೧೦. ಸುಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಸುಭಮಾಣವಕವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೪೪೪. ಏವಂ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ…ಪೇ॰… ಸಾವತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಸುಭಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೇನ ‘‘ಅಚಿರ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಚಿರಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಪೋಟ್ಠಪಾದಸುತ್ತೇ ‘‘ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕ ತಂ ಭಾಸಿತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ಅಚಿರಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅಚಿರಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಯಥಾ ‘‘ಅಚಿರಪಕ್ಕನ್ತೋ, ಮಾಸಜಾತೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಅಚಿರಪರಿನಿಬ್ಬುತೇತಿ ಚ ಸತ್ಥು ಪರಿನಿಬ್ಬುತಭಾವಸ್ಸ ಚಿರಕಾಲತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಆಸನ್ನತಾಮತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಯಾವ ಜೇಟ್ಠಪುಣ್ಣಮೀ, ತಾವ ಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮಾಸಮತ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮತ್ತಸದ್ದೇನ ಪನ ತಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣತಂ ಜೋತೇತಿ। ತುದಿಸಞ್ಞಿತೋ ಗಾಮೋ ನಿವಾಸೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತೋದೇಯ್ಯೋ। ತಂ ಪನೇಸ ಯಸ್ಮಾ ಸೋಣದಣ್ಡೋ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦೦) ವಿಯ ಚಮ್ಪಂ, ಕೂಟದನ್ತೋ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೨೩) ವಿಯ ಚ ಖಾಣುಮತಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿತ್ತಾ’’ತಿ, ಇಸ್ಸರಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ರಞ್ಞೋ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲಸ್ಸ ಪುರೋಹಿತಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ಪುತ್ತಮ್ಪಿ ಆಹಾತಿ ಸುಭಂ ಮಾಣವಮ್ಪಿ ಓವದನ್ತೋ ಆಹ।
ಅಞ್ಜನಾನನ್ತಿ ಅಕ್ಖಿಅಞ್ಜನತ್ಥಾಯ ಘಂಸಿತಅಞ್ಜನಾನಂ। ವಮ್ಮಿಕಾನನ್ತಿ ಕಿಮಿಸಮಾಹಟವಮ್ಮಿಕಾನಂ ಸಞ್ಚಯಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಧೂನನ್ತಿ ಮಕ್ಖಿಕಮಧೂನಂ। ಸಮಾಹಾರನ್ತಿ ಮಕರನ್ದಸನ್ನಿಚಯಂ। ಪಣ್ಡಿತೋ ಘರಮಾವಸೇತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪತರಪ್ಪತರೇಪಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಭೋಗಾ ಖೀಯನ್ತಿ, ಅಪ್ಪತರಪ್ಪತರೇಪಿ ಚ ಸಞ್ಚಿಯಮಾನೇ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಮುಪಮತ್ತಯಂ ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕೋ
ಅದಾನಮೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪನಹೇತು ಲೋಭಾಭಿಭೂತತಾಯ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಘರೇ ಸುನಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಲೋಭವಸಿಕಸ್ಸ ಹಿ ದುಗ್ಗತಿ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ ಅತಿವಿಯ ಪಿಯಾಯತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಸನ್ನಿವಾಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ (ಜಾ॰ ೧.೨.೧೭೪)। ನಿಕ್ಖನ್ತೇತಿ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಬಹಿ ನಿಗ್ಗತೇ। ಸುಭಂ ಮಾಣವಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮೋ ಏಕಕೋವ ಭಗವಾ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ। ಭುಕ್ಕಾರನ್ತಿ ‘‘ಭು ಭೂ’’ತಿ ಸುನಖಸದ್ದಕರಣಂ। ‘‘ಭೋ ಭೋ’’ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮುದಾಚಾರೇನ ಪರಿಭವಿತ್ವಾ ಪರಿಭವನಹೇತು। ‘‘ಭೋವಾದಿ ನಾಮ ಸೋ ಹೋತಿ, ಸಚೇ ಹೋತಿ ಸಕಿಞ್ಚನೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೯೬; ಸು॰ ನಿ॰ ೬೨೫) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ನನು ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಅದಾನಮೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಸುನಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ, ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಮಂ ‘ಭೋ ಭೋ’ತಿ ಪರಿಭವಿತ್ವಾ ಸುನಖೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ವದತೀತಿ? ತಥಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ತದುಭಯಸಾಧಾರಣಫಲತ್ತಾ। ಆನಿಸಂಸಫಲಞ್ಹಿ ಸಾಧಾರಣಕಮ್ಮೇನಪಿ ಜಾತಂ, ನ ವಿಪಾಕಫಲಂ ವಿಯ ಏಕಕಮ್ಮೇನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅವೀಚಿಂ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ ಕತೋಕಾಸಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಬಾಹಿತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವತೋ। ‘‘ಜಾನಾತಿ ಮಂ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹುತ್ವಾ। ಉದ್ಧನನ್ತರೇತಿ ಚುಲ್ಲಿಕನ್ತರೇ। ನನ್ತಿ ಸುನಖಂ।
ತಂ ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಭಗವತಾ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣಂ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಚಾರಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪರಿಹಾಪಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯ, ತಥಾ ಪಿತರಂ ಉಕ್ಕಂಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಮುಖಾರುಳ್ಹನ್ತಿ ಸಯಂಪಟಿಭಾನವಸೇನ ಮುಖಮಾರುಳ್ಹಂ। ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ‘‘ಸುತಮೇತಂ ಭೋ ಗೋತಮ ಮಯ್ಹಂ ಪಿತಾ ಸುನಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕಿಮಿದಂ ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಅಸಚ್ಚಂ ವಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ತಥೇವ ವತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸುನಖಸ್ಸ ವುತ್ತಂ, ತಥೇವ ವತ್ವಾ। ಅವಿಸಂವಾದನತ್ಥನ್ತಿ ಸಚ್ಚಾಪನತ್ಥಂ, ‘‘ತೋದೇಯ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸುನಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನೇನ ಅತ್ತನೋ ಅವಿಸಂವಾದಿಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪೋದಕನ್ತಿ ಅಪ್ಪಕೇನ ಉದಕೇನ ಸಮ್ಪಾದಿತಂ। ಮಧುಪಾಯಾಸನ್ತಿ ಸಾದುರಸಂ, ಮಧುಯೋಜಿತಂ ವಾ ಪಾಯಾಸಂ। ತಥಾ ಅಕಾಸಿ, ಯಥಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇಸೀತಿ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಸೋ ಸುನಖೋ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ, ನ ಜಾತಿಸ್ಸರತಾಯ। ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭುಕ್ಕರಣಂ ಪನ ಪುರಿಮಜಾತಿಸಿದ್ಧವಾಸನಾವಸೇನಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೪೪) ಏವಂ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಉಪರಿಪಣ್ಣಾಸಕೇ ಪನ ಚೂಳಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸುನಖೋ ‘ಞಾತೋಮ್ಹಿ ಇಮಿನಾ’ತಿ ರೋದಿತ್ವಾ ‘ಹುಂ
‘‘ಭವಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಭಗವತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ। ಅಙ್ಗವಿಜ್ಜಾಪಾಠಕೋ ಕಿರೇಸ। ತೇನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ ‘‘ಇಮಂ ಧಮ್ಮಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ತತೋ ಸೋ ಚುದ್ದಸ ಪಞ್ಹೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚುದ್ದಸ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಚುದ್ದಸ ಪಞ್ಹೇತಿ ‘‘ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಹಿ ಭೋ ಗೋತಮ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಪ್ಪಾಯುಕಾ, ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ದೀಘಾಯುಕಾ। ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಬವ್ಹಾಬಾಧಾ, ಅಪ್ಪಾಬಾಧಾ। ದುಬ್ಬಣ್ಣಾ, ವಣ್ಣವನ್ತೋ। ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖಾ, ಮಹೇಸಕ್ಖಾ। ಅಪ್ಪಭೋಗಾ, ಮಹಾಭೋಗಾ। ನೀಚಕುಲೀನಾ, ಉಚ್ಚಾಕುಲೀನಾ। ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ದುಪ್ಪಞ್ಞಾ, ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ। ಕೋ ನು ಖೋ ಭೋ ಗೋತಮ ಹೇತು ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಂಯೇವ ಸತಂ ಮನುಸ್ಸಭೂತಾನಂ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಹೀನಪಣೀತತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೮೯) ಇಮೇ ಚೂಳಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ ಆಗತೇ ಚುದ್ದಸ ಪಞ್ಹೇ। ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ ಮಾಣವ ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೮೯) ಸಙ್ಖೇಪತೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಭಗವನ್ತಂ ಸರಣಂ ಗತೋ। ಅಙ್ಗಸುಭತಾಯ ‘‘ಸುಭೋ’’ ತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಮಾಣವೋತಿ ಪನ ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇಪಿ ತರುಣವೋಹಾರೇನ ನಂ ವೋಹರತಿ। ಅತ್ತನೋ ಭೋಗಗಾಮತೋತಿ ತುದಿಗಾಮತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಙ್ಖಣಿಕಂ ವಸತಿ। ತೇನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೪೪೫. ‘‘ಏಕಾ ಚ ಮೇ ಕಙ್ಖಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪರಿ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪಗೇವ ತೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಾಣವಕನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಮಾಣವಂ ‘‘ಏಕಪುತ್ತಕೋ, (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೯೬, ೩೫೩; ಪಾರಾ॰ ೨೬) ಪಿಯಪುತ್ತಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಖುದ್ದಕತ್ಥೇ ಪವತ್ತನತೋ। ವಿಸಭಾಗವೇದನಾತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾ। ಸಾ ಹಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸುಖವೇದನಾಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ‘‘ವಿಸಭಾಗವೇದನಾ’’ತಿ ಚ ಕಾಯಂ ಗಾಳ್ಹಾ ಹುತ್ವಾ ಬಾಧನತೋ ಪೀಳನತೋ ‘‘ಆಬಾಧೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೀದಿಸಾ ಪನ ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾ ಏಕದೇಸೇ’’ತಿಆದಿ। ಏಕದೇಸೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಸರೀರೇಕದೇಸೇ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾಪಿ ಅಪರಿವತ್ತಿಭಾವಕರಣತೋ ಅಯಪಟ್ಟೇನ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವಿಯ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಇಮಿನಾ ಬಲವರೋಗೋ ಆಬಾಧೋ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಕರೋತಿ ಅಸುಖಜೀವಿತಾವಹೋ, ಇಮಿನಾ ದುಬ್ಬಲೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋ ರೋಗೋ ಆತಙ್ಕೋ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಯನನಿಸಜ್ಜಾದಿತೋ ಗರುಕನ್ತಿ ಭಾರಿಯಂ ಅಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಕಂ। ಗಿಲಾನಸ್ಸೇವ ಕಾಯೇ ಬಲಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಲಹುಟ್ಠಾನೇನ ಚೇತ್ಥ ಗೇಲಞ್ಞಾಭಾವೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ। ಹೇಟ್ಠಾ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಅಫಾಸುವಿಹಾರಾಭಾವಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾಪಿ ಇದಾನಿ ಪುನ ಫಾಸುವಿಹಾರಭಾವಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ತೇನ ಸವಿಸೇಸೋ ಏತ್ಥ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಅಸತಿಪಿ ಹಿ ಅತಿಸಯತ್ಥಜೋತನೇ ಸದ್ದೇ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ ಅತಿಸಯತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೇವ ಯಥಾ ‘‘ಅಭಿರೂಪಸ್ಸ ಕಞ್ಞಾ ದಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗಮನಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪುರಿಮಂ ಆಣಾಪನವಚನಂ, ಇದಂ ಪನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾಕಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅಯಮಿಮೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಥಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ।
೪೪೭. ಕಾಲೋ ಸಮಯೋ ನಾಮ ತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀ, ಅತ್ಥತೋ ಪನೇಸ ತಜ್ಜಂ ಸರೀರಬಲಞ್ಚೇವ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪರಿಸ್ಸಯಾಭಾವೋ ಚ। ಉಪಾದಾನಂ ನಾಮ ಞಾಣೇನ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಸ್ವೇ ಗಮನಕಾಲೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಲಂ, ‘‘ಕಾಯೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮಯಞ್ಚ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ। ಫರಿಸ್ಸತೀತಿ ಫರಣವಸೇನ ಠಸ್ಸತಿ।
೪೪೮. ಚೇತಿಯರಟ್ಠೇತಿ ಚೇತಿರಟ್ಠೇ। ಯ-ಕಾರೇನ ಹಿ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಚೇತಿರಟ್ಠತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಿಸುಂಯೇವೇಕಂ ರಟ್ಠ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಮರಣಂ ನಾಮ ತಾದಿಸಾನಂ ದಸಬಲಾನಂ ರೋಗವಸೇನೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ರೋಗೇನ ತಂ ಜಾತಂ, ತಸ್ಸ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ, ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ, ಮರಣಹೇತುಕಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪಪುಚ್ಛಾ, ತಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತಾಪಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲೋಕಸಾಧಾರಣತಾ, ತಥಾ ಮರಣಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕರಣತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಮರಣಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಂ ಸಮ್ಮೋದನೀಯಂ ಕಥಂ ಕಥೇಸೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭೋ ಆನನ್ದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ರೋಗಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ಕಿಂ ಭಗವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣಂ, ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪಂ, ‘‘ಸತ್ಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲೋಕಸಾಧಾರಣತಂ, ‘‘ಏಕಾ ದಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮರಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಕರಣತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಹಾಜಾನೀತಿ ಮಹಾಹಾನಿ। ಯತ್ರಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ತೇನ ಕೋ ದಾನಿ ಅಞ್ಞೋ ಮರಣಾ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇದಾನೀತಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ। ಲಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಲಜ್ಜಾ ವಿಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ವಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಪೀತ…ಪೇ॰… ದತ್ವಾ’’ತಿ।
ಹುತ್ವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ಸನ್ತಿಕಾವಚರಭಾವಸ್ಸ ವಿಸೇಸನತೋ। ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ವಿಯ ನ ರನ್ಧಗವೇಸೀ, ಉತ್ತರಮಾಣವೋ ವಿಯ ಚ ನ ವೀಮಂಸನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಅಪಿ ತು ಖಲು ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ತಿಕಾವಚರೋತಿ ಹಿ ವಿಸೇಸೇತಿ। ನ ರನ್ಧಗವೇಸೀತಿ ನ ಛಿದ್ದಗವೇಸೀ। ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವಿಮೋಕ್ಖುಪಾಯೇಸು ನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇಸು। ಧರನ್ತೀತಿ ಅಧುನಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೪೯. ಅತ್ಥತೋ ಪಯುತ್ತತಾಯ ಸದ್ದಪಯೋಗಸ್ಸ ಸದ್ದಪಬನ್ಧಲಕ್ಖಣಾನಿ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ತದತ್ಥಭೂತೇಹಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಸಙ್ಖಿತ್ತೇನ ಕಥಿತನ್ತಿ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಖೋ ಮಾಣವ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಗಣನತೋ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಕಥಿತಂ। ‘‘ಕತಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾಯೇವ, ನ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಮಾಣವಸ್ಸೇವ ಹಿ ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ, ನ ಥೇರಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಾಣವೋ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾಯೇವ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ। ಇಧ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ತದೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಮಾಣತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ। ತದಾ ಪವತ್ತಮಾನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಮಾರೋಪಿಂಸು। ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾಭಾವೇ ಪನಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸೇವ ವಚನತಾ ಸಿಯಾ।
ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧವಣ್ಣನಾ
೪೫೦-೪೫೩. ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪದತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಕಾರೀ ಇತಿಸದ್ದೋ ಲುತ್ತೋ, ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ವಿಯ ಸದ್ದನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ, ಯಥಾರುತೋ ಚ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದ್ಯತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ, ತೇನ ‘‘ಅರಿಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪತಿಟ್ಠಪೇಸೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಸು ದಸ್ಸಿತೇಸೂ’’ತಿ, ತೇಸು ತೀಸು ಖನ್ಧೇಸು ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವತಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೪) ದೇಸಿತನಯೇನೇವ, ತೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಾಸನೇ ನ ಸೀಲಮೇವ ಸಾರೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಾರೇ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಂ ಸೀಲಂ ಸಾರೋ ಏವ ನ ಹೋತಿ ಸಾರವತೋ ಮಹತೋ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಪಟಿಕಟ್ಠಾನಿಕತ್ತಾ ‘‘ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಝಾನಾದಿಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಅಧಿಗನ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಮತ್ತಂ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ತೇಸಮಸಮ್ಭವತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩, ೧೯೨; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೨) ಅಥ ವಾ ಸಾಸನೇ ನ ಸೀಲಮೇವ ಸಾರೋತಿ ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಾಸನೇ ಮಗ್ಗಫಲಸೀಲಸಙ್ಖಾತಂ ಲೋಕುತ್ತರಸೀಲಮ್ಪಿ ಸಾರಮೇವ, ತಥಾಪಿ ನ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಏವ ಸಾರೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಸಾರೋ ಏವಾತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಯಥಾಪಯುತ್ತೇನ ಏವಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪುರಿಮೋಯೇವ ಪನತ್ಥೋ ಯುತ್ತತರೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತೋ ಉತ್ತರೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಸೇಸಖನ್ಧದ್ವಯಂ।
ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧವಣ್ಣನಾ
೪೫೪. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಥೇರೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಪುಟ್ಠೋಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದಿಕೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ, ನನು ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಞ್ಞಂ ಪುಟ್ಠೋ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ಅಮ್ಬಂ ಪುಟ್ಠೋ ಲಬುಜಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಈದಿಸೀ ಚೋದನಾ ಇಧ ಅನೋಕಾಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಥಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಆರಭೀ’’ತಿ ಆಹ, ತೇನೇತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದಯೋಪಿ ಸಮಾಧಿಉಪಕಾರಕತಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಪಕ್ಖಿಕಭಾವೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇ ತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದಯೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನದೇಸನಾನನ್ತರಂ ಅಭಿಞ್ಞಾದೇಸನಾಯ ಅವಸರೋತಿ ಕತ್ವಾ ರೂಪಜ್ಝಾನಾನೇವ ಆಗತಾನಿ, ನ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ। ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಪಾದಿಕಾ ಹಿ ಸಪರಿಭಣ್ಡಾ ಛಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಯೋ ‘‘ಆನೇತ್ವಾ ಪನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ, ವುತ್ತನಯೇನ ದೇಸಿತಾನೇವ ಕತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣಕೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮೇವ ಹಿ ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ‘‘ಅರೂಪಜ್ಝಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೪೭೧-೪೮೦. ನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಮತ್ತಕೇನೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಠಾನಾಠಾನಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಏವಸದ್ದಸ್ಸಾನುರೂಪಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ‘‘ನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅರಿಯೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಅರಿಯಸದ್ದೋ ಸುದ್ಧಮತ್ತಪರಿಯಾಯೋವ, ನ ಲೋಕುತ್ತರಪರಿಯಾಯೋ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ತಥಾ ಅರಿಯೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಇತೋತಿ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧತೋ, ಸೋ ಚ ಉಕ್ಕಟ್ಠತೋ ಅರಹತ್ತಫಲಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಹತ್ತಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ವಿನಾಪಿ ಹಿ ಅರಹತ್ತೇ ಅಧಿಗತೇ ‘‘ನತ್ಥೇವ ಉತ್ತರಿಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಯದತ್ಥಂ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಇಧ ಪನ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಯೋಪಿ ಆಗತಾಯೇವ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।
ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಮಸುಖುಮಗಮ್ಭೀರದುರನುಬೋಧತ್ಥಪರಿದೀಪನಾಯ ಸುವಿಮಲವಿಪುಲಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಜನನಾಯ ಸಾಧುವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ಲೀನತ್ಥಪಕಾಸನಿಯಾ ಸುಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪಕಾಸನಾ।
ಸುಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।