೯. ಪೋಟ್ಠಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಪೋಟ್ಠಪಾದಪರಿಬ್ಬಾಜಕವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೪೦೬. ಏವಂ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ…ಪೇ॰… ಸಾವತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಪೋಟ್ಠಪಾದಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ‘‘ಸಾವತ್ಥಿಯ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾವತ್ಥಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಪಟಿಬದ್ಧತಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜೇತೋ ನಾಮ ರಾಜಕುಮಾರೋ, ತೇನ ರೋಪಿತತ್ತಾ ಸಂವಡ್ಢಿತತ್ತಾ ಪರಿಪಾಲಿತತ್ತಾ ಜೇತಸ್ಸ ವನಂ ಉಪವನನ್ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಜೇತಸ್ಸ ಕುಮಾರಸ್ಸ ವನೇ’’ತಿ। ಸುದತ್ತೋ ನಾಮ ಗಹಪತಿ ಅನಾಥಾನಂ ಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ದಾಯಕತ್ತಾ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋ। ತೇನ ಜೇತಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿರಞ್ಞಕೋಟಿಸನ್ಥರಣೇನ ತಂ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿರಞ್ಞಕೋಟೀಹೇವ ಸೇನಾಸನಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿರಞ್ಞಕೋಟೀಹೇವ ವಿಹಾರಮಹಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಏವಂ ಚತುಪಞ್ಞಾಸಹಿರಞ್ಞಕೋಟಿಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಸೋ ಆರಾಮೋ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೇನ ಗಹಪತಿನಾ ಆರಾಮೋ ಕಾರಿತೋ’’ತಿ। ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಾದಿಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಪಾಣಿನೋ ನಿವಾಸಫಾಸುತಾದಿನಾ ವಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ತತೋ ತತೋ ಆಗಮ್ಮ ರಮನ್ತಿ ಅನುಕ್ಕಣ್ಠಿತಾ ಹುತ್ವಾ ನಿವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆರಾಮೋ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗತೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಆನೇತ್ವಾ ರಮೇತೀತಿ ಆರಾಮೋ।
ಫೋಟೋ ಯಸ್ಸ ಪಾದೇಸು ಜಾತೋತಿ ಪೋಟ್ಠಪಾದೋ। ಫೋಟೋ ಪೋಟ್ಠೋತಿ ಹಿ ಪರಿಯಾಯೋ। ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ದುವಿಧೋ ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ, ಅಚ್ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಚ। ತತ್ಥ ಅಚ್ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋಪಿ ಅಚೇಲಕೋ ಆಜೀವಕೋತಿ ದುವಿಧೋ। ತೇಸು ಅಚೇಲಕೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನಗ್ಗೋ, ಆಜೀವಕೋ ಪನ ಉಪರಿ ಏಕಮೇವ ವತ್ಥಂ ಉಪಕಚ್ಛಕನ್ತರೇ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಪರಿಹರತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ನಗ್ಗೋ। ಅಯಂ ಪನ ದುವಿಧೋಪೇಸ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ’’ತಿ, ವತ್ಥಚ್ಛಾಯಾಛಾದನಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತತ್ತಾ ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲೋತಿ ಮಹಾವಿಭವತಾಯ ಮಹಾಸಾರತಂ ಪತ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ಗಣಾಚರಿಯೋತಿ ಸಮಯನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೋ, ಏಕಸೇಸನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ, ತಂ ತಂ ಸಮಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪವದನ್ತೀತಿ ಪಕಾರತೋ ವದನ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಅತ್ತನಾ ಉಗ್ಗಹಿತನಿಯಾಮೇನ ಯಥಾ ತಥಾ ಸಮಯಂ ವದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾರುಕ್ಖೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಪಭುತಿ ಸದ್ದೇನ ತೋದೇಯ್ಯಜಾಣುಸೋಣೀಸೋಣದಣ್ಡಕೂಟದನ್ತಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪನ ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದಿಕೇ। ತಿನ್ದುಕೋ ನಾಮ ಕಾಳಕ್ಖನ್ಧರುಕ್ಖೋ। ಚೀರನ್ತಿ ಪನ್ತಿ। ತಿನ್ದುಕಾ ಚೀರಂ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ತಿನ್ದುಕಚೀರೋ। ತಥಾ ಏಕಾ ಸಾಲಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕಸಾಲಕೋ। ಭೂತಪುಬ್ಬಗತಿಯಾ ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇತಿ ಕತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ। ‘‘ತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಪಾಠಂ ವಿಭತ್ಯನ್ತದಸ್ಸನಂ।
ಅನೇಕಾಕಾರಾನವಸೇಸಞೇಯ್ಯತ್ಥವಿಭಾಗತೋ, ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಲೋಕೇ ಪತ್ಥಟಮಿವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ’’ತಿ, ಯತೋ ತಸ್ಸ ಞಾಣಜಾಲತಾ ವುಚ್ಚತಿ। ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ತದನ್ತೋಗಧಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋವ। ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ಸಮನ್ನಾಹಾರೇ ಕತೇ ಪಠಮಂ ನೇಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಭಾವೇನೇವ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಸರಣಗಮನಾದಿವಸೇನ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿ ವೀಮಂಸೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿನ್ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ। ನಿರೋಧನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಂ। ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತತೋ ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಸಞ್ಞುಪ್ಪತ್ತಿಂ। ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಞಾಣೇನ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ತೇ ನಿರೋಧಂ, ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಬ್ಯಾಕರಿಂಸು, ಬ್ಯಾಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚ, ತಥಾ ಬ್ಯಾಕರಣವಸೇನ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ। ಕತಿಪಾಹಚ್ಚಯೇನಾತಿ ದ್ವೀಹತೀಹಚ್ಚಯೇನ। ಪಾಳಿಯಮೇವ ಹಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಕ್ಖತಿ। ಸರಣಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಸರಣ’’ಮಿತಿ ಗಮಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಹತ್ಥಿಸಾರಿಪುತ್ತೋತಿ ಹತ್ಥಿಸಾರಿನೋ ಪುತ್ತೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೦೬) ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಧುನಾ ಪನ ‘‘ಚಿತ್ತೋ ಹತ್ಥಿಸಾರಿಪುತ್ತೋ’’ ತ್ವೇವ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಚಿತ್ತೋ ನಾಮ ಹತ್ಥಾಚರಿಯಸ್ಸ ಪುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸುರತ್ತದುಪಟ್ಟನ್ತಿ ರಜನೇನ ಸಮ್ಮಾ ರತ್ತಂ ದಿಗುಣಂ ಅನ್ತರವಾಸಕಂ ಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ। ‘‘ಯುಗನ್ಧರಪಬ್ಬತಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಂ ‘‘ತಾದಿಸೋ ಅತ್ಥಿ ಚೇ, ತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಮೇಘವಣ್ಣನ್ತಿ ರತ್ತಮೇಘವಣ್ಣಂ, ಸಞ್ಝಾಪಭಾನುರಞ್ಜಿತಮೇಘಸಙ್ಕಾಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ದುತಿಯೇನ ವಣ್ಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ಏಕಂಸವರಗತನ್ತಿ ವಾಮಂಸವರಪ್ಪವತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಙ್ಗೀಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಂಸನ್ತಿ ಏತನ್ತಿ ‘‘ಏಕಂಸಂ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನಂ। ಯತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸೇವ ಅಧಿವಚನತ್ತಾ ಪಚ್ಚಗ್ಘನ್ತಿ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಕಾಲೇ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಮಹಗ್ಘಂ, ಪಚ್ಚಗ್ಘಂ ವಾ ಅಭಿನವಂ, ಅಬ್ಭುಣ್ಹೇ ತಙ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಿಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ ಕೇಚಿ ನ ಇಚ್ಛತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಆಚರಿಯೇನೇವ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಗ್ಘೇತಿ ಅಭಿನವೇ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮಹಗ್ಘತಾಯ ಪಚ್ಚಗ್ಘೇತಿ ಕೇಚಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ। ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಮಹಗ್ಘಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ, ಇಧಾಪಿ ತೇನ ಪಚ್ಛಿಮೋಯೇವ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೋ ಗಹಿತೋ। ಅಭಿನವತಾಯ ‘‘ಪಚ್ಚಗ್ಘ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಆದಿತೋ ತಥಾ ಲದ್ಧವೋಹಾರೇನ, ಅನಞ್ಞಪರಿಭೋಗತಾಯ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ವಾ ಸತ್ಥು ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ತಂ ಪತ್ತಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ‘‘ಪಚ್ಚಗ್ಘ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೇಲಮಯಪತ್ತನ್ತಿ ಮುಗ್ಗವಣ್ಣಸಿಲಾಮಯಂ ಚತುಮಹಾರಾಜದತ್ತಿಯಂ ಪತ್ತಂ। ಅಯಮೇವ ಹಿ ಭಗವತಾ ನಿಚ್ಚಪರಿಭುತ್ತೋ ಪತ್ತೋ ಸಮಚಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾದೀಸುಪಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೩೭) ತಥಾ ವುತ್ತತ್ತಾ।
೪೦೭. ಅತ್ತನೋ ರುಚಿವಸೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ, ನ ಪರೇಹಿ ಉಸ್ಸಾಹಿತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅತಿಪ್ಪಗಭಾವಮೇವ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಭೂತಕಥನಂ ನ ತಾವ ಭಿಕ್ಖಾಚರಣವೇಲಾ ಸಮ್ಪತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಭಗವಾ ಹಿ ತದಾ ಕಾಲಸ್ಸೇವ ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪೋಟ್ಠಪಾದಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಅತಿಪ್ಪಗೋ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಗೋ’’ತಿ ಇದಂ ಕಚ್ಚಾಯನಮತೇನ ಪ-ಇಚ್ಚುಪಸಗ್ಗತೋ ಓ-ಕಾರಗ-ಕಾರಾಗಮನೇ ಸಿದ್ಧಂ। ಪ-ಸದ್ದೋಯೇವ ಪಾತೋಅತ್ಥಂ ವದತಿ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ಸದ್ದವಿದೂನಂ ಮತೇನ ಪಾತೋಪದಮಿವ ನೇಪಾತಿಕಂ। ತೇನೇವ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧) ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತಿಪ್ಪಗೋ ಖೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಪಾತೋ’’ತಿ। ಅಪಿಚ ಪಠಮಂ ಗಚ್ಛತಿ ದಿವಸಭಾವೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಗೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸಿತಂ। ದುವಿಧೋ ಖಲುಸದ್ದೋ ವಿಯ ಹಿ ಪಗೋತಿ ಸದ್ದೋ ನಾಮನಿಪಾತೋಪಸಗ್ಗವಸೇನ ತಿವಿಧೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಇಧ ‘‘ಅತಿಪ್ಪಗಭಾವಮೇವ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ।
ಯಂನೂನಾತಿ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಂಸಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಏವ ತಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತತ್ತಾ। ಪರಿವಿತಕ್ಕಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತಪರಿವಿತಕ್ಕೋ। ಏಸಾತಿ ‘‘ಕರಿಸ್ಸಾಮ, ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಏಸ ಚಿತ್ತಾಚಾರೋ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಲಬ್ಭತಿ ಸಮ್ಭವತಿ ವಿಚಾರಣವಸೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ, ನ ಪನ ಸಂಸಯವಸೇನ। ತೇನಾಹಾತಿ ಯೇನೇಸ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇನ ಭಗವಾ ಏವಮಾಹಾತಿ ಇಮಮೇವ ಪಾಳಿಂ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ಕರೋತಿ। ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯಂನೂನಾತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನೇ ನಿಪಾತೋ। ‘‘ಉಪಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಪದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋಯೇವ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅನೇನ ‘‘ಯದಿ ಪನಾಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
೪೦೮. ಅಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಸಾಯ। ಉದ್ಧಂಗಮನವಸೇನಾತಿ ಉನ್ನತಬಹುಲತಾಯ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತನವಸೇನ। ದಿಸಾಸು ಪತ್ಥಟವಸೇನಾತಿ ವಿಪುಲಭಾವೇನ ಭೂತಪರಮ್ಪರಾಯ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಪತ್ಥರಣವಸೇನ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಯಥಾ ಉನ್ನತಪಾಯೋ ಸದ್ದೋ ಉನ್ನಾದೋ, ಏವಂ ವಿಪುಲಭಾವೇನ ಉಪರೂಪರಿ ಪವತ್ತೋಪಿ ಉನ್ನಾದೋಯೇವಾತಿ ತದುಭಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಉನ್ನಾದಿನಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪುನ ತದುಭಯಮೇವ ವಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಮಹಾಸದ್ದಾಯಾ’’ತಿ। ಅತೋ ಪಾಳಿನಯಾನುರೂಪಮೇವ ಅತ್ಥಂ ವಿವರತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಸಾಯ ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಮಹಾಸದ್ದತಾಕಾರಣಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಬಾಲಾತಪೇತಿ ಅಭಿನವುಗ್ಗತಸೂರಿಯಾತಪೇ। ಕಾಮಸ್ಸಾದೋ ನಾಮ ಕಾಮಗುಣಸ್ಸಾದೋ। ಭವಸ್ಸಾದೋ ನಾಮ ಕಾಮರಾಗಾದಿಸಹಗತೋ ಭವೇಸು ಅಸ್ಸಾದೋ।
ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನೇ ಖಜ್ಜೋಪನಮಿವ ನಿಪ್ಪಭತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖಜ್ಜೋಪನಕೂಪಮಾ ಜಾತಾ’’ತಿ। ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋಪಿ ನೋ ಪರಿಹೀನೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಬಾವೇರುಜಾತಕೇನ (ಜಾ॰ ೧.೪.೧೫೪) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಪರಿಸದೋಸೋತಿ ಪರಿಸಾಯ ಪವತ್ತದೋಸೋ।
೪೦೯. ಸಣ್ಠಪೇಸೀತಿ ಸಞ್ಞಮನವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಠಪೇಸಿ। ಸಣ್ಠಪನಞ್ಚೇತ್ಥ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅಗಾರವಸ್ಸ ಚಜಾಪನವಸೇನ ಆಚಾರಸಿಕ್ಖಾಪನಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪೇಸೀ’’ತಿಆದಿ। ನನ್ತಿ ಪರಿಸಂ। ಅಪ್ಪಸದ್ದನ್ತಿ ನಿಸ್ಸದ್ದಂ ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಮಹಾಸದ್ದಾಭಾವಂ। ‘‘ಏಕೋ ನಿಸೀದತೀ’’ತಿಆದಿ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನಂ। ವುದ್ಧಿನ್ತಿ ಲಾಭಗುಣವುದ್ಧಿಂ। ಪತ್ಥಯಮಾನೋತಿ ಪತ್ಥಯನಹೇತು। ಮಾನನ್ತೇ ಹಿ ಲಕ್ಖಣೇ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇತುಂ ‘‘ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಪರದ್ಧನ್ತಿ ಅಪರಜ್ಝಿತಂ। ನಪ್ಪಮಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪಮಾದಂ ನ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಅಗಾರವಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೪೧೦. ನೋ ಆಗತೇ ಆನನ್ದೋತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತಿ ಆಗತೇ ಆನನ್ದೋ ಪೀತಿ ಹೋತಿ। ‘‘ಚಿರಸ್ಸಂ ಖೋ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಪರಿಯಾಯಮಕಾಸೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ತತ್ಥ ಆಗತಪುಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತವಚನಮಿವ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಆಹಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಿಯಸಮುದಾಚಾರಾತಿ ಪಿಯಾಲಾಪಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ತಥಾ ಪಿಯಸಮುದಾಚಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ। ನ ಕೇವಲಂ ಅಯಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭಗವತೋ ಅಪಚಿತಿಂ ಕರೋನ್ತೇವಾತಿ ತದಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಬಾಹುಲ್ಲಕಮ್ಮೇನ ತದತ್ಥಂ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಭಗವನ್ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಉಚ್ಚಾಕುಲೀನತಾಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಬ್ಭನ್ತರೇ ಕೀದಿಸಾ ನಾಮ ಕಥಾ। ವಿಪ್ಪಕತಾತಿ ಆರದ್ಧಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪರಿಯೋಸಿತಾ। ‘‘ಕಾ ಕಥಾ ವಿಪ್ಪಕತಾ’’ತಿ ಪನ ವದನ್ತೋ ಅತ್ಥತೋ ತಸ್ಸಾ ಪರಿಯೋಸಾಪನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ। ಕಾ ಕಥಾತಿ ಚ ಅವಿಸೇಸಚೋದನಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಕಥಾಯ ಪರಿಯೋಸಾಪನಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ಪಟಿಜಾನನಂ ಪದೇಸಞ್ಞುನೋ ಅವಿಸಂಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾವ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇಸೀ’’ತಿ। ಏಸಾತಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಸಾಯ ಕಥಿತಾ ರಾಜಕಥಾದಿಕಾ। ನಿಸ್ಸಾರಾತಿ ನಿರತ್ಥಕಭಾವೇನ ಸಾರರಹಿತಾ।
ಅಭಿಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೧೧. ‘‘ತಿಟ್ಠತೇಸಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಆಪನ್ನಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸುಕಾರಣನ್ತಿ ಸುನ್ದರಂ ಅತ್ಥಾವಹಂ ಹಿತಾವಹಂ ಕಾರಣಂ। ಯತ್ಥಾತಿ ಅಞ್ಞತರಿಸ್ಸಂ ನಾನಾತಿತ್ಥಿಯಾಣಿಯಸದ್ದೇನ। ಣಿಕಸದ್ದೇನ ವಾ ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಯ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಅನ್ತಿಯೋ’’ತಿ। ‘‘ಅಯಂ ಕಿಂ ವದತಿ ಅಯಂ ಕಿಂ ವದತೀ’’ತಿ ಕುತೂಹಲಂ ಕೋಲಾಹಲಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಕೋತೂಹಲಾ, ಸಾ ಏವ ಸಾಲಾ ಕೋತೂಹಲಸಾಲಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕೋತೂಹಲುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತೋ’’ತಿ। ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಂ ಧಾತ್ವತ್ಥಾನುವತ್ತನತೋ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನಾಯಂ ದೇಸನಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತನಿರೋಧೇ’’ತಿ। ಪಹಾನವಸೇನ ಪನ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧಸ್ಸ ತೇಹಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಚ ‘‘ಖಣಿಕನಿರೋಧೇ’’ತಿ ಆಹ। ಕಾಮಂ ಸೋಪಿ ತೇಸಂ ಅವಿಸಯೋವ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ನಿರೋಧಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ತತ್ಥೇವ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಮತ್ತಂ ಪತಿ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಕಥಾಯ। ‘‘ಕಿತ್ತಿಘೋಸೋ’’ತಿ ‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೋ, ಭವನ್ತರಪಟಿಚ್ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ಏವಂ ಹತ್ಥಾಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಾವಕೇ ಚ ಏದಿಸೇ ಸಂವರಸಮಾದಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀ’ತಿ ಥುತಿಘೋಸೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಪತ್ಥರತೀತಿ। ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ಪನ ‘‘ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಭಗವತೋ ಕಥಾಕಿತ್ತಿಘೋಸೋ ಪತ್ಥರತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಪಟಿಭಾಗಕಿರಿಯನ್ತಿ ಪಳಾಸವಸೇನ ಪಟಿಭಾಗಭೂತಂ ಪಯೋಗಂ। ಭವನ್ತರಸಮಯನ್ತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ವುಟ್ಠಾನಸಮಯಂ ಅಭೂತಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಸ್ಸಾರಿಯವತ್ಥುಂ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ‘‘ಏಕಮೂಲಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಏತ್ತಕಂ ವೇಲಂ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ। ನಿರೋಧಕಥನ್ತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಕಥಂ।
ತೇಸೂತಿ ಕೋತೂಹಲಸಾಲಾಯಂ ಸನ್ನಿಪತಿತೇಸು ನಾನಾತಿತ್ಥಿಯಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು। ಏಕಚ್ಚೇತಿ ಏಕೇ। ಪುರಿಮೋತಿ ‘‘ಅಹೇತೂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಪಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಾದೀ। ಏತ್ಥಾತಿ ಚತೂಸು ವಾದೀಸು। ಯ್ವಾಯಂ ಇಧ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅಸಞ್ಞೀಭವಾವಹಂ ವಾಯೋಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ, ಆಕಾಸಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಾ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಂ, ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ವಾ। ನಿರೋಧೇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಞ್ಞಾನಿರೋಧೇ। ಹೇತುಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ಯೇನ ಹೇತುನಾ ಅಸಞ್ಞೀಭವೇ ಸಞ್ಞಾಯ ನಿರೋಧೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನುಪ್ಪಾದೋ, ಯೇನ ಚ ತತೋ ಚುತಸ್ಸ ಇಧ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ
ದುತಿಯೋತಿ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಹಿ ಭೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಾದೀ। ನನ್ತಿ ಪಠಮವಾದಿಂ। ನಿಸೇಧೇತ್ವಾತಿ ‘‘ನ ಖೋ ಪನ ಮೇತಂ ಭೋ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ಮಿಗಸಿಙ್ಗತಾಪಸಸ್ಸಾತಿ ಏವಂನಾಮಕತಾಪಸಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ಮತ್ಥಕೇ ಮಿಗಸಿಙ್ಗಾಕಾರೇನ ದ್ವೇ ಚೂಳಾ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು, ‘‘ಇಸಿಸಿಙ್ಗೋ’’ತಿಪಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಅಸಞ್ಞಕಭಾವನ್ತಿ ಮುಞ್ಛಾಪತ್ತಿಯಾ ಕಿರಿಯಾಮಯಸಞ್ಞಾವಸೇನ ವಿಗತಸಞ್ಞಿಭಾವಂ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ವಿಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ। ಚತ್ತಾಲೀಸನಿಪಾತೇ ಆಗತನಯೇನ ಮಿಗಸಿಙ್ಗತಾಪಸವತ್ಥುಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಿಗಸಿಙ್ಗತಾಪಸೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸನ್ತಾಪನತೋ ಅತ್ತನ್ತಪೋ। ದುಕ್ಕರತಪತಾಯ ಘೋರತಪೋ ತಿಬ್ಬತಪೋ। ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಿಲಾಪಿತಚಕ್ಖಾದಿತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ಪರಮಧಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ। ಸಕ್ಕವಿಮಾನನ್ತಿ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಸನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಞ್ಹಿ ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಕದಾಚಿ ಉಣ್ಹಂ, ಕದಾಚಿ ಥದ್ಧಂ, ಕದಾಚಿ ಚಲಿತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಕ್ಕ…ಪೇ॰… ಪತ್ಥೇತೀ’’ತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪೇಸೇಸಿ। ಭಗ್ಗೋತಿ ಭಞ್ಜಿತಕುಸಲಜ್ಝಾಸಯೋ, ಅಧುನಾ ಪನ ‘‘ಲಗ್ಗೋ’’ತಿ ಪಾಠಂ ಲಿಖನ್ತಿ। ತೇನ ದಿಬ್ಬಫಸ್ಸೇನಾತಿ ಹತ್ಥಗ್ಗಹಣಮತ್ತದಿಬ್ಬಫಸ್ಸೇನ। ತನ್ತಿ ತಥಾ ಸಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಂ। ಏವಮಾಹಾತಿ ಏವಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಹಿ ಭೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಮಾಹ। ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಪಾಳಿಮಾಹರಿತ್ವಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತತಿಯೋತಿ ‘‘ಸನ್ತಿ ಹಿ ಭೋ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಾದೀ। ಆಥಬ್ಬಣಪಯೋಗನ್ತಿ ಆಥಬ್ಬಣವೇದವಿಹಿತಂ ಆಥಬ್ಬಣಿಕಾನಂ ವಿಸಞ್ಞಿಭಾವಾಪಾದನಪ್ಪಯೋಗಂ। ಉಪಕಡ್ಢನಂ ಆಹರಣಂ। ಅಪಕಡ್ಢನಂ ಅಪಹರಣಂ ಆಥಬ್ಬಣಂ ಪಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ಆಥಬ್ಬಣವೇದೇ ಆಗತಂ ಅಗ್ಗಿಜುಹನಪುಬ್ಬಕಂ ಮನ್ತಪದಂ ಪಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೀಸಚ್ಛಿನ್ನತಾದಿದಸ್ಸನೇನ ಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಮಾಹ। ತಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ಸೀಸಚ್ಛಿನ್ನತಾದಿ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಸ।
ಚತುತ್ಥೋತಿ ‘‘ಸನ್ತಿ ಹಿ ಭೋ ದೇವತಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಾದೀ। ಯಕ್ಖದಾಸೀನನ್ತಿ ದೇವದಾಸೀನಂ, ಯಾ ‘‘ಯೋಗವತಿಯೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಯೋಗಿನಿಯೋತಿಪಿ ಮದನಿದ್ದನ್ತಿ ಸುರಾಮದನಿಮಿತ್ತಕಂ ಸುಪನಂ। ದೇವತೂಪಹಾರನ್ತಿ ನಚ್ಚನಗಾಯನಾದಿನಾ ದೇವತಾನಂ ಪೂಜಂ। ಸುರಾಪಾತಿನ್ತಿ ಪಾತಿಪುಣ್ಣಂ ಸುರಂ। ದಿವಾತಿ ಅತಿದಿವಾ, ಉಸ್ಸೂರೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತನ್ತಿ ತಥಾ ಸುಪಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಹನಂ। ಸುತ್ತಕಾಲೇ ದೇವತಾನಂ ಸಞ್ಞಾಪಕಡ್ಢನವಸೇನ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನಾ, ಪಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಸಞ್ಞುಪಕಡ್ಢನವಸೇನ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಿತಾತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಏಳಮೂಗಕಥಾ ವಿಯಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಣ್ಡಿತಮಾನೀನಂ ಕಥಾ ಅನ್ಧಬಾಲಕಥಾಸದಿಸೀ। ಚತ್ತಾರೋ ನಿರೋಧೇತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಧುರೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ನಿರೋಧೇ। ಏಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏಕಸಭಾವೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ನ ಬಹುನಾತಿ ನ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರುದ್ಧೇನ ಬಹುವಿಧೇನ ನಾನಾಸಭಾವೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಪಿ ಏಕೇನಾತಿ ಏಕಸಭಾವಭೂತೇನ ತೇನಾಪಿ ನಿರೋಧೇನ। ಅಞ್ಞೇನೇವಾತಿ ತೇಹಿ ವುತ್ತಾಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಾಕಾರೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಸೋತಿ ಏಕಸಭಾವಭೂತೋ ನಿರೋಧೋ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಬ್ಬಞ್ಞುನಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಂ ಠಪೇತ್ವಾ। ಇಧಾತಿ ಕೋತೂಹಲಸಾಲಾಯಂ। ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ ಅಯಂ ನಿರೋಧೋತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾವಚನಂ ಸತ್ಥಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಂ ನಿರೋಧಂ ವಿಭಾವೇಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತಂ। ಅಹೋ ನೂನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಹೋತಿ ಅಚ್ಛರಿಯೇ ನಿಪಾತೋ, ನೂನಾತಿ ಅನುಸ್ಸರಣೇ। ತಸ್ಮಾ ಅಹೋ ನೂನ ಭಗವಾತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣದೇಸನತ್ತಾ ಭಗವಾ ನಿರೋಧಮ್ಪಿ ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಆರಾಧೇಯ್ಯ ಮಞ್ಞೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಹೋ ನೂನ ಸುಗತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಚ್ಛರಿಯವಿಭಾವನತೋ ಏವ ಚೇತ್ಥ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಆಮೇಡಿತವಚನಂ। ಅಚ್ಛರಿಯತ್ಥೋಪಿ ಹೇಸ ಅಹೋಸದ್ದೋ ಅನುಸ್ಸರಣಮುಖೇನೇವ ಪೋಟ್ಠಪಾದೇನ ಗಹಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಸ್ಸರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತದ್ವಯ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾತಿ ಅನುಸ್ಸರಣತ್ಥಮುಖೇನ ಪವತ್ತನತೋ। ‘‘ಅಹೋ…ಪೇ॰… ಸುಗತೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ಏತದಹೋಸೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಯಂತಂಸದ್ದಾ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಾ’’ತಿ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಏತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಾಲದೇಸಪುಗ್ಗಲಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಬಹುಭೇದತ್ತಾ ಇಮೇಸಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಬಹುತ್ತೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಕುಸಲಸದ್ದಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕುಸಲೋ ನಿಪುಣೋ ಛೇಕೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ। ಅಹೋ ನೂನ ಕಥೇಯ್ಯಾತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಯ್ಯ ಮಞ್ಞೇ। ಸೋ ಸುಗತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯಾತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವತ್ತಾ। ಸಭಾವಂ ಜಾನಾತೀತಿ ನಿರೋಧಸಭಾವಂ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಾತಿ।
ಅಹೇತುಕಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೧೨. ಘರಮಜ್ಝೇಯೇವ ಪಕ್ಖಲಿತಾತಿ ಯಥಾ ಘರತೋ ಬಹಿ ಗನ್ತುಕಾಮಾ ಪುರಿಸಾ ಮಗ್ಗಂ ಅನೋತರಿತ್ವಾ ಘರವಿವರೇ ಸಮತಲೇ ವಿವಟಙ್ಗಣೇ ಏವ ಪಕ್ಖಲನಂ ಪತ್ತಾ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಾಧಾರಣೋ ಹೇತು, ಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮಾದಿವಿಭಾಗೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ವುತ್ತೋ, ಇಧ ಪನ ತೇನ ವಿಭಾಗೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಕಾರಣಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪಪರತ್ತಾ ಚೋದನಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾರಣಸ್ಸೇವ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ಯಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹೇತೂ ಹಿ ಪೋಟ್ಠಪಾದ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಪಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿಪೀ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಸಹೇತೂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿಯೇವ, ನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿಪೀ’’ತಿ ವಚನಂ, ನ ತು ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಹೇತುಸಪಚ್ಚಯತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಉಪ್ಪಾದೋಯೇವ ಹಿ ಸಹೇತುಕೋ, ನ ನಿರೋಧೋ। ಯದಿ ಹಿ ನಿರೋಧೋಪಿ ಸಹೇತುಕೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸಪಿ ಪುನ ನಿರೋಧೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಅಙ್ಕುರಾದೀನಂ ಪುನ ಅಙ್ಕುರಾದಿನಾ ವಿಯ, ನ ಚ ತಸ್ಸ ಪುನ ನಿರೋಧೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಖಣನಿರೋಧವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಯೋ ಪನ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ, ಸೋ ‘‘ಸಹೇತುಕೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ತಥಾರೂಪಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಿನಾ ಅಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾ ಏಕಾ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಿಕ್ಖಾ ಏಕಾ ಸಞ್ಞಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೧೨) ತತೋ ಏವ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೧೩) ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹೇತುಕಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಂ ದೀಪೇತು’’ನ್ತಿ। ಏತಞ್ಹಿ ಪಾಳಿವಚನಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಚ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಯ-ಕಾರಲೋಪೋ ವಾ ‘‘ಸಙ್ಖ್ಯಾಪಿ ತಮ್ಹಾ ವನಪತ್ತಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೨) ವಿಯ। ಹೇತುಭಾವೋ ಚಸ್ಸಾ ಉಪರಿ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಏಕಸದ್ದೋ ಚ ಅಞ್ಞಪರಿಯಾಯೋ, ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಾಚೀ ‘‘ಇತ್ಥೇಕೇ ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮೫-೯೧, ೯೪-೯೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೧) ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಯ ಏಕಚ್ಚಾ ಸಞ್ಞಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೪೧೩. ವಿತ್ಥಾರೇತುಕಮ್ಯತಾತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತುಕಾಮತಾಯ। ಪುಚ್ಛಾವಸೇನಾತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾವಸೇನ, ವಿತ್ಥಾರೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾವಸೇನಾತಿ ವಾ ಸಮಾಸೋ। ‘‘ಪೋಟ್ಠಪಾದಸ್ಸೇವಾಯಂ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ‘‘ಭಗವಾ ಅವೋಚಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಸಞ್ಞಾಯ…ಪೇ॰… ದೀಪೇತುಂ ತಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ। ತತಿಯಾತಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ ಆಗತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅಯಂ…ಪೇ॰… ದೇಸಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನ ಆಗತಾ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ, ಸಭಾವತೋ, ಉಪಕಾರತೋ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಅವರೋಧತ್ತಾ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಥಾ ಹಿ ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ
ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗೋತಿ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರಾಗೋ। ಅಸಮುಪ್ಪನ್ನಕಾಮಚಾರೋತಿ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನತಾವಸೇನ ನಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಕಾಮಚಾರೋ, ಯಾ ಕಾಚಿ ಲೋಭುಪ್ಪತ್ತಿ। ಅಧುನಾ ಪನ ‘‘ಅಸಮುಪ್ಪನ್ನಕಾಮರಾಗೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಅಯುತ್ತೋವ ಅತ್ಥತೋ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ಕಾಮರಾಗೋ ಚೇತ್ಥ ವಿಸಯವಸೇನ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಕಾಮಗುಣಾರಮ್ಮಣೋವ ಲೋಭೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಕಾಮಚಾರೋ ಪನ ಝಾನನಿಕನ್ತಿಭವರಾಗಾದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಲೋಭಚಾರೋ। ಕಾಮನಟ್ಠೇನ, ಕಾಮೇಸು ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚ ಕಾಮಚಾರೋ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಕಾಮಾ। ಯಸ್ಮಾ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಸಹಚರಣಞಾಯೇನ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಭಾವೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಮಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಕತ್ವಾ ತದುಭಯಮೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ಅಸಮುಪ್ಪನ್ನಕಾಮಚಾರತೋ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಸ್ಸ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ, ಅಸಮುಪ್ಪನ್ನಕಾಮಚಾರಸ್ಸೇವ ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಭಾವದಸ್ಸನಂ। ಕಾಮಂ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗೋಪಿ ಅಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಏವ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾಟೀಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತೇಪಿ ನ ಸಬ್ಬೋ ರಾಗೋ ಸಮುಗ್ಘಾಟಂ ಗಚ್ಛತಿ ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಗ್ಗಹಣೇನ ಇತರಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಗಹಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಉಭಯತ್ಥಸಾಧಾರಣೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಭಯಮೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಅತೋ ತದುಭಯಂ ಸರೂಪತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಭಾವತೋ ‘‘ಅಸಮುಪ್ಪನ್ನಕಾಮಚಾರೋ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅಸಮುಪ್ಪನ್ನಕಾಮಚಾರಸ್ಸೇವ ಇಧ ವಟ್ಟನತೋ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ತಸ್ಸಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ಸದಿಸತ್ತಾತಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಾದಿಭಾವೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ, ಏತೇನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪುರಿಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನಾಗತಾ ಹಿ ಇಧ ‘‘ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಅನುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಅನಾಗತಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾವ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಿವೇಕಜಪೀತಿಸುಖಸಙ್ಖಾತಾತಿ ವಿವೇಕಜಪೀತಿಸುಖೇಹಿ ಸಹ ಅಕ್ಖಾತಾ, ನ ವಿವೇಕಜಪೀತಿಸುಖಾನೀತಿ ಅಕ್ಖಾತಾ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹಿ ಸಞ್ಞಾಯೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ವಿವೇಕಜಪೀತಿಸುಖಾನಿ। ಅಥ ವಾ ವಿವೇಕಜಪೀತಿಸುಖಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಖಾತಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥೋ ‘‘ಅದಿನ್ನಂ ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತಂ ಆದಿಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೮೯, ೯೧) ವಿಯ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಓಳಾರಿಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ನಾನತ್ಥಸಞ್ಞಾಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಹಿ ನಿಪುಣತಾಯ ಸುಖುಮಾ। ಭೂತತಾಯ ಸಚ್ಚಾ। ತದೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭೂತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಸುಖುಮಭಾವೇನ, ಪರಮತ್ಥಭಾವೇನ ಚ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಬ್ಯಾಸವಸೇನ ಯಥಾಪಾಠಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಮಾಸವಸೇನಪಿ ಯಥಾಪಾಠಮೇವ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಮಾಸಬ್ಯಾಸವಸೇನ ಹಿ ದ್ವಿಧಾ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಓಳಾರಿಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾನುಭಾವಸಿದ್ಧಾ, ಸಞ್ಞಾಯ ಸಣ್ಹಸುಖುಮತಾ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಭೂತತಾಯಾತಿ ಸುಖುಮಭಾವೇನ, ಪರಮತ್ಥಭಾವೇನ ಚ ಅವಿಪರೀತತಾಯ, ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ವಾ। ವಿವೇಕಜೇಹೀತಿ ನೀವರಣವಿವೇಕತೋ ಜಾತೇಹಿ। ಇದಾನಿ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ದುತಿಯಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು।
ಸಮಾಪಜ್ಜನಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿಝಾನೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಯಥಾ ತಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೋ ಧಮ್ಮೇಸು, ಆವಜ್ಜನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ಪನ ನ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಮೇವ ವಸೀಕರಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ, ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೋ, ವುಟ್ಠಹನ್ತೋ ಚ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ। ತೇನ…ಪೇ॰… ಝಾನೇನಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾಪದಂ। ತೇನಾತಿ ಚ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ, ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ಹೇತುನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹೇತುಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಝಾನಸ್ಸ ವಿವೇಕಜಪೀತಿಸುಖಸುಖುಮಸಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ। ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯ ಪನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋವ। ಸೋ ಚ ಖೋ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ। ತಥಾ ಚೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ ಏತೇನುಪಾಯೇನಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಸಞ್ಞಾವಸೇನ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾ ಏಕಾ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಿಕ್ಖಾ ಏಕಾ ಸಞ್ಞಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಏತೇನ ನಯೇನ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು।
೪೧೪. ಇದಾನಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಪರಮಾಯ ಏವ ಸಞ್ಞಾಯ ದಸ್ಸನೇ ಕಾರಣಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಸ್ಮಾ ಇದಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕೇಸಂ ಪನಿದಂ ಅಙ್ಗತೋ ಸಮ್ಮಸನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಙ್ಗತೋತಿ ಝಾನಙ್ಗತೋ। ಇದಞ್ಹಿ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ। ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಕರೋನ್ತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ಅಙ್ಗತೋವ ಸಮ್ಮಸನಂ ಕರೋತಿ, ನ ಚ ಸಞ್ಞಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಙ್ಗಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ಚ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಞ್ಚ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಅಙ್ಗತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ಉದ್ಧಟ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಲಕ್ಖಣವಚನಮೇತಂ। ಅಙ್ಗತೋತಿ ವಾ ಅವಯವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅನುಪದಧಮ್ಮತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಲಾಪತೋತಿ ಸಮೂಹತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ತಂತಂಸಞ್ಞಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅಙ್ಗವಸೇನ ಸೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇದಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಙ್ಗತೋವ ಸಮ್ಮಸನಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಸಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಅಙ್ಗತೋ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ। ತದೇವಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಮೇವ, ನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ತತ್ಥ ಪಟುಸಞ್ಞಾಭಾವತೋ।
‘‘ಯೋ’’ತಿ ‘‘ಯೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಆದಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಆದಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ಥೇ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಯಥಾಯುತ್ತವಿಭತ್ತಿಯಾವ ತೋ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ। ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಖೋ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ವಾಚಾಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಂ। ಸಸ್ಸೇದನ್ತಿ ಸಕಂ, ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಝಾನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಞ್ಞಾ ಸಕಸಞ್ಞಾ, ಸಾ ಏತಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಸಕಸಞ್ಞೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞವಾ’’ತಿ। ಈಕಾರೋ ಚೇತ್ಥ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನನಿರೋಧಪಾದಕತಾಯ ಸಾತಿಸಯಾಯ ಝಾನಸಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವಜೋತಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಞ್ಞಗ್ಗಂ ಫುಸತೀ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಕಸಞ್ಞಿತಾಗ್ಗಹಣೇನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಸುಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೋ ದೀಪಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಲೋಕಿಯಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಏವ ವಾ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ತಂ ತೇಸು ಸೇಟ್ಠಂ, ತದಗ್ಗೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ। ವಿಭತ್ತಾವಧಿಅತ್ಥೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನಂ ‘‘ಕಿಚ್ಚಕಾರಕಸಮಾಪತ್ತೀನ’’ನ್ತಿ ಪನ ವಿಸೇಸನಂ ಅಕಿಚ್ಚಕಾರಕಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ತಸ್ಸ ಅಸೇಟ್ಠಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಕಿಚ್ಚಕಾರಕತಾ ಚಸ್ಸಾ ‘‘ಯಥೇವ ಹಿ ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ, ಏವಂ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪೀ’’ತಿ, ‘‘ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಕತಿವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಸಮ್ಮಸಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯರೂಪೇನ ಠಿತಾ, ತದಗ್ಗೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಪಟುಕಿಚ್ಚಕರಣಸಮತ್ಥಾಪಿ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೮೭) ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಾಭಾವವಚನತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾಯ ನಾಮ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಟೀಕಾಯ ಆರುಪ್ಪಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೨೮೬) ಆಚರಿಯೇನ ಸವಿಸೇಸಂ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಉಪರಿಮಾನಂ ಉಪರಿಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಾಧೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಅಕಿಚ್ಚಕಾರಿಕಾ ಇತರಾ ಕಿಚ್ಚಕಾರಿಕಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ ತಸ್ಸಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಪರಿದಮನಾದೀನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಸಾಧನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ। ಕಸ್ಮಾ ಚೇತಂ ತೇಸಮಗ್ಗನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ‘‘ಇತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಲೋಕಿಯಾನಂ…ಪೇ॰… ಅಗ್ಗತ್ತಾ’’ತಿ ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಅಗ್ಗತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಾ ನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ।
ಪಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಸಂವಿದಹತಿ। ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಹಿ ಝಾನಸುಖಂ ಅತ್ತನಿ ಸಂವಿದಹತಿ ನಾಮ। ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಆಯೂಹತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಹಿ ಸಮುದಾಯತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಚೇತನಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಕನ್ತಿಂ…ಪೇ॰… ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾತಿ ಇದಾನಿ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾ ನಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯುಂ। ಅಞ್ಞಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಹಿ ಅಞ್ಞಾ। ಓಳಾರಿಕಾತಿ ತತೋ ಥೂಲತರಾ। ಕಾ ಪನ ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭವಙ್ಗಸಞ್ಞಾ’’ತಿ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಏವ ಹಿ ಉಪರಿಝಾನತ್ಥಾಯ ಚೇತನಾಭಿಸಙ್ಖರಣಾನಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಏವಞ್ಚ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾ ನಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯುಂ, ವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಭವಙ್ಗವಸೇನ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಯಾವ ಉಪರಿಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ತಾವ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಭವಙ್ಗಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತಾ ಚ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಹಿ ಓಳಾರಿಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಚೇತೇನ್ತೋವಾತಿ ನ ಚೇತೇತೀತಿ ತಥಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಝಾನೇಸು ವಿಯ ವಾ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗಾಭಾವತೋ ನ ಪಕಪ್ಪೇತಿ ನಾಮ। ಪುಬ್ಬಾಭೋಗವಸೇನ ಹಿ ಝಾನಂ ಪಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಇಧ ‘‘ಚೇತೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೋವಾತಿ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನನಿಕನ್ತಿಕತಾವಸೇನ ಆಯೂಹನ್ತೋ ಏವ। ನಾಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ತಥಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಝಾನೇಸು ವಿಯ ವಾ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗಾಭಾವತೋ ನಾಯೂಹತಿ ನಾಮ। ‘‘ಅಹಮೇತಂ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಮಿ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇಮಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮೀ’’ತಿ ಹಿ ಏವಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ತತ್ಥ ಸಾಲಯಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ, ನ ಅನಾಲಯಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಏಕದ್ವಿಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಮ್ಪಿ ಝಾನಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನನಿಕನ್ತಿಕತಾಯ ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೋ ಏವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ತಥಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಝಾನೇಸು ವಿಯ ವಾ ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ವಿವರಣಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಚೇತೇತಿ, ನಾಭಿಸಙ್ಖರೋತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆಭೋಗಸಮನ್ನಾಹಾರೋತಿ ಆಭೋಗಸಙ್ಖಾತೋ, ಆಭೋಗವಸೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಾ ಚಿತ್ತಾಭಿಮುಖಂ ಅನ್ವಾಹಾರೋ। ‘‘ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತದೇವತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ಪಟಿಪಾದೇತಿ। ಪುತ್ತಘರಾಚಿಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಪುತ್ತಘರಸ್ಸ ಆರೋಚನನಯೇನ।
ಗನ್ತ್ವಾ ಆದಾಯ ಆಗತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇತಿ ಆಸನಸಾಲಾಯ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಪಿತುಘರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ। ತತೋತಿ ಪುತ್ತಘರತೋ। ಲದ್ಧಘರಮೇವಾತಿ ಯತೋನೇನ ಭಿಕ್ಖಾ ಲದ್ಧಾ, ತಮೇವ ಘರಂ ಪುತ್ತಗೇಹಮೇವ। ಆಸನಸಾಲಾ ವಿಯ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ತತೋ ಪಿತುಘರಪುತ್ತಘರಟ್ಠಾನಿಯಾನಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ। ಪಿತುಗೇಹಂ ವಿಯ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಮನಸಿಕಾತಬ್ಬತೋ, ಮಜ್ಝೇ ಠಿತತ್ತಾ ಚ। ಪುತ್ತಗೇಹಂ ವಿಯ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬತೋ, ಪರಿಯನ್ತೇ ಠಿತತ್ತಾ ಚ। ಪಿತುಘರಂ ಅಮನಸಿಕರಿತ್ವಾತಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಮ್ಪಿ ಪಿತುಘರಂ ಅಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ। ಪುತ್ತಘರಸ್ಸೇವ ಆಚಿಕ್ಖಣಂ ವಿಯ ಏಕಂ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತವಾರೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಅಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ಪರತೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಾಯ ಏವ ಮನಸಿಕಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಅಮನಸಿಕಾರಸಾಮಞ್ಞೇನ, ಮನಸಿಕಾರಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚ ಉಪಮೋಪಮೇಯ್ಯತಾ ವುತ್ತಾ
ತಾ ಝಾನಸಞ್ಞಾತಿ ಏಕಂ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತವಾರೇ ಪವತ್ತಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಝಾನಸಞ್ಞಾ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಕುಸಲಕಿರಿಯಜವನಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವ ಜವತಿ, ನ ತದುತ್ತರಿ। ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಸರಸವಸೇನೇವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಬಲೇನ ಪನ ಉಪರಿ ಅನುಪ್ಪಾದೋ। ಯಥಾ ಚ ಝಾನಸಞ್ಞಾನಂ, ಏವಂ ಇತರಸಞ್ಞಾನಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೋ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸಞ್ಞಗ್ಗೇ ಠಿತಭಾವೇನ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು, ಸೋ ಚ ಖೋ ಅನಾಗಾಮೀ ವಾ ಅರಹಾ ವಾ ದ್ವೀಹಿ ಫಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಸೋಳಸವಿಧಾ ಞಾಣಚರಿಯಾ, ನವವಿಧಾ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ನಿರೋಧಪಟಿಪಾದನಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಪುಬ್ಬನಿರೋಧವಸೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವ ಸಞ್ಞಾವೇದನಾಸೀಸೇನ ‘‘ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಫುಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ಫುಸನಂ ನಾಮ ವಿನ್ದನಂ ಪಟಿಲದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿನ್ದತಿ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವ।
ನಿರತ್ಥಕತಾಯ ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಞ್ಞಾ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ನಿರೋಧಪದೇನ ಅನನ್ತರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಪದೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮನ್ತರೇ ಸಮ್ಪಜಾನಪದಂ ಠಪಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರೋಧಪದೇನ ಅನ್ತರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನು…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ, ತೇನ ಅಯುತ್ತಸಮಾಸೋಯಂ ಯಥಾರುತಪಾಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ರಾಪೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾಪದಮನುಪುಬ್ಬಿಠಪನೇಪಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸತ್ಥೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಮ್ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ತಂ ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ಅನ್ತೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ನಿರೋಧಪಟಿಪಾದನಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನೇ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಸಮ್ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರಿನೋ, ಇಮಿನಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಪಾಟಿಹಾರಿಕಪಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ। ವಚನಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾ’ ನಪೇಕ್ಖತಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಕಪ್ಪಾನಂ ವಿಸೇಸೋ।
ಸಂವಣ್ಣನೋಕಾಸಾನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಕಥಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ। ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸರೂಪವಿಸೇಸೋ, ಸಮಾಪಜ್ಜನಕೋ, ಸಮಾಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನಂ, ಸಮಾಪಜ್ಜನಕಾರಣಂ, ಸಮಾಪಜ್ಜನಾಕಾರೋತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ತತ್ಥಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೩೦೭) ಕಥಿತತೋವಾತಿ
ಪಾಳಿಯಂ ಏವಂ ಖೋ ಅಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಉಗ್ಗಹಿತಾಕಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಏವಂ ಪೋಟ್ಠಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನತ್ಥೋ ತಥೇವ ಅನುಜಾನನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಉಗ್ಗತಿತಂ ತಯಾ’ತಿ ಅನುಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ।
೪೧೫. ಸಞ್ಞಾ ಅಗ್ಗಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಞ್ಞಗ್ಗಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ। ಅವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತೀಸುಪಿ ಸಞ್ಞಗ್ಗಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಞ್ಞಗ್ಗಭಾವೋ ‘‘ಸಞ್ಞಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸಞ್ಞಾಯೇವ ಅಗ್ಗನ್ತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಸಮಾಸೋ ವಾ। ‘‘ಪುಥೂ’’ತಿ ಅಯಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ನಿಕಾರಲೋಪೋ ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹೂನೀ’’ತಿ। ‘‘ಯಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಪಕಾರವಿಸೇಸೋ ಗಹಿತೋ, ನ ಪಕಾರಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ತಬ್ಬಿವರಣಂ। ಝಾನಾನಂ ತಾವ ಯುತ್ತೋ ಕರಣಭಾವೋ ಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಫುಸನಸ್ಸ ಸಾಧಕತಮಭಾವತೋ, ಕಸಿಣಾನಂ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ತೇಸಮ್ಪಿ ಸೋ ಯುತ್ತೋ ಏವ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಝಾನಾನಂ ನಿರೋಧಫುಸನಸ್ಸ ಸಾಧಕತಮಭಾವೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಕಸಿಣಾನಮ್ಪಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋ। ಅನೇಕಕರಣಾಪಿ ಚ ಕಿರಿಯಾ ಹೋತಿಯೇವ ಯಥಾ ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಯಾನೇನ ದೀಪಿಕಾಯ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ।
ಏಕವಾರನ್ತಿ ಸಕಿಂ। ಪುರಿಮಸಞ್ಞಾನಿರೋಧನ್ತಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಂ, ನ ಪನ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಸಞ್ಞಿತಂ ಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಂ। ಏಕಂ ಸಞ್ಞಗ್ಗನ್ತಿ ಏಕಂ ಸಞ್ಞಾಭೂತಂ ಅಗ್ಗಂ, ಏಕೋ ಸಞ್ಞಗ್ಗಭಾವೋ ವಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಉಕ್ಕಟ್ಠಭಾವತೋ। ಸಞ್ಞಾ ಚ ಸಾ ಅಗ್ಗಞ್ಚಾತಿ ಹಿ ಸಞ್ಞಗ್ಗಂ, ನ ಸಞ್ಞಾಸು ಅಗ್ಗನ್ತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಸಞ್ಞಾ ಅಗ್ಗೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಞ್ಞಗ್ಗಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ಏವಂ ಸೇಸಝಾನಮ್ಪಿ। ಯೇನ ಚ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಝಾನಂ ‘‘ಸಞ್ಞಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಭಾವಲೋಪೇನ, ಭಾವಪ್ಪಧಾನೇನ ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ। ದ್ವೇ ವಾರೇತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ। ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಸಞ್ಞಗ್ಗಾನೀತಿ ಮಿಗಪದವಳಞ್ಜನನಿದ್ದೇಸೋ। ಸೇಸಕಸಿಣೇಸೂತಿ ಕಸಿಣಾನಮೇವ ಗಹಣಂ ನಿರೋಧಕಥಾಯ ಅಧಿಕತತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ಚೇತ್ಥ ಝಾನಗ್ಗಹಣೇನಪಿ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಾನಿ ಏವ ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾ’’ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಿಕಂ ಝಾನಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾ’’ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ವದತಿ। ‘‘ಇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತದೇವತ್ಥಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಗಮನಂ ಕರೋತಿ। ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಏಕವಾರಂ ಸಮಾಪನ್ನಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಮ್ಪಿ। ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣೇನ ತಂಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ ಸಙ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ, ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ, ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣೇನ ಚ ಏಕತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಪರಾಪರನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ। ಬಹೂನಿ ಸಞ್ಞಗ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।
೪೧೬. ಪಠಮನಯೇ
‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಾರೋ’’ತಿ ವಿಭಾವೇತುಂ ತಿಪಿಟಕಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರವಾದೋ ಆಭತೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅರಹತ್ತಫಲಸಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪಾದಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೧೬) ಥೇರವಾದಾನುಕೂಲಮೇವ ಉಪರಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋತಿ। ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಪುರಿಮವಾದಿನೋ ಭಿಕ್ಖೂ। ತದಾ ದೀಘನಿಕಾಯತನ್ತಿಂ ಪರಿವತ್ತನ್ತೇ ಇಮಂ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಯೋ ನಯೇ ಕಥೇನ್ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ಥೇರೋ ವದತಿ। ನಿರೋಧಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿತೇ ತದನನ್ತರಂ ಸಞ್ಞಾಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಅತ್ಥತೋ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ ನಾಮ। ನಿರೋಧತೋ ಚ ವುಟ್ಠಾನಂ ಅರಹತ್ತಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಸಿಯಾ, ಅನಾಗಾಮಿಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ, ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ ಪಧಾನಾ, ತದನನ್ತರಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣನ್ತಿ ತದುಭಯಂ ನಿದ್ಧಾರೇನ್ತೋ ಥೇರೋ ‘‘ಪೋಟ್ಠಪಾದೋ ಹೇಟ್ಠಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಭಗವಾತಿ ಆಲಪನವಚನಂ।
ಯಥಾ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ನಿಯಮತೋ ಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಇದಂ ಅರಹತ್ತಫಲ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಆಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಅಯಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಮ-ಕಾರಸ್ಸ ದ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ದ-ಕಾರೇನಪಿ ಪಕತಿಪದಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಕೇಚಿ ಸದ್ದವಿದೂ। ಸೋ ಪನ ಥೇರವಾದೇ ‘‘ಫಲಸಮಾಧಿಸಞ್ಞಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿಸಹಗತಸಞ್ಞಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿರಾತಿ ಅನುಸ್ಸರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಯಥಾಧಿಗತಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸರಣಪಕ್ಖಿಯಾ ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ। ಸಮಾಧಿಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಗಹಿತಂ ಸಹಚರಣಞಾಯೇನ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಅಸಮ್ಭವೋತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಮಿಧ ದೀಘಭಾಣಕಾನಂ ಮತೇನ ಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಏಕನ್ತಿಕತಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಚೂಳದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾ ಪನ ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋತಿ। ಏಕೋ ಹಿ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಮೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಏಕೋ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಮೇವ, ಏಕೋ ಮಗ್ಗಮೇವ, ಏಕೋ ಫಲಮೇವ, ಏಕೋ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ। ಇಮಾಸು ಪನ ಪಞ್ಚಸು ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಸು ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ನೋ ಲದ್ಧುಂ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೭೫), ತದೇತಂ ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾನಂ ಮತೇನ ವುತ್ತಂ। ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಾ ಪನ ವದನ್ತಿ –
‘‘ಮಗ್ಗಂ
ಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಸೇಸೇ ಚ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ ವಾ ನ ವಾ’’ತಿ॥ (ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಗಹವಿಭಾಗೇ ವಿಸುದ್ಧಿಭೇದೇ)।
ಸಞ್ಞಾಅತ್ತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೧೭. ‘‘ಗಾಮಸೂಕರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವನಸೂಕರಮಪನೇತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಉಪಮಾವಚನಂ ಸೂಪಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ। ದೇಸನಾಯ ಸಣ್ಹಭಾವೇನ ಸಾರಮ್ಭಮಕ್ಖಇಸ್ಸಾದಿಮಲವಿಸೋಧನತೋ ಸುತಮಯಞಾಣಂ ನ್ಹಾಪಿತಂ ವಿಯ, ಸುಖುಮಭಾವೇನ ಅನುವಿಲಿತ್ತಂ ವಿಯ, ತಿಲಕ್ಖಣಬ್ಭಾಹತತಾಯ ಕುಣ್ಡಲಾದ್ಯಾಲಙ್ಕಾರವಿಭೂಸಿತಂ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ। ತದನುಪವಿಸತೋ ಞಾಣಸ್ಸ, ತಥಾಭಾವಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತಥಾಭಾವಾಪತ್ತಿ, ನಿರೋಧಕಥಾಯ ನಿವೇದನಞ್ಚಸ್ಸ ಸಿರಿಸಯನೇ ಪವೇಸನಸದಿಸನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಣ್ಹಸುಖುಮ…ಪೇ॰… ಆರಾಪಿತೋಪೀ’’ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ನಿರೋಧಕಥಾಯಂ। ಮನ್ದಬುದ್ಧಿತಾಯ ಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದನ್ತೋ ಅಲಭನ್ತೋ, ಅಜಾನನ್ತೋ ವಾ। ಮಲವಿದೂಸಿತತಾಯ ಗೂಥಟ್ಠಾನಸದಿಸಂ। ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿನ್ತಿ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಂ। ಅನುಮತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅನುಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏದಿಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅನುಜಾನಾಪೇತ್ವಾ, ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಪಾಳಿಯಂ ಕಂ ಪನಾತಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಮನೋಮಯೋ, ಅರೂಪೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಅತ್ತವಾದಾನಂ ವಸೇನ ತಿವಿಧೇಸು ಅತ್ತಾನೇಸು ಕತರಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ದೇಸನಾಯ ಸುಕುಸಲೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಅವಸ್ಸಂ ಮೇ ಭಗವಾ ಲದ್ಧಿಂ ವಿದ್ಧಂಸೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪರಿಹರನ್ತೋತಿ ವಿದ್ಧಂಸನತೋ ಅಪನೇನ್ತೋ, ಅರೂಪೀ ಅತ್ತಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ನಿಗೂಹನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಓಳಾರಿಕಂ ಖೋ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕವಚನೇ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಸ್ಮಾ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಪ್ಪಬನ್ಧಂ ಏಕತ್ತವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ರೂಪೀಭಾವತೋ ‘‘ಓಳಾರಿಕೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚೇತಿ ಅತ್ತವಾದೀ, ಅನ್ನಪಾನೋಪಟ್ಠಾನತಞ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಮಞ್ಞತಿ, ರೂಪೀಭಾವತೋ ಏವ ಚ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಞಾಯಾಗತಮೇವ, ಯಂ ವೇದವಾದಿನೋ ‘‘ಅನ್ನಮಯೋ, ಪಾನಮಯೋ’’ತಿ ಚ ದ್ವಿಧಾ ವೋಹರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ತಂ ಅತ್ತವಾದಿಮತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಓಳಾರಿಕಂ ಖೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ।
‘‘ಓಳಾರಿಕೋ ಚ ಹಿ ತೇ ಪೋಟ್ಠಪಾದ ಅತ್ತಾ ಅಭವಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಭಗವತೋ ವಚನೇ ಚಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಅತ್ತಾ ರೂಪೀ ಭವೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಸಞ್ಞೀ ಸಞ್ಞಾಯ ಅರೂಪಭಾವತೋ, ರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅಸಞ್ಜಾನನಸಭಾವತ್ತಾ। ರೂಪೀ ಚ ಸಮಾನೋ ಯದಿ ತವ ಮತೇನ ನಿಚ್ಚೋ, ಸಞ್ಞಾ ಚ ಅಪರಾಪರಂ ಪವತ್ತನತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಭೇದಸಬ್ಭಾವತೋ ಅನಿಚ್ಚಾ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ರೂಪೀ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಾದೇ। ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೋತಿ ಸೇಸಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಮ್ಮತ್ಥೇಯೇವ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೋತಿ ಚ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ಜಾನನ್ತಸ್ಸ, ಪಟಿಚ್ಚ ವಾದೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಚ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞಾ ಚ ಸಞ್ಞಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಉಪ್ಪಾದಪುಬ್ಬಕೋ ನಿರೋಧೋ, ನ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಿರುಜ್ಝನಕಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೋದನಂ ಸೋಧೇತುಂ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸತಿಪಿ ನೇಸಂ ಏಕಾಲಮ್ಬಣವತ್ಥುಕಭಾವೇ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಏಕುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಭಾವೋವ ವುತ್ತೋ। ಅಪರಾಪರನ್ತಿ ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖ।
೪೧೮-೪೨೦. ಪಾಳಿಯಂ ಮನೋಮಯನ್ತಿ ಝಾನಮನಸೋ ವಸೇನ ಮನೋಮಯಂ। ಯೋ ಹಿ ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯನಿರಪೇಕ್ಖೋ, ಸೋ ಮನಸಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಮನೋಮಯೋ। ರೂಪಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಯಂ ವೇದವಾದಿನೋ ‘‘ಆನನ್ದಮಯೋ ತತ್ರಾಪೀತಿ ‘‘ಮನೋಮಯೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಾದೇಪಿ। ದೋಸೇ ದಿನ್ನೇತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾವ ಸಞ್ಞಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದೋಸೇ ದಿನ್ನೇ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂಯೇವ ವದನ್ತೋ ‘‘ಅರೂಪಿಂ ಖೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಧಾಪಿ ಪುರಿಮವಾದೇ ವುತ್ತನಯೇನ ‘‘ಯದಿ ಅತ್ತಾ ಮನೋಮಯೋ ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೀ ಅಹೀನಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಸಞ್ಞೀ ಸಞ್ಞಾಯ ಅರೂಪಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ದೋಸದಸ್ಸನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಮತ್ಥಞ್ಹಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಮನೋಮಯೋ ಚ ಹಿ ತೇ ಪೋಟ್ಠಪಾದಾ’’ತಿಆದಿಮವೋಚ। ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಪಠಮಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ತಂ ಲದ್ಧಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪುನ ಮನೋಮಯಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ? ತಮ್ಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ಅರೂಪಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ? ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ‘‘ತತೋ ಸೋ ಅರೂಪೀ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕೋ ಸಮಾನೋಪಿ…ಪೇ॰… ಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ, ತಥಾಪಿ ಇಮೇ ತಿತ್ಥಿಯಾ ನಾಮ ಅನವಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಾ ಥುಸರಾಸಿಮ್ಹಿ ನಿಖಾತಖಾಣುಕೋ ವಿಯ ಚಞ್ಚಲಾತಿ ಕಾರಣನ್ತರಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಞ್ಞಾ ನಪ್ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಞ್ಜಾನನವಸೇನ ಸಞ್ಞಾ ನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಞ್ಞಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಞ್ಞಾಪತಿಟ್ಠಾನಕಾಲೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ।
ತತ್ರಾಪೀತಿ ‘‘ಅರೂಪೀ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಾದೇಪಿ। ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಪಕತಿಸಞ್ಞಾಯ, ಏವಂ ಭದನ್ತಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೧೮-೪೨೦) ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧನ್ತಿ ಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇನ ವೇದಿಕಾನಂ ಮತೇನ ನಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಮಿಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಆಚರಿಯಸಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಂ ಇಚ್ಛತಿ। ತಥಾಪಿ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಸಮಞ್ಞಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಸಸ್ಸತಂ ಮಞ್ಞತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ಪನ ಸಸ್ಸತಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ನಾಮಮತ್ತೇನ ಸಸ್ಸತಂ ಮಞ್ಞನತೋ। ಸಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ತದುತ್ತರಿ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಥೇವಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ರೂಪೀ ಅತ್ತಾ, ಮನೋಮಯೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ವಾದದ್ವಯೇ ಅತ್ತನೋ ಅಸಞ್ಞತಾ, ಏವಞ್ಚಸ್ಸ ‘‘ಅಚೇತನತಾ’’ತಿಆದಿದೋಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ದುನ್ನಿವಾರೋ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೇನ। ಅಭಿಭೂತತ್ತಾತಿ ಅನಾದಿಕಾಲಭಾವಿತಭಾವೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟತ್ತಾ, ನಿವಾರಿತಞಾಣಚಾರತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯೇನ ಸನ್ತತಿಘನೇನ, ಸಮೂಹಘನೇನ ಚ ವಞ್ಚಿತೋ ಬಾಲೋ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಧಮ್ಮಸಮೂಹಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹವಸೇನ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಚ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ವೋಹರತಿ, ತಂ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿತಂ ಸನ್ತತಿಘನಂ, ಸಮೂಹಘನಞ್ಚ ವಿನಿಭುಜ್ಜ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನಂ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ, ಸೋ ಚ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ನಾನತ್ತಂ ನಾಞ್ಞಾಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ನಾನತ್ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ। ಸಞ್ಞಾ ನಾಮಾಯಂ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾ ನಾನಾಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವೇತಿ ಚಾತಿ ವೇದಿಕಾನಂ ಮತಂ। ಸಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಸಞ್ಞಾಮಯಂ ಸಞ್ಞಾಭೂತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚಮೇವ ಕತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾಯ ಮಞ್ಞತಿ। ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಪರಮಗಮ್ಭೀರಧಮ್ಮತಾ ನ ಞಾಯತೇವಾತಿ ಇದಂ ಕಾರಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ದುಜ್ಜಾನಂ ಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ದಿಟ್ಠಿಆದೀಸು ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸನಂ ಅಭಿನಿವಿಸನಂ ದಿಟ್ಠಿ। ತಸ್ಸಾ ಏವ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭೂತಂ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ನಿಜ್ಝಾನವಸೇನ ಖಮನಂ ಖನ್ತಿ। ತಥಾ ರೋಚನಂ ರುಚಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಥಾಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ವಿಭಜ್ಜ ದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಥಾಯೇವಾತಿ ಯಥಾ ಅರಿಯವಿನಯೇ ಅನ್ತದ್ವಯಂ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪದಾವಸೇನ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾಯೇವ। ಅಞ್ಞದೇವಾತಿ ಯಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿ, ತಸ್ಸ ಚಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞದೇವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಅತ್ತಸಸ್ಸತಾದಿಕಂ ತಯಾ ಖಮತೇ ಚೇವ ರುಚ್ಚತೇ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಭುಸೋ ಯುಞ್ಜನಂ ಆಯೋಗೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯುತ್ತಪಯುತ್ತತಾ’’ತಿ। ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಪರಮತ್ತಚಿನ್ತನಾದಿಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ। ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಚರಿಯಕಂ, ಯಥಾ ತಥಾ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಂ, ತದಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಆಚರಿಯಕೋ ಯಥಾ ‘‘ಸದ್ಧೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ತವ ಆಚರಿಯಭಾವೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಸಹ ಯೋಜನಾಯ ಯಥಾವಾಕ್ಯಂ ದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಅಯಂ ಪರಮತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಸಮ್ಮುತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ದುಜ್ಜಾನಂ ಏತಂ ನಾನತ್ತಂ। ‘‘ಯಜ್ಜೇತಂ ದುಜ್ಜಾನಂ ತಾವ ತಿಟ್ಠತು, ಅಞ್ಞಂ ಪನತ್ಥಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ’’ತಿಆದಿ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಸಞ್ಞಾತೋತಿ ಸಞ್ಞಾಸಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಸಭಾವೋ ವಾ ಅತ್ತಾ ಹೋತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧುನಾ ಪನ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ವಾ ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ।
ಲೋಕೀಯತಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಪಾಪಂ, ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ಲೋಕೋ, ಅತ್ತಾ। ಸೋ ಹಿಸ್ಸ ಕಾರಕೋ, ವೇದಕೋ ಚಾತಿ ಇಚ್ಛಿತೋ। ದಿಟ್ಠಿಗತನ್ತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೧; ಉದಾ॰ ೫೫) ನಯಪವತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ। ನ ಹೇಸ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತೋ ತದಸಂವತ್ತನತೋ। ಯೋ ಹಿ ತಂ ಸಂವತ್ತನಕೋ, ಸೋ ‘‘ತಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭೇಯ್ಯ ಯಥಾ ತಂ ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರೋ। ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ನ ಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತತಾಪಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಾ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಆದಿ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ತದೇವ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಂ ಯಥಾ ‘‘ವಿನಯೋ ಏವ ವೇನಯಿಕೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮)। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಂ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣಂ ತಸ್ಸ ಅವಧಾರಣಫಲತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆದಿಮತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತದಿಧ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾವ। ಸಾ ಹಿ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತೇ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇ ಆದಿಭೂತಾ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಿಯ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಾದಿ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತ್ಥಾಯಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಭಾವಾಯ। ‘‘ಅಭಿಜಾನನಾಯಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಭಿಜಾನನತ್ಥಾಯ। ಸಮ್ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯಾತಿ ತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಸಮ್ಬೋಧನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಪಿಚ ಅಭಿಜಾನನಾಯಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಜಾನನಾಯ। ತಂ ಪನ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಿರಿಯಾಯಾ’’ತಿ। ಸಮ್ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯಾತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಟಿವೇಧತ್ಥಾಯ। ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ನಿಬ್ಬಿದಾವಿರಾಗನಿರೋಧುಪಸಮಾಸಂವತ್ತನಂ ವಟ್ಟನ್ತೋಗಧತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ವಟ್ಟಸಮ್ಬನ್ಧನತೋ ಚ। ತಥಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮ್ಬೋಧನಿಬ್ಬಾನಾಸಂವತ್ತನಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಕಾಮಂ ತಣ್ಹಾಪಿ ದುಕ್ಖಸಭಾವಾ ಏವ, ತಸ್ಸಾ ಪನ ಸಮುದಯಭಾವೇನ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ತಣ್ಹಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಭಾವನತೋತಿ ಉಪ್ಪಾದನತೋ। ದುಕ್ಖಂ ಪಭಾವೇನ್ತೀಪಿ ತಣ್ಹಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಹಿತಾ ಏವ ಪಭಾವೇತಿ, ನ ಕೇವಲಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ। ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಧಿಗತೇತಿ ಹಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ। ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತದತ್ಥಞ್ಚ ಸಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾ। ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವೋತಿ ಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾತಿ ಫಲಸ್ಸಾಧಿಗಮವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಂ। ತಂ ಆಕಾರನ್ತಿ ತಂ ತುಣ್ಹೀಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಗಮನಲಿಙ್ಗ ಆರೋಚೇನ್ತೋ ವಿಯ, ನ ಪನ ಅಭಿಮುಖಂ ಆರೋಚೇತಿ।
೪೨೧. ಸಮನ್ತತೋ ಸನ್ನಿತೋದಕಂ। ಮನೋಗಣಾದೀನಂ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ವಾಚಾಯ ಸನ್ನಿತೋದಕೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಚನಪತೋದಕೇನಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ವಾಚಾಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸನ್ನಿತೋದಕೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕರಣವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ವಚನಪತೋದಕೇನಾ’’ತಿ ಹಿ ವಚನೇನ ಪತೋದಕೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ವಾಚಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ವಾಚಾಯ ಸನ್ನಿತೋದನಕಿರಿಯಾಯ ಸಜ್ಝಬ್ಭರಿತಮಕಂಸೂತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಸಜ್ಝಬ್ಭರಿತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಸಂ ಅಧಿ ಅಭಿ ಅರಿಭ’’ನ್ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ, ಸಮನ್ತತೋ ಭುಸಂ ಅರಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸತಮತ್ತೇಹಿ ತುತ್ತಕೇಹಿ ವಿಯ ವಿವಿಧೇಹಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕವಾಚಾತೋದನೇಹಿ ತುದಿಂ ಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪರಿ ವಿಜ್ಝಿಂಸೂ’’ತಿ। ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಸಭಾವತೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ, ನ ಪಕತಿಆದಿ ವಿಯ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಂ। ತಚ್ಛನ್ತಿ ಸಚ್ಚಂ। ತಥನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತಂ। ಅತ್ಥತೋ ವೇವಚನಮೇವ ತಂ ಪದತ್ತಯಂ। ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವಿಸಯೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತೇ ಧಮ್ಮೇ ವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ। ಠಿತಸಭಾವನ್ತಿ ಅವಟ್ಠಿತಸಭಾವಂ, ತದುಪ್ಪಾದಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಯಾಮನಿಯತನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸಮ್ಪಾಪನನಿಯಾಮೇನ ನಿಯತಂ। ಇದಾನಿ ಪನ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಯಾಮತ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ನ ಪೋರಾಣೋ ಆಚರಿಯೇನ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ ಪಟಿಪದಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಾತಿ ಪಟಿಪದಾ। ಏದಿಸಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ।
ಚಿತ್ತಹತ್ಥಿಸಾರಿಪುತ್ತಪೋಟ್ಠಪಾದವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೪೨೨. ಹತ್ಥಿಂ ಸಾರೇತಿ ದಮೇತೀತಿ ಹತ್ಥಿಸಾರೀ, ಹತ್ಥಾಚರಿಯೋ। ಸುಖುಮೇಸು ಅತ್ಥನ್ತರೇಸೂತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಸು ಸುಖುಮಞಾಣಗೋಚರೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು। ಅಭಿಧಮ್ಮಿಕೋ ಕಿರೇಸ। ಕುಸಲೋತಿ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಕತಪರಿಚಯತಾಯ ಛೇಕೋ। ತಾದಿಸೇ ಚಿತ್ತೇತಿ ಗಿಹಿಭಾವಚಿತ್ತೇ। ಇತರೋ ಪನ ತಂ ಸುತ್ವಾವ ನ ವಿಬ್ಭಮಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯಮೇವ ಅಭಿರಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗಿಹಿಭಾವೇ ಆನಿಸಂಸಕಥಾಯ ಕಥಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲವನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಥಾ ಕಥನೇನ ವಿಬ್ಭಮನೇ ನಿಯೋಜಿತತ್ತಾ ಇದಾನಿ ಸಯಮ್ಪಿ ಸೀಲವಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಛ ವಾರೇ ಕಥೇನ್ತಾನನ್ತಿ ಅನಾದರೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಮಹಾಸಾವಕಸ್ಸ ಕಥಿತೇತಿ ಮಹಾಸಾವಕಭೂತೇನ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕತ್ಥೇರೇನ ಅಪಸಾದನವಸೇನ ಕಥಿತೇ, ಕಥನನಿಮಿತ್ತಂ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲದ್ಧುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ ಗಿಹೀ ಜಾತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಸತ್ತಮವಾರಮಿವ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩ ಚಿತ್ತಹತ್ಥತ್ಥೇರವತ್ಥು) ಪನ ಕುದಾಲಪಣ್ಡಿತಜಾತಕೇ (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೭ ಕುದ್ದಾಲಜಾತಕವಣ್ಣನಾ) ಚ ಛಕ್ಖತ್ತುಮೇವ ವಿಬ್ಭಮನವಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಗಿಹಿಸಹಾಯಕೋತಿ ಗಿಹಿಕಾಲೇ ಸಹಾಯಕೋ। ಅಪಸಕ್ಕನ್ತೋಪಿ ನಾಮಾತಿ ಅಪಿ ನಾಮ ಅಪಸಕ್ಕನ್ತೋ, ಗಾರಯ್ಹವಚನಮೇತಂ। ಪಬ್ಬಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ವಟ್ಟತಿ।
೪೨೩. ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ನತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ಸುವುತ್ತದುರುತ್ತಸಮವಿಸಮದಸ್ಸನಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಅಭಾವೇನ। ಯಾದಿಸೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಸೋ ‘‘ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಭಾಸಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ – ಏಕಂಸಿಕಾತಿ ಏಕನ್ತಿಕಾ, ನಿಬ್ಬಾನವಹಭಾವೇನ ನಿಚ್ಛಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ವವತ್ಥಪಿತಾ। ನ ಏಕಂಸಿಕಾತಿ ನ ಏಕನ್ತಿಕಾ ನಿಬ್ಬಾನಾವಹಭಾವೇನ ನಿಚ್ಛಿತಾ ವಟ್ಟನ್ತೋಗಧಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಹಿ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಚೇತೇ ಪೋಟ್ಠಪಾದ ಮಯಾ ಏಕಂಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ದೇಸಿತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಏತೇ ಪೋಟ್ಠಪಾದ ಅತ್ಥಸಂಹಿತಾ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತಪದೇಹಿ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತೀತಿ।
ಏಕಂಸಿಕಧಮ್ಮವಣ್ಣನಾ
೪೨೫. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಆರಭೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಜನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ। ಫಲೇ ಹಿ ಸಿದ್ಧೇ ಹೇತುಪಿ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ, ಅಯಂ ಆಚರಿಯಮತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೨೫) ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಏದಿಸೇಸು ಅತ್ಥಸದ್ದೋ ಕಾರಣೇ ವತ್ತತಿ, ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನಕಾರಣಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಮಿಚ್ಛನ್ತಿ। ಪಞ್ಞಾಪಿತನಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪವೇದಿತವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ। ವಟ್ಟದುಕ್ಖಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ಏತಾಯಾತಿ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಹಿ ವಿಮುತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಗೋಟ್ಠಾ ಪಟ್ಠಿತಗಾವೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೬) ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತಪದೇ ವಿಯ ಠಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಗತಿಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತನತೋ। ನಿಟ್ಠಾಮಗ್ಗೋ ಚ ಇಧ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾ, ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಯ-ಕಾರಸ್ಸ ಕ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಅನೀಯಸದ್ದೋ ಹಿ ಬಹುಲಂ ಕತ್ತುತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕೋ, ನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ತಸ್ಸಾ ಭಾವೋ ತಥಾ। ನಿಯ್ಯಾನಂ ವಾ ನಿಗ್ಗಮನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ವೂಪಸಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಿಯ್ಯಾನಮೇವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ, ನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ, ಸೋ ಏವ ಭಾವೋ ಸಭಾವೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
‘‘ಸಬ್ಬೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ತದತ್ಥವಿವರಣಂ। ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಟ್ಠಮಿತಿ ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಯಥಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಲೋಕಥೂಪಿಕಾದಿವಸೇನ ನಿಟ್ಠಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಥಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ। ಲೋಕಥೂಪಿಕಾ ನಾಮ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಮಿ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಥೂಪಿಕಸದಿಸತಾಪರಿಕಪ್ಪನೇನ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಭೂಮಿಂ ಲೋಕಥೂಪಿಕಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ತಥಾ ಅವಚನತೋ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ, ಅಞ್ಞಾ ಪಕತೀ’’ತಿ ಪಕತಿಪುರಿಸನ್ತರಾವಬೋಧೋ ಮೋಕ್ಖೋ, ಬುದ್ಧಿಆದಿಗುಣವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಸಕತ್ತನಿ ಅವಟ್ಠಾನಂ ಮೋಕ್ಖೋ, ಕಾಯವಿಪತ್ತಿಕತಿ ಜಾತಿಬನ್ಧಾನಂ ಅಪವಜ್ಜನವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತೋ ಮೋಕ್ಖೋ, ಪರೇನ ಪುರಿಸೇನ ‘‘ಸಾ ಚ ನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಯೇನ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಪಞ್ಞತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ‘‘ಯೇನಾಕಾರೇನ ನಿಟ್ಠಾ ಪಾಪುಣೀಯತೀ’’ತಿ ತೇಹಿ ಪವೇದಿತಾ, ತೇನಾಕಾರೇನ ತಸ್ಸಾ ಅಪತ್ತಬ್ಬತಾಯ ನ ನಿಯ್ಯಾತಿ। ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ‘‘ನಾಯಂ ನಿಟ್ಠಾ ಪಟಿಪದಾ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಅನತಿಕ್ಕಮನತೋ’’ತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ನಿವತ್ತತೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಾರಣವಚನಂ, ಯಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ನಿಟ್ಠಾ ಪಟಿಪದಾ ತನ್ತಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಂ।
ಜಾನಂ, ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಚ ಪುಥುವಚನವಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾನನ್ತಾ ಪಸ್ಸನ್ತಾ’’ತಿ। ಗಚ್ಛನ್ತಾದಿಸದ್ದಾನಞ್ಹಿ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಜಾನಂ ಸಭಿಕ್ಖುಕಂ ಆರಾಮಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಪವಿಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ॰ ೧೦೨೪) ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವಿಪರಿಯಾಯೋ, ಜಾನನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಾಚಂ ಅದದಮಪ್ಪಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೩೪೬; ಜಾ॰ ೧.೭.೫೫) ವಿಭತ್ತಿವಸೇನ, ಯಾಚನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ಪನ ಪುಥುವಚನವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಧಾನಂ ಜಾನನಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನನಂ ತಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠಭಾವತೋ, ದಸ್ಸನಮಪ್ಪಧಾನಂ ತಸ್ಸ ಸಂಸಯಾನುಬನ್ಧತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಕಮೋ ವುತ್ತೋ ‘‘ಜಾನಂ ಪಸ್ಸ’’ನ್ತಿ। ತೇನೇತ್ಥ ಜಾನನೇನ ದಸ್ಸನಂ ವಿಸೇಸೇತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾನಿ ಖೋ ತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನಾದೀನೀತಿ ಏಕತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯದಸ್ಸನಂ ಸೂಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಕಿಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಏಕನ್ತಸುಖೇ ಲೋಕೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ಜಾನನ್ತಿ ವಾ ತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅನುಮಾನವಿಸಯತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿಸಯತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಅಪಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಲೋಕೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾತೋ, ಉದಾಹು ಅನುಮಾನತೋ’’ತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲೋಕೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಭಾವೇನ ಪಾಕಟೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಕಟೇನ ಅತ್ಥೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠಪದೇನ ವಾ ದಸ್ಸನಂ, ತದನುಗತಞ್ಚ ಜಾನನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತದುಭಯೇನೇವ ಅತ್ಥೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾನೀತಿ ಹಿ ‘‘ಸರೀರಸಣ್ಠಾನಾದೀನೀ’’ತಿ ಸಮರಿಯಾದವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕತ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕಂ ತ’’ನ್ತಿ। ತಂ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಪದೇ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೋ, ‘‘ಕತ’’ನ್ತಿ ಚ ಏಕಂ ಪದನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ತದಯುತ್ತಂ ಸಮಾಸಸಮ್ಭವತೋ, ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪಸ್ಸ ಚ ಅವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ಏವಮೇತ್ಥ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ – ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ತದೇವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಅತ್ತನಾ ಉತ್ತರವಿರಹಿತವಚನಂ। ಪಾಟಿಹಾರಿಯಮೇವೇತ್ಥ ‘‘ಪಾಟಿಹೀರಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪರೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಉತ್ತರೇಹಿ ಸಉತ್ತರತ್ತಾ, ನ ಪಾಟಿಹೀರಕನ್ತಿ ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕಂ। ವಿರಹತ್ಥೋ ಅ-ಸದ್ದೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಹರಣವಿರಹಿತ’’ನ್ತಿ। ಸಉತ್ತರಞ್ಹಿ ವಚನಂ ತೇನ ಉತ್ತರವಚನೇನ ಪಟಿಹರೀಯತಿ ವಿಪರಿವತ್ತೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉತ್ತರವಚನಂ ಪಟಿಹರಣಂ ನಾಮ, ತತೋ ವಿರಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಏವ ನಿಯ್ಯಾನಸ್ಸ ಪಟಿಹರಣಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕ’’ನ್ತಿ।
೪೨೬. ವಿಲಾಸೋ ಇತ್ಥಿಲೀಳಾ, ಯೋ ‘‘ಸಿಙ್ಗಾರಭಾವಜಾ ಕಿರಿಯಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಆಕಪ್ಪೋ ಕೇಸಬನ್ಧವತ್ಥಗ್ಗಹಣಾದಿಆಕಾರವಿಸೇಸೋ, ವೇಸಸಂವಿಧಾನಂ ವಾ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಹಾವಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಹಾವಾತಿ ಹಿ ಚಾತುರಿಯಂ ವುಚ್ಚತಿ।
ತಯೋಅತ್ತಪಟಿಲಾಭವಣ್ಣನಾ
೪೨೮. ಆಹಿತೋ ಅಹಂಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ। ಕಥಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಓಳಾರಿಕತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಾಮಭವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಇತರಭವದ್ವಯತ್ತಭಾವತೋ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ। ರೂಪಭವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಝಾನಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ರೂಪೀಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ। ಅರೂಪಭವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಅರೂಪೀಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ। ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ತದಭಾವೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ವೋದಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ತಾಸಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಚಿತ್ತವೋದಾನಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ।
೪೨೯. ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಮುಚ್ಛೇದೇ ಸತಿ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಪಾರಿಪೂರೀ, ವೇಪುಲ್ಲಂ ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸಮುಚ್ಛೇದೇ ಪನ ಸತಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾನಮೇವ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಾ ಹಿ ಸಕಿಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಪಿ ಅಪರಿಹೀನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಏವ ಭವನ್ತಿ। ತರುಣಪೀತೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತಾ ಅಲದ್ಧಾಸೇವನಾ ದುಬ್ಬಲಪೀತಿ। ಬಲವತುಟ್ಠೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧಾಸೇವನಾ ಉಪರಿವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಥಿರತರಾ ಪೀತಿ। ಇದಾನಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ। ತಸ್ಸಾತಿ ಓವಾದಕರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ। ಏವಂ ವಿಹರತೋತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ವಿಹರಣಹೇತು, ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ ವಾ। ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಪಮೋದಪ್ಪಭವಾ ಪೀತಿ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿದ್ವಯಂ, ತಥಾ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಸತಿ, ಉಕ್ಕಂಸಗತತಾಯ ಉತ್ತಮಞಾಣಂ। ಸುಖೋ ಚ ವಿಹಾರೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧೀ ಹಿ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ‘‘ನಾಮಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸದ್ಧಿದ್ವಯಸ್ಸ ಅವಿನಾಭಾವತೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಸುಖೋ ವಿಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬವಿಹಾರೇಸೂ’’ತಿಆದಿ, ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರಾದೀಸು ಸನ್ತಪಣೀತತಾಯ ಇಮಸ್ಸೇವ ಸುಖತ್ತಾ ‘‘ಸುಖೋ ವಿಹಾರೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ ಸುಖೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಸನ್ತೋ ಪರಮಮಧುರೋ’’ತಿ।
ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತೇ ಹೀನಭಾವತೋ ಪೀತಿ ದುಬ್ಬಲಾ ಪಾಮೋಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕಾ, ಸುಭಾವಿತೇ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಪಗುಣೇ ಸಾ ಪಣೀತಾ ಬಲವಭಾವತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಿಚ್ಚಾ ಪೀತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಪಾಮೋಜ್ಜಾದಯೋ ಛಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ। ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ನಿವತ್ತತೀತಿ ದುಬ್ಬಲಪೀತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಛಸು ಧಮ್ಮೇಸು ನಿವತ್ತತಿ ಹಾಯತಿ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭವಿರಹಿತೇನ ಹಿ ಚತುಕ್ಕನಯವಿಭತ್ತೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಸಬ್ಬದಾ ಪೀತಿ ಬಲವತೀ ಏವ ಹೋತಿ, ನ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ವಿಯ ಕದಾಚಿ ದುಬ್ಬಲಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಪೀತಿ ನಿವತ್ತತಿ ತಪ್ಪಹಾನೇನೇವ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ। ‘‘ಸುಖೋ ವಿಹಾರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾಧಿ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ಚತುತ್ಥೇ’’ತಿ। ಯೇ ಪನ ‘‘ಸುಖೋ ವಿಹಾರೋ’ತಿ ಏತೇನ ಸುಖಂ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ಸನ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ‘‘ಸುಖ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತಾತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩೨; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೪೪; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೭; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೫) ಕತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ದೀಘನಿಕಾಯೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೩೨; ೩.೧೬೬, ೩೫೮) ಆಗತಂ ಅನೇಕಧಾ ದೇಸನಾನಯಮುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಇಧ ದೇಸಿತನಯಂ ನಿಯಮೇತುಂ ‘‘ಇಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸುದ್ಧ…ಪೇ॰… ಕಥಿತನ್ತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗಂ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಮೇವ ಝಾನಂ ಕಥಿತಂ। ಚತೂಹಿ…ಪೇ॰… ಕಥಿತಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಭಾವೇನ ಝಾನಾನಿ ಕಥೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಕಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಕಥಿತಾ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಥಿತಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾದಿಕಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾ ಏವ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಥಿತಾ। ಪೀತಿವೇವಚನಮೇವ ಕತ್ವಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪೀತೀನಂ ‘‘ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇಪಿ ಪೀತಿಸುಖಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪರಿಕ್ಖೋಭೇನ ನ ತತ್ಥ ಸನ್ತಪಣೀತಾನಿ, ಇಧ ಚ ಸನ್ತಪಣೀತಾನೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾ ಏವ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಗಹಿತಾ, ನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೩೨-೪೩೭. ವಿಭಾವನತ್ಥೋತಿ ಪಕಾಸನತ್ಥೋ ಸರೂಪತೋ ನಿರೂಪನತ್ಥೋ ‘‘ನ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಜಿಣ್ಣೇ …ಪೇ॰… ಅಭಿವಾದೇತಿ ವಾ ಪಚ್ಚುಟ್ಠೇತಿ ವಾ ಆಸನೇನ ವಾ ನಿಮನ್ತೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೧; ಪಾರಾ॰ ೨) ವಿಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಂ ಸೋ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಅಯಂ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ಸೋ ಏವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸರೂಪತೋ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ। ಅಯನ್ತಿ ಹಿ ಭಗವತಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭಂ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ, ಸೋತಿ ಪನ ಪರೇಹಿ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನಂ ಪರಮ್ಮುಖಭಾವೇನ। ನ ನಂ ಏವಂ ವದಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ನನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಮತ್ತಪಟಿಲಾಭಂ। ಸಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪರೇಹಿ ಚೋದಿತವಚನಪಟಿಹಾರಕಂ ಸಉತ್ತರವಚನಂ ಸಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕನ್ತಿ ಹಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ತುಚ್ಛೋತಿ ಮುಸಾ ಅಭೂತೋ। ಸೋತಿ ಮನೋಮಯೋ, ಅರೂಪೋ ವಾ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ। ಸ್ವೇವಾತಿ ಸೋ ಏವ ಓಳಾರಿಕೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಚ್ಚೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸಮಯೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಹೋತಿ। ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋತ್ವೇವ ನಿಯ್ಯಾತೇಸೀತಿ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭಸದ್ದೇನ ತಥಾ ಏವ ಪರಿಯೋಸಾಪೇಸಿ, ನ ಪನ ನಂ ‘‘ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸರೂಪತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರೂಪಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಾತಿ ರೂಪವೇದನಾದಯೋ ಏವ ಏತ್ಥ ಲೋಕೇ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ। ನಾಮಮತ್ತಮೇತನ್ತಿ ರೂಪಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಮೇತಂ ‘‘ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ। ಏವರೂಪಾ ವೋಹಾರಾತಿ ‘‘ಓಳಾರಿಕೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿಆದಿವೋಹಾರಾ। ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ನಾಮಭೂತಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತವಸೇನ। ‘‘ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ನಿಯ್ಯಾತನತ್ಥಂ।
೪೩೮. ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾತಿ ರೂಪಾದಿಕೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಮೇತಂ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತ ಸಮಯೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ವಾ। ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ ವಿನಯನತ್ಥನ್ತಿ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಞಾಪನವಸೇನ ವಿನಯನತ್ಥಾಯ। ಯೇ ತೇ ಅತೀತಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅತೀತಸಮಯೇ ಅತೀತತ್ತಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಭೂತಾ ರೂಪಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ। ತೇ ಏತರಹಿ ನತ್ಥಿ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ತತೋ ಏವ ‘‘ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಅತೀತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮಯೇ ಲಬ್ಭನತೋ। ಸೋಪೀತಿ ತದುಪಾದಾನೋ ಮೇ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋಪಿ। ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮಯೇತಿ ಅತೀತೇ ಏವ ಸಮಯೇ। ಸಚ್ಚೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಭೂತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ। ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಅನಾಗತಾನಞ್ಚೇವಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಾದಾನಭೂತಾನಂ। ತದಾ ಅಭಾವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತೀತಸಮಯೇ ಅಭಾವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ತದುಪಾದಾನಭೂತೋ ಅನಾಗತೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಚ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ತಸ್ಮಿಂ ಅತೀತ ಸಮಯೇ ಮೋಘೋ ತುಚ್ಛೋ ಮುಸಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥತೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅತ್ಥತೋ। ನಾಮಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತಮೇವ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ।
‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯೇ ತೇ ಅನಾಗತಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಏತರಹಿ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಪಿ ಮೇ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮಯೇ ಸಚ್ಚೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ತದಾ ಅಭಾವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ‘‘ಮೋಘೋ ಅತೀತೋ, ಮೋಘೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥತೋ ನಾಮಮತ್ತಮೇವ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಯೇ ಇಮೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಏತರಹಿ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾ, ತಸ್ಮಾ ಯ್ವಾಯಂ ಮೇ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ, ಸೋ ಇದಾನಿ ಸಚ್ಚೋ ಹೋತಿ। ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧುನಾ ಅಭಾವಾ ಏತರಹಿ ‘‘ಮೋಘೋ ಅತೀತೋ, ಮೋಘೋ ಅನಾಗತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥತೋ ನಾಮಮತ್ತಮೇವ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ।
೪೩೯-೪೪೩. ಸಂಸನ್ದಿತುನ್ತಿ ಸಮಾನೇತುಂ। ಗವಾತಿ ಗಾವಿತೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಖೀರಾದೀಸು ಪಞ್ಚಗೋರಸೇಸು। ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಖೀರಂ ಹೋತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಞ್ಞಿತಂ ಉಪಾದಾನವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಖೀರಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ। ನ ತಸ್ಮಿಂ…ಪೇ॰… ಗಚ್ಛತಿ ಖೀರಪಞ್ಞತ್ತಿಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಸ್ಸ ದಧಿಆದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನುಪಾದಾನತೋ। ಪಟಿನಿಯತವತ್ಥುಕಾ ಹಿ ಏತಾ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಙ್ಖಾಯತಿ ಕಥೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾ। ಅತ್ತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ನಿರುತ್ತಿ। ತಂ ತದತ್ಥಂ ನಮನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ನಾಮಂ, ತಥಾ ವೋಹರನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವೋಹಾರೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ। ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಖೀರೇ ವುತ್ತನಯಂ ದಧಿಆದೀಸುಪಿ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಅತಿದಿಸತಿ।
ಸಮನುಜಾನನಮತ್ತಕಾನೀತಿ ‘‘ಇದಂ ಖೀರಂ, ಇದಂ ದಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಾದಿಸೇಸು ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪವಿಸೇಸೇಸು ಲೋಕೇ ಪರಮ್ಪರಾಗತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಮನುಜಾನನಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠಂ ರೂಪಾದಿಖನ್ಧಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಓಳಾರಿಕೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಮನೋಮಯೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅರೂಪೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಸಮನುಜಾನನಮತ್ತಕಾನಿ, ನ ಚ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತೋ ಉಪಾದಾನತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಿರುತ್ತಿಮತ್ತಕಾನೀತಿ ಸದ್ದನಿರುತ್ತಿಯಾ ಗಹಣೂಪಾಯಮತ್ತಕಾನಿ। ‘‘ಸತ್ತೋ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಸದ್ದಗ್ಗಹಣುತ್ತರಕಾಲಂ ತದನುವಿದ್ಧಪಣ್ಣತ್ತಿಗ್ಗಹಣಮುಖೇನೇವ ತದತ್ಥಾವಬೋಧೋ। ತಥಾ ಚಾಹು –
‘‘ಪಠಮಂ
ನಾಮಂ ತತಿಯಚಿತ್ತೇನ, ಅತ್ಥಂ ಚತುತ್ಥಚೇತಸಾ’’ತಿ॥ (ಮಣಿಸಾರಮಞ್ಜುಸಾಟೀಕಾಯಂ ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹವಿಭಾಗೇಪಿ)।
ವಚನಪಥಮತ್ತಕಾನೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ನಿರುತ್ತಿಯೇವ ಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಮಾಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ವಚನಪಥೋ। ವೋಹಾರಮತ್ತಕಾನೀತಿ ತಥಾ ತಥಾ ವೋಹಾರಮತ್ತಕಾನಿ। ನಾಮಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಕಾನೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪರಿಯಾಯೋ, ತಂತಂನಾಮಪಞ್ಞಾಪನಮತ್ತಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಮೇತನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪೋಸೋ’’ತಿ ವಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವೋಹಾರಮತ್ತಕಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಞ್ಞೋತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿವಿತ್ತೋ।
ಯಜ್ಜೇವಂ ಕಸ್ಮಾ ಚೇಸಾ ಬುದ್ಧೇಹಿಪಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸೋಧೇನ್ತೋ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ವೋಹಾರಸ್ಸ ಕಥನಂ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ। ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಥನಂ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ। ಪರಮತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಕಥಾಭಾವತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕಥಾಪಿ ‘‘ಪರಮತ್ಥಕಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೋಯೇವ ಹಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚೋ, ದುಕ್ಖೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮೋ।
‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ, ದುಕ್ಖಾನತ್ತಾ ಚ ಸಙ್ಖತಾ।
ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚೇವ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅನತ್ತಾ ಇತಿ ನಿಚ್ಛಯಾ’’ ತಿ॥ (ಪರಿ॰ ೨೫೭) –
ವಚನತೋ ಪನೇಸ ‘‘ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಖನ್ಧಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪನ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಯ ಪರಮತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ, ಆಸನ್ನತರಾ ಚ, ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಯೋ ವಿಯ ನ ದೂರೇ ‘‘ಪರಮತ್ಥಕಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಖನ್ಧಾದಿಸೀಸೇನ ವಾ ತದುಪಾದಾನಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಏವ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನನು ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಮುಖೇನೇವ ದೇಸನಮಾರೋಹನ್ತಿ, ನ ಪರಮತ್ಥಮುಖೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದೇಸನಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾವ ಸಿಯಾತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ಕಥೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ಕಥಾವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ನ ಚ ಸದ್ದೋ ಕೇನಚಿ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ।
ಕಸ್ಮಾ ಚೇವಂ ದುಬ್ಬಿಧಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಥಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಕಾರಣವಿಭಾವನೇನ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥಂ ವಿಜಾನಿತುಂ ಚತುಸಚ್ಚಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯಾತುಂ ಅರಹತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಜಯಗ್ಗಾಹಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಾಯ ಏವ ಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ, ಅರಿಯಸಚ್ಚಕಥಾ ಚ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ ದೇಸನಾ, ತಸ್ಮಾ ವಿನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಆದಿತೋ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೋಪಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಆದಿತೋವ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ಹಿ ವದನ್ತೋ ಪರತೋ ಪರಮತ್ಥಕಥಮ್ಪಿ ಕಥೇತೀತಿ ದೀಪೇತಿ, ಇತರತ್ಥ ಪನ ‘‘ಆದಿತೋವ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ಅವದನ್ತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಪೀತಿ। ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಥಾದ್ವಯಕಥನೇ ಪರಿಯಾಯನ್ತರಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಬೋಧೇತ್ವಾತಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ತಥಾ ತಥಾ ದೇಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಜಾನಾಪೇತ್ವಾ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾಪುಬ್ಬಿಕಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ, ಕತ್ಥಚಿ ಪರಮತ್ಥಕಥಾಪುಬ್ಬಿಕಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ, ಇತಿ ವಿನೇಯ್ಯದಮ್ಮಕುಸಲಸ್ಸ ಸತ್ಥು ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತಥಾ ತಥಾ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪನ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಏವ ಸಮ್ಮುತಿಮನುವತ್ತತಿ, ಸಮ್ಮುತಿಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋಯೇವ ಧಮ್ಮತಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ನಂ ತತ್ಥ ಅಭಿನಿವೇಸಾತಿಧಾವನಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಜನಪದನಿರುತ್ತಿಂ ನಾಭಿನಿವಿಸೇಯ್ಯ, ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೩೯-೪೪೩)।
ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾಕಥನಂ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಬುದ್ಧಾನಮಾಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ತಂ ಕಾರಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಕತಿಯಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಲೂಖಾಕಾರಾತಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಮನಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನವಸೇನ ಲೂಖಸದಿಸಾ। ನನು ಚ ಸಮ್ಮುತಿ ನಾಮ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಅಭೂತಾ, ತಂ ಕಥಂ ಬುದ್ಧಾ ಕಥೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಚ್ಚಮೇವಾತಿ ತಥಮೇವ ಸಭಾವಮೇವಾತಿ ಸಮ್ಮುತಿಭಾವೇನ ತಂಸಭಾವಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಮುಸಾವಾ’’ತಿ। ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ಪನ ಸಚ್ಚಾದಿಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ।
ಕೋ ಪನಿಮೇಸಂ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ? ಯಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನೇ, ಬುದ್ಧಿಯಾ ವಾ ಅವಯವವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ಕತೇ ನ ತಂಸಞ್ಞಾ, ಸೋ ಘಟಪಟಾದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಸಮ್ಮುತಿ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಪರಮತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಭಾವೇ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಮುತಿ ಚ ಸಚ್ಚಸಭಾವಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸೀತಿ ನಾನಾದೇಸಭಾಸಾಕುಸಲೋ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಮತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಕೋ ಆಚರಿಯೋ ವಿಯ ನಾನಾವಿಧಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಕುಸಲೋ ಭಗವಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ದುವೇಯೇವ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಸರೂಪತೋ, ಪರಿಮಾಣತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಂ ಪರಮತ್ಥಞ್ಚ, ತತಿಯಂ ನೂಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ವದತಂ ವರೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವದನ್ತಾನಂ ವರೋ। ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಮತ್ತಸಿದ್ಧಾ ಸಮ್ಮುತಿ। ಪರಮೋ ಉತ್ತಮೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವೋ ಪರಮತ್ಥೋ।
ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಸಚ್ಚಸಭಾವಂ ಸಹ ಕಾರಣೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಕೇತವಚನ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಕೇತವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭೂತಲಕ್ಖಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥವಚನಂ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣನ್ತಿ ಹಿ ಸಙ್ಕೇತವಚನಸ್ಸ ಸಚ್ಚಭಾವೇ ಕಾರಣದಸ್ಸನಂ, ಲೋಕಸಿದ್ಧಾ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಙ್ಕೇತವಚನಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತಾಯ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿಸಂವಾದನಾಭಾವತೋ ಸಙ್ಕೇತವಚನಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಭೂತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಚ ಪರಮತ್ಥವಚನಸ್ಸ ಸಚ್ಚಭಾವೇ ಕಾರಣದಸ್ಸನಂ। ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಯೋ ಭೂತೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಸಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಙ್ಗನಂ ಞಾಪನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಾಥಾವತೋ ಅವಿಸಂವಾದನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಪರಮತ್ಥವಚನಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನಙ್ಗಣಸುತ್ತಟೀಕಾಯಂ ಪನ ಆಚರಿಯೇನೇವ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನೇನ ಪದಮುಲ್ಲಿಙ್ಗೇತ್ವಾ ‘‘ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣಾತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನತೋ। ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ। ಭೂತಕಾರಣಾತಿ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ –
‘‘ತಸ್ಮಾ ವೋಹರಕುಸಲಸ್ಸ, ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ।
ಸಮ್ಮುತಿಂ ವೋಹರನ್ತಸ್ಸ, ಮುಸಾವಾದೋ ನ ಜಾಯತೀ’’ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೫೭; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೭೦; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೪) –
ಅಯಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಾತಿ ಸಚ್ಚಸ್ಸ ದುವಿಧತ್ತಾ, ಸಙ್ಕೇತವಚನಸ್ಸ ವಾ ಸಚ್ಚಭಾವತೋ। ಸಮ್ಮುತಿಂ ವೋಹರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಮುಸಾವಾದೋ ನಾಮ ನ ಜಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ ‘‘ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ಪುಗ್ಗಲ ಕಥಂ ಕಥೇತಿ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪದೀಪನತ್ಥಂ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದೀಪನತ್ಥಂ, ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರದೀಪನತ್ಥಂ, ಆನನ್ತರಿಯದೀಪನತ್ಥಂ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರದೀಪನತ್ಥಂ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸದೀಪನತ್ಥಂ, ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿದೀಪನತ್ಥಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಅಪ್ಪಹಾನತ್ಥಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೫೭; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೭೦; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೪; ಕಥಾ॰ ಅನುಟೀ॰ ೧) ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಕಾರಣಮ್ಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಯದಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತೋಪಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ವದತಿ, ಏವಞ್ಚೇತ್ಥ ಕೋ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೇಹಿ ವಿಸೇಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾಹೀ’’ತಿಆದಿ, ಅಯಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೋ ಅಪ್ಪಹೀನಪರಾಮಾಸತ್ತಾ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ವೋಹರತಿ। ತಥಾಗತೋ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನಪರಾಮಾಸತ್ತಾ ಅಪರಾಮಸನ್ತೋವ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಹಿ ವಿನಾ ಲೋಕಿಯೋ ಅತ್ಥೋ ಲೋಕೇನ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ತಸ್ಮಾ ತಾಹಿ ತಂ ವೋಹರತಿ। ತಥಾ ವೋಹರನ್ತೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ ದೇಸನಂ ವಿನಿವಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾಯ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾಯ ವಟ್ಟಕಥಾಯ ವಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ವಿವೇಚೇತ್ವಾ। ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸೀತಿ ‘‘ಅಪರಾಮಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ತಣ್ಹಾಮಾನಪರಾಮಾಸಪ್ಪಹಾನಕಿತ್ತನೇನ ತಪ್ಪಹಾಯಕಅರಹತ್ತಸಙ್ಖಾತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇಸಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ನ ವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಮಸುಖುಮಗಮ್ಭೀರದುರನುಬೋಧತ್ಥಪರಿದೀಪನಾಯ ಸುವಿಮಲವಿಪುಲಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಜನನಾಯ ಸಾಧುವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ಲೀನತ್ಥಪಕಾಸನಿಯಾ ಪೋಟ್ಠಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪಕಾಸನಾ।
ಪೋಟ್ಠಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।