ್ಧಗತಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ।
ಅಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅತ್ತಮನಾತಿ ಸಮತ್ತಮನಾ, ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪರಿಪುಣ್ಣಮನಸಙ್ಕಪ್ಪಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ದೇಸನಾಯ ವಿಜಮ್ಭನಂ, ತಞ್ಚ ದೇಸನಾಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದಕಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ। ಕರವೀಕಸ್ಸ ರುತಮಿವ ಮಞ್ಜುಮಧುರಸ್ಸರೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕರವೀಕರುತಮಞ್ಜೂ, ತೇನ। ಅಮತಾಭಿಸೇಕಸದಿಸೇನಾತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಕಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಭಾರಾಭಿಸಙ್ಖತಂ ಉದಕಂ ದೀಘಾಯುಕತಾಸಂವತ್ತನತೋ ಅಮತಂ ನಾಮ। ತೇನಾಭಿಸೇಕಸದಿಸೇನ। ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸರೋ ವಿಯ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸರೋ ಯಸ್ಸಾತಿಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ, ತೇನ। ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ ತಣ್ಹಾಯತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಯಮ್ಪಿ ಆಗತೋ’’ತಿ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೀತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸೇವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಗಮನೇಪೀ’’ತಿ।
ತಥಾ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇಪೀ’’ತಿ। ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತೋಯೇವತ್ಥೋ ‘‘ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅನುಮೋದನೇಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ‘‘ಸುಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸದ್ದತೋ ಸುಭಾಸಿತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಸುಲಪಿತಂ। ಸೀಲಪ್ಪಕಾಸನೇನ ವಾ ಸುಭಾಸಿತಂ, ಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನೇನ ಸುಲಪಿತಂ। ದಿಟ್ಠಿವಿಭಜನೇನ ವಾ ಸುಭಾಸಿತಂ, ತನ್ನಿಬ್ಬೇಧಕಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣವಿಭಜನೇನ ಸುಲಪಿತಂ। ಏವಂ ಅವಣ್ಣವಣ್ಣನಿಸೇಧನಾದೀಹಿಪಿ ಇಧ ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಾದಿನೋತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಸಮಪೇಕ್ಖನಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತಾದಿಭೂತಸ್ಸ। ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೋ ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇ ತಾದೀ, ಚತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ, ವನ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ॰ ೩೮) ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಉಪರಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಕತಮಞ್ಚ ತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೭) ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪವತ್ತಾಯ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ನಾಮ ಭವತಿ। ಬ್ಯಾಕರಣಮೇವ ಹಿ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ, ತಥಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸುತ್ತಂ ಸಗಾಥಕಂ ಚೇ, ಗೇಯ್ಯಂ ನಾಮ ಭವತಿ। ನಿಗ್ಗಾಥಕಂ, ಚೇ ಅಙ್ಗನ್ತರಹೇತುರಹಿತಞ್ಚ, ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ನಾಮ। ಇತಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಗೇಯ್ಯಸಾಧಾರಣತೋ, ಅಙ್ಗನ್ತರಹೇತುರಹಿತಸ್ಸ ಚ ನಿಗ್ಗಾಥಕಭಾವಸ್ಸೇವ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತೋ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಾಥಕಭಾವಮೇವ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಹೇತುತಾಯ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಗ್ಗಾಥಕತ್ತಾ ಹಿ ಇದಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ಆಹ।
ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೋದನಂ ಸೋಧೇತಿ ‘‘ಭಞ್ಞಮಾನೇತಿ ಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ। ಉಭಯಸಮ್ಬನ್ಧಪದಞ್ಹೇತಂ ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರಿ ಚ ಸಮ್ಬಜ್ಝನತೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಭಞ್ಞಮಾನೇ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಕೇವಲಂ ಸುತ್ತಪರಿಯೋಸಾನೇಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ। ಯದೇವಂ ಸಕಲೇಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಭಞ್ಞಮಾನೇ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋಯೇವ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಪನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋತಿ? ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ನ ಪವಿಸತಿ ಸಮ್ಭವಮತ್ತೇನೇವ ಅನುಯುಞ್ಜನತೋ, ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥೋ ನ ಸಮ್ಭವಮತ್ತೇನೇವ ವುತ್ತೋ, ಅಥ ಖೋ ದೇಸನಾಕಾಲೇ ಕಮ್ಪನಾಕಾರೇನೇವ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಭತೇನ। ತೇನೇವ ಹಿ ಆಕಾರೇನಾಯಮತ್ಥೋ ಸಙ್ಗೀತಿಮಾರುಳ್ಹೋ, ತಥಾರುಳ್ಹನಯೇನೇವ ಚ ಸಙ್ಗಹಕಾರೇನ ವುತ್ತೋತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಅತಕ್ಕಾವಚರಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಕಥನಂ ಅನುಪಪನ್ನಂ ಸಿಯಾತಿ। ಏವಮೀದಿಸೇಸು। ‘‘ಧಾತುಕ್ಖೋಭೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥೋ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೭೧) ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಅಪರೇಸುಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಾರಮಿಪವಿಚಯನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧವಂಸೇ –
‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸತೋ, ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣೇ।
ಧಮ್ಮತೇಜೇನ ವಸುಧಾ, ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಪಕಮ್ಪಥಾ’’ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೧೬೬)।
ತಥಾ ಸಾಸನಪತಿಟ್ಠಾನನ್ತರಧಾನಾದಯೋಪಿ। ತತ್ಥ ಸಾಸನಪತಿಟ್ಠಾನೇ ತಾವ ಭಗವತೋ ವೇಳುವನಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ, ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಮಹಾಮೇಘವನಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ, ಮಹಾಅರಿಟ್ಠತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿನಯಪಿಟಕಸಜ್ಝಾಯನೇತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸಾಸನಸ್ಸ ಮೂಲಾನಿ ಓತಿಣ್ಣಾನೀತಿ ಪೀತಿವಸಂ ಗತಾ ನಚ್ಚನ್ತಾ ವಿಯ ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀ ಕಮ್ಪಿತ್ಥ। ಸಾಸನನ್ತರಧಾನೇ ಪನ ‘‘ಅಹೋ ಈದಿಸಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನ್ತರಧಾನ’’ನ್ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪತ್ತಾ ವಿಯ ಯಥಾ ತಂ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನನ್ತರಧಾನೇ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಮಪದಾನೇ –
‘‘ತದಾಯಂ ಪಥವೀ ಸಬ್ಬಾ, ಅಚಲಾ ಸಾ ಚಲಾಚಲಾ।
ಸಾಗರೋ ಚ ಸಸೋಕೋವ, ವಿನದೀ ಕರುಣಂ ಗಿರ’’ನ್ತಿ॥ (ಅಪ॰ ೨.೫೪.೧೩೧)।
ಬೋಧಿಮಣ್ಡೂಪಸಙ್ಕಮನೇತಿ ವಿಸಾಖಾಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಪಠಮಂ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೂಪಸಙ್ಕಮನೇ। ಪಂಸುಕೂಲಗ್ಗಹಣೇತಿ ಪುಣ್ಣಂ ನಾಮ ದಾಸಿಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಆಮಕಸುಸಾನೇ ಛಡ್ಡಿತಸ್ಸ ಸಾಣಮಯಪಂಸುಕೂಲಸ್ಸ ತುಮ್ಬಮತ್ತೇ ಪಾಣೇ ವಿಧುನಿತ್ವಾ ಮಹಾಅರಿಯವಂಸೇ ಠತ್ವಾ ಗಹಣೇ। ಪಂಸುಕೂಲಧೋವನೇತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪಂಸುಕೂಲಸ್ಸ ಧೋವನೇ। ಕಾಳಕಾರಾಮಸುತ್ತಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪) ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೇ ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೇ। ಗೋತಮಕಸುತ್ತಮ್ಪಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೭೬) ತತ್ಥೇವ ತಿಕನಿಪಾತೇ। ವೀರಿಯಬಲೇನಾತಿ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನೇ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಪರಿಚ್ಚಾಗಹೇತುಭೂತವೀರಿಯಪ್ಪಭಾವೇನ। ಬೋಧಿಮಣ್ಡೂಪಸಙ್ಕಮನೇ –
‘‘ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚ, ಅಟ್ಠಿ ಚ ಅವಸಿಸ್ಸತು।
ಉಪಸುಸ್ಸತು ನಿಸ್ಸೇಸಂ, ಸರೀರೇ ಮಂಸಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨, ೨೩೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೫; ೮.೧೩; ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೬; ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ)।
ವುತ್ತಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತವೀರಿಯಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಯಥಾರಹಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಚ್ಛರಿಯವೇಗಾಭಿಹತಾತಿ ವಿಮ್ಹಯಾವಹಕಿರಿಯಾನುಭಾವಘಟ್ಟಿತಾ। ಪಂಸುಕೂಲಧೋವನೇ ಭಗವತೋ ಪುಞ್ಞತೇಜೇನಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಂಸುಕೂಲಗ್ಗಹಣೇ ಯಥಾ ಅಚ್ಛರಿಯವೇಗಾಭಿಹತಾತಿ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ಪನ ಕದಾಚಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅಕಾಲಕಮ್ಪನೇನಾ’’ತಿ ‘‘ಸಕ್ಖಿಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಮಾರವಿಜಯಕಾಲೇ (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ)। ಸಾಧುಕಾರದಾನೇನಾತಿ ಪಕರಣಾನುರೂಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ತಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲಾದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ॰ ೧೩; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೩೦೧)।
‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕತ್ಥಪಥವೀಕಮ್ಪನದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಮಹಾನುಭಾವತಾಯೇವ ದಸ್ಸಿತಾ। ತತ್ಥ ಜೋತಿವನೇತಿ ನನ್ದವನೇ। ತಞ್ಹಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಞಾಣಾಲೋಕಸಙ್ಖಾತಾಯ ಜೋತಿಯಾ ಪಾತುಭೂತಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಜೋತಿವನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಿನಯಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅನಮತಗ್ಗಸುತ್ತಾದಿಧಮ್ಮಂ। ಪಾಚೀನಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಾಚೀನದಿಸಾಭಾಗೇ ತರುಣಮ್ಬರುಕ್ಖೇನ ಲಕ್ಖಿತಟ್ಠಾನಂ।
ಏವನ್ತಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಕಾಲಾದೀಸು ಪಥವೀಕಮ್ಪನಮತಿದಿಸತಿ। ಅನೇಕಸೋತಿ ಅನೇಕಧಾ। ಸಯಮ್ಭುನಾ ದೇಸಿತಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸೇಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ। ಯೋನಿಸೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮಾದಾನಾದಿನಾ ಞಾಯೇನ ಉಪಾಯೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಲೀನತ್ಥವಿಭಾವನಾ।
ಪಕರಣನಯವಣ್ಣನಾ
‘‘ಇತೋ ಪರಂ ಆಚರಿಯ-ಧಮ್ಮಪಾಲೇನ ಯಾ ಕತಾ।
ಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಹಾರಾದಿ-ವಿವಿಧತ್ಥವಿಭಾವನಾ॥
ನ ಸಾ ಅಮ್ಹೇಹುಪೇಕ್ಖೇಯ್ಯಾ, ಅಯಞ್ಹಿ ತಬ್ಬಿಸೋಧನಾ।
ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಪವಕ್ಖಾಮ, ಸೋತೂನಂ ಞಾಣವುಡ್ಢಿಯಾ॥
ಅಯಞ್ಹಿ ಪಕರಣನಯೇನ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಪಕರಣನಯೋತಿ ಚ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಭಾಸಾಯ ವಣ್ಣನಾನಯೋ। ‘‘ನೇತ್ತಿಪೇಟಕಪ್ಪಕರಣೇ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾನಂ ಯೋಜನಾನಯೋತಿಪಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಪಯೋಜನಭಾಜನೇಸು, ಪಿಣ್ಡತ್ಥೇಸು ಚ ಪಠಮಂ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಸು ಸುಕರಾ, ಹೋತಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ –
ಸಮುಟ್ಠಾನಂ
ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾನ ಪಣ್ಡಿತೋ, ತತೋ ಹಾರಾದಯೋ ಸಂಸೇ॥
ತತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದೇಸನಾನಿದಾನಂ, ತಂ ಸಾಧಾರಣಮಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ದುವಿಧಂ, ತಥಾ ಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರತೋ। ತತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಭಗವತೋ ಮಹಾಕರುಣಾ। ತಾಯ ಹಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಸ್ಸ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉದಪಾದಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತೇಸು ಕಾರುಞ್ಞತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇಸೀ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಚ ತಿವಿಧಾವತ್ಥಾಯಪಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯಾವದೇವ ಸದ್ಧಮ್ಮದೇಸನಾಹತ್ಥದಾನೇಹಿ ಸಂಸಾರಮಹೋಘತೋ ಸತ್ತಸನ್ತಾರಣತ್ಥಂ ತದುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಯಥಾ ಚ ಮಹಾಕರುಣಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣದಸಬಲಞಾಣಾದಯೋಪಿ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧಾರಣಮಜ್ಝತ್ತಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಾದಿಕಞ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೋ ಭಗವಾ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಕೋಸಲ್ಲೇನ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ವಿಚಿತ್ರನಯದೇಸನಂ ಪವತ್ತೇಸಿ। ಬಾಹಿರಂ ಪನ ಸಾಧಾರಣಸಮುಟ್ಠಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಪರಿವಾರಸ್ಸ ಸಹಮ್ಪತಿಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಅಜ್ಝೇಸನಂ। ತದಜ್ಝೇಸನಞ್ಹಿ ಪತಿ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಜನಿತಂ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕತಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತೋ ಅಹೋಸಿ।
ಅಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರತೋ ದುವಿಧಮೇವ। ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಯಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಯ, ಯೇನ ಚ ದೇಸನಾಞಾಣೇನ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಪವತ್ತಿತಂ, ತದುಭಯಮೇವ। ಸಾಮಞ್ಞಾವತ್ಥಾಯ ಹಿ ಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಮಹಾಕರುಣಾದಿವಿಸೇಸಾವತ್ಥಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಭವತಿ, ಬಾಹಿರಂ ಪನ ಅಸಾಧಾರಣಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವಣ್ಣಾವಣ್ಣಭಣನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚ ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾಸು ಸತ್ತಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾಘಾತಾನನ್ದಾದಿಭಾವಮನಾಪತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಚ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸನಂ ಬಾಹಿರಮಸಾಧಾರಣಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವ, ತಥಾ ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾಸು ಪಟಿಪಜ್ಜನಕ್ಕಮಸ್ಸ, ಪಸಂಸಾವಿಸಯಸ್ಸ ಚ ಖುದ್ದಕಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಸಸ್ಸತಾದಿದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ, ತದುತ್ತರಿ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಹತಚಾರತಾಯ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಚ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಭವಾದೀಸು ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಸತ್ತಾನಮನವಬೋಧೋಪಿ ಬಾಹಿರಮಸಾಧಾರಣಸಮುಟ್ಠಾನಂ।
ಪಯೋಜನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣತೋ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಂ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಮುತ್ತಿರಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ, ತೇನೇವಾಹ ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ಯಞ್ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಫಲಂ, ತಂ ಆಕಙ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ ದೇಸನಾಯ ದೇಸಕಂ ಪಯೋಜೇತಿ ನಾಮ। ಅಪಿಚ ಕುಹನಲಪನಾದಿನಾನಾವಿಧಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಿದ್ಧಂಸನಂ, ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಜಾಲವಿನಿವೇಠನಂ, ದಿಟ್ಠಿಸೀಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಾವನಂ, ಛಫಸ್ಸಾಯತನವಸೇನ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೋ, ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ, ಅತ್ತನೋ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನದೀಪನಞ್ಚ ಪಯೋಜನಮೇವ।
ಭಾಜನಂ ಪನ ದೇಸನಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಯೇ ಹಿ ವಣ್ಣಾವಣ್ಣನಿಮಿತ್ತಅನುರೋಧವಿರೋಧವನ್ತಚಿತ್ತಾ ಕುಹನಾದಿವಿವಿಧಮಿಚ್ಛಾಜೀವನಿರತಾ ಸಸ್ಸತಾದಿದಿಟ್ಠಿಪಙ್ಕನಿಮುಗ್ಗಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ ಅಬುದ್ಧಗುಣವಿಸೇಸಞಾಣಾ ವೇನೇಯ್ಯಾ, ತೇ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಭಾಜನಂ।
ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ಪನ ಇಧ ಲಬ್ಭಮಾನಪದೇಹಿ, ಸಮುದಾಯೇನ ಚ ಸುತ್ತಪದೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ। ಆಘಾತಾದೀನಂ ಅಕರಣೀಯತಾವಚನೇನ ಹಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಪಟಿಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಸಮಣಸಞ್ಞಾಯ ನಿಯೋಜನಂ, ತಥಾ ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚಾನುಟ್ಠಾನಂ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭಾವನಾನುಯೋಗೋ, ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾಸಮಾಯೋಗೋ, ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಭಾವನಾಬಲಸಿದ್ಧಿ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನುಸಯಪ್ಪಹಾನಂ, ಉಭಯಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ, ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನುಪಲೇಪೋ ಚ –
ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿರತಿವಚನೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ, ತಾಯ ಚ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಸಮಙ್ಗಿತಾ, ವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಹಾನಂ, ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿರತಿತ್ತಯಸಿದ್ಧಿ, ಪಿಯಮನಾಪಗರುಭಾವನೀಯತಾನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಸಮುದಾಗಮೋ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೋ, ಅಕುಸಲಮೂಲತನುಕರಣಂ, ಕುಸಲಮೂಲರೋಪನಂ, ಉಭಯಾನತ್ಥದೂರೀಕರಣಂ, ಪರಿಸಾಸು ವಿಸಾರದತಾ, ಅಪ್ಪಮಾದವಿಹಾರೋ, ಪರೇಹಿ ದುಪ್ಪಧಂಸಿಯತಾ, ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಸಮಙ್ಗಿತಾ ಚ –
‘‘ಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ
ತಥಾ ‘‘ವೇದನಾನಂ ಸಮುದಯ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಚತುನ್ನಮರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಅನುಬೋಧಪಟಿಬೋಧಸಿದ್ಧಿ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾವಿಗಮೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿನಿಮಿತ್ತಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಉಭಯಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಿವಿಧಪಞ್ಞಾಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾನುಟ್ಠಾನಂ, ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾಸಮಾಯೋಗೋ, ವೀರಿಯಸಮತಾನುಯೋಜನಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಚ –
‘‘ಅಜಾನತಂ ಅಪಸ್ಸತ’’ನ್ತಿ ಪದೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಿದ್ಧಿ, ತಥಾ ‘‘ತಣ್ಹಾಗತಾನಂ ಪರಿತಸ್ಸಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತ’’ನ್ತಿ ಪದೇಹಿ ತಣ್ಹಾಸಿದ್ಧಿ, ತದುಭಯೇನ ಚ ನೀವರಣಸಞ್ಞೋಜನದ್ವಯಸಿದ್ಧಿ, ಅನಮತಗ್ಗಸಂಸಾರವಟ್ಟಾನುಪಚ್ಛೇದೋ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಹರಣಾಪರನ್ತಾನುಸನ್ಧಾನಾನಿ, ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲವಸೇನ ಹೇತುವಿಭಾಗೋ, ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನತಿವತ್ತನಂ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪಕಾರಿತಾ, ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೋ ಚ –
‘‘ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪದೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ಸಸ್ಸತಾದಿಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾಧೀನವುತ್ತಿತಾ, ತೇನ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಚ್ಚತಾಪಟಿಸೇಧೋ, ಅನಿಚ್ಚತಾಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಾರಕಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಏವಂಧಮ್ಮತಾನಿದ್ದೇಸೋ, ಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನಂ ಸಮತ್ಥನಿರೀಹ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನಞ್ಚ –
‘‘ಉಚ್ಛಿನ್ನಭವನೇತ್ತಿಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ
ಸಕಲೇನ ಪನ ಸುತ್ತಪದೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಭಗವತೋ ತಾದಿಭಾವೋ, ತತ್ಥ ಚ ಪರೇಸಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಿಭೂತಧಮ್ಮದ್ವಯನಿದ್ದೇಸೋ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯೂಪದೇಸೋ, ಅತ್ತನ್ತಪಾದಿಪುಗ್ಗಲಚತುಕ್ಕಸಿದ್ಧಿ, ಕಣ್ಹಕಣ್ಹವಿಪಾಕಾದಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕವಿಭಾಗೋ, ಚತುರಪ್ಪಮಞ್ಞಾವಿಸಯನಿದ್ದೇಸೋ, ಸಮುದಯತ್ಥಙ್ಗಮಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ, ಛಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮವಿಭಾವನಾ, ದಸನಾಥಕಧಮ್ಮಪತಿಟ್ಠಾಪನನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ಅತ್ಥಾ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ।
ಸೋಳಸಹಾರವಣ್ಣನಾ
ದೇಸನಾಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಇದಾನಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ। ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ। ತಂ ಪನ ‘‘ಪರಿತಸ್ಸನಾಗಹಣೇನ ತಣ್ಹಾಗತಾನ’’ನ್ತಿ, ‘‘ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಚ ಪದೇಹಿ ಸಮುದಯಗ್ಗಹಣೇನಞ್ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪೇನ ಗಹಿತಮೇವ। ಅಯಂ ತಾವ ಸುತ್ತನ್ತನಯೋ।
ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನ ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣೇ ಆಗತನಯೇನ ಆಘಾತಾನನ್ದಾದಿವಚನೇಹಿ, ‘‘ಆತಪ್ಪಮನ್ವಾಯಾ’’ತಿಆದಿಪದೇಹಿ, ಚಿತ್ತಪದೋಸವಚನೇನ, ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಪದೇಹಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ, ಭವಗ್ಗಹಣೇನ, ಸೋಕಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ, ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣೇನ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮವಿಭಾವನಪದೇಹಿ ಗಹಿತಾ ಧಮ್ಮಕಿಲೇಸಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ। ತದುಭಯೇಸಮಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ। ತಸ್ಸ ಪನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವೇದನಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮನಿಸ್ಸರಣಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ನಿಬ್ಬುತಿವಚನೇನ, ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತಿವಚನೇನ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನಿರೋಧಪಜಾನನಾ ಪಟಿಪದಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ತಸ್ಸಪಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವೇದನಾನಂ ಸಮುದಯಾದೀನಿ ಯಥಾಭೂತಪಟಿವೇಧನಾಪದೇಸೇನ ಛನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾಯತನಾನಂ ಸಮುದಯಾದೀನಿ ಯಥಾಭೂತಪಜಾನನಪರಿಯಾಯೇನ, ಭವನೇತ್ತಿಯಾ ಉಚ್ಛೇದವಚನೇನ ಚ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾದೋ, ದುಕ್ಖೇನ ಆದೀನವೋ, ಮಗ್ಗನಿರೋಧೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಏವಂ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ, ಯಾನಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಗತಾನಿ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಿ, ತೇಸಞ್ಚ ವಸೇನ ಇಧ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ತಾದಿಭಾವಾಪತ್ತಿಆದಿ ಫಲಂ। ಯಞ್ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಪಯೋಜನಂ। ತದೇವ ಫಲನ್ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ತದತ್ಥಞ್ಹಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ। ಆಘಾತಾದೀನಮಕರಣೀಯತಾ, ಆಘಾತಾದಿಫಲಸ್ಸ ಚ ಅನಞ್ಞಸನ್ತಾನಭಾವಿತಾ ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾಸು ಯಥಾಸಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನನನಿಬ್ಬೇಠನಾನೀತಿ ಏವಂ ತಂತಂಪಯೋಜನಾಧಿಗಮಹೇತು ಉಪಾಯೋ। ಆಘಾತಾದೀನಂ ಕರಣಪಟಿಸೇಧನಾದಿಅಪದೇಸೇನ ಅತ್ಥಕಾಮೇಹಿ ತತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಾಧುಕಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಆಣಾರಹಸ್ಸ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಆಣತ್ತೀತಿ। ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಧಮ್ಮಸನ್ದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ
ಆಣತ್ತೀ ಚ ಭಗವತೋ, ಯೋಗೀನಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ॥
ವಿಚಯಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಕಪ್ಪನಾಭಾವೇಪಿ ವೋಹಾರವಸೇನ, ಅನುವಾದವಸೇನ ಚ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥಂ ವಾಗ್ಗಹಣಂ। ತಂಗುಣಸಮಙ್ಗಿತಾಯ, ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಾಯ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಆಮನ್ತನಂ। ಅಞ್ಞಭಾವತೋ, ಪಟಿವಿರುದ್ಧಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಣ್ಣಪಟಿಪಕ್ಖತೋ, ಅವಣ್ಣನೀಯತೋ ಚ ‘‘ಅವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ, ಬ್ಯತ್ತಿವಸೇನ, ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ಚ ‘‘ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ, ಧಾರಣಸಭಾವತೋ, ಅಧಮ್ಮಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ, ದಿಟ್ಠಿಸೀಲೇಹಿ ಸಂಹತಭಾವತೋ, ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಙ್ಘಾತಕರಣತೋ ಚ ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸಾ’’ತಿ, ವುತ್ತಪಟಿನಿದ್ದೇಸತೋ, ವಚನುಪನ್ಯಾಸತೋ ಚ ‘‘ತತ್ರಾ’’ತಿ, ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವತೋ, ಪುಥುಭಾವತೋ ಚ ‘‘ತುಮ್ಹೇಹೀ’’ತಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹನನತೋ, ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಘಾತತೋ ಚ ‘‘ಆಘಾತೋ’’ತಿ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಙ್ಕೋಚವುತ್ತಿಯಾ ಅನಭಿಮುಖತಾಯ, ಅತುಟ್ಠಾಕಾರತಾಯ ಚ ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ, ಆರಮ್ಮಣಚಿನ್ತನತೋ, ನಿಸ್ಸಯತೋ ಚ ‘‘ಚೇತಸೋ’’ತಿ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಸಾಧನತೋ, ಅನು ಅನು ಅನತ್ಥಸಾಧನತೋ ಚ ‘‘ಅನಭಿರದ್ಧೀ’’ತಿ, ಕಾರಣಾನರಹತ್ತಾ, ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ
ಠಿತೇಹಿ
ಮಮನ್ತಿ ಸಾಮಿನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸಬ್ಬನಾಮಪದಂ। ವಾತಿ ವಿಕಪ್ಪನನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಿಪಾತಪದಂ। ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಆಲಪನನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮಪದಂ। ಪರೇತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮಪದಂ। ಅವಣ್ಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮಪದಂ। ಭಾಸೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ। ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಸಙ್ಘಸ್ಸಾತಿ ಚ ಸಾಮಿನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮಪದಂ। ತತ್ರಾತಿ ಆಧಾರನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸಬ್ಬನಾಮಪದಂ। ತುಮ್ಹೇಹೀತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸಬ್ಬನಾಮಪದಂ। ನ-ಇತಿ ಪಟಿಸೇಧನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಿಪಾತಪದಂ। ಆಘಾತೋ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಅನಭಿರದ್ಧೀತಿ ಚ ಕಮ್ಮನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮಪದಂ। ಚೇತಸೋತಿ ಸಾಮಿನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮಪದಂ। ಕರಣೀಯಾತಿ ಕಿರಿಯಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮಪದನ್ತಿ। ಏವಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸೇಸತಾನಿದಸ್ಸನೇನ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ಚ ವಿಚಯನಂ ಪದವಿಚಯೋ। ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾಯೇವ ಅಟ್ಠಕಥಂ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಲೀನತ್ಥವಿಭಾವನಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞುನಾ ವಿಭಾವೇತುನ್ತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ।
‘‘ತತ್ರ ಚೇ ತುಮ್ಹೇ ಅಸ್ಸಥ ಕುಪಿತಾ ವಾ ಅನತ್ತಮನಾ ವಾ, ಅಪಿ ನು ತುಮ್ಹೇ ಪರೇಸಂ ಸುಭಾಸಿತಂ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ। ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಪರಮತ್ಥವಿಸಯಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಸಯಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯನಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ। ‘‘ನೋ ಹೇತಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಂ, ನಿರವಸೇಸಂ, ಸಉತ್ತರಂ, ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಯಥಾರಹಂ ವಿಚಯನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಿಚಯೋ।
‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪರೇ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯುಂ…ಪೇ॰… ನ ಚೇತಸೋ ಅನಭಿರದ್ಧಿ ಕರಣೀಯಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಠಮದೇಸನಾಯ ‘‘ಮಮಂ ವಾ…ಪೇ॰… ತುಮ್ಹಂಯೇವಸ್ಸ ತೇನ ಅನ್ತರಾಯೋ’’ತಿ ಅಯಂ ದುತಿಯದೇಸನಾ ಸಂಸನ್ದತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಠಮಾಯ ಮನೋಪದೋಸಂ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ದುತಿಯಾಯ ತತ್ಥಾದೀನವಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಇಮಾಯ ದುತಿಯದೇಸನಾಯ ‘‘ಮಮಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಅಪಿ ನು ತುಮ್ಹೇ ಪರೇಸಂ ಸುಭಾಸಿತಂ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಆಜಾನೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಅಯಂ ತತಿಯದೇಸನಾ ಸಂಸನ್ದತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ದುತಿಯಾಯ ತತ್ಥಾದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತಿಯಾಯ ವಚನತ್ಥಸಲ್ಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇಪಿ ಅಸಮತ್ಥಭಾವಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಇಮಾಯ ತತಿಯದೇಸನಾಯ ‘‘ಮಮಂ ವಾ…ಪೇ॰… ನ ಚ ಪನೇತಂ ಅಮ್ಹೇಸು ಸಂವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಚತುತ್ಥದೇಸನಾ ಸಂಸನ್ದತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತತಿಯಾಯ ಮನೋಪದೋಸಂ ಸಬ್ಬಥಾ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಾಯ ಅವಣ್ಣಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಕಾರಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಪುಬ್ಬೇನ ಅಪರಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ವಿಚಯನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಚಯೋ। ಅಸ್ಸಾದವಿಚಯಾದಯೋ ವುತ್ತನಯಾವ। ತೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಸನ್ದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ।
‘‘ಅಪಿ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯೋತಿ। ಅಯಂ ಪದಪಞ್ಹಾದಿಏಕಾದಸಧಮ್ಮವಿಚಯನಲಕ್ಖಣೋ ವಿಚಯಹಾರೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೨)।
ಯುತ್ತಿಹಾರಸಂವಣ್ಣನಾ
ಮಮನ್ತಿ
ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಆಘಾತಾದೀನಮಕರಣಂ ತಾದಿಭಾವಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಆಘಾತಾದಯೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಕಾ ಅನ್ತರಾಯಾ ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಬನ್ಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತಾನನ್ತರೇಸು ಅಸಙ್ಕಮನತೋ। ಚಿತ್ತಮಭಿಭವಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಆಘಾತಾದಯೋ ಸುಭಾಸಿತದುಬ್ಭಾಸಿತಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇಪಿ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ ನಾಮ ಯಥಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಾರಾನಂ, ಯಾ ಭೂಮೀ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೩)।
ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಣ್ಣನಾ
ವಣ್ಣಾರಹಾವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣತಾನಾದೇಯ್ಯವಚನತಾದಿ ವಿಪತ್ತೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ವಣ್ಣಾರಹವಣ್ಣಸುಬ್ಬಣ್ಣತಾಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚನತಾದಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ತಥಾ ಆಘಾತಾದಯೋ ನಿರಯಾದಿದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಆಘಾತಾದೀನಮಕರಣಂ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾದಿಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಟಿವಿರತಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಜಿನೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಂ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೪)।
ಲಕ್ಖಣಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರೋ ನಾಮ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ, ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೫)।
ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಮಮನ್ತಿ ಅನೇರುತ್ತಪದಂ, ತಥಾ ವಾತಿ ಚ। ಭಿಕ್ಖನಸೀಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ। ಪರೇನ್ತಿವಿರುದ್ಧಭಾವಮುಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪರಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ಪನೇತಂ ಅನೇರುತ್ತಪದನ್ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನೇರುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಿದಾನಪದಾನಂ, ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಪದಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾವಸೇನ, ತಸ್ಸಾ ಲೀನತ್ಥವಿಭಾವನೀವಸೇನ ಚ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ। ಯೇ ತೇ ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾಹಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಪಿತಚೇತಸಾ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವತೋ ಅನೋರತಾ ಸಸ್ಸತಾದಿಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಿನೋ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಗುಣರಸಸ್ಸಾದವಿಮುಖಾ ವೇನೇಯ್ಯಾ, ತೇ ಕಥಂ ನು ಖೋ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸವಿನಿಮುತ್ತಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಮಧಿಪ್ಪೇತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ, ದೇಸನಾಭಾಜನಟ್ಠಾನೇ ಚ ದಸ್ಸಿತಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಂ।
ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ ಪನ ಪದಸನ್ಧಿಪದತ್ಥನಿದ್ದೇಸನಿಕ್ಖೇಪಸುತ್ತದೇಸನಾಸನ್ಧಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಅವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿಆದಿನಾ ಪದಸ್ಸ ಪದನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದಸನ್ಧಿ। ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ‘‘ಅವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇನ ಪರೇಹಿ ಉಪವದಿತೇನ ಅಗುಣೇನಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿಆದಿನಾ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಪದತ್ಥನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದತ್ಥಸನ್ಧಿ। ‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರೇ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿದೇಸನಾ ಸುಪ್ಪಿಯೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇನ ವುತ್ತಅವಣ್ಣಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ। ‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರೇ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿದೇಸನಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಮಾಣವೇನ ವುತ್ತವಣ್ಣಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ। ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ ದುದ್ದಸಾ ದುರನುಬೋಧಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವುತ್ತವಣ್ಣಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾತಿ ಏವಂ ನಾನಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ತಂತದನುಸನ್ಧೀಹಿ, ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಭಾಗೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧಿ। ನಿಕ್ಖೇಪಸನ್ಧಿ ಪನ ಚತುಬ್ಬಿಧಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ। ಸುತ್ತಸನ್ಧಿ ಚ ತಿವಿಧಸುತ್ತಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಏವ ವಿಚಾರಿತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ। ಏಕಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ದೇಸನಾನ್ತರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನಂ ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ, ಸಾ ಪನೇವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ನ ಚೇತಸೋ ಅನಭಿರದ್ಧಿ ಕರಣೀಯಾ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ‘‘ಉಭತೋದಣ್ಡಕೇನ ಚೇಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಕಚೇನ ಚೋರಾ ಓಚರಕಾ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ಓಕನ್ತೇಯ್ಯುಂ, ತತ್ರಪಿ ಯೋ ಮನೋ ಪದೂಸೇಞ್ಞ, ನ ಮೇ ಸೋ ತೇನ ಸಾಸನಕರೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೨) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದತಿ। ‘‘ತುಮ್ಹಂಯೇವಸ್ಸ ತೇನ ಅನನ್ತರಾಯೋ’’ತಿ ಅಯಂ ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ ಮಾಣವ ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಕಮ್ಮಯೋನೀ ಕಮ್ಮಬನ್ಧೂ ಕಮ್ಮಪಟಿಸರಣಾ ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತೇ ವಿಭಜತಿ, ಯದಿದಂ ಹೀನಪಣೀತತಾಯಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೮೯-೨೯೭) ಇಮಾಯ, ‘‘ಅಪಿ ನು ತುಮ್ಹೇ…ಪೇ॰… ಆಜಾನೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಅಯಂ –
‘‘ಕುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ।
ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ಕೋಧೋ ಸಹತೇ ನರ’’ನ್ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೬೪; ಮಹಾನಿ॰ ೫, ೧೫೬, ೧೯೫)। –
ಇಮಾಯ, ‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರೇ ವಣ್ಣಂ…ಪೇ॰… ನ ಚೇತಸೋ ಉಬ್ಬಿಲಾವಿತತ್ತಂ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ‘‘ಧಮ್ಮಾಪಿ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಪಗೇವ ಅಧಮ್ಮಾ’’ತಿ
‘‘ಲುದ್ಧೋ
ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ಲೋಭೋ ಸಹತೇ ನರ’’ನ್ತಿ॥ (ಇತಿವು॰ ೮೮; ಮಹಾನಿ॰ ೫, ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ೧೨೮) ಚ –
‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ ಜಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾ, ತಣ್ಹಾಛದನಛಾದಿತಾ।
ಪಮತ್ತಬನ್ಧುನಾಬದ್ಧಾ, ಮಚ್ಛಾವ ಕುಮೀನಾಮುಖೇ।
ಜರಾಮರಣಮನ್ವೇನ್ತಿ, ವಚ್ಛೋ ಖೀರಪಕೋವ ಮಾತರ’’ನ್ತಿ॥ (ಉದಾ॰ ೬೪; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೭, ೯೦; ಪೇಟಕೋ॰ ೧೪) ಚ –
ಇಮಾಯ, ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ಸೀಲಮತ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ…ಪೇ॰… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಯಞ್ಞೋ ಪುರಿಮೇಹಿ ಯಞ್ಞೇಹಿ ಅಪ್ಪಟ್ಠತರೋ ಚ ಅಪ್ಪಸಮಾರಮ್ಭತರೋ ಚ ಮಹಪ್ಫಲತರೋ ಚ ಮಹಾನಿಸಂಸತರೋ ಚಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೫೩) ಇಮಾಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಸೀಲತೋ ಮಹಪ್ಫಲಮಹಾನಿಸಂಸತರತಾವಚನೇನ ಝಾನತೋ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಪ್ಪಫಲಅಪ್ಪಾನಿಸಂಸತರಭಾವದೀಪನತೋ।
‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾ ‘‘ಸಮಣೋ ಖಲು ಭೋ ಗೋತಮೋ ಸೀಲವಾ ಅರಿಯಸೀಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾಯ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦೪), ‘‘ಅಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾ ‘‘ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮ್ಯಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ದುದ್ದಸೋ ದುರನುಬೋಧೋ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾಯ, (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೧; ೨.೩೩೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ॰ ೭, ೮) ಗಮ್ಭೀರತಾದಿವಿಸೇಸಯುತ್ತಧಮ್ಮಪಟಿವೇಧೇನ ಹಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಾದಿಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
‘‘ಸನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾ ‘‘ಸನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ…ಪೇ॰… ಅಭಿವದನ್ತಿ ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ಅಸಸ್ಸತೋ, ಸಸ್ಸತೋ ಚ ಅಸಸ್ಸತೋ ಚ, ನೇವಸಸ್ಸತೋ ಚ ನಾಸಸ್ಸತೋ ಚ, ಅನ್ತವಾ, ಅನನ್ತವಾ, ಅನ್ತವಾ ಚ ಅನನ್ತವಾ ಚ, ನೇವನ್ತವಾ ಚ ನಾನನ್ತವಾ ಚ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾಯ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭)।
ತಥಾ
‘‘ಅಚ್ಚೀ
ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತಿ ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖಂ।
ಏವಂ ಮುನೀ ನಾಮಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋ,
ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತಿ ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖ’’ನ್ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೮೦) –
ಆದಿದೇಸನಾಯ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ನೇರುತ್ತಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೬)।
ಆವತ್ತಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಾದೀನಮಕರಣೀಯತಾವಚನೇನ ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚಾನುಟ್ಠಾನಂ। ತತ್ಥ ಖನ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾಪರಾಪಕಾರದುಕ್ಖಸಹಗತಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ, ತಥಾ ಸೋರಚ್ಚೇನ ಸೀಲಸ್ಸ। ಸದ್ಧಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸಕಲಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ। ಸೀಲಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸೀಲಾನಿಸಂಸಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿರತಿವಚನೇನ ಅಪ್ಪಮಾದವಿಹಾರೋ, ತೇನ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಆವತ್ತತಿ। ಗಮ್ಭೀರತಾದಿವಿಸೇಸಯುತ್ತಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಪಕಿತ್ತನಂ। ಅನಾವರಣಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ, ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ಮಹಾಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇನ ದಸಬಲಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ। ಸಸ್ಸತಾದಿದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣೇನ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ, ತಾಹಿ ಅನಮತಗ್ಗಂ ಸಂಸಾರವಟ್ಟಂ ಆವತ್ತತಿ। ವೇದನಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮುದಯಾದಿಪಟಿವೇಧನೇನ ಭಗವತೋ ಪರಿಞ್ಞಾತ್ತಯವಿಸುದ್ಧಿ, ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಮುಖೇನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಆವತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ಅಜಾನತಂ ಅಪಸ್ಸತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪರಿಗ್ಗಹೋ, ತೇನ ಚ ನವ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ತಣ್ಹಾಗತಾನಂ ಪರಿತಸ್ಸಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಗ್ಗಹಣೇನ ನವ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿ ಸಸ್ಸತಾದಿಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾಧೀನವುತ್ತಿದಸ್ಸನಂ, ತೇನ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಆವತ್ತತಿ। ಛನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾಯತನಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನೇನ ವಿಮುತ್ತಿಸಮ್ಪದಾನಿದ್ದೇಸೋ, ತೇನ ಸತ್ತಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಆವತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ಉಚ್ಛಿನ್ನಭವನೇತ್ತಿಕೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯೋ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಭಗವತೋ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಆವತ್ತತೀತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾಯ ಗಹಿತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ ಆವತ್ತಹಾರೋ ನಾಮ। ಯಥಾಹ ‘‘ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇ, ಪರಿಯೇಸತಿ ಸೇಸಕಂ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೭)।
ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಾನನ್ದಾದಯೋ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯೇಹಿ ಪನ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಆಘಾತಾನನ್ದಾದೀನಂ ಅಕರಣಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ತೇ ಅಬ್ಯಾಪಾದಾದಯೋ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ತೇಸು ಆಘಾತಾದಯೋಕಾಮಾವಚರಾವ, ಅಬ್ಯಾಪಾದಾದಯೋ ಚತುಭೂಮಕಾ, ತಥಾ
‘‘ವೇದನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಸಿಯಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಸಿಯಾ ರೂಪಾವಚರಾ, ಸಿಯಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ, ತಾಸಂ ಫಸ್ಸೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ವೇದನಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ವೇದನಾನಂ ಸಮುದಯಾದಿಪಟಿವೇಧನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತಿ ಚ ಫಲಞಾಣಂ, ತೇಸಂ ‘‘ಅಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಧಮ್ಮಾದಿವಿಭಾಗೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಅಜಾನತಂ ಅಪಸ್ಸತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾ ಅಕುಸಲಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ತಾಸು ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಆಸವಾ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಏವ ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ತಣ್ಹಾಯ ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ನಾಮ। ಯಥಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಭೂಮಿಞ್ಚ ವಿಭಜ್ಜತೇ ಅಯಂ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೮)।
ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಾದೀನಮಕರಣಂ ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚಾನಿ ಅನುಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಭಾವನಾಬಲಸಿದ್ಧಿಯಾ ಉಭಯಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಮಾವಹತಿ। ಆಘಾತಾದಯೋ ಪನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾ ದುಬ್ಬಣ್ಣತಂ, ದುಕ್ಖಸೇಯ್ಯಂ, ಭೋಗಹಾನಿಂ, ಅಕಿತ್ತಿಂ, ಪರೇಹಿ ದುರುಪಸಙ್ಕಮನತಞ್ಚ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಾ ನಿರಯಾದೀಸು ಮಹಾದುಕ್ಖಮಾವಹನ್ತಿ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಟಿವಿರತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಮ್ಪರಮಾವಹತಿ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿ ಪನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಅಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಮ್ಪರಮಾವಹತಿ। ಗಮ್ಭೀರತಾದಿವಿಸೇಸಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ವಿಜ್ಜಾಭಿಞ್ಞಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಮಾವಹತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಯಥಾಸಭಾವಾವಬೋಧತೋ। ತಥಾ ಗಮ್ಭೀರತಾದಿವಿಸೇಸರಹಿತಂ ಪರಿವತ್ತನಹಾರೋ ನಾಮ। ಕಿಮಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ, ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಭಾವಿತೇ ಪಹೀನೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿ।
ವೇವಚನಹಾರವಣ್ಣನಾ
‘‘ಮಮಂ ಮಮ ಮೇ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ‘ವಾ ಯದಿ ಚಾ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮಣಾ ತಪಸ್ಸಿನೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ‘‘ಪರೇ ಅಞ್ಞೇ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ಅವಣ್ಣಂ ಅಕಿತ್ತಿಂ ನಿನ್ದ’’ನ್ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ಭಾಸೇಯ್ಯುಂ ಭಣೇಯ್ಯುಂ ಕಥೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿನಯಸ್ಸ ಸತ್ಥುಸಾಸನಸ್ಸಾ’’ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಮೂಹಸ್ಸ ಗಣಸ್ಸಾ’’ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ತತ್ರ ತತ್ಥ ತೇಸೂ’’ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ವೋ ಭವನ್ತೇಹೀ’’ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ಆಘಾತೋ ದೋಸೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ’’ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ಚೇತಸೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನಸೋ’’ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ಅನಭಿರದ್ಧಿ ಬ್ಯಾಪತ್ತಿ ಮನೋಪದೋಸೋ’’ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ನ ನೋ ಅ ಮಾ’’ತಿ…ಪೇ॰… ನಂ। ‘‘ಕರಣೀಯಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ವೇವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ತಂತಂಪರಿಯಾಯಸದ್ದಯೋಜನಾಲಕ್ಖಣೋ ವೇವಚನಹಾರೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ವೇವಚನಾನಿ ಬಹೂನಿ ತು, ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಿ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೧೦)।
ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತೋ
‘‘ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ಅನ್ತೋಜಾಲೀಕತಾ’’ತಿಆದಿಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಙ್ಗಹಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ಉಚ್ಛಿನ್ನಭವನೇತ್ತಿಕೋ’’ತಿಆದಿ ದುವಿಧೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಆಘಾತಾದೀನಂ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿವಸೇನ। ತಥಾ ‘‘ಆಘಾತೋ’’ತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿಆದಿವಸೇನ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಾಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾಕಾರವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ ನಾಮ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ, ಪಣ್ಣತ್ತೀಹಿ ವಿವಿಧಾಹಿ ದೇಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೧೧)।
ಓತರಣಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಗ್ಗಹಣೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೋ, ತಥಾ ಅನಭಿರದ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇನ। ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೋತಿ ಇದಂ ಖನ್ಧಮುಖೇನ ಓತರಣಂ। ತಥಾ ಆಘಾತಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ, ಧಮ್ಮಧಾತು, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ವಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ಇದಂ ಆಯತನಮುಖೇನ, ಧಾತುಮುಖೇನ, ಸಚ್ಚಮುಖೇನ ಚ ಓತರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ಓತರಣಂ। ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಆನನ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇನ ಓತರಣಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ।
ತಥಾ ಸೀಲಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಿರತಿಚೇತನಾ, ಅಬ್ಯಾಪಾದಾದಿಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾ ಚ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಚೇತನಾವ, ತೇಸಂ, ತದುಪಕಾರಕಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಲಜ್ಜಾದಯಾದೀನಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾಯತನಾದೀಸು ಸಙ್ಗಹತೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇನ ಓತರಣಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಞಾಣದಿಟ್ಠಿವೇದನಾಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾದಿಗ್ಗಹಣೇಸುಪಿ। ನಿಸ್ಸರಣಾನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇಸು ಪನ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುವಸೇನಪಿ ಧಾತುಮುಖೇನ ಓತರಣಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ‘‘ವೇದನಾನಂ…ಪೇ॰… ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಭಗವತೋ ಸೀಲಾದಯೋ ಪಞ್ಚಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಚ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಂಮುಖೇನಪಿ ಓತರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಸಸ್ಸತಾದಿಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾಧೀನವುತ್ತಿತಾದೀಪನೇನ ಅನಿಚ್ಚತಾಮುಖೇನ ಓತರಣಂ, ತಥಾ ಏವಂಧಮ್ಮತಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ಓತರಣಂ। ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾನತ್ತಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮುಖೇನ, ಸುಞ್ಞತಾಮುಖೇನ ಓತರಣಂ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಮುಖೇಹಿ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಓತರಣಲಕ್ಖಣೋ ಓತರಣಹಾರೋ ನಾಮ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚುಪ್ಪಾದೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಾ ಚ ಧಾತುಆಯತನಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೧೨)।
ಸೋಧನಹಾರವಣ್ಣನಾ
‘‘ಮಮಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರೇ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಭೋ। ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯುಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಪದಸುದ್ಧಿ, ನೋ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ। ‘‘ತತ್ರ ತುಮ್ಹೇಹಿ ನ ಆಘಾತೋ, ನ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಚೇತಸೋ ಅನಭಿರದ್ಧಿ ಕರಣೀಯಾ’’ತಿ ಪದಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ ಚ। ದುತಿಯನಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ತಥಾ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರಮ್ಭೋ। ‘‘ಕತಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪುಚ್ಛಾ। ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ಪದಸುದ್ಧಿ, ನೋ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ। ನೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾಸುದ್ಧಿ। ‘‘ಇದಂ ಖೋ’’ತಿಆದಿ ಪುಚ್ಛಾಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಪದಸುದ್ಧಿ ಚ, ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ।
ತಥಾ ಸೋಧನಹಾರೋ ನಾಮ, ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚ ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹಿ ಪಞ್ಹೇ, ಗಾಥಾಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಾಯಮಾರಬ್ಭಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೧೩)।
ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಣ್ಣನಾ
‘‘ಅವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ತಮವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಮಮಂ ವಾ’’ತಿ। ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾತಿ ಪಕ್ಖೇಪಿ ಏಸ ನಯೋ। ತಥಾ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ತಮವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಅಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಮವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ತಯಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ, ತಥಾ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ’’ತಿಆದಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ತಮವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಸಸ್ಸತವಾದಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾದೇಸಿತಮೇವ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಾ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ। ಅಯಂ ಸುತ್ತಾಗತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ಯಥಾದೇಸಿತಮೇವ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರೋ ನಾಮ, ಯಥಾಹ ‘‘ಏಕತ್ತತಾಯ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇಪಿ ಚ ವೇಮತ್ತತಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೧೪)।
ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಾದೀನಂ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದೀನಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೩೭; ವಿಭ॰ ೯೦೯) ಏಕೂನವೀಸತಿ ಆಘಾತವತ್ಥೂನಿ ಹೇತು। ಆನನ್ದಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಸಿನೇಹೋ ಹೇತು। ಸೀಲಸ್ಸ ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಯೋ ಚ ಹೇತು। ‘‘ಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಹೇತು। ವಿಸೇಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮೀ। ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ಅವಿಸೇಸೇನ ಹೇತು। ವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಸಸ್ಸತವಾದಾದೀನಂ ಅತೀತಜಾತಿಅನುಸ್ಸರಣಾದಿ ಹೇತು। ವೇದನಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಣ್ಹಾ, ಕಮ್ಮಾದಿಫಸ್ಸೋ ಚ ಹೇತು। ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹೇತು। ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಹೇತು। ತಣ್ಹಾಯ ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಹೇತು। ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸಳಾಯತನಾನಿ ಹೇತು। ಸಳಾಯತನಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಂ ಹೇತು ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರೋ ನಾಮ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ, ಜನಯನ್ತಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪರಮ್ಪರತೋ’’ತಿಆದಿ।
ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಾದೀನಮಕರಣೀಯತಾವಚನೇನ ಖನ್ತಿಸಮ್ಪದಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸೋರಚ್ಚಸಮ್ಪದಾ। ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾ। ‘‘ಅಪರಾಮಸತೋ ಚಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವ ನಿಬ್ಬುತಿ ವಿದಿತಾ’’ತಿ, ‘‘ವೇದನಾನಂ…ಪೇ॰… ಯಥಾಭೂತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ಏತೇಹಿ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿವಸೀಭಾವಸಮ್ಪದಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ತತ್ಥ ಖನ್ತಿಸಮ್ಪದಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲಸಿದ್ಧಿತೋ ಸೋರಚ್ಚಸಮ್ಪದಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸೋರಚ್ಚಸಮ್ಪದಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಸೀಲಮೇವ, ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸಮಾಧಿ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾಯ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನಸಮಾರೋಪನಾ।
ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿರತಿವಚನಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಿಭಾಗದಸ್ಸನಂ। ಸಸ್ಸತವಾದಾದಿವಿಭಾಗದಸ್ಸನಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಯಾಯವಚನನ್ತಿ ಅಯಂ ವೇವಚನಸಮಾರೋಪನಾ।
ಸೀಲೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಹಾನಂ, ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಸಮಾಧಿನಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಅಯಂ ಪಹಾನಸಮಾರೋಪನಾ।
ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪಹಾನತ್ತಯಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಅಯಂ ಭಾವನಾಸಮಾರೋಪನಾ। ಅಯಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಪಹಾನಭಾವನಾಸಮಾರೋಪನವಿಚಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಸಮಾರೋಪನಹಾರೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಮೂಲಾ, ಯೇ ಚೇಕತ್ಥಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಮುನಿನಾ’’ತಿಆದಿ, (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೧೬) ಅಯಂ ಸೋಳಸಹಾರಯೋಜನಾ।
ಸೋಳಸಹಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಞ್ಚವಿಧನಯವಣ್ಣನಾ
ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಾದೀನಮಕರಣವಚನೇನ
ತಣ್ಹಾಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಮಾನಾತಿಮಾನಮದಪಮಾದಪಾಪಿಚ್ಛತಾಪಾಪಮಿತ್ತತಾಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾಗ್ಗಹಣೇನಪಿ ವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರಕೋಧುಪನಾಹಮಕ್ಖಪಳಾಸಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಸಾರಮ್ಭ ದೋವಚಸ್ಸತಾ ಭವದಿಟ್ಠಿವಿಭವದಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಅಮಾಯಾಅಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ, ಅವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ಚ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಸಮಥಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಕ್ಖಿಯಾನಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದೀನಂ ವಸೇನಾತಿ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಸುತ್ತತ್ಥಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ಚ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ತಣ್ಹಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಮ್ಪಿ ಚ, ಸಮಥೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯೋ ನೇತೀ’’ತಿಆದಿ।
ತಿಪುಕ್ಖಲನಯವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಾದೀನಮಕರಣವಚನೇನ ಅದೋಸಸಿದ್ಧಿ, ತಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಫರುಸವಾಚಾಹಿ ಪಟಿವಿರತಿವಚನೇನಾಪಿ। ಆನನ್ದಾದೀನಮಕರಣವಚನೇನ ಪನ ಅಲೋಭಸಿದ್ಧಿ
ಏತ್ಥ ಚಾಯಂ ಸಚ್ಚಯೋಜನಾ – ಲೋಭೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಸಬ್ಬಾನಿ ವಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತೇಹಿ ಪನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಸಮಧಿಟ್ಠಾನಗೋಚರಭೂತಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತೇಸಮಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ನಿರೋಧಪಜಾನನಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾದಿಕಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಯಂ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ, ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಚ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಯೋ ಅಕುಸಲೇ ಸಮೂಲೇಹಿ,
ನೇತಿ ಕುಸಲೇ ಚ ಕುಸಲಮೂಲೇಹೀ’’ತಿಆದಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೧೮)।
ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯವಣ್ಣನಾ
ಆಘಾತಾನನ್ದಾದೀನಮಕರಣ-ವಚನೇನ ಸತಿಸಿದ್ಧಿ। ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಾಪಟಿವಿರತಿವಚನೇನ ವೀರಿಯಸಿದ್ಧಿ। ವೀರಿಯೇನ ಹಿ ಕಾಮಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೇ ವಿನೋದೇತಿ, ವೀರಿಯಸಾಧನಞ್ಚ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲನ್ತಿ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿರತಿವಚನೇನ ಸತಿಸಿದ್ಧಿ। ಸತಿಯಾ ಹಿ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜೋ ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಚ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸೇ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸಾವಜ್ಜಂ ಪಹಾಯ ಅನವಜ್ಜಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ‘‘ನಿಯ್ಯಾತನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ತಯಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಿದ್ಧಿ। ಪಞ್ಞವಾ ಹಿ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ ಸಮಾಹಿತೋ ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ।
ತಥಾ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ‘‘ಅರೋಗೋ ಪರಂ ಮರಣಾ, ಏಕನ್ತಸುಖೀ ಅತ್ತಾ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅಸುಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ
ಏತ್ಥ ಚಾಯಂ ಸಚ್ಚಯೋಜನಾ – ಸುಭಸಞ್ಞಾಸುಖಸಞ್ಞಾಹಿ, ಚತೂಹಿಪಿ ವಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತೇಸಮಧಿಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತೇಸಮಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ನಿರೋಧಪಜಾನನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಕಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಯಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ, ಯಥಾಹ ‘‘ಯೋ ನೇತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ, ಕಿಲೇಸೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೧೯)।
ದಿಸಾಲೋಚನಅಙ್ಕುಸನಯದ್ವಯವಣ್ಣನಾ
ಇತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಅತ್ಥನಯಾನಂ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ವೋಹಾರನಯದ್ವಯಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅತ್ಥನಯತ್ತಯದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಲೋಚನಮೇವ ದಿಸಾಲೋಚನನಯೋ। ತೇಸಂ ಸಮಾನಯನಮೇವ ಅಙ್ಕುಸನಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ
ಪಞ್ಚವಿಧನಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ
ಇದಂ
ಪಕರಣನಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಮಸುಖುಮಗಮ್ಭೀರದುರನುಬೋಧತ್ಥಪರಿದೀಪನಾಯ ಸುವಿಮಲವಿಪುಲಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಜನನಾಯ ಅಜ್ಜವಮದ್ದವಸೋರಚ್ಚಸದ್ಧಾಸತಿಧಿತಿಬುದ್ಧಿಖನ್ತಿವೀರಿಯಾದಿಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿನಾ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಅಸಙ್ಗಾಸಂಹೀರವಿಸಾರದಞಾಣಚಾರಿನಾ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಸಕಸಮಯಸಮಯನ್ತರಗಹನಜ್ಝೋಗಾಹಿನಾ ಮಹಾಗಣಿನಾ ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನ ಞಾಣಾಭಿವಂಸಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾಮಥೇರೇನ ಮಹಾಧಮ್ಮರಾಜಾಧಿರಾಜಗರುನಾ ಕತಾಯ ಸಾಧುವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ಲೀನತ್ಥಪಕಾಸನಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥವಿಭಾವನಾ।
ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।