೧೧. ಕೇವಟ್ಟಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಕೇವಟ್ಟಗಹಪತಿಪುತ್ತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೪೮೧. ಏವಂ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ…ಪೇ॰… ನಾಳನ್ದಾಯನ್ತಿ ಕೇವಟ್ಟಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಪಾವಾರಿಕಸ್ಸಾತಿ ಏವಂನಾಮಕಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಿನೋ। ಅಮ್ಬವನೇತಿ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖಬಹುಲೇ ಉಪವನೇ। ತಂ ಕಿರ ಸೋ ಸೇಟ್ಠಿ ಭಗವತೋ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಕುಟಿಮಣ್ಡಪಾದೀನಿ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಸಮ್ಪನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತೇಸಿ, ಪುರಿಮವೋಹಾರೇನ ಪನೇಸ ವಿಹಾರೋ ‘‘ಪಾವಾರಿಕಮ್ಬವನ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಕೇವಟ್ಟೋ’’ ತಿದಂ ನಾಮಮತ್ತಂ। ‘‘ಕೇವಟ್ಟೇಹಿ ಸಂರಕ್ಖಿತತ್ತಾ, ತೇಸಂ ವಾ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಗಹಪತಿಪುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಞ್ಚೇಸ ತದಾ ಗಹಪತಿಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ, ಪಿತು ಪನಸ್ಸ ಅಚಿರಕಾಲಕತತಾಯ ಪುರಿಮಸಮಞ್ಞಾಯ ‘‘ಗಹಪತಿಪುತ್ತೋ’’ತ್ವೇವ ವೋಹರೀಯತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗಹಪತಿಮಹಾಸಾಲೋ’’ತಿ, ಮಹಾವಿಭವತಾಯ ಮಹಾಸಾರೋ ಗಹಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಪನ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಸಾಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಪಲಿಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಚೂಳನಿ॰ ೧೫; ಮಿ॰ ಪ॰ ೬.೩.೭; ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩.೧೦೨) ಸದ್ಧೋ ಪಸನ್ನೋತಿ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಸದ್ಧಾವಸೇನ ರತನತ್ತಯಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತತೋಯೇವ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಸನ್ನೋ। ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲಸದ್ಧಾಯ ವಾ ಸದ್ಧೋ, ರತನತ್ತಯಪ್ಪಸಾದಬಹುಲತಾಯ ಪಸನ್ನೋ। ಸದ್ಧಾಧಿಕತ್ತಾಯೇವಾತಿ ತಥಾಚಿನ್ತಾಯ ಹೇತುವಚನಂ, ಸದ್ಧಾಧಿಕೋ ಹಿ ಉಮ್ಮಾದಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ।
ಸಮಿದ್ಧಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಇದ್ಧಾ, ವಿಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಾ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಾ, ಆಕಿಣ್ಣಾ ಬಹೂ ಮನುಸ್ಸಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಂಸಕೂಟೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏಹಿ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸಂ, ಅನುಮಾಸಂ, ಅನುಸಂವಚ್ಛರಂ ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಸಾದಾಯ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಣಾಪನಮೇವ ಸಮಾದಿಸನಂ, ತಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಠಪನಂ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಠಾನನ್ತರೇ ಠಪೇತೂ’’ತಿ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಪಕತಿಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಉತ್ತರಿತರಾನಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಾನಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಝಾಯೀನಂ, ಅರಿಯಾನಞ್ಚ। ಧಮ್ಮತೋತಿ ಅಧಿಗಮಧಮ್ಮತೋ, ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮತೋತಿ ‘‘ದಸಕುಸಲಸಙ್ಖಾತತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮತೋತಿ ಪಕತಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮತೋ। ಪಜ್ಜಲಿತಪದೀಪೋತಿ ಪಜ್ಜಲನ್ತಪದೀಪೋ। ತೇಲಸ್ನೇಹನ್ತಿ ತೇಲಸೇಚನಂ। ರಾಜಗಹಸೇಟ್ಠಿವತ್ಥುಸ್ಮಿನ್ತಿ ರಾಜಗಹಸೇಟ್ಠಿನೋ ಚನ್ದನಪತ್ತದಾನವತ್ಥುಮ್ಹಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೫೨)। ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಸೀತಿ ‘‘ನ ಭಿಕ್ಖವೇ ಗಿಹೀನಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ। ಯೋ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೫೨) ವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಂ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ।
೪೮೨. ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ಅಚಾವನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ಗುಣವಿನಾಸನೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೀಲಭೇದ’’ನ್ತಿಆದಿ। ವಿಸಹನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ನಿವಾರಿತಟ್ಠಾನೇ ಉಸ್ಸಹನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣನ್ತರೇನಾಯಂ ಉಸ್ಸಹನ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸ್ಸಾಸಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ವಡ್ಢೇತ್ವಾತಿ ಚ ಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ, ವಿಭೂತಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯವಣ್ಣನಾ
೪೮೩-೪. ಆದೀನವನ್ತಿ ದೋಸಂ। ಕಥಂ ತೇನ ಕತಾ, ಕತ್ಥ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಕೇನಾತಿ ಗನ್ಧಾರೇನ ನಾಮ ಇಸಿನಾವ। ಏವಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸಂಸನ್ದತೀತಿ। ಗನ್ಧಾರೀ ನಾಮೇಸಾ ವಿಜ್ಜಾ ಚೂಳಗನ್ಧಾರೀ, ಮಹಾಗನ್ಧಾರೀತಿ ದುವಿಧಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಚೂಳಗನ್ಧಾರೀ ನಾಮ ತಿವಸ್ಸತೋ ಓರಂ ಮತಸತ್ತಾನಂ ಉಪಪನ್ನಟ್ಠಾನಜಾನನಾ ವಿಜ್ಜಾ। ವಙ್ಗೀಸವತ್ಥು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೨೨೦; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೨೧೨) ಚೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ। ಮಹಾಗನ್ಧಾರೀ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಚೇವ ಜಾನನಾ, ತದುತ್ತರಿ ಚ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾಧಿಕಾ ವಿಜ್ಜಾ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹೇಸಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ। ತಸ್ಸಾ ಕಿರ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಾಧಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಾದಿಸೇ ದೇಸೇ, ಕಾಲೇ ಚ ಮನ್ತಂ ಪರಿಜಪ್ಪೇತ್ವಾ ಬಹುಧಾಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಹತ್ಥಿಆದೀನಿಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅದಸ್ಸನೀಯೋಪಿ ಹೋತಿ, ಅಗ್ಗಿಥಮ್ಭಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ, ಜಲಥಮ್ಭಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ, ಆಕಾಸೇಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಇನ್ದಜಾಲಸದಿಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಟೋತಿ ದುಕ್ಖಿತೋ ಬಾಧಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪೀಳಿತೋ’’ತಿ।
ಆದೇಸನಾಪಾಟಿಹಾರಿಯವಣ್ಣನಾ
೪೮೫. ಕಾಮಂ ‘‘ಚೇತಸಿಕ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಯೇ ಚೇತಸಿ ನಿಯುತ್ತಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಸಾಧಾರಣವಚನಂ, ಸಾಧಾರಣೇ ಪನ ಗಹಿತೇ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸೋ ದಸ್ಸಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಚ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚೇತಸಿಕಪದಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಸೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ತದೇಕಟ್ಠಾ ರಾಗಾದಯೋ, ಸದ್ಧಾದಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣೇನ ದೋಸಾದಯೋ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಪನ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾ। ಪಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ತವ ಮನೋ’’ತಿ, ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ತವ ಮನೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇನ ಪಕಾರೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಿತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ತೇ ಮನೋ’’ತಿ ಇದಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿತತಾದಿಮತ್ತದಸ್ಸನಂ, ನ ಪನ ಯೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಿತೋ ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಿತೋ ವಾ, ತಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಇತಿಪಿ ತೇ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇತಿಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ ‘‘ಅತ್ಥೀತಿ ಖೋ ಕಚ್ಚಾನ ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫; ೩.೯೦) ವಿಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಅತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಇಧಾಪಿ ವುತ್ತಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ಪರಸ್ಸ ಚಿನ್ತಂ ಮನತಿ ಜಾನಾತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಚಿನ್ತಾಮಣಿ ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಣ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಸಾ ಏವ ಪುಬ್ಬಪದಮನ್ತರೇನ ಮಣಿಕಾ। ಚಿನ್ತಾ ನಾಮ ನ ಚಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ। ‘‘ತಸ್ಸಾ ಕಿರ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಾಧಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಾದಿಸೇ ದೇಸೇ, ಕಾಲೇ ಚ ಮನ್ತಂ ಪರಿಜಪ್ಪಿತ್ವಾ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಿತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಸುತಾದಿವಿಸೇಸಸಞ್ಜಾನನಮುಖೇನ ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಅನುಮಿನನ್ತೋ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ‘‘ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛರಾಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಕ್ಖರಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ಅಪರೇ। ಸಾ ಪನ ವಿಜ್ಜಾ ಪದಕುಸಲಜಾತಕೇನ (ಜಾ॰ ೧.೯.೪೯ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬಾ।
ಅನುಸಾಸನೀಪಾಟಿಹಾರಿಯವಣ್ಣನಾ
೪೮೬. ಪವತ್ತೇನ್ತಾತಿ ಪವತ್ತನಕಾ ಹುತ್ವಾ, ಪವತ್ತನವಸೇನ ವಿತಕ್ಕೇಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವನ್ತಿ ಹಿ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಾಯ ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ವಿಧಿವಸೇನ, ಪಟಿಸೇಧವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಪರಾಮಸನಂ, ಸಾ ಚ ಅನುಸಾಸನೀ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಾನಂ, ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾನಞ್ಚ ಪವತ್ತಿಆಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನ ತತ್ಥ ಆನಿಸಂಸಸ್ಸ, ಆದೀನವಸ್ಸ ಚ ವಿಭಾವನತ್ಥಂ ಪವತ್ತತಿ। ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಮೇವ, ನ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ। ಪಟಿಯೋಗೀನಿವತ್ತನತ್ಥಞ್ಹಿ ಏವಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಪಯೋಜನಞ್ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇದಂ-ಗಹಣೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ತದಞ್ಞರಾಗಸ್ಸ ಚೇವ ದೋಸಾದೀನಞ್ಚ ಪಹಾನಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ತಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ತದಞ್ಞರಾಗಾದಿಖೇಪನಸ್ಸ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ದುಟ್ಠಲೋಹಿತವಿಮೋಚನಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಮೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಸಾವಜ್ಜಧಮ್ಮನಿವತ್ತನಪರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ತಸ್ಸಾಧಿಗಮೂಪಾಯಾನಿಸಂಸಭೂತಾನಂ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ನಾನನ್ತರಿಕಭಾವತೋ। ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಇದ್ಧಿಯೇವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪದಸ್ಸ ಪನ ವಚನತ್ಥಂ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಠಮಬೋಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ, ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಪನಯನತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಭಗವತೋ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ರಾಗಾದಯೋ ನ ಸನ್ತಿ ಯೇ ಹರಿತಬ್ಬಾ। ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹತಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ। ಸಚೇ ಪನ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಗತಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ। ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಚೇವ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ತೇ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಹರಣವಸೇನ, ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಚ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಹಿ ಹರಿತಾ ಅಪನೀತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ‘‘ಪಟೀ’’ತಿ ವಾ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಿ, ಅಞ್ಞೋ ಆಗಞ್ಛಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೯೮೫; ಚೂಳನಿ॰ ೪) ಪಾರಾಯನಸುತ್ತಪದೇ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಚ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಾ ಹರಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಹರಿತೇಸು ಪಚ್ಛಾ ಹರಣಂ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಯೋ ಚ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಚ ಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ಹರಿತೇಸು ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಹರಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ನಾಮ ಭವನ್ತಿ, ಪಟಿಹಾರಿಯಮೇವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಪಟಿಹಾರಿಯೇ ವಾ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಸಮುದಾಯೇ ಭವಂ ಏಕೇಕಂ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಟಿಹಾರಿಯಂ ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ, ಮಗ್ಗೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ, ತತ್ಥ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇ, ತತೋ ವಾ ಆಗತನ್ತಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಸತತಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮದೇಸನಾ।
ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯೇನಾತಿ ಸಹಾದಿಯೋಗೇ ಕರಣವಚನಂ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತರತ್ಥಾಪಿ ಏಸ ನಯೋ। ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ ಆಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಮತ್ಥಂ ಖನ್ಧಕವತ್ಥುನಾ ಸಾಧೇನ್ತೋ ‘‘ದೇವದತ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಗಯಾಸೀಸೇತಿ ಗಯಾಗಾಮಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಗಯಾಸೀಸನಾಮಕೋ ಹತ್ಥಿಕುಮ್ಭಸದಿಸೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ಅತ್ಥಿ, ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಸ್ಸಪಿ ಓಕಾಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ। ‘‘ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಞತ್ವಾ’’ತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಸಾಸನೀಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ‘‘ವಿಕುಬ್ಬನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಮಹಾನಾಗಾತಿ ಮಹಾಖೀಣಾಸವಾ ಅರಹನ್ತೋ। ‘‘ನಾಗೋ’’ತಿ ಹಿ ಅರಹತೋ ಅಧಿವಚನಂ ನತ್ಥಿ ಆಗು ಪಾಪಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಯಥಾಹ ಸಭಿಯಸುತ್ತೇ –
‘‘ಆಗುಂ ನ ಕರೋತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ,
ಸಬ್ಬಸಂಯೋಗೇ ವಿಸಜ್ಜ ಬನ್ಧನಾನಿ।
ಸಬ್ಬತ್ಥ ನ ಸಜ್ಜತೀ ವಿಮುತ್ತೋ,
ನಾಗೋ ತಾದಿ ಪವುಚ್ಚತೇ ತಥತ್ತಾ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೫೨೭; ಮಹಾನಿ॰ ೮೦; ಚೂಳನಿ॰ ೨೭, ೧೩೯)।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಪಞ್ಚಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು। ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೮೬) ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಘಭೇದಕಕ್ಖನ್ಧಕಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅಥ ಖೋ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೇನ ಆದೇಸನಾಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನುಸಾಸನಿಯಾ, ಆಯಸ್ಮತಾ ಚ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇನ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನುಸಾಸನಿಯಾ ಓವದಿಯಮಾನಾನಂ ಅನುಸಾಸಿಯಮಾನಾನಂ ವಿರಜಂ ವೀತಮಲಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ ‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’ನ್ತಿ’’ (ಚೂಳವ॰ ೩೪೫) ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಥೇರಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಪಟಿಲಾಭೋವ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಯಿದಂ ವಿಸದಿಸವಚನಂ ದೀಘಭಾಣಕಾನಂ, ಖನ್ಧಕಭಾಣಕಾನಞ್ಚ ಮತಿಭೇದೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಙ್ಗಾಹಕಭಾಸಿತಾ ಹಿ ಅಯಂ ಪಾಳಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾ ಚ ತೇಹೇವ ಸಙ್ಗಹಮಾರೋಪಿತಾ, ಅಪಿಚ ಪಾಳಿಯಂ ಉಪರಿಮಗ್ಗಫಲಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ
‘‘ಅನುಸಾಸನೀಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸತತಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿ ಸಾತಿಸಯತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಉಪಾರಮ್ಭಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪತಿರೂಪಕೇನ ಉಪಾರಮ್ಭಿತಬ್ಬತೋ। ಸದೋಸಾನಿ ಪರಾರೋಪಿತದೋಸಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಸ್ಸ ಅನುಪಾಯಭಾವತೋ। ಸದೋಸತ್ತಾ ಏವ ಅದ್ಧಾನಂ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚಿರಕಾಲಟ್ಠಾಯೀನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಅದ್ಧಾನಂ ಅತಿಟ್ಠನತೋ ನ ನಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ಫಲೇನ ಹೇತುನೋ ಅನುಮಾನಂ। ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾಯ ಹಿ ತಾನಿ ಅನದ್ಧನಿಯಾನಿ। ಅನುಸಾಸನೀಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಅನುಪಾರಮ್ಭಂ ವಿಸುದ್ಧಿಪ್ಪಭವತೋ, ವಿಸುದ್ಧಿನಿಸ್ಸಯತೋ ಚ। ತತೋಯೇವ ನಿದ್ದೋಸಂ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧಾದಿದೋಸಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ನಿದ್ದೋಸತ್ತಾ ಏವ ಅದ್ಧಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಪರಪ್ಪವಾದವಾತೇಹಿ, ಕಿಲೇಸವಾತೇಹಿ ಅದ್ಧಾನಂ ತಿಟ್ಠನತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ಇಧಾಪಿ ಫಲೇನ ಹೇತುನೋ ಅನುಮಾನಂ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾಯ ಹಿ ತಂ ಅದ್ಧನಿಯಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋ, ತೇನ ಚ ಉಪಾರಮ್ಭಾದಿಂ, ಅನುಪಾರಮ್ಭಾದಿಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಭಯತ್ಥ ಗಾರಯ್ಹಪಾಸಂಸಭಾವಾನಂ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ।
ಭೂತನಿರೋಧೇಸಕವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೪೮೭. ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಭೂತಪರಿಯೇಸಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಪುರಿಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಸು ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸುಕುಸಲೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅಪರಿಸೇಸನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾವಬುಜ್ಝಿ, ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯಾನಿ ನಿಯ್ಯಾನಾವಹತ್ತಾಭಾವತೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಾನೀತಿ ತೇಸಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅನುಸಾಸನೀಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಯ್ಯಾನಾವಹನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ।
ಏವಂ ಏತಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಮುಖ್ಯಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅನುಸಙ್ಗಿಕಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ನಿಯ್ಯಾನಮೇವ ಹಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಮುಖ್ಯಪಯೋಜನಂ ತಸ್ಸ ತದತ್ಥಭಾವತೋ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಮಹನ್ತಭಾವೋ ಅನುಸಙ್ಗಿಕಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಯಾವ ಗನ್ತಬ್ಬತೋ। ಕೀದಿಸೋ ನಾಮೇಸ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋ ಮಹಾಭೂತೇ’’ತಿಆದಿ। ಪರಿಯೇಸನ್ತೋತಿ ಅಪರಿಯೇಸಂ ವಿಚರಿತ್ವಾತಿ ಧಮ್ಮತಾಯ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಪರಿಚರಿತ್ವಾ। ಧಮ್ಮತಾಸಿದ್ಧಂ ಕಿರೇತಂ, ಯದಿದಂ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಥಾ ವಿಚರಣಂ ಯಥಾ ಅಭಿಜಾತಿಯಂ ಮಹಾಪಥವಿಕಮ್ಪಾದಿ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜೋಕಾಸನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಂ, ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಕರ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಬುದ್ಧಮೇವ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಕಙ್ಖತ್ತಾ, ತಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮಹನ್ತಭಾವಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾನಂ ಮಹನ್ತಭಾವಸ್ಸ ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ ದೀಪನತ್ಥಂ। ಇದಞ್ಚ ಕಾರಣನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನೇ ಏದಿಸೋ ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ತದಾನುಭಾವಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ।
ಕತ್ಥಾತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕಾರಣಭೂತೇತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಂ ಆಗಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಅಧಿಗಮನಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಪತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಕಿಮಾರಮ್ಮಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಹೇತುಗಬ್ಭವಿಸೇಸನಮೇತಂ। ತೇತಿ ಮಹಾಭೂತಾ। ಅಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಪುನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ। ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ವಚನತ್ಥಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನ-ಸಮುಟ್ಠಾನಕಲಾಪಚುಣ್ಣನಾನತ್ತೇಕತ್ತವಿನಿಬ್ಭೋಗಾ- ವಿನಿಬ್ಭೋಗಸಭಾಗ-ವಿಸಭಾಗಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಸಙ್ಗಹಪಚ್ಚಯಸಮನ್ನಾಹಾರಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಾಕಾರತೋ
೪೮೮. ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ಕೀಳನ್ತಿ, ಜೋತೇನ್ತಿ ಚಾತಿ ದೇವಾ, ದೇವಲೋಕಾ। ತೇ ಯನ್ತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ದೇವಯಾನಿಯೋ ಯಥಾ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೯೭) ಏತ್ಥ ಅನೀಯಸದ್ದೋ ಕತ್ವತ್ಥೇ, ತಥಾ ಇಧ ಕರಣತ್ಥೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನ ಹೇಸಾ’’ತಿಆದಿ। ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ವಸವತ್ತನಂ ನಾಮ ಯಥಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಗಮನಂ। ತನ್ತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ। ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಏತೇಸಂ ಇಸ್ಸರಾತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಂ ಸದೇವಕಲೋಕಪಜ್ಜೋತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ದೂರೇ ದೇವೇ ಉಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಚೋದನಮಪನೇತಿ ‘‘ಸಮೀಪೇ ಠಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಯೇ ದೇವಾ ಮಗ್ಗಫಲಲಾಭಿನೋ, ತೇಪಿ ತಮತ್ಥಂ ಏಕದೇಸೇನ ಜಾನೇಯ್ಯುಂ, ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ ಪನಾಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧವಿಸಯೇ’’ತಿಆದಿ। ನ ಲಬ್ಭಾತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಂ ನಾಮೇತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಯ ನಿಬ್ಬಾಧನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ‘‘ಹತ್ಥತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಹನ್ದ ನಂ ದೂರಮಪನೇಸ್ಸಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತತರಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಸದ್ದೋ ಅತಿಸದ್ದತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿಕ್ಕನ್ತತರಾ’’ತಿ, ರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೇವ ಪಞ್ಞಾಪಟಿಭಾನಾದಿಗುಣೇಹಿ ಚ ಅಮ್ಹೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪರೇಸಂ ಕಾಮನೀಯತರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಣೀತತರಾತಿ ಉಳಾರತರಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತಮತರಾ’’ತಿ।
೪೯೧-೪೯೩. ಸಹಸ್ಸಕ್ಖೋ ಪನ ಸಕ್ಕೋ ಅಭಿಸಮೇತಾವೀ ಆಗತಫಲೋ ವಿಞ್ಞಾತಸಾಸನೋ, ಸೋ ಕಸ್ಮಾ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಉಪಾಯೇನ ನಿಯ್ಯೋಜೇಸೀತಿ ಅನುಯೋಗಮಪನೇತಿ ‘‘ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ।
ಖಜ್ಜೋಪನಕನ್ತಿ ರತ್ತಿಂ ಜಲನ್ತಂ ಖುದ್ದಕಕಿಮಿಂ। ಧಮನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಮುಖವಾತಂ ದೇನ್ತೋ ವಿಯ। ಅತ್ಥಿ ಚೇವಾತಿ ಏದಿಸೋ ಮಹಾಭೂತಪರಿಯೇಸಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಾಮ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಏವ ಭವೇಯ್ಯ, ಮಯಾ ಅಪೇಸಿತೋಯೇವ ಪಚ್ಛಾ ಜಾನಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತೋತಿ ತಥಾ ಚಿನ್ತನತೋ ಪರಂ। ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ದೇವಯಾನಿಯಸದಿಸೋವ। ‘‘ದೇವಯಾನಿಯಮಗ್ಗೋತಿ ವಾ…ಪೇ॰… ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣನ್ತಿ ವಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸೇವ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪಾಳಿಯಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತರುಳ್ಹಿನಾಮವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸು ದೇವಯಾನಿಯಮಗ್ಗಾದಿಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಅಪ್ಪನಾದಿನಾಮಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಮ್ಭವತಿ।
೪೯೪. ಆಗಮನಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಆಗಮನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕನಿಮಿತ್ತಂ। ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಮೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ। ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನಾತಿ ಬ್ಯಾಕರಣೇನ। ಅನಾರದ್ಧಚಿತ್ತೋತಿ ಅನಾರಾಧಿತಚಿತ್ತೋ ಅತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ। ವಾದನ್ತಿ ದೋಸಂ। ವಿಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ವಾಚಾಯ ವಿವಿಧಾ ಖೇಪನಂ।
೪೯೫. ಕುಹಕತ್ತಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಭೂತತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಿಮ್ಹಾಪೇತುಕಾಮತ್ತಾ। ‘‘ಗುಹಕತ್ತಾ’’ತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಗುಯ್ಹಿತುಕಾಮತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿ ಕೇಚಿ।
ತೀರದಸ್ಸೀಸಕುಣೂಪಮಾವಣ್ಣನಾ
೪೯೭. ಪದೇಸೇನಾತಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೇಪೀತಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇಪಿ। ನಿಪ್ಪದೇಸತೋತಿ ಅನವಸೇಸತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ತಥಾ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ಪುಚ್ಛಾಯ ಅಯುತ್ತಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಚ್ಛಾಮೂಳ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಿತುಮಜಾನನತೋ ಪುಚ್ಛಾಯ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ। ವಿತಥಪಞ್ಹೋ ಹಿ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮೂಳ್ಹೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಮಗ್ಗಮೂಳ್ಹೋ’’ತಿ। ಪುಚ್ಛಾಯ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ತೇನ ಕತಪುಚ್ಛಾಯ ಪುಚ್ಛಿತಾಕಾರೇ ದೋಸಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ। ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ತಥಾ ಸಿಕ್ಖಾಪಿತಾಯ ಅವಿತಥಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಯಸ್ಮಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪಂ, ಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬತೋ, ನ ಚ ತಥಾಗತಾ ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಕತಪುಚ್ಛಾನುರೂಪಂ ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ, ಅತ್ಥಸಭಾಗತಾಯ ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಕಾ ತದತ್ಥಂ ಅನವಬುಜ್ಝನ್ತಾ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಅವಿತಥಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಬುದ್ಧಾನಮಾಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ದುವಿಞ್ಞಾಪಯೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣೇನ ದುವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ।
೪೯೮. ನ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ನ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ। ‘‘ಕತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ಆಗಮ್ಮಾ’’ತಿ। ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಾದಿನ್ನಂಯೇವಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಮೇವ। ಯಸ್ಮಾ ಏಕದಿಸಾಭಿಮುಖಂ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಬಹುಧಾ ಸಣ್ಠಿತೇ ರೂಪಪ್ಪಬನ್ಧೇ ದೀಘಸಞ್ಞಾ, ತಮುಪಾದಾಯ ತತೋ ಅಪ್ಪಕಂ ಸಣ್ಠಿತೇ ರಸ್ಸಸಞ್ಞಾ, ತದುಭಯಞ್ಚ ವಿಸೇಸತೋ ರೂಪಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಣ್ಠಾನವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಪರಿಮಾಣೇ ರೂಪಸಙ್ಘಾತೇ ಅಣುಸಞ್ಞಾ, ತದುಪಾದಾಯ ತತೋ ಮಹತಿ ಥೂಲಸಞ್ಞಾ, ಇದಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ವಿಸೇಸತೋ ರೂಪಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ‘ಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವಣ್ಣಮತ್ತಮೇವ ಕಥಿತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಮುಚ್ಚಿನಾತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ವಣ್ಣಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ರೂಪಾಯತನಪರಿಯಾಯೋವ। ಸುಭನ್ತಿ ಸುನ್ದರಂ, ಇಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಅಸುಭನ್ತಿ ಅಸುನ್ದರಂ, ಅನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಪನೇವಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ। ದೀಘಂ ರಸ್ಸಂ ಅಣುಂ ಥೂಲಂ ಸುಭಾಸುಭನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ರೂಪಾಯತನಮುಖೇನ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಭೂತರೂಪಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಕತ್ಥ ಆಪೋ ಚ ಪಥವೀ, ತೇಜೋ ವಾಯೋ ನ ಗಾಧತೀ’’ತಿ ಹಿ ಭೂತರೂಪಾನಿ ವಿಸುಂ ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ನಾಮನ್ತಿ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧಚತುಕ್ಕಂ। ತಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ನಮನತೋ, ನಾಮಕರಣತೋ ಚ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ದೀಘಂ ‘‘ದೀಘಾದಿಭೇದ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಆಪಾದೀನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹೋ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ದೀಘಾದಿಸಮಞ್ಞಾ ನ ರೂಪಾಯತನವತ್ಥುಕಾವ, ಅಥ ಖೋ ಭೂತರೂಪವತ್ಥುಕಾಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಣ್ಠಾನಂ ಫುಸನಮುಖೇನಪಿ ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ದೀಘರಸ್ಸಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಭೂತರೂಪಮ್ಪಿ ಗಯ್ಹತೇವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ದೀಘಾದಿಭೇದಂ ರೂಪ’’ ಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಕಿಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಸ್ಸ ಅಧಿಗಮನಹೇತು। ‘‘ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಖಣನಿರೋಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸೇಸಮೇತಂ ನಪ್ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ।
೪೯೯. ತತ್ರ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ಭವತೀತಿ ಅನುಸನ್ಧಿವಚನಮತ್ತಂ ಚುಣ್ಣಿಯಪಾಠಂ ವತ್ವಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣವಚನಭೂತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದಿಂ ಸಿಲೋಕಮಾಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಞಾತಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಞಾಣುತ್ತಮೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ನಿದಸ್ಸೀಯತೇತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ನ ನಿದಸ್ಸನಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ, ಅಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ನಿದಸ್ಸನಂ ವಾ ಉಪಮಾ, ತದೇತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಂ। ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಏಕಭೂತಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಪಣೀತಸಭಾವಸ್ಸ ಸದಿಸಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕುತೋಚಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ಯಂ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇತಿ, ತಂ ಸಙ್ಖತಂ ಉದಯವಯನ್ತೇಹಿ ಸಅನ್ತಂ, ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಸ್ಸ ತೇ ಉಭೋಪಿ ಅನ್ತಾ ನ ಸನ್ತಿ, ತತೋ ಏವ ನವಭಾವಾಪಗಮಸಙ್ಖಾತಾ ಜರತಾಪಿ ತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದನ್ತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದನ್ತೋತಿ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾ। ವಯನ್ತೋತಿ ಭಙ್ಗಾವತ್ಥಾ। ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತೋತಿ ಜರತಾ ವುತ್ತಾ। ಅವಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಠಿತಾವತ್ಥಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಹೋತಿ। ತಿತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಪಾನತಿತ್ಥಸ್ಸ। ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪಪನ್ತೀತಿ ಪಕಾರೇನ ಪಿವನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಪನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಪನ್ತಿ ಪಾನತಿತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೯೯) ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ಯಥಾರುತಲಕ್ಖಣೇನ ವಾ ಪ-ಕಾರಸ್ಸ ಭ-ಕಾರೋ ಕತೋ। ಸಬ್ಬತೋತಿ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮುಖತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಯೇನ ಯೇನ ಮುಖೇನಾ’’ತಿ। ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ – ಪಕಾರೇನ ಭಾಸನಂ ಜೋತನಂ ಪಭಾ, ಸಬ್ಬತೋ ಪಭಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬತೋಪಭಂ, ಕೇನಚಿ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಸಮನ್ತತೋ ಪಭಸ್ಸರಂ ವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನೇತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಭುಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಇದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಯೇನ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಕಧಮ್ಮಜಾತಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥಾತಿ ಯದೇತಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉದ್ಧರತಿ ತಸ್ಸ ವಿಭಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ಚರಿಮಕವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅರಹತೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಚಿತ್ತಂ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಚಿತ್ತಂ। ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಏತಂ ನಾಮರೂಪಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಜ್ಝಾತ…ಪೇ॰… ಭಾವಂ ಯಾತೀ’’ತಿ। ವಿಜ್ಝಾತದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯಾತಿ ನಿಬ್ಬುತದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯ। ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಮುಖೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಮೇವ ವದತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ಉಪರುಜ್ಝನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನಾತಿ ಕತ್ತರಿ, ಕರಣೇ ವಾ ಕರಣವಚನಂ, ನಿರೋಧೇನಾತಿ ಪನ ಹೇತುಮ್ಹಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಮಸುಖುಮಗಮ್ಭೀರದುರನುಬೋಧತ್ಥಪರಿದೀಪನಾಯ ಸುವಿಮಲವಿಪುಲಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಜನನಾಯ ಸಾಧುವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ಲೀನತ್ಥಪಕಾಸನಿಯಾ ಕೇವಟ್ಟಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪಕಾಸನಾ।
ಕೇವಟ್ಟಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।