೪. ಸೋಣದಣ್ಡಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೦೦. ಏವಂ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ…ಪೇ॰… ಅಙ್ಗೇಸೂತಿ ಸೋಣದಣ್ಡಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಸುನ್ದರಭಾವೇನ ಸಾತಿಸಯಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಏತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಅಙ್ಗಾ। ತದ್ಧಿತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅತಿಸಯವಿಸಿಟ್ಠೇ ಅತ್ಥಿತಾಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಿತೋ, ಪಧಾನತೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ, ರುಳ್ಹಿವಸೇನ ಪನ ಜನಪದೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಙ್ಗಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಧಾಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ ಏವ। ‘‘ತದಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ತಸ್ಸಾ ಚಾರಿಕಾಯ ಕಾರಣವಚನಂ। ಆಗಮನೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನವಸೇನ ಆಗನ್ತುಂ ನ ದಸ್ಸನ್ತಿ, ನಾನುಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ನೀಲಾಸೋಕಕಣಿಕಾರಕೋವಿಳಾರಕುನ್ದರಾಜರುಕ್ಖಾದಿಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾಯ ತಂ ಚಮ್ಪಕವನಂ ನೀಲಾದಿಪಞ್ಚವಣ್ಣಕುಸುಮಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ, ನ ಚಮ್ಪಕರುಕ್ಖಾನಞ್ಞೇವ ನೀಲಾದಿಪಞ್ಚವಣ್ಣಕುಸುಮತಾಯಾತಿ ವದನ್ತಿ, ತಥಾರೂಪಾಯ ಪನ ಧಾತುಯಾ ಚಮ್ಪಕರುಕ್ಖಾವ ನೀಲಾದಿಪಞ್ಚವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಕುಸುಮಂ ಪುಪ್ಫನ್ತಿ। ಇದಾನಿಪಿ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ದೇಸೇ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಏವಞ್ಚ ಯಥಾರುತಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಕುಸುಮಗನ್ಧಸುಗನ್ಧೇತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ, ಸುದ್ಧಚಮ್ಪಕಾನಂ ವಾ ಕುಸುಮಾನಂ ಗನ್ಧೇಹಿ ಸುಗನ್ಧೇ। ಏವಂ ಪನ ವದನ್ತೋ ನ ಮಾಪನಕಾಲೇಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ಚಮ್ಪಕರುಕ್ಖಾ ಉಸ್ಸನ್ನಾ, ಅಥ ಖೋ ಅಪರಭಾಗೇಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಾಪನಕಾಲೇ ಹಿ ಚಮ್ಪಕರುಕ್ಖಾನಮುಸ್ಸನ್ನತಾಯ ತಂ ನಗರಂ ‘‘ಚಮ್ಪಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಲಭಿ। ಇಸ್ಸರತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪತಿಭಾವತೋ। ಸೇನಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೇನಿಕೋ, ಸ್ವೇವ ಸೇನಿಯೋ। ಬಹುಭಾವವಿಸಿಟ್ಠಾ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿತಾ ತದ್ಧಿತಪಚ್ಚಯೇನ ಜೋತಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಹತಿಯಾ ಸೇನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ’’ತಿ। ಸಾರಸುವಣ್ಣಸದಿಸತಾಯಾತಿ ಉತ್ತಮಜಾತಿಸುವಣ್ಣಸದಿಸತಾಯ। ಚೂಳದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೇನಿಯೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ, ಬಿಮ್ಬೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ನಾಮಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಸಾರಭೂತೋ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಅತ್ತಭಾವಸಮಿದ್ಧಿಯಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೮೦)।
೩೦೧-೨. ಸಂಹತಾತಿ ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾಯ ದಿಸಾಯಾತಿ ಏಕೇಕಾಯ ಪದೇಸಭೂತಾಯ ದಿಸಾಯ। ಪಾಳಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾನಮಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಸಙ್ಘಿನೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಏತೇಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ। ಏವಂ ಆಚರಿಯೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩೦೧, ೩೦೨) ವುತ್ತಂ, ಸಙ್ಘೀತಿ ಪನ ದೀಘವಸೇನ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಗಣಾತಿ ಅಸಮೂಹಭೂತಾ ಅಗಣಬನ್ಧಾ, ‘‘ಅಗಣನಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ, ಸಙ್ಖ್ಯಾತ್ಥಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಅತ್ಥೀತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪುಬ್ಬೇ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಅಗಣಾಪಿ ಪಚ್ಛಾ ಬಹಿನಗರೇ ಗಣಂ ಭೂತಾ ಪತ್ತಾತಿ ಗಣೀಭೂತಾತಿ। ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಹಿ ಕರಾಸಭೂಯೋಗೇ ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಈ-ಕಾರಾದೇಸೋ, ಈಪಚ್ಚಯೋ ವಾ। ರಾಜರಾಜಞ್ಞಾದೀನಂ ದಣ್ಡಧರೋ ಪುರಿಸೋವ ತತೋ ತತೋ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ತಾಯನತೋ ರಕ್ಖಣತೋ ಖತ್ತಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ। ಸೋ ಹಿ ಯತ್ಥ ತೇಹಿ ಪೇಸಿತೋ, ತತ್ಥ ತೇಸಂ ದೋಸಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ಯುತ್ತಪತ್ತವಸೇನ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಕಥೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹೇ ಬ್ಯಾಕರಣಸಮತ್ಥೋ’’ತಿ। ಕುಲಾಪದೇಸಾದಿನಾ ಮಹತೀ ಮತ್ತಾ ಪಮಾಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಮತ್ತೋ।
ಸೋಣದಣ್ಡಗುಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೦೩. ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಿ ರಜ್ಜಾನಿ ನಾಮ, ವಿಸಿಟ್ಠಾನಿ ರಜ್ಜಾನಿ ವಿರಜ್ಜಾನಿ, ತಾನೇವ ವೇರಜ್ಜಾನಿ, ನಾನಾವಿಧಾನಿ ವೇರಜ್ಜಾನಿ ತಥಾ, ತೇಸು ಜಾತಾತಿಆದಿನಾ ತಿಧಾ ತದ್ಧಿತನಿಬ್ಬಚನಂ। ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ತದ್ಧಿತವುತ್ತೀತಿ। ಯಞ್ಞಾನುಭವನತ್ಥನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಯಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುಭವನತ್ಥಂ। ತೇತಿ ನಾನಾವೇರಜ್ಜಕಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಸೋಣದಣ್ಡಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ। ಉತ್ತಮಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಅಭಿಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ವಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಉಗ್ಗತತರೋ, ಉಳಾರೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ಆವಟ್ಟನೀಮಾಯಾ ವುತ್ತಾವ। ಲಾಭಮಚ್ಛೇರೇನ ನಿಪ್ಪೀಳಿತತಾಯ ಅಸನ್ನಿಪಾತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಅಙ್ಗೇತಿ ಗಮೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಞಾಪೇತಿ, ಸಯಂ ವಾ ಅಙ್ಗೀಯತಿ ಗಮೀಯತಿ ಞಾಯತೀತಿ ಅಙ್ಗಂ, ಹೇತು। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ। ಲೋಕಧಮ್ಮತಾನುಸ್ಸರಣೇನ ಅಪರಾನಿಪಿ ಕಾರಣಾನಿ ಆಹಂಸೂತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ದ್ವೀಹಿ ಪಕ್ಖೇಹೀತಿ ಮಾತುಪಕ್ಖೇನ, ಪಿತುಪಕ್ಖೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಞಾತಿಪಕ್ಖೇಹಿ। ‘‘ಉಭತೋ ಸುಜಾತೋ’’ತಿ ಹಿ ಏತ್ಥಕೇಯೇವ ವುತ್ತೇ ಯೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ಸುಜಾತತ್ತಂ ವಿಜಾನೇಯ್ಯ, ಸುಜಾತಸದ್ದೋ ಚ ‘‘ಸುಜಾತೋ ಚಾರುದಸ್ಸನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೯೯) ಆರೋಹಸಮ್ಪತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಜಾತಿವಸೇನೇವ ‘‘ಮಾತಿತೋ ಚ ಪಿತಿತೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭೋತೋ ಮಾತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ’’ತಿಆದಿ। ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ, ಮಾತುಪಕ್ಖತೋ ಚ ‘‘ಸಂಸುದ್ಧಾ ತೇ ಮಾತುಗಹಣೀ’’ತಿ, ಸಂಸುದ್ಧಾವ ಅನಞ್ಞಪುರಿಸಸಾಧಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನೋರಸಪುತ್ತವಸೇನಾಪಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ಮಾತಾಪಿತುಸಮಞ್ಞಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಓರಸಪುತ್ತವಸೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಗಹಣೀ, ತತಿಯಾವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತೋ ಗಬ್ಭಾಸಯಸಞ್ಞಿತೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಪದೇಸೋ ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾತಿ ಸಮವಿಪಾಚನಿಯಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಸುತ್ತೇ। ಯಥಾಭುತ್ತಮಾಹಾರಂ ವಿಪಾಚನವಸೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ ನ ಛಡ್ಡೇತೀತಿ ಗಹಣೀ, ಕಮ್ಮಜತೇಜೋಧಾತು, ಯಾ ‘‘ಉದರಗ್ಗೀ’’ತಿ ಲೋಕೇ ಪಞ್ಞಾಯತಿ।
ಪಿತುಪಿತಾತಿ ಪಿತುನೋ ಪಿತಾ। ಪಿತಾಮಹೋತಿ ಆಮಹ-ಪಚ್ಚಯೇನ ತದ್ಧಿತಸಿದ್ಧಿ। ‘‘ಚತುಯುಗ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ತಂ ತದತ್ಥೇ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಕಾಲವಿಸೇಸೋ ಯುಗಂ ನಾಮ। ಏತಂ ಯುಗಸದ್ದೇನ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣವಚನಂ ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಂ ಲೋಕವೋಹಾರವಚನಮತ್ತಮೇವ, ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥತೋ ಪನ ಪಿತಾಮಹೋಯೇವ ಪಿತಾಮಹಯುಗಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ ತಸ್ಸೇವ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತೋ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಪಿತಾಮಹತೋ ಉಪರಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಪುರಿಸಾ’’ತಿ, ತದವಸೇಸಾ ಪುಬ್ಬಕಾ ಛ ಪುರಿಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಿಸಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಮಾತಿತೋ’’ತಿ ಪಾಳಿವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ।
ತತ್ರಾಯಮಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕನಯೋ – ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ಚ ಪಿತರೋ, ಪಿತೂನಂ ಪಿತರೋ ಪಿತಾಮಹಾ, ತೇಸಂ ಯುಗೋ ದ್ವನ್ದೋ ಪಿತಾಮಹಯುಗೋ, ತಸ್ಮಾ, ಯಾವ ಸತ್ತಮಾ ಪಿತಾಮಹಯುಗಾ ಪಿತಾಮಹದ್ವನ್ದಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಏವಞ್ಚ ಪಿತಾಮಹಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಮಾತಾಮಹೋಪಿ ಗಹಿತೋ। ಯುಗಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಏಕಸೇಸೋ ‘‘ಯುಗೋ ಚ ಯುಗೋ ಚ ಯುಗೋ’’ತಿ, ಅತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟೇ ಪಿತಾಮಹದ್ವನ್ದಂ ಗಹಿತಂ ಹೋತೀತಿ।
‘‘ಯಾವ ಸತ್ತಮಾ ಪಿತಾಮಹಯುಗಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಾಕಾಪೇಕ್ಖನಮಿವ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧಗತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಯಾವ ಸತ್ತಮೋ ಪುರಿಸೋ, ತಾವ ಅಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಖೇಪೋ। ಅನವಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಸದ್ಧಥಾಲಿಪಾಕಾದೀಸು ನ ಛಡ್ಡಿತೋ। ನ ಉಪಕುಟ್ಠೋತಿ ನ ಉಪಕ್ಕೋಸಿತೋ। ‘‘ಜಾತಿವಾದೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇತಿಪೀತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಉಭತೋ…ಪೇ॰… ಯುಗಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಯೋನಿದೋಸಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕಭಾವಕಿತ್ತನತೋ, ‘‘ಅಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಕಿರಿಯಾಪರಾಧಾಭಾವೋ। ಕಿರಿಯಾಪರಾಧೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಖೇಪಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ‘‘ಅನುಪಕುಟ್ಠೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಯುತ್ತಸಂಸಗ್ಗಾಭಾವೋ। ಅಯುತ್ತಸಂಸಗ್ಗಞ್ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ತಾ ಅಕ್ಕೋಸಂ ಲಭನ್ತೀತಿ।
ಇಸ್ಸರೋತಿ ‘‘ಅಡ್ಢೋತಿ ಇಸ್ಸರೋ’’ತಿ ಆಹ। ಮಹನ್ತಂ ಧನಮಸ್ಸ ಭೂಮಿಗತಂ, ವೇಹಾಸಗತಞ್ಚಾತಿ ಮಹದ್ಧನೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ, ಅಯಮೇವ ಚ ಪಾಠೋ ಅಧುನಾ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಗುಣಂಯೇವ ದಸ್ಸೇಮಾತಿ ಅನ್ವಯತೋ ತಸ್ಸ ಗುಣಂ ವತ್ವಾ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಭಗವತೋ ಅನುಪಸಙ್ಕಮನಕಾರಣಂ ಅಗುಣಮೇವ ದಸ್ಸೇಮ।
ಅಧಿಕರೂಪೋತಿ ವಿಸಿಟ್ಠರೂಪೋ ಉತ್ತಮಸರೀರೋ। ದಸ್ಸನಂ ಅರಹತೀತಿ ದಸ್ಸನೀಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ದಸ್ಸನಯೋಗ್ಗೋ’’ತಿ। ಪಸಾದಂ ಆವಹತೀತಿ ಪಾಸಾದಿಕೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಸಾದಜನನತೋ’’ತಿ। ಪೋಕ್ಖರಸದ್ದೋ ಇಧ ಸುನ್ದರತ್ಥೇ, ಸರೀರತ್ಥೇ ಚ ನಿರುಳ್ಹೋ। ವಣ್ಣಸ್ಸಾತಿ ವಣ್ಣಧಾತುಯಾ। ಪಕಾಸನಿಯೇನ ಪರಿಸುದ್ಧನಿಮಿತ್ತೇನ ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ವಣ್ಣಧಾತುಯಂ ಪವತ್ತನತೋ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಮೇವ ವಣ್ಣತಾ, ಸಾ ಚ ವಣ್ಣನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಅಭೇದವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತಮೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ ವಣ್ಣೇನಾ’’ತಿ। ಸರೀರಂ ಪನ ಸನ್ನಿವೇಸವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕರಚರಣಗೀವಾಸೀಸಾದಿಸಮುದಾಯಂ, ತಞ್ಚ ಅವಯವಭೂತೇನ ಸಣ್ಠಾನನಿಮಿತ್ತೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಪೋಕ್ಖರತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸರೀರಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ, ಉತ್ತಮಾಯ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥವಸಾ ಹಿ ಲಿಙ್ಗವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ। ಸಬ್ಬೇಸು ವಣ್ಣೇಸು ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋವ ಉತ್ತಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣೇಸುಪಿ ಸೇಟ್ಠೇನ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಚ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಚ್ಛಸಸದ್ದೋ ಸರೀರಾಭೇ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮವಚ್ಛಸೀತಿ ಉತ್ತಮಸರೀರಾಭೋ, ಸುವಣ್ಣಾಭೋ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸರೀರಸದಿಸೇನೇವ ಸರೀರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಓಕಾಸೋತಿ ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಟ್ಠಾನಂ। ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಅವಯವಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಖುದ್ದಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾನೇವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸೀಲನ್ತಿ ಯಮನಿಯಮಲಕ್ಖಣಂ ಸೀಲಂ, ತಂ ಪನಸ್ಸ ರತ್ತಞ್ಞುತಾಯ ವುದ್ಧಂ ವದ್ಧಿತನ್ತಿ ವಿಸೇಸತೋ ‘‘ವುದ್ಧಸೀಲೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವುದ್ಧಸೀಲೇನಾತಿ ಸಬ್ಬದಾ ಸಮ್ಮಾಯೋಗತೋ ವುದ್ಧೇನ ಧುವಸೀಲೇನ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪದತ್ತಯಮ್ಪೇತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥತೋ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದಂ ವುದ್ಧಸೀಲೀಪದಸ್ಸೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಸೀಲತೋ ಪರಂ ತತ್ಥ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ತೇಸಮಜಾನನತೋ ಚ ‘‘ಪಞ್ಚಸೀಲಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ।
ವಾಚಾಯ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನತಾ ಏವ ಸುನ್ದರಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುನ್ದರಾ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾ’’ತಿ। ಠಾನಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸಿಕ್ಖಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅನೂನತಾಯ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾ। ಅಕ್ಖರಮೇವ ಹಿ ತಂತದತ್ಥವಾಚಕಭಾವೇನ ಪದಂ। ಅಥ ವಾ ಪದಮೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜಕತ್ತಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಸಿಥಿಲಧನಿತಾದಿಅಕ್ಖರಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ, ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ। ಅಪಿಚ ಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ, ನಾಮಾದಿ, ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ವಾಕ್ಯಂ, ತೇಸಂ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾ। ಅತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನೇ ಸಾಧನತಾಯ ವಾಚಾವ ಕರಣಂ ವಾಕ್ಕರಣನ್ತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉದಾಹರಣಘೋಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಚೀಭೇದಸದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ, ತೇನ ವಾ ಭಾಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗುಣಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನ ಪೂರೇ ಗುಣೇಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇ ಭವಾತಿ ಪೋರೀ। ಪುನ ಪುರೇತಿ ರಾಜಧಾನೀಮಹಾನಗರೇ। ಭವತ್ತಾತಿ ಸಂವಡ್ಢತ್ತಾ। ಸುಖುಮಾಲತ್ತನೇನಾತಿ ಸುಖುಮಾಲಭಾವೇನ, ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸಾ ವಾಚಾಯ ಮುದುಸಣ್ಹತ್ತಮಾಹ। ಅಪಲಿಬುದ್ಧಾಯಾತಿ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದೀಹಿ ಅಪರಿಯೋನದ್ಧಾಯ, ಹೇತುಗಬ್ಭಪದಮೇತಂ। ತತೋ ಏವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾಭಾವೋತಿ। ಡಂಸೇತ್ವಾ ವಿಯ ಏಕದೇಸಕಥನಂ ಸನ್ದಿಟ್ಠಂ, ಸಣಿಕಂ ಚಿರಾಯಿತ್ವಾ ಕಥನಂ ವಿಲಮ್ಬಿತಂ, ‘‘ಸನ್ನಿದ್ಧವಿಲಮ್ಬಿತಾದೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಸದ್ದೇನ ಅಜನಕಂ ವಚಿನಂ, ಮಮ್ಮಕಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಏಕಕ್ಖರಮೇವ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಮುಚ್ಚಾರಣಂ ಸನ್ನಿದ್ಧಂ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ದುಕ್ಖಲಿತಾನುಕಡ್ಢಿತಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏಳಾಗಳೇನಾತಿ ಏಳಾಪಗ್ಘರಣೇನ। ‘‘ಏಳಾ ಗಳನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ದ್ವಿಧಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲಾಲಾ ವಾ ಪಗ್ಘರನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಖೇಳಫುಸಿತಾನೀತಿ ಖೇಳಬಿನ್ದೂನಿ।
ತತ್ರಾಯಮಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕನಯೋ – ಏಲನ್ತಿ ದೋಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಯಾ ಸಾ ವಾಚಾ ನೇಲಾ ಕಣ್ಣಸುಖಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮, ೧೯೪) ವಿಯ। ದುಪ್ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸದೋಸಮೇವ ಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಾ ಏಲಂ ಪಗ್ಘರಾಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವಾಚಾ ಏಲಗಳಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸಾ ವಾಚಾಯ ಅತ್ಥಪಾರಿಪೂರಿಂ ವದತಿ। ವಿಞ್ಞಾಪನಸದ್ದೇನ ಏತಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಜರಾಜಿಣ್ಣತಾಯ ಜಿಣ್ಣೋತಿ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಪಾಲಿಚ್ಚಾದಿಭಾವಮಾಪಾದಿತೋ। ವುದ್ಧಿಮರಿಯಾದಪ್ಪತ್ತೋತಿ ವುದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಪತ್ತೋ। ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕತಾಯಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಲ್ಲಕಭಾವೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿರಕಾಲಪ್ಪಸುತೋ’’ತಿ। ಅದ್ಧಸದ್ದೋ ಅದ್ಧಾನಪರಿಯಾಯೋ ದೀಘಕಾಲವಾಚಕೋ। ಕಿತ್ತಕೋ ಪನ ಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ತಯೋ ರಾಜಪರಿವಟ್ಟೇ’’ತಿ, ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಜೂನಂ ರಜ್ಜಪಸಾಸನಪಟಿಪಾಟಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅದ್ಧಗತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ಕತಂ ವಯೋಗಹಣಂ ಓಸಾನವಯಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ। ಪಚ್ಛಿಮೋ ತತಿಯಭಾಗೋತಿ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ತಿಧಾ ಕತೇಸು ಭಾಗೇಸು ತತಿಯೋ ಓಸಾನಭಾಗೋ। ಪಚ್ಚೇಕಂ ತೇತ್ತಿಂಸವಸ್ಸತೋ ಚ ಅಧಿಕಮಾಸಪಕ್ಖಾದಿಪಿ ವಿಭಜೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತಸಟ್ಠಿಮೇ ವಸ್ಸೇ ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭಮಾನಮಾಸಪಕ್ಖದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಛಿಮವಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನಪಿ
ಏವಂ ಕೇವಲಜಾತಿವಸೇನ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪಂ ವತ್ವಾ ಗುಣಮಿಸ್ಸಕವಸೇನಪಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪಂ ವದನ್ತೇನ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ನಾಯಂ ಜಿಣ್ಣತಾ ವಯೋಮತ್ತೇನ, ಅಥ ಖೋ ಕುಲಪರಿವಟ್ಟೇನ ಪುರಾಣತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಜಿಣ್ಣೋತಿ ಪೋರಾಣೋ’’ತಿಆದಿ। ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಕುಲನ್ವಯೋತಿ ಚಿರಕಾಲಂ ಪವತ್ತಕುಲಪರಿವಟ್ಟೋ, ತೇನಾಸ್ಸ ಕುಲವಸೇನ ಉದಿತೋದಿತಭಾವಮಾಹ। ‘‘ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಜಾತಿವುದ್ಧಿಯಾ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ, ಗುಣವುದ್ಧಿಯಾ ‘‘ವುದ್ಧೋತಿ ಸೀಲಾಚಾರಾದಿಗುಣವುದ್ಧಿಯಾ ಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಕ್ಖಮಾನಂ ಪತಿ ಪಾರಿಸೇಸಗ್ಗಹಣಞ್ಹೇತಂ। ತಥಾ ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕತಾಯಪಿ ತೇನೇವ ಪದೇನ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ, ವಿಭವಮಹತ್ತತಾಯ ಚ ಅನವಸೇಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ವಿಭವಮಹನ್ತತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಯುತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿವೀಥಿಂ ಅವೋಕ್ಕಮ್ಮ ಚರಣವಸೇನ ಉಪಗತೋತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಜಾತಿವುದ್ಧಭಾವಮನುಪ್ಪತ್ತೋ, ತಮ್ಪಿ ಅನ್ತಿಮವಯಂ ಪಚ್ಛಿಮವಯಮೇವ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಯೋಜನಾ। ಇಮಿನಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮವಯವಸೇನ ಜಾತಿವುದ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ।
ಬುದ್ಧಗುಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೦೪. ತಾದಿಸೇಹಿ ಮಹಾನುಭಾವೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಗಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಠಪನಮ್ಪಿ ನ ಮಾದಿಸಾನಂ ಪಣ್ಡಿತಜಾತೀನಮನುಚ್ಛವಿಕಂ, ಕುತೋ ಪನ ಉಕ್ಕಂಸವಸೇನ ಠಪನನ್ತಿ ಇದಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ನ ಯುತ್ತರೂಪನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಖೋ ಪನ ಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯೇಪಿ ಗುಣಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ಸದಿಸಾ, ತೇಪಿ ಗುಣೇ ಉತ್ತರಿತರೇಯೇವ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸದಿಸಾತಿ ಚ ಏಕದೇಸೇನ ಸದಿಸಾ। ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಗುಣೇಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸದಿಸಾ ಕೇಚಿಪಿ ಗುಣಾ ಅಞ್ಞೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ‘‘ಕೋ ಚಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿ ಉತ್ತರಿತರಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಅಹಞ್ಚ ಕೀದಿಸೋ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಸದಿಸೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಮಣಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಗುಣಾ ಚ ಕೀದಿಸಾ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಸದಿಸಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಯೋಜನಾ। ಕೇಚಿ ನವಂ ಪಾಠಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಯಮೇವ ಮೂಲಪಾಠೋ ಯಥಾ ತಂ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ ‘‘ಕೋ ಚಾಹಂ ಭೋ ಗೋತಮ ಸಾಚರಿಯಕೋ, ಕಾ ಚ ಅನುತ್ತರಾ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ। ಇತರೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ಅಸದಿಸೇ ಗುಣೇ, ‘‘ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಕನ್ತೇನೇವಾತಿ ಸದಿಸಗುಣಾನಂ ವಿಯ ಪಸಙ್ಗಾಭಾವೇನ।
ಏವಂ ನಿಯಾಮೇನ್ತೋ ಸೋಣದಣ್ಡೋ ಇದಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ದೀಪೇತಿ। ಯಥಾ ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣೇ। ತೇನಾಹ ಗೋಪದಕನ್ತಿ ಗಾವಿಯಾ ಖುರಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಉದಕಂ। ಗುಣೇತಿ ಸದಿಸಗುಣೇಪಿ, ಪಗೇವ ಅಸದಿಸಗುಣೇ।
ಸಟ್ಠಿಕುಲಸತಸಹಸ್ಸನ್ತಿ ಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಂ ಕುಲಸತಸಹಸ್ಸಂ। ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಕಥಾದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೬) ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ಭಗವತೋ ಅಸೀತಿಕುಲಸಹಸ್ಸತಾವಚನಂ ಏಕೇಕಪಕ್ಖಮೇವ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸುಧಾಮಟ್ಠಪೋಕ್ಖರಣಿಯೋತಿ ಸತ್ತರತನಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಹಿ ರತನೇಹಿ। ಪೂರಯೋಗೇ ಹಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಬಹುಲಂ ಛಟ್ಠೀವಚನಂ। ಪಾಸಾದನಿಯೂಹಾದಯೋತಿ ಉಪರಿಪಾಸಾದೇ ಠಿತತುಲಾಸೀಸಾದಯೋ। ‘‘ಸತ್ತರತನಾನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ, ಅಭೇದೇಪಿ ಭೇದವೋಹಾರೋ ಏಸ। ಕುಲಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಖತ್ತಿಯಕುಲಾನುಕ್ಕಮೇನ। ತೇಸುಪೀತಿ ಚತೂಸು ನಿಧೀಸುಪಿ। ಗಹಿತಂ ಗಹಿತಂ ಠಾನಂ ಪೂರತಿಯೇವ ಧನೇನ ಪಾಕತಿಕಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಊನಂ।
ಭದ್ದಕೇನಾತಿ ಸುನ್ದರೇನ। ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಠಮವಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅನಿಚ್ಛಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾವ ಅನಾದರೋ ತೇನ ಯುತ್ತೇ ಅತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ। ಕನ್ದಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಕಹಂ ಪಿಯಪುತ್ತಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿದೇವಿತ್ವಾ।
ಅಪರಿಮಾಣೋಯೇವಾತಿ ‘‘ಏತ್ತಕೋ ಏಸೋ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋಯೇವ। ದ್ವೇ ವೇಳೂ ಅಧೋಕಟಿಮತ್ತಕಮೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ವೇಳೂನಂ ಉಪರಿ ಕಟಿಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ। ಪಾರಮಿತಾನುಭಾವೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಏವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಭಗವಾ ಪನ ತದಾ ಪಕತಿಪ್ಪಮಾಣೋವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯಮಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಮಿವ ದಿಸ್ಸತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾರಮಿತಾಬಲೇನೇವ ಏವಂ ಅಪರಿಮಾಣತಾ, ನ ಇದ್ಧಿಬಲೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅತುಲೋತಿ ಅಸದಿಸೋ। ‘‘ಧಮ್ಮಪದೇ ಗಾಥಮಾಹಾ’’ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಠೋ ಅಯುತ್ತೋವ। ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಪದೇ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ದಿಸ್ಸತಿ। ಸುಧಾಪಿಣ್ಡಿಯತ್ಥೇರಾಪದಾನಾದೀಸು (ಅಪ॰ ೧.೧೦.ಸುಧಾಪಿಣ್ಡಿಯತ್ಥೇರಾಪದಾನ) ಪನಾಯಂ ಗಾಥಾ ಆಗತಾ, ಸಾ ಚ ಖೋ ಅಞ್ಞವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಏವ, ನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿವಸೇನ ಸಙ್ಗೀತಿಮನಾರುಳ್ಹಾ ಪಕಿಣ್ಣಕದೇಸನಾಯೇವಾಯಂ ಗಾಥಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ತೇ ತಾದಿಸೇತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ ‘‘ಅಪ್ಪಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಆಯು, ಇದಾನೇತರಹಿ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಬು॰ ವಂ॰ ೨೭.೨೧) ವಿಯ, ‘‘ಏತಾದಿಸೇ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಸುನ್ದರಂ ಅಪದಾನಾದೀಸು ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಕುತೋಚಿಪಿ ಅಭಯೇ ತೇ ತಾದಿಸೇ ಪೂಜಯತೋ ಏತ್ಥ ಇದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಕೇನಚಿ ಮಹಾನುಭಾವೇನ ಅಪಿ ಸಙ್ಖಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಬಾಹನ್ತರನ್ತಿ ದ್ವಾದಸ ಯೋಜನಸತಾನೀತಿ ದ್ವಾದಸಾಧಿಕಾನಿ ಯೋಜನಸತಾನಿ। ಬಹಲನ್ತರೇನಾತಿ ಸಮನ್ತಾ ಸರೀರಪರಿಣಾಹಪ್ಪಮಾಣೇನ। ಪುಥುಲತೋತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ। ಅಙ್ಗುಲಿಪಬ್ಬಾನೀತಿ ಏಕೇಕಾನಿ ಅಙ್ಗುಲಿಪಬ್ಬಾನಿ। ಭಮುಕನ್ತರನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಮುಕಾನಮನ್ತರಂ। ಮುಖಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದ್ವಿಯೋಜನಸತಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲತೋ ವಿಸುಂ ವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಏದಿಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಯಾ ಪರೇಹಿ ವುತ್ತಾ ಕಥಾ, ತಸ್ಸಾ ಅನುರೂಪನ್ತಿ ಯಥಾಕಥಂ, ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವುತ್ತಂ ಭಗವತೋ ವಣ್ಣಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಓಲೋಕೇತುಕಾಮತಾಯ ಆಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯಥಾಕಥನ್ತಿ ವಾ ಕೀದಿಸಂ। ‘‘ಯಥಾಕಥಂ ಪನ ತುಮ್ಹೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮಗ್ಗಾ ಸಮ್ಮೋದಮಾನಾ ಅವಿವದಮಾನಾ ಫಾಸುಕಂ ವಸ್ಸಂ ವಸಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧೯೪) ವಿಯ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ಏಸ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ, ಏಕೋ ವಾ ನಿಪಾತೋ।
ಗನ್ಧಕುಟಿಪರಿವೇಣೇತಿ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಾ ಪರಿವೇಣೇ, ಗನ್ಧಕುಟಿತೋ ಬಹಿ ಪರಿವೇಣಬ್ಭನ್ತರೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಮಞ್ಚಕೇ। ‘‘ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಸೀ’’ತಿ ಯಥಾ ರಾಹು ಅಸುರಿನ್ದೋ ಆಯಾಮತೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ, ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಚ ಭಗವತೋ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಥಾ ರೂಪಂ ಇದ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೋ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಸೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩೦೪) ಏವಂ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತದೇತಂ ‘ನ ಮಯಾ ಅಸುರಿನ್ದ ಅಧೋಮುಖೇನ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರಿತಾ, ಉದ್ಧಗ್ಗಮೇವ ಕತ್ವಾ ದಾನಂ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ವಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಏತಞ್ಹಿ ಗನ್ಧಕುಟಿದ್ವಾರವಿವರಣಾದೀಸು ವಿಯ ಪಾರಮಿತಾನುಭಾವಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ತದೇವ ವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಅಧೋಮುಖೇನಾತಿ ಓಸಕ್ಕಿತವೀರಿಯತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಉದ್ಧಗ್ಗಮೇವಾತಿ ಅನೋಸಕ್ಕಿತವೀರಿಯತಂ, ಉಬ್ಭಕೋಟಿಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದಾ ರಾಹು ಉಪಾಸಕಭಾವಂ ಪಟಿವೇದೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ದಿವಸ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ಅತೋಯೇವ ಉತ್ತಮತಾ ಪರಿಸುದ್ಧತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತಮಂ ಪರಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ। ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ, ನ ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ತಸ್ಸ ಅರಹತಮಸಮ್ಭವತೋ। ಕುಸಲಸೀಲೇನಾತಿ ಅನವಜ್ಜೇನೇವ ವಿದ್ಧಸ್ತಸವಾಸನಕಿಲೇಸೇನ ಸೀಲೇನ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪದಚತುಕ್ಕಮ್ಪೇತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥತೋ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದಮಸ್ಸ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಭಗವತೋ ಏಕೇಕಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೧ ಆದಯೋ) ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತ- (ಖು॰ ಪಾ॰ ೫.೧ ಆದಯೋ; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೬೧ ಆದಯೋ) ದೇಸನಾದೀಸು ಹಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾ ಅಪರಿಮೇಯ್ಯಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಮಗ್ಗಫಲಾಮತಂ ಪಿವಿಂಸು। ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಾದಿಪರಿಮಾಣೇನಪಿ ಬಹೂ ಏವ, ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಪನೇವಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಅನುತ್ತರಸಿಕ್ಖಾಪಕಭಾವೇನ ಭಗವಾ ಬಹೂನಂ ಆಚರಿಯೋ, ತೇಸಂ ಆಚರಿಯಭೂತಾನಂ ಸಾವಕಾನಮಾಚರಿಯಭಾವೇನ ಸಾವಕವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಪಾಚರಿಯೋ। ಭಗವತಾ ಹಿ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ ಸಾವಕಾ ವೇನೇಯ್ಯಂ ವಿನೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾವ ತೇಸಂ ಪಧಾನೋ ಆಚರಿಯೋತಿ।
ವದನ್ತಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪೇತೋವ ಅತ್ಥೋ ಪಮಾಣಂ, ನ ಲಕ್ಖಣಹಾರಾದಿವಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಇಮಸ್ಸ ವಾ ಪೂತಿಕಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಠಾವಸಾನೇ ಪೇಯ್ಯಾಲಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕೇಲನಾ ಪಟಿಕೇಲನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಹಿ ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿ (ವಿಭ॰ ೮೫೪) ‘‘ಬಾಹಿರಾನಂ ವಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ ಮಣ್ಡನಾ’’ತಿಆದಿ ಪೇಯ್ಯಾಲವಸೇನ ಗಯ್ಹತಿ। ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಸ ವಾ ಪೂತಿಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಾ ಮನುಸ್ಸಸರೀರಸ್ಸ। ಯಥಾ ಹಿ ತದಹುಜಾತೋಪಿ ಸಿಙ್ಗಾಲೋ ‘‘ಜರಸಿಙ್ಗಾಲೋ’’ ತ್ವೇವ, ಊರುಪ್ಪಮಾಣಾಪಿ ಚ ಗಲೋಚಿಲತಾ ‘‘ಪೂತಿಲತಾ’’ ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋಪಿ ಮನುಸ್ಸಸರೀರೋ ‘‘ಪೂತಿಕಾಯೋ’’ ತ್ವೇವ, ತಸ್ಸ ಮಣ್ಡನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇಲನಾತಿ ಕೀಳನಾ। ‘‘ಕೇಲಾಯನಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಪಟಿಕೇಲನಾತಿ ಪಟಿಕೀಳನಾ। ಚಪಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಚಾಪಲ್ಯಂ, ಚಾಪಲ್ಲಂ ವಾ, ಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಸ್ಸಸತಿಕೋಪಿ ಸಮಾನೋ ತದಹುಜಾತದಾರಕೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸೇದಮಧಿವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಪಾಪೇ ಪುರೇ ಕರೋತಿ, ನ ವಾ ಪಾಪಂ ಪುರೇ ಕರೋತೀತಿ ಅಪಾಪಪುರೇಕ್ಖಾರೋತಿ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಸಮಾಸೇನ ದುವಿಧಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಾಪೇ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಾಪೇತಿ ಚ ಪಾಪಪಟಿಪಕ್ಖೇ, ಪಾಪವಿರಹಿತೇ ವಾ। ಬ್ರಹ್ಮನಿ ಸೇಟ್ಠೇ ಭಗವತಿ ಭವಾ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾವಸೇನ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತತ್ತಾ, ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಾ ಭಗವತೋ ಅಪಚ್ಚಂ ಗರುಕರಣಾದಿನಾ, ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚ, ಬ್ರಹ್ಮಂ ವಾ ಸೇಟ್ಠಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞಾ, ಅರಿಯಸಾವಕಸಙ್ಖಾತಾ ಪಜಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ’’ತಿಆದಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಜಾಯಾತಿ ಬಹಿತಪಾಪಪಜಾಯ। ‘‘ಅಪಾಪಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಪದಮಧಿಕಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏತಿಸ್ಸಾಯ ಚ ಪಜಾಯ ಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಅಪಾಪಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಜಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಭೂತಾಯ ಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ। ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ತದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಅಪಾಪಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞಾಯ ಪಜಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ನ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಮತ್ಥದೀಪಕಂ, ಪಕತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತಿವಸೇನಪಿ ಚೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಯುತ್ತಸಮಾಸೋ ಚಾಯಂ। ಪಾಪನ್ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ, ಅಹಿತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ‘‘ಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅತ್ತನಾ’’ತಿಆದಿ ತದತ್ಥವಿವರಣಂ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಜಾಯಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತಿಪಜಾಯ।
ರಞ್ಜನ್ತಿ ಅಟ್ಟಂ ಭಜನ್ತಿ ರಾಜಾನೋ ಏತೇನಾತಿ ರಟ್ಠಂ, ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ರಜ್ಜಭೂತಕಾಸಿಕೋಸಲಾದಿಮಹಾಜನಪದಾ। ಜನಾ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸುಖಜೀವಿಕಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಜನಪದೋ, ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ರಜ್ಜೇ ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸಭೂತಾ ಉತ್ತರಪಥದಕ್ಖಿಣಪಥಾದಿಖುದ್ದಕಜನಪದಾ। ತತ್ಥಾತಿ ತಥಾ ಆಗತೇಸು। ಪುಚ್ಛಾಯಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ। ಕೇಸಞ್ಚಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ಞಾಣಪರಿಪಾಕಂ, ಚಿತ್ತಾಚಾರಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾವ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಾಖಲ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡಪಾಳಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೩೫೦)। ಅದ್ಧಾನದರಥನ್ತಿ ದೀಘಮಗ್ಗಾಗಮನಪರಿಸ್ಸಮಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ, ಮುಖಪದುಮನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಬಾಲಾತಪಸಮ್ಫಸ್ಸನೇನೇವಾತಿ ಅಭಿನವುಗ್ಗತಸೂರಿಯರಂಸಿಸಮ್ಫಸ್ಸನೇನ ಇವ। ತಥಾ ಹಿ ಸೂರಿಯೋ ‘‘ಪದ್ಮಬನ್ಧೂ’’ತಿ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ, ಚನ್ದೋ ಪನ ‘‘ಕುಮುದಬನ್ಧೂ’’ತಿ। ಪುಣ್ಣಚನ್ದಸ್ಸ ಸಿರಿಯಾ ಸಮಾನಾ ಸಿರೀ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪುಣ್ಣಚನ್ದಸಸ್ಸಿರಿಕಂ। ಕಥಂ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತಸದಿಸತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಏಹಿ ಸ್ವಾಗತವಾದೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುಖಸಮ್ಭಾಸಪುಬ್ಬಕಂ ಪಿಯವಾದಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಸಖಿಲೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಣ್ಹವಾಚತಂ, ‘‘ಸಮ್ಮೋದಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಾರಕುಸಲತಂ, ‘‘ಅಬ್ಭಾಕುಟಿಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಮುಖತಂ, ‘‘ಉತ್ತಾನಮುಖೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುಖಸಲ್ಲಾಪತಂ, ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹಸ್ಸ ಓಕಾಸಕರಣೇನ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯತ್ಥ ಕಿರಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿರ-ಸದ್ದೋ ಅರುಚಿಸೂಚನೇ –
‘‘ಖಣವತ್ಥುಪರಿತ್ತತ್ತಾ, ಆಪಾಥಂ ನ ವಜನ್ತಿ ಯೇ।
ತೇ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ನಾಮ, ಯೇ’ಸಂ ರೂಪಾದಯೋ ಕಿರಾ’’ತಿ॥ –
ಆದೀಸು (ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗೇ ಛಟ್ಠಅನುಚ್ಛೇದೇ – ೭೭) ವಿಯ, ತೇನ ಭಗವತಾ ಅಧಿವುತ್ಥಪದೇಸೇ ನ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನುಪದ್ದವತಾ, ಅಥ ಖೋ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನೇವ ಹಿ ತಾ ಆರಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಪಂಸುಪಿಸಾಚಕಾದಯೋತಿ ಪಂಸುನಿಸ್ಸಿತಪಿಸಾಚಕಾದಯೋ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಭೂತರಕ್ಖಸಾದೀನಂ ಗಹಣಂ। ಇದಾನಿ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಮೇವ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅನುಸಾಸಿತಬ್ಬೋ ಸಙ್ಘೋ ನಾಮ ಸಬ್ಬೋಪಿ ವೇನೇಯ್ಯಜನಸಮೂಹೋ। ಸಯಂ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಸಙ್ಘೋ ನಾಮ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಮೂಹೋ। ‘‘ತಾದಿಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸಯಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತವಿಕಪ್ಪೋ ಏವ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠೋ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಧಿ ಪಟಿಸೇಧೋವಾತಿ ಕತ್ವಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವ ವಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಗಹಣನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩೦೪) ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಕಾಮಂ ‘‘ಗಣೀ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಙ್ಘೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಥಾವುತ್ತವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪಮೇವ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ತಾದಿಸೋವಸ್ಸ ಗಣೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅವಸಿಟ್ಠಸ್ಸಪಿ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವ ವಾ ವೇವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿ – ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿತ್ಥೇರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಗಣೀನಂ ಗಣಂ, ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾದಿಗಣಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಾದಿಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಸಬ್ಬೋವ ಭಿಕ್ಖುಗಣೋ ಅನುಸಾಸಿತಬ್ಬೋ ನಾಮ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಅರಿಯಗಣೋ ಪನ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಾದಿಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಾಮಸನಂ ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮಾನತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಪೂರಣಮಕ್ಖಲಿಆದೀನಂ ಬಹೂನಂ ತಿತ್ಥಕರಾನಂ, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಚೇಲಕಾದಿಮತ್ತಕೇನಪಿ ಕಾರಣೇನಾತಿ ನಿಚ್ಚೋಳತಾದಿಮತ್ತಕೇನಪಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಸನ್ತುಟ್ಠತಾದಿಸಮಾರೋಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಕಾರಣೇನ।
ನವಕಾತಿ ಅಭಿನವಾ। ಪಾಹುನಕಾತಿ ಪಹೇಣಕಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಮನುಚ್ಛವಿಕಾ, ಏತೇನ ದುವಿಧೇಸು ಆಗನ್ತುಕೇಸು ಪುರೇತರಮಾಗತವಸೇನ ಇಧ ಅತಿಥಿನೋ, ನ ಭೋಜನವೇಲಾಯಮಾಗತವಸೇನ ಪರಿಯಾಪುಣಾಮೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ಜಾನಾಮಿ, ಧಾತ್ವತ್ಥಮತ್ತಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಕಪ್ಪಮ್ಪೀತಿ ಆಯುಕಪ್ಪಮ್ಪಿ, ಭಣೇಯ್ಯ ಚೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚಿರಂ ಚಿರಕಾಲೇ ಕಪ್ಪೋ ಖೀಯೇಥ, ದೀಘಮನ್ತರೇ ದೀಘಕಾಲನ್ತರೇಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಚಿರ’’ನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ಛನ್ದಹಾನಿಭಯಾ ರಸ್ಸತ್ಥಂ ನಿಗ್ಗಹಿತಲೋಪೋ, ಅತಿದೀಘಕಾಲಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉಭಯತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಮೇತಂ, ಕಿರಿಯಾರಹಾದಿಯೋಗೇ ವಿಯ ಚ ಅನ್ತರಯೋಗೇ ಅಧಿಕಕ್ಖರಪಾದೋ ಅನುಪವಜ್ಜೋ, ಅಯಞ್ಚ ಗಾಥಾ ಅಭೂತಪರಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೦೪; ೩.೧೪೧; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೨೫; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪.೪; ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ, ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ; ಅಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೭.೨೦) ವುತ್ತಾ
೩೦೫. ನನ್ತಿ ಆಚರಿಯಂ। ಅಲಂ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಅರಹತ್ಥೋ ‘‘ಅಲಮೇವ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೭೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩೪, ೧೪೩) ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ। ಪುಟೇನ ನೇತ್ವಾ ಅಸಿತಬ್ಬತೋ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಪುಟೋಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾಥೇಯ್ಯಂ। ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಪುಟಂಸೇನಪಿ ಕುಲಪುತ್ತೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನ ಪುಟಂಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಂಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ತದಸ್ಸನಂ, ವಹನ್ತೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಅಲಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೋಣದಣ್ಡಪರಿವಿತಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೩೦೬-೭. ನ ಇಧ ತಿರೋ-ಸದ್ದೋ ‘‘ತಿರೋಕುಡ್ಡೇ ವಾ ತಿರೋಪಾಕಾರೇ ವಾ ಛಡ್ಡೇಯ್ಯ ವಾ ಛಡ್ಡಾಪೇಯ್ಯ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ॰ ೮೨೫) ವಿಯ ಬಹಿಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತೋವನಸಣ್ಡೇ ಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ವಿಹಾರೋಪಿ ವನಸಣ್ಡಪರಿಯಾಪನ್ನೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿಹಾರಬ್ಭನ್ತರಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಏತೇ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಉಭತೋಪಕ್ಖಿಕಾ, ‘‘ಇತರೇ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಏಕತೋಪಕ್ಖಿಕಾ’’ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ। ದಲಿದ್ದತ್ತಾ, ಞಾತಿಪಾರಿಜುಞ್ಞಾದಿನಾ ಜಿಣ್ಣತ್ತಾ ಚ ನಾಮಗೋತ್ತವಸೇನ ಅಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಪಾಕಟಾ ಭವಿತುಕಾಮಾ ಏವಮಕಂಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೇರಾಟಿಕಾತಿ ಸಠಾ। ತತ್ಥಾತಿ ದ್ವೀಸು ಜನೇಸು। ತತೋತಿ ವಿಸ್ಸಾಸತೋ, ದಾನತೋ ವಾ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಞ್ಞತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೩೦೯. ಅನೋನತಕಾಯವಸೇನ ಥದ್ಧಗತ್ತೋ, ನ ಮಾನವಸೇನ। ತೇನ ಪಾಳಿಯಂ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಬ್ಭುನ್ನಾಮೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಚೇತೋವಿತಕ್ಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಘಾತನ್ತಿ ಚಿತ್ತದುಕ್ಖಂ।
೩೧೧. ಸಕಸಮಯೇತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಲದ್ಧಿಯಂ। ಮೀಯಮಾನೋತಿ ಮರಿಯಮಾನೋ। ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಜಾನನೇನೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಸಞ್ಜಾನನೇನೇವ। ಸುಜನ್ತಿ ಹೋಮದಬ್ಬಿಂ, ನಿಬ್ಬಚನಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಗಣ್ಹನ್ತೇಸೂತಿ ಜುಹನತ್ಥಂ ಗಣ್ಹನಕೇಸು, ಇರುವಿಜ್ಜೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇರುವೇದವಸೇನ ಹೋಮಕರಣತೋ ಹಿ ಯಞ್ಞಯಜಕಾ ‘‘ಇರುವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪಠಮೋ ವಾತಿ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತೇಸು ಸುಜಾಕಿರಿಯಾಯಂ ಸಬ್ಬಪಧಾನೋ ವಾ। ದುತಿಯೋ ವಾತಿ ತದನನ್ತರಿಕೋ ವಾ। ‘‘ಸುಜ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕರಣತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಜಾಯಾ’’ತಿ। ಅಗ್ಗಿಹುತ್ತಮುಖತಾಯ ಯಞ್ಞಸ್ಸ ಯಞ್ಞೇ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಸುಜಾಮುಖೇನ ದಿಯ್ಯತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಅಗ್ಗಿಹುತ್ತಮುಖಾ ಯಞ್ಞಾ, ಸಾವಿತ್ತೀ ಛನ್ದಸೋ ಮುಖ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೦)। ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಿಯ್ಯಮಾನ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಾಠಸೇಸೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩೧೧) ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚ ಸುಜಾಯ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಸುಜನ್ತಿ ತದ್ಧಿತವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏವಮಾಹ। ಪೋರಾಣಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ। ಪುರಿಮವಾದೇ ಚೇತ್ಥ ದಾನವಸೇನ ಪಠಮೋ ವಾ ದುತಿಯೋ ವಾ, ಪಚ್ಛಿಮವಾದೇ ಆದಾನವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ವಿಸೇಸತೋತಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣವಿಸೇಸತೋ, ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಇಚ್ಛಿತವಿಜ್ಜಾಚರಣಮತ್ತತೋ। ಉತ್ತಮಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸಾತಿ ಅನುತ್ತರದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತಾಯ ಉಕ್ಕಟ್ಠಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ। ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣವಿಸೇಸದೀಪಕಸ್ಸ ‘‘ಕತಮಂ ಪನ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸೀಲಂ, ಕತಮಾ ಸಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ಓಕಾಸಕರಣತ್ಥಮೇವ ‘‘ಇಮೇಸಂ ಪನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಙ್ಗಾನ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ಭಗವಾ ಅವೋಚ, ತಸ್ಮಾ ಪಧಾನವಚನಾನುರೂಪಮನುಸನ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೩೧೩. ಅಪವದತೀತಿ ವಣ್ಣಾದೀನಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ವದತಿ, ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ಮಾ ಭವಂ ಸೋಣದಣ್ಡೋ ಏವಂ ಅವಚಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮಯನ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಿದ್ಧನ್ತಂ। ಮಾ ಭಿನ್ದೀತಿ ಮಾ ವಿನಾಸೇಸಿ।
೩೧೬. ಸಮೋಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಸಮೋತಿ ಸಮಸಮೋ, ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯಾಯದ್ವಯಞ್ಹಿ ಅತಿಸಯತ್ಥದೀಪಕಂ ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ, ರೂಪರೂಪ’’ನ್ತಿ। ಏಕದೇಸಮತ್ತತೋ ಪನ ಅಙ್ಗಕೇನ ಮಾಣವೇನ ತೇಸಂ ಸಮಭಾವತೋ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕದೇಸಮತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕುಲಕೋಟಿಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ಕುಲಸ್ಸ ಆದಿಪರಿದೀಪನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಭಗಿನಿಯಾ…ಪೇ॰… ನ ಜಾನಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತುಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ಕುಲಕೋಟಿಪರಿದೀಪನಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ವದತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅತ್ಥಭಞ್ಜನಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಮ್ಮಪಥಪತ್ತಂ ವದತಿ। ಗುಣೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪಞ್ಚಸೀಲೇ। ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಯದಿಪಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಏವಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಸಿಯಾ, ಭಿನ್ನಸೀಲಸ್ಸಾಪಿ ಪುನ ಪಕತಿಸೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ವಣ್ಣಾದಯೋ ಸಾಧೇನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಾಧೇತೀ’’ತಿ ಪಾಠೇ ‘‘ವಣ್ಣೋ’’ತಿ ಕತ್ತಾ ಆಚರಿಯೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೩೧೬) ಅಜ್ಝಾಹಟೋ, ನಿದಸ್ಸನಞ್ಚೇತಂ। ಮನ್ತಜಾತೀಸುಪಿ ಹಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸೀಲಮೇವಾತಿ ಪುನ ಪಕತಿಭೂತಂ ಸೀಲಮೇವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ಸಾಧೇಸ್ಸತಿ, ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ…ಪೇ॰… ವಣ್ಣಾದಯೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹಮತ್ತಂ ವಣ್ಣಾದಯೋತಿ ವಣ್ಣಮನ್ತಜಾತಿಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಸ್ಸ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಸಮ್ಮೋಹಮತ್ತಮೇತಂ, ಅಸಮವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕಥಿತಮಿದಂ।
ಸೀಲಪಞ್ಞಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೧೭. ಕಥಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಪಞ್ಹೋತಿ ‘‘ಸೀಲವಾ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದ್ವಿನ್ನಮೇವ ಅಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತೋ ಪಞ್ಹೋ ಯಾಥಾವತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ। ಏತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇ ಅತ್ಥೇ, ಅಙ್ಗದ್ವಯೇ ವಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ಸೋಣದಣ್ಡಸ್ಸ। ಯದಿ ಏಕಮಙ್ಗಂ ಠಪೇಯ್ಯ, ಅಥ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ। ಯದಿ ಪನ ನ ಠಪೇಯ್ಯ, ಅಥ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ, ಕಿಂ ಪನೇಸ ತಥಾ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ನು ಖೋ, ನೋತಿ ವೀಮಂಸನತ್ಥಮೇವ ಏವಮಾಹ, ನ ತು ಏಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸ್ಸ ಠಪನೀಯತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿ। ಧೋವಿತತ್ತಾವ ಪರಿಸುಜ್ಝನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲಪರಿಸುದ್ಧಾ’’ತಿ, ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಸುದ್ಧಾ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುತೋ ದುಸ್ಸೀಲೇ ಪಞ್ಞಾ ಅಸಮಾಹಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ। ಕುತೋ ವಾ ಪಞ್ಞಾರಹಿತೇ ಜಳೇ ಏಳಮೂಗೇ ಸೀಲಂ ಸೀಲವಿಭಾಗಸ್ಸ, ಸೀಲಪರಿಸೋಧನೂಪಾಯಸ್ಸ ಚ ಅಜಾನನತೋ। ಏಳಾ ಮುಖೇ ಗಳತಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ಏಳಮೂಗೋ ಖ-ಕಾರಸ್ಸ ಗ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಏಲಮುಖೋ, ಏಲಮೂಕೋ ವಾ। ಇತಿ ಬಹುಧಾ ಪಾಠೋತಿ ಭಯಭೇರವಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೮) ವುತ್ತೋ। ಪಕಟ್ಠಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಂ ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಪಾಕತಿಕಂ ಞಾಣಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾದಿಞಾಣಞ್ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತದೇತಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನನತೋ ಪಞ್ಞಾವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇವಾ’’ತಿ।
ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇನ ಧೋತಾತಿ ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನೇನ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇನ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಮಲವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಧೋವಿತಾ ವಿಸುದ್ಧಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಥಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಧೋವತೀತಿ ಸುಜ್ಝತಿ। ಸಟ್ಠಿಅಸೀತಿವಸ್ಸಾನೀತಿ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಾನಿ ವಾ ಅಸೀತಿವಸ್ಸಾನಿ ವಾ। ಮರಣಕಾಲೇಪಿ, ಪಗೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ। ಮಹಾಸಟ್ಠಿವಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯಾತಿ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಮಹಾಥೇರೋ ವಿಯ। ವೇದನಾಪರಿಗ್ಗಹಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾಪರಿಗ್ಗಹೋ ನಾಮ ಯಥಾಉಪ್ಪನ್ನಂ ವೇದನಂ ಸಭಾವಸರಸತೋ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ಪುನ ಪದಟ್ಠಾನತೋ ‘‘ಅಯಂ ವೇದನಾ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಚ ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚೋ ದುಕ್ಖೋ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತವಿಪಸ್ಸನಾ। ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ ಹಿ ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ಸಾ ವೇದನಾ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ‘‘ವೇದನಾ ಏವ ವೇದಯತೀ’’ತಿ। ವೇದನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾಉಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖವೇದನಂ ಅನುವತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ। ಸಂಸುಮಾರಪತಿತೇನಾತಿ ಕುಮ್ಭೀಲೇನ ವಿಯ ಭೂಮಿಯಂ ಉರೇನ ನಿಪಜ್ಜಮಾನೇನ। ‘‘ನಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ತಥಾ ಸೀಲರಕ್ಖಣಮೇವ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವದತಿ। ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಹತ್ಥಗತಂಯೇವ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ…ಪೇ॰… ವಿಜಟಯೇ ಜಟ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩, ೧೯೨; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೨; ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೯) ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಉಗ್ಘಾಟಿತಞ್ಞುನೋ ಏವಾಯಂ ವಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಗ್ಘಾಟಿತಞ್ಞುತಾಯಾ’’ತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ಸೀಲಂ ಧೋವಿತ್ವಾತಿ ಸೀಲಂ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತವತ್ಥು ಧಮ್ಮಪದೇ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.ಸನ್ತಿಮಹಾಮತ್ತವತ್ಥು)।
೩೧೮. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಆಹಾ’’ತಿ ಉಪರಿದೇಸನಾಯ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಲಜ್ಜಾ ನಾಮ ‘‘ಸೀಲಸ್ಸ ಚ ಜಾತಿಯಾ ಚ ಗುಣದೋಸಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಸಮಣೇನ ಗೋತಮೇನ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀ’’ತಿ ಪರಿಸಾಯ ಪಞ್ಞಾತತಾ, ಸಾ ತಥಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತುಮಸಮತ್ಥತಾಯ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಠಮಂ ಅಲಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಇದಾನಿ ಲಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪರಮನ್ತಿ ಪಮಾಣಂ। ‘‘ಏತ್ತಕಪರಮಾ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಪದಾನಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇ ಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವಚನಮೇವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪರಮಂ, ತದತ್ಥಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚಸೀಲಾನಿ, ವೇದತ್ತಯವಿಭಾವನಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಜಾನನಂ ನತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ತತ್ಥ ವಚೀಪರಮಾವ ಮಯನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕನಯೋ – ಏತ್ತಕಪರಮಾತಿ ಏತ್ತಕಉಕ್ಕಂಸಕೋಟಿಕಾ, ಪಠಮಂ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪರನ್ತಿ ಅತಿರೇಕಂ। ಭಾಸಿತಸ್ಸಾತಿ ವಚನಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ।
ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋತಿ ಸೀಲನಿದ್ದೇಸೇ ನಿಯ್ಯಾತನಮತ್ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೀಲಮಿಚ್ಚೇವ ನಿಯ್ಯಾತಿತ’’ನ್ತಿ। ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೦) ಹಿ ಸೀಲಂ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಮಿಚ್ಚೇವ ನಿಯ್ಯಾತಿತಂ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಮಹಗ್ಗತಚಿತ್ತಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ, ಝಾನಾನಞ್ಚ ತಂ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಞಾನಿದ್ದೇಸೇ ಹಿ ಝಾನಪಞ್ಞಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ನಿಯ್ಯಾತಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸೋಣದಣ್ಡಉಪಾಸಕತ್ತಪಟಿವೇದನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೨೧. ದಹರೋ ಯುವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಹರವಚನೇನ ಪಠಮಯೋಬ್ಬನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಠಮಯೋಬ್ಬನಕಾಲಗತೋ ಹಿ ‘‘ದಹರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪುತ್ತಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ನತ್ತಾ ನಾಮ। ನಪ್ಪಹೋತೀತಿ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪುತ್ತನತ್ತಪ್ಪಮಾಣೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಆಸನಾ ಮೇ ತಂ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಮ ಅಗಾರವೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತನ್ತಿ ಅಞ್ಜಲಿಪಗ್ಗಹಣಂ। ಅಯಞ್ಹಿ ಯಥಾ ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾವನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕೋಹಞ್ಞೇನ ಪರೇ ವಿಮ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಲಾಭುಪ್ಪಾದನಂ ನಿಜಿಗೀಸನ್ತೋ ವಿಚರತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಕುಹಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿಂ ವದತಿ ಅಗಾರವಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅಗಾರವವಚನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ನಾಯಂ ಭಗವತಿ ಅಗಾರವೇನ ‘‘ಅಹಞ್ಚೇವ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಲಾಭಪರಿಹಾನಿಭಯೇನೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೩೨೨. ತಙ್ಖಣಾನುರೂಪಾಯಾತಿ ಯಾದಿಸೀ ತದಾ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ, ತದನುರೂಪಾಯಾತಿ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪೇನ ಅತ್ಥೋ। ತದಾ ತಸ್ಸ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಕೇವಲಂ ಅಬ್ಭುದಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇಭೂಮಕೇ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ, ಅಯಮೇತ್ಥ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ‘‘ಚತುಭೂಮಕೇ’’ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸಪಿ ಆಯತಿಂ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಆಯತಿಂ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾಯ ತತ್ಥಾತಿ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಯಥಾಸಮಾದಪಿತೇ। ನನ್ತಿ ಸೋಣದಣ್ಡಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ। ಸಮುತ್ತೇಜೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪರೂಪರಿ ನಿಸಾನೇತ್ವಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಮಾಪಾದೇತ್ವಾ। ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತತ್ಥ ಉಸ್ಸಾಹಜನನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ತಾಯ ಚ ಸಉಸ್ಸಾಹತಾಯಾತಿ ಏವಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಸಉಸ್ಸಾಹತಾ ನಿಯಮತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅತ್ಥಸಮ್ಪಾದನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಸಉಸ್ಸಾಹತಾಯ ಚ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣೇಹೀತಿ ಏವರೂಪಾ ತೇ ಗುಣಸಮಙ್ಗಿತಾ ಚ ಏಕನ್ತೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಭಾವಮಾಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯದಿ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮರತನವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸೋ ವಿಸೇಸಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛೀತಿ ಚೋದನಂ ಸೋಧೇತುಂ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕುಹಕತಾಯಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಕೋಹಞ್ಞಕತ್ತಾ, ಇಮಿನಾ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಜ್ಜೇವಂ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ತಥಾ ಧಮ್ಮರತನವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸೀತಿ ಪಟಿಚೋದನಮ್ಪಿ ಸೋಧೇನ್ತೋ ‘‘ಕೇವಲಮಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕೇವಲನ್ತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಾಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ। ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ವಾ। ಆಯತಿಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನೂಪಾಯಭೂತಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸು ಪರಿಚಯಸಙ್ಖಾತಾ ವಾಸನಾ ಏವ ಭಾಗೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಾಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾತಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ನಿರತ್ಥಕಾ ಚತುಪ್ಪದಿಕಗಾಥಾಮತ್ತಾಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಥಾ’’ತಿ। ಆದಿತೋ ಚೇತ್ಥ ಪಭುತಿ ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಪರಿಯೋಸಾನಂ, ತಾವ ಪುರಿಮಕಥಾ, ಭಗವತೋ ಪನ ಸೀಲಪಞ್ಞಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಪಚ್ಛಿಮಕಥಾ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವುತ್ತಾಪಿ ಹಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾದಿಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ಕಥಾ ಆಯತಿಂ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾ ಏವಾತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಮಸುಖುಮಗಮ್ಭೀರದುರನುಬೋಧತ್ಥಪರಿದೀಪನಾಯ ಸುವಿಮಲವಿಪುಲಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಜನನಾಯ
ಸೋಣದಣ್ಡಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।