೨. ಸೀಹನಾದವಗ್ಗೋ
೧. ಚೂಳಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೯. ಸುತ್ತದೇಸನಾವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಪಚ್ಚಯಾತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರನಿಮಿತ್ತಂ, ಭಗವತೋ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಲಾಭಸಕ್ಕಾರಹೇತು, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರುಪ್ಪಾದನಹೇತು। ತಿತ್ಥಿಯಪರಿದೇವಿತೇತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ‘‘ಕಿಂ ಭೋ ಸಮಣೋಯೇವ ಗೋತಮೋ ಸಮಣೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಪ್ಪಲಪನಿಮಿತ್ತಂ। ‘‘ಮಹಾಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕತ್ಥಂ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಚತ್ತಾರಿ ಪಮಾಣಾನಿ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಾನಿ, ಚತುಪ್ಪಮಾಣಾನಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕೋ। ಲೋಕೋಯೇವ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮಾಗಮ್ಮ ವಸನಟ್ಠೇನ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ, ಸತ್ತಕಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಮಿನಾತಿ ಉಳಾರತಾದಿವಿಸೇಸಂ ಏತೇನಾತಿ ಪಮಾಣಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೪.೬೫) ರೂಪಂ ರೂಪಕಾಯೋ ಪಮಾಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋ। ತತೋ ಏವ ರೂಪೇ ಪಸನ್ನೋತಿ ರೂಪಪ್ಪಸನ್ನೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ಘೋಸೋತಿ ಪವತ್ತಥುತಿಘೋಸೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೪.೬೫)। ಲೂಖನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಲೂಖತಾ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಸೀಲಾದಯೋ ಗುಣಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
ತೇಸಂ ಆರೋಹನ್ತಿ ಉಚ್ಚತಂ। ಸಾ ಚ ಖೋ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪಮಾಣಯುತ್ತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಪರಿಣಾಹನ್ತಿ ನಾತಿಕಿಸನಾತಿಥೂಲತಾವಸೇನ ಮಿತಪರಿಣಾಹಂ। ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಸುಸಣ್ಠಿತತಂ। ಪಾರಿಪೂರಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸರೀರಾವಯವಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣತಂ ಅವೇಕಲ್ಲತಂ। ತತ್ಥ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪೇ ರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪಮಾಣಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ। ಪಸಾದಂ ಜನೇತೀತಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ।
ಪರವಣ್ಣನಾಯಾತಿ ‘‘ಅಮುಕೋ ಏದಿಸೋ ಚ ಏದಿಸೋ ಚಾ’’ತಿ ಯಸಗುಣವಚನೇನ। ಪರಥೋಮನಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮುಖಾವ ಪರಸ್ಸ ಸಿಲಾಘುಪ್ಪಾದನೇನ ಅಭಿತ್ಥವನೇನ। ಪರಪಸಂಸನಾಯಾತಿ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಪರಸ್ಸ ಗುಣಸಂಕಿತ್ತನೇನ। ಪರವಣ್ಣಹಾರಿಕಾಯಾತಿ ಪರಮ್ಪರವಣ್ಣಹಾರಿಕಾಯ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಪರಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೂಪಸಂಹಾರೇನ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಥುತಿಘೋಸೇ।
ಚೀವರಲೂಖನ್ತಿ ಥೂಲಜಿಣ್ಣಬಹುತುನ್ನಕತಾದಿಂ ಚೀವರಸ್ಸ ಲೂಖಭಾವಂ। ಪತ್ತಲೂಖನ್ತಿ ಅನೇಕಗನ್ಥಿಕಾಹತಾದಿಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಲೂಖಭಾವಂ। ವಿವಿಧಂ ವಾ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕನ್ತಿ ಧುತಙ್ಗಸೇವನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ನಾನಾವಿಧಂ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಂ।
ಸೀಲಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾತಿ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರಿವಸೇನ ವಿಸುದ್ಧಂ ಕಾಯವಚೀಸುಚರಿತಂ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ। ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಸಿದ್ಧಂ ಸಮಾಧಿಂ ವಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಞ್ಞಂ ವಾ।
ಭಗವತೋ ಸರೀರಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ ಅಪರಿಮಿತಕಾಲಸಮುಪಚಿತಪುಞ್ಞಾನುಭಾವನಿಪ್ಫನ್ನಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನವಜ್ಜಾಯ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಾವಯವಾಯ ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕತ್ತಾ, ಯಸ್ಸಾ ರುಚಿರಭಾವೋ ವಿಸುದ್ಧೇ ವಿಗತವಲಾಹಕೇ ದೇವೇ ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಲಾಭಾಗಮಣ್ಡಲಂ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅತಿರೋಚತಿ, ಪಭಸ್ಸರಭಾವೋ ಸರದಸಮಯಂ ಸಂವದ್ಧಿತದಿಗುಣತೇಜಕಿರಣಜಾಲಸಮುಜ್ಜಲಂ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಅಭಿಭವತಿ, ಸೋಮ್ಮಕಿರಣರಸಸಮುಜ್ಜಲಭಾವೇಹಿ ತದುಭಯೇಹಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವತ್ತಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ವಿಜ್ಜೋತನಸಮತ್ಥಂ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪಭಾಸಮುದಯಂ ಅಭಿವಿಹಚ್ಚ ಭಾಸತೇ ತಪತೇ ವಿರೋಚತಿ ಚ।
ಸತಿಪಿ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಗ್ಗಹಣಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ವಿಸುಂ ನಯನಪರಿಚ್ಚಾಗಗ್ಗಹಣಂ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇಪಿ ರಜ್ಜಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ಪುತ್ತದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಕತಂ। ಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಯೋಗಪುಬ್ಬಚರಿಯಾದಿಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೭, ೨೫೫) ವುತ್ತಾಯ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೫) ವುತ್ತಾಯ ಸತ್ತುಪಕಾರಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಾನಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಭಾವತೋ ಚ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
‘‘ಚೀವರಲೂಖಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾಣಪಂಸುಕೂಲಚೀವರೇನಾತಿ ಮತಕಳೇವರಂ ಪಲಿವೇಠೇತ್ವಾ ಛಡ್ಡಿತೇನ ತುಮ್ಬಮತ್ತೇ ಕಿಮೀ ಪಪ್ಫೋಟೇತ್ವಾ ಗಹಿತೇನ ಸಾಣಪಂಸುಕೂಲಚೀವರೇನ। ಭಾರಿಯನ್ತಿ ಗರುಕಂ, ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಧುಯುವತೀಮಜ್ಝಿಮಿತ್ಥಿವಸೇನ, ಬಾಲಯೋಬ್ಬನಪುರಾಣವಸೇನ ವಾ ತಿವಿಧನಾಟಕತಾ। ಹರೇಣುಯೂಸಂ ಮಣ್ಡಲಕಲಾಯರಸೋ। ‘‘ಯಾಪೇಸ್ಸತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಾಮ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನಾಮ-ಸದ್ದಯೋಗೇನ ಹಿ ಅನಾಗತಕಾಲಸ್ಸ ವಿಯ ಪಯೋಗೋ, ಯಾಪೇತಿ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪಾಣಕನ್ತಿ ನಿರಸ್ಸಾಸಂ ನಿರೋಧಿತಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ।
ಸಮಾಧಿಗುಣನ್ತಿ ಸಾಧಾರಣತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ಝಾನಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ। ಮಾನದಬ್ಬನಿಮ್ಮದನೇನ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಭಾವಾಪಾದನಮ್ಪಿ ದಮನಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾಥಿಕಪುತ್ತದಮನಾದೀನೀ’’ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಚ್ಚಕಾಳವಕಬಕದಮನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಬಾವೇರುನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕಂ ವಿಸಯಂ। ಸರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಸರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರತಾಕರವೀಕಭಾಣಿತಾದಸ್ಸನೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರನಯೇನ ಅವಸೇಸಲಕ್ಖಣಪಾರಿಪೂರಿಂ ವಿಯ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ।
ಹತಪ್ಪಭಾತಿ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ವಿಗತತೇಜಾ। ಕಾಳಪಕ್ಖೂಪಮೇತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಬ್ಯಾಮೋಹನ್ಧಕಾರಾಭಿಭವೇನ ಕಾಳಪಕ್ಖರತ್ತೂಪಮೇ। ಸೂರಿಯೇತಿ ಸೂರಿಯೇ ಉದಯಿತ್ವಾ ಓಭಾಸೇನ್ತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸಿಙ್ಘಾಟಕೇತಿ ತಿಕೋಣರಚ್ಛಾಯಂ। ಚತುಕ್ಕೇತಿ ಸನ್ಧಿಯಂ। ಪರಿದೇವನ್ತೀತಿ ಅನುತ್ಥುನನವಸೇನ ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತಿ। ಸೋಕಾಧಿಕಕತೋ ಹಿ ವಚೀಪಲಾಪೋ ಪರಿದೇವೋ। ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿವಾದಸ್ಸ ಪುರಾತನಭಾವಂ ದೀಪೇನ್ತಿ।
ಸೇಸಪದೇಸುಪೀತಿ ‘‘ದುತಿಯಾದಯೋಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾಧಿಗಮವಸೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಮಣಭಾವೋತಿ ತೇಸಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮಣಾ ದೇಸಿತಾತಿ ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ತೇನೇವಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನ ಚ ಸಕದಾಗಾಮಿಆದೀನಂ ದುತಿಯಾದಿತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಠಮತಾ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಾತಿ ನ ಚೋದಿತಾ। ಫಲಟ್ಠಕಸಮಣಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಮಿತಪಾಪಸಮಣಗ್ಗಹಣತೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ವಿಯ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾ ತದತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಚ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯತೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಮಗ್ಗಫಲಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಞಾಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪದೇಸವತ್ತೀ, ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮಣೋಪಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ನಿಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಮೇವ ತಂತಂಸಮಣಭಾವಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇನ ಫಲಟ್ಠಕಸಮಣಾವ ಗಹಿತಾ ‘‘ಮಗ್ಗಟ್ಠತೋ ಫಲಟ್ಠೋ ಸವಿಸೇಸಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ದೇಸನಾಭೇದೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ।
ರಿತ್ತಾತಿ ವಿವಿತ್ತಾ। ತುಚ್ಛಾತಿ ನಿಸ್ಸಾರಾ ಪಟಿಪನ್ನಕಸಾರಾಭಾವತೋ। ಪವದನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಪವಾದಾ, ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ನಾನಾದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಾ ಸಮಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ತೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಣಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಪರಪ್ಪವಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಬಾಹಿರಕಸಮಯೇ।
ಯನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ। ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ಞಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ತೇನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಞಾಯತಿ ಗಮ್ಮತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ। ಸೋ ಏವ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುತಾಯ ಧಮ್ಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ।
ತೇಸಂ ಪರಪ್ಪವಾದಸಾಸನಾನಂ ಅಖೇತ್ತತಾ ಖೇತ್ತತಾ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವಭಾವಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವತೋ ಸಾವತೋ ಚ। ತದುಭಯಞ್ಚ ದುರಕ್ಖಾತಸ್ವಾಕ್ಖಾತಭಾವಹೇತುಕಂ, ಸೋ ಚ ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪವೇದಿತತಾಯಾತಿ ಪರಾಜಿಕಾಯ
ಇದಾನಿ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಮಾಪದೇಸೇನ ತತ್ಥ ಸುತ್ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಸೀಹಾನಂ ಪುರಿಮಂ ಪಾದದ್ವಯಂ ಹತ್ಥಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಸುರತ್ತಹತ್ಥಪಾದೋ’’ತಿ। ಸೀಹಸ್ಸ ಕೇಸಾ ನಾಮ ಕೇಸರಾಯತನಾ ಖನ್ಧಲೋಮಾ। ಗೋಚರಿಯಹತ್ಥಿಕುಲಂ ನಾಮ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲಂ, ಯಂ ‘‘ಕಾಲಾವಕ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಘೋಟಕೋ ನಾಮ ಅಸ್ಸಖಳುಙ್ಕೋ। ಸಿನೇರುಪರಿಭಣ್ಡೇ ಸಿಮ್ಬಲಿರುಕ್ಖೇಹಿ ಸಞ್ಛಾದಿತೋ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನೋ ದಹೋ ಸಿಮ್ಬಲಿದಹೋ, ತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಸಿಮ್ಬಲಿವನಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಿಮ್ಬಲಿದಹವನೇ’’ತಿ। ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಾವಾಸಭೂಮಿಯಂ ಇಮೇಸು ಸಮಣೇಸು ಏಕಚ್ಚೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಈದಿಸೋ ಪನೇತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪೋ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಸಮಣೋಪೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಪರಿಕ್ಖತೇತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತೇ, ಯದಾ ಸಾಸನಿಕಾನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ದಿಬ್ಬತಿ, ತದಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಮ್ಮಾತಿ ಸುಟ್ಠು। ಸುಟ್ಠು ನದನಂ ನಾಮ ಹೇತುಯುತ್ತಂ ಸುಟ್ಠು ಕತ್ವಾ ಕಥನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುನಾ’’ತಿ। ಸೋ ಚ ಹೇತು ಅವಿಪರೀತೋ ಏವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಯೇನಾ’’ತಿ, ಞಾಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂಭೂತೋ ಚ ಸೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ಕರೋತಿ ಸಾಧೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ। ಯದಿ ತಿರಚ್ಛಾನಸೀಹಸ್ಸ ನಾದೋ ಸಬ್ಬತಿರಚ್ಛಾನಏಕಚ್ಚಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸನಾದತೋ ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಸೇಟ್ಠನಾದೋ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ತಥಾಗತಸೀಹನಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಹನಾದನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದ’’ನ್ತಿ। ಯದಿ ತಿರಚ್ಛಾನಸೀಹನಾದಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠನಾದತಾ ನಿಬ್ಭಯತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಸತ್ತುತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತಥಾಗತಸೀಹನಾದಸ್ಸೇವ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಾತಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭೀತನಾದಂ ಅಪ್ಪಟಿನಾದ’’ನ್ತಿ। ಇದಾನಿಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠನಾದಭಾವಂ ಕಾರಣೇನ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸೀಹನಾದಸ್ಸ ಉತ್ತಮತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಭೂತಟ್ಠೋ ಹಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೋ। ತಾಯ ಏವ ಭೂತಟ್ಠತಾಯ ಅಭೀತನಾದತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇ ಸಮಣಾ…ಪೇ॰… ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಭೂತಞ್ಹಿ ವದತೋ ಕುತೋಚಿ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ಅಪ್ಪಟಿನಾದೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಇಧೇವಾತಿ ಅವಧಾರೇತುಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ।
೧೪೦. ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣೇ। ತೇನ ವಿಜ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯನ್ತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ। ತಿತ್ಥಂ ನಾಮ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಪಾರಗಮನಸಙ್ಖಾತಂ ತರಣಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩.೬೨) ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಅಪರಾಪರಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನನಿಮುಜ್ಜನವಸೇನ ಪಿಲವನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತರನ್ತಿ ಉಪ್ಪಲವನ್ತೀ’’ತಿ। ಉಪ್ಪಾದೇತಾತಿ ಪೂರಣಾದಿಕೋ। ತಿತ್ಥೇ ಜಾತಾತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಙ್ಖಾತಂ ತಿತ್ಥಿಯಾ। ಅಸ್ಸಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸೋ, ಅವಸ್ಸಯೋ।
ಪಕತತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಯಂ-ತಂ-ಸದ್ದೋತಿ ತಸ್ಸ ‘‘ಭಗವತಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಯೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವೇನ ಭಗವಾ ಪಕತೋ ಸತ್ಥುಭಾವೇನ ಅಧಿಗತೋ ಸುಪಾಕಟೋ ಚ, ತಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗಮನಪಟಿಪದಾಯ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಸೋ…ಪೇ॰… ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸತಿಪಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಸದ್ದಾನಂ ಇಧ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಭಾವೇ ತೇನ ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ನೇಸಂ ಸವಿಸಯೇ ವಿಸೇಸಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪರಿವಾರ ೩.೧) ಅಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸವಸೇನ ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯವಸೇನ ವಿಜ್ಜಾಭಿಞ್ಞಾನಾವರಣವಸೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮಂಸಚಕ್ಖುವಸೇನ ಪಟಿವೇಧದೇಸನಾಞಾಣವಸೇನ ಚ ತೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆಸಯಾನುಸಯಂ ಜಾನತಾ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣೇನ, ಸಬ್ಬಂ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣೇಹಿ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಹೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇಹಿ। ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಪುಞ್ಞಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅನುತ್ತರಞಾಣಾಧಿಗಮಲದ್ಧಪುರಾವತ್ತಕೋ ಚ ಭಗವತೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮೇವ ದೇವಾನಂ ದೇವಾನುಭಾವಂ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸತಾ’’ತಿ। ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ। ತಾಯ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ವಿಧಮಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಜಾನನಂ ತಸ್ಸ ಜಾನನಂ ವಿಯ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅರೀನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ, ಪಞ್ಚವಿಧಮಾರಾನಂ ವಾ ಸಾಸನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ, ತೇಸಂ ಹನನಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಹಿ ಅಭಿಭವನಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನತಾಕರಣಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಕೇಸಿವಿನಯಸುತ್ತಞ್ಚೇತ್ಥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೧೧) ನಿದಸ್ಸನಂ। ತಥಾ ಚ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ವಾ ಜಾನತಾ, ಯಥಾಕಮ್ಮುಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಾ, ಸವಾಸನಾನಮಾಸವಾನಂ ಖೀಣತ್ತಾ ಅರಹತಾ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಭೇದೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿತೋ ಅವಿಪರೀತಾವಬೋಧೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ। ಅಥ ವಾ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಾಯ ಜಾನತಾ, ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತನೇನ ನಿಸಮ್ಮಕಾರಿತಾಯ ಪಸ್ಸತಾ, ರವಾದೀನಮ್ಪಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪರಿವಾರ ೩.೧) ಅಭಾವಸಾಧಿಕಾಯ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಯ ಅರಹತಾ, ಛನ್ದಾದೀನಂ ಅಹಾನಿಹೇತುಭೂತಾಯ ಅಕ್ಖಯಪಟಿಭಾನಸಾಧಿಕಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ। ಏವಂ ದಸಬಲಅಟ್ಠಾರಸಾವೇಣಿಕಬುದ್ಧಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯೇತಿ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮೇ। ಅತ್ತನೀತಿ ಅಮ್ಹೇಸು। ನ ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀಸು ಉಪತ್ಥಮ್ಭಂ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನಾ, ನ ಕಾಯಬಲಂ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಉಪ್ಪನ್ನಪಸಾದೋತಿ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಂ ವದತಿ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ಕಥಿತಾನೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇತಿ ಏತೇ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುಆದಯೋ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಅರಿಯಾ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏತೇ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಸಮಾನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಸಹಧಮ್ಮತ್ತಾ ‘‘ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಇದಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಅರಿಯಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಮಗ್ಗದಸ್ಸನಮ್ಹೀತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧೇನ ‘‘ನವ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಾದೋ ನತ್ಥಿ। ಏಕಧಮ್ಮಚಾರಿತಾಯಾತಿ ಸಮಾನಧಮ್ಮಚಾರಿತಾಯ। ನ ಹಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾನಂ ‘‘ಮಯಾ ಧಮ್ಮೋ ಸುದಿಟ್ಠೋ, ತಯಾ ದುದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಾದೋ ಅತ್ಥಿ। ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಘಾತಾ ಹಿ ತೇ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಾ। ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ। ತತ್ಥ ಪಿಯಮನಾಪಗ್ಗಹಣೇನ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಪದೇಸೇನ ಏಕದೇಸೇನ ಗಹಿತಂ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇ ಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ ಸುವಿಸುದ್ಧದಸ್ಸನಾ, ತೇ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಿಯಾ ಮನಾಪಾತಿ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ ನೋ ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇನ ರತನತ್ತಯಪಸಾದಜೋತನೇನ ಅಕ್ಖಾತಾ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತಪದೇಸೇಸು।
೧೪೧. ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋತಿ ಪಸಾದಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಭಗವತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಾ ಪಸಾದನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ। ತೇನ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಥಾ ‘‘ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಂ, ಇತರೇನ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಂ। ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೇನ ಸಾಸನೇಯೇವ ಸಮಣೋ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ, ಸಮ್ಮದೇವ, ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ ಖೋ ನೋ, ಆವುಸೋ, ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಚಸ್ಸ ಸ್ವಾಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥಿ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ, ತತೋ ಏವ ಚ ಅತ್ಥಿ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾತಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ…ಪೇ॰… ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಚಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೇನ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ, ತೇನ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಲೇಸೇನಪಿ ಪರಪ್ಪವಾದೇಸು ನತ್ಥೀತಿ ಇಧೇವ ಸಮಣೋ…ಪೇ॰… ಸಮಣೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹೀತಿ।
ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾನಂ ಪಹೀನಾನುರೋಧಾನಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಮ್ಹಿ ಪುತ್ತಪೇಮಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ’’ತಿಆದಿವಚನಂ (ಮಹಾವ॰ ೬೫) ಕಥನ್ತಿ? ನಯಿದಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂಸದಿಸತ್ತಾ ಪನ ಪೇಮಮುಖೇನ ವುತ್ತೋ ಮೇತ್ತಾಸ್ನೇಹೋ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಂಕಿಲೇಸೇ ನಿಯೋಜೇತಿ। ಏವರೂಪಂ ಪೇಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಪಸಾದಾವಹಗುಣಾವಹತೋ ಪೂರಣಾದೀಸು ಭತ್ತಿ ಪಸಾದೋ ನ ಹೋತಿ, ಪಸಾದಪತಿರೂಪಕಾ ಪನ ಲೋಭಪವತ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಥೇರೋತಿ ಮಹಾಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ। ಯೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪೋತ್ಥಕಂ ಏಕೋವ ಸತ್ಥಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುಣತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅನಚ್ಛರಿಯತ್ತಾ ಸತ್ಥುಲಕ್ಖಣಮೇವ ನ ಪರಿಪೂರೇಯ್ಯ। ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿವೇಚೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಆವೇಣಿಕಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಬ್ಯಾವದನ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸತ್ಥಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಪದೇಸವತ್ತಿನಿಂ ತಸ್ಸ ಸತ್ಥುತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಲಕ್ಖಣಸತ್ಥುತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತತೋ ವಿರುದ್ಧಾ ಸತ್ಥುಭಾವಪರಿಯೇಸನೇನ ಪರಾಜಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇತಿ ಅಧಿಕಬ್ರಹ್ಮಗುಣಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಪ್ಪಭೇದಸಮಯೇ। ತತ್ಥ ಅಜಸೀಲ…ಪೇ॰… ಕುಕ್ಕುರಸೀಲಾದೀಸೂತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ತಾದಿಸಂ ವತಸಮಾದಾನಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ, ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಮನಿಯಮಚಾತುಯಾಮಸಂವರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋತಿ। ಅಧಿಪ್ಪಯಾಸೋತಿ ಅಧಿಕಂ ಪಯಸತಿ ಪಯುಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಯಾಸೋ, ಸವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಕತ್ತಬ್ಬಕಿರಿಯಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩.೧೧೭)। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಧಿಕಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ।
ತಸ್ಸ ಪಸಾದಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಾತಿ ತಸ್ಸ ಸತ್ಥರಿ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಸಾದಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ। ನಿಟ್ಠಾತಿ ಮೋಕ್ಖೋ। ಸಮಯವಾದೀನಞ್ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ತದುಪದೇಸಕೇ ಚ ಪಸಾದೋ ಯಾವದೇವ ಮೋಕ್ಖಾಧಿಗಮನಟ್ಠೋ। ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ತಥಾ ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ನಿಟ್ಠಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಟ್ಠಂ ಅಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನನ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಾದೀನಂ। ತೇಸಂ ಏಕಚ್ಚೇ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಸಲೋಕತಾ ನಿಟ್ಠಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ತಸ್ಸ ಸಮೀಪತಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ತೇನ ಸಂಯೋಗೋ ನಿಟ್ಠಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯೇ ಸಲೋಕತಾವಾದಿನೋ ಸಮೀಪತಾವಾದಿನೋ ಚ, ತೇ ದ್ವೇಧಾವಾದಿನೋ, ಇತರೇ ಅದ್ವೇಧಾವಾದಿನೋ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕುಪಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ನಿಟ್ಠಾಸಞ್ಞಿನೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ನೇಸಂ ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ ಯಥಾ ತಂ ಬಕಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿ। ಮಹಾತಾಪಸಾನನ್ತಿ ವೇಖನಸಾದಿತಾಪಸಾನಂ। ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಆಭಸ್ಸರೇಸು ಏಕೋ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠೋ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಆಭಸ್ಸರಾ’’ತಿ ಪುಥುವಚನಂ। ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಚಯಾದಿಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನಂ। ಅನ್ತೋ ಚ ಮನೋ ಚ ಏತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಅನನ್ತಮಾನಸೋ। ಆಜೀವಕಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬದಾಭಾವತೋ ಅನನ್ತೋ, ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ ಅಮಾನಸೋ। ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠಹಿ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪಪಞ್ಚೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಮಮಙ್ಕಾರಅಹಙ್ಕಾರವಿಗಮಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಯಥಾ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಏಕೋವ ಕಿಲೇಸೋ ಲೋಭೋ ಆಗತೋ, ಏವಂ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ತಯೋ ಕಿಲೇಸಾ ಆಗತಾ ‘‘ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ। ‘‘ಸದೋಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಘಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಗಹಿತಂ, ‘‘ಪಟಿವಿರುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿರೋಧೋ, ‘‘ಸಮೋಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ‘‘ಅವಿದ್ದಸುನೋ’’ತಿ ಮಲ್ಯಂ, ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ವಾ, ‘‘ಸಉಪಾದಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಗಹಣಂ, ‘‘ಪಪಞ್ಚಾರಾಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಪಞ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ।
ಆಕಾರತೋತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗವಸೇನಾ’’ತಿ। ಗಹಣವಸೇನಾತಿ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣವಸೇನ। ‘‘ಅನುರುದ್ಧಪಟಿವಿರುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏಕಪದವಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ। ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ಅನುರುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುಭವಸೇನಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ಪಟಿವಿರುಜ್ಝನಂ ಸುಭವಸೇನ ಹೋತಿ। ಪಪಞ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾನಂ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ, ಯದವತ್ಥಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ತದವತ್ಥಾದಸ್ಸನವಸೇನ। ಫಲೇನ ಹಿ ಹೇತುವಿಸೇಸಕಿತ್ತನಮೇತನ್ತಿ। ಏವಂ ವಿದ್ಧಂಸೇಥಾತಿ ಕಾಮರಾಗಭವತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಲೋಭಂ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವಿಪ್ಪಕಿರೇಥ। ತಣ್ಹಾಕರಣವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಯನಕರಣವಸೇನ ಸುಭಾಕಾರಗ್ಗಹಣವಸೇನ। ಸುಭನ್ತಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತೋ ರಾಗೋ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ।
೧೪೨. ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ದಿಟ್ಠಿವಾದೋ। ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಹಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಅಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಟ್ಠಿಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೨)। ತಣ್ಹಾರಹಿತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ತಣ್ಹಾವಸೇನೇವ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸಸ್ಸತಭಾವಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾ’’ತಿ। ಅಲ್ಲೀನಾತಿ ನಿಸ್ಸಿತಾ। ಉಪಗತಾತಿ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಏಕಿಭಾವಮಿವ ಗತಾ। ಅಜ್ಝೋಸಿತಾತಿ ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪಿತಾ ವಿಯ ತದನ್ತೋಗಧಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನಂ ವಿವಾದಮೂಲಂ, ಏವಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ದಿಟ್ಠಜ್ಝೋಸಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯಾ ತೇ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಿವಿರೋಧೇನ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕವಿರೋಧೋ।
ಖಣಿಕಸಮುದಯೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠೀನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನತಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿವತ್ಥುನೋಪೀತಿ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ ದುಕ್ಖತಾ ಅನತ್ತತಾ ಚ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಾನಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೇನ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೨೨) ‘‘ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯೋ ಅಟ್ಠ ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಖನ್ಧಾಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೧; ೪.೩೪೫)। ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨, ೪೬೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧, ೭)। ಫಸ್ಸೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾ ಚಾಹ ‘‘ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೮-೧೩೦), ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವೇದಿಯನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೪) ಚ ಸಞ್ಞಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾತಿ ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ತಕ್ಕಞ್ಚ ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಕಪ್ಪಯಿತ್ವಾ, ಸಚ್ಚಂ ಮುಸಾತಿ ದ್ವಯಧಮ್ಮಮಾಹೂ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೯೨; ಮಹಾನಿ॰ ೧೨೧) ‘‘ತಕ್ಕೀ ಹೋತಿ ವೀಮಂಸೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೪) ಚ ಆದಿ। ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ತಸ್ಸೇವ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಛನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯)। ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೋ, ತೇನ। ಖಣಿಕತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಖಣಿಕನಿರೋಧೋ। ಪಚ್ಚಯತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧೋ। ಸೋ ಪನ ಯೇನ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಆಹ। ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ ಯಥಾರಹಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಗತಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧಹೇತು, ಖಣಿಕನಿರೋಧೋ ಪನ ಅಹೇತುಕೋ।
ಆನಿಸಂಸನ್ತಿ ಉದಯಂ। ಸೋ ಪನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕವಸೇನ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಕಿಲೇಸತಾಯಆದೀನವಪಕ್ಖಿಕೋ ಏವಾತಿ ಇತರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಆದೀನವಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣಮೂಲಕಂ ಉಪದ್ದವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸೋತಿಆದೀನವೋ। ಆದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಗ್ಗಿಯಾನಸನಸಙ್ಕಟಿವತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೋ ಏವ ದಿಟ್ಠೀನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಪರಿಯಾಯೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಿಟ್ಠೀಹಿಪಿ ನಿಸ್ಸಟನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠೀನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ। ಇಮಿನಾತಿಆದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅನುಯೋಗವತ್ತೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
೧೪೩. ದಿಟ್ಠಿಚ್ಛೇದನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬುಪಾದಾನಪರಿಞ್ಞಾದಸ್ಸನೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ। ವುತ್ತಾಯೇವಾತಿ –
‘‘ಉಪಾದಾನಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ತಾನಿ ಅತ್ಥವಿಭಾಗತೋ।
ಧಮ್ಮಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ, ಕಮತೋ ಚ ವಿಭಾವಯೇ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೪೫) –
ಗಾಥಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅತ್ಥವಿಭಾಗಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾಯೇವ। ಕಾಮಂ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಏತ್ತಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಈದಿಸಂ ಞಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಕೇಚಿ ‘‘ಕಾಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋತಿ ಚ, ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಪರೇ ‘‘ಸೀಲಬ್ಬತೇನ ಸುದ್ಧೀತಿ ‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇನ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ಅವಿಚ್ಛೇದತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಕೇತಿ ಏಕಚ್ಚೇ। ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜುಪಗಮನೇನ ಸಮಣಾ, ಜಾತಿಮತ್ತೇನ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ। ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಾನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಹಾನಂ। ಸಮ್ಮಾ ನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಯೇಸಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಞ್ಞಂ ನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ। ಇದಾನಿ ತಂ ಅತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹೋತಿಕ-ಕುಟೀಚಕ-ಬಹೂದಕ-ಹಂಸ-ಪರಮಹಂಸ-ಕಾಜಕ-ತಿದಣ್ಡ-ಮೋನವತ-ಸೇವ-ಪಾರುಪಕ-ಪಞ್ಚಮರತ್ತಿಕ- ಸೋಮಕಾರಕ-ಮುಗಬ್ಬತ-ಚರಬಾಕ-ತಾಪಸ-ನಿಗನ್ಥಾ-ಜೀವಕ-ಇಸಿ-ಪಾರಾಯನಿಕ-ಪಞ್ಚಾತಪಿಕ-ಕಾಪಿಲ- ಕಾಣಾದ-ಸಂಸಾರಮೋಚಕ-ಅಗ್ಗಿಭತ್ತಿಕ-ಮಗವತಿಕ-ಗೋವತಿಕ-ಕುಕ್ಕುರವತಿಕ-ಕಾಮಣ್ಡಲುಕ- ವಗ್ಗುಲಿವತಿಕ-ಏಕಸಾಟಕ-ಓದಕಸುದ್ಧಿಕ-ಸರೀರಸನ್ತಾಪಕ-ಸೀಲಸುದ್ಧಿಕ-ಝಾನಸುದ್ಧಿಕ-ಚತುಬ್ಬಿಧ- ಸಸ್ಸತವಾದಾದಯೋ ಛನ್ನವುತಿ ತಣ್ಹಾಪಾಸೇನ ಡಂಸನತೋ, ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ವಿಬಾಧನತೋ ಪಾಸಣ್ಡಾ। ವತ್ಥುಪಟಿಸೇವನಂ ಕಾಮನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಮಂ। ಥೇಯ್ಯೇನ ಸೇವನ್ತೀತಿ ಪಟಿಹತ್ಥಆದಿಸಮಞ್ಞಾಯ ಲೋಕಸ್ಸ ವಚನವಸೇನ ಸೇವನ್ತಿ। ತೀಣಿ ಕಾರಣಾನೀತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸೇಸಭೂತಾನಿ ವಟ್ಟಕಾರಣಾನಿ।
ಅತ್ಥಸಲ್ಲಾಪಿಕಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಲ್ಲಾಪಿಕಾ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಲ್ಲಾಪವಿಭಾವಿನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದ್ವಿನ್ನಞ್ಹಿ ವಚನಂ ಸಲ್ಲಾಪೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಥವೀ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ।
ಯೋ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸತ್ಥರಿ ಧಮ್ಮೇ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸು ಚ ಪಸಾದೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಅನಾಯತನಗತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಸಾದಕಭಾವದಸ್ಸನಂ ಪಸಾದಪಚ್ಛೇದೋ। ತಥಾಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಪಸಾದಪಚ್ಛೇದವಾದೋ ವುತ್ತೋ। ಏವರೂಪೇತಿ ಈದಿಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೇ। ಧಮ್ಮೇತಿ ಧಮ್ಮಪತಿರೂಪಕೇ। ವಿನಯೇತಿ ವಿನಯಪತಿರೂಪಕೇ। ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಕೋಹಞ್ಞೇ ಠತ್ವಾ ಲೋಕಂ ವಞ್ಚೇನ್ತಾ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇಮಾತಿ ‘‘ಸತ್ತಿಮೇ ಕಾಯಾ ಅಕಟಾ ಅಕಟವಿಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೪) ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥೇತ್ವಾ ತಥಾ ‘‘ವಿನಯಂ ಪಞ್ಞಪೇಮಾ’’ತಿ ‘‘ಉಭಯೇನಪಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಸಾಸನಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಪರಿತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಮ ಪುಞ್ಞಂ ಕಾತುಕಾಮಂ ಮಚ್ಛೇರಮಲಾಭಿಭೂತತಾಯ ನಿವಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಂ ತಸ್ಸ ಕರೋತೋ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿತಬ್ಬತಾ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ದುಗ್ಗತಿ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಾವಹೇ ಜಿನಚಕ್ಕೇ ಪಹಾರದಾಯಿನೋ ತಿತ್ಥಕರಸ್ಸ ತದೋವಾದಕರಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಮ್ಹಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಥಾ ಸೋ ಪಸಾದೋ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ಪಚ್ಛಾ ವಿನಸ್ಸತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ, ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೋ ವಿಯ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಯಥಾವಿಧಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಆವಹತಿ। ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕೇನ ಹಿ ವಿಪಾಕೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಾರಣಭೇದನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತಿತ್ಥಕರಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಾವಹಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾರಣವಿಸೇಸಂ। ಸೋ ಪನೇಸ ಪಸಾದೋ ನ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಸುರಾಪೀತಸಿಙ್ಗಾಲೇ ಪಸಾದೋ ವಿಯ। ಸುರಂ ಪರಿಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ಛಡ್ಡಿತಕಸಟಂ ಸುರಾಜಲ್ಲಿಕಂ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನಾಮ ಧನಲುದ್ಧಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಇಮಂ ವಞ್ಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಕಂಸಸತಾತಿ ಕಹಾಪಣಸತಾ।
೧೪೪. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಸಾದಸ್ಸ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಲೋಭೋ ಕಾಮುಪಾದಾನನ್ತೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞ’’ನ್ತಿ। ಏವರೂಪೇತಿ ಈದಿಸೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೇ। ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತನವಸೇನ ಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೇ। ಸಬ್ಬಸೋ ವಿನಯನಟ್ಠೇನ ವಿನಯೇ। ತತ್ಥ ಭವದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಾಯ ಸಂವತ್ತನೇ।
ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಪಾರಮೀನಂ ಪೂರಣೇನ ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಪರಿಚಯೇನ ಚ ಭಗವತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತತಾಯ ಚ। ‘‘ಉಲೂಕಾ’’ತ್ಯಾದಿಗಾಥಾ ರುಕ್ಖದೇವತಾಯ ಭಾಸಿತಾ। ಕಾಲುಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಸಾಯನ್ಹಕಾಲೇ ದಿವಾವಿಹಾರತೋ ಉಟ್ಠಿತಂ। ದುಗ್ಗತೇಸೋ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದುಗ್ಗತಿಂ ಏಸೋ ನ ಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಮೋರಜಿಕೋ ಮುರಜವಾದಕೋ। ಮಹಾಭೇರಿವಾದಕವತ್ಥುಆದೀನಿಪಿ ಸಿತಪಾತುಕರಣಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಪರಮತ್ಥೇತಿ ಕಿಂ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಧಮ್ಮೇಪಿ ಪರಮತ್ಥೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಣನ್ತಾನಂ। ಸಾಮಣೇರವತ್ಥೂತಿ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸೇಯೇವ ಸಪ್ಪೇನ ದಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ದೇವಲೋಕಂ ಉಪಪನ್ನಸಾಮಣೇರವತ್ಥು।
ಖೀರೋದನನ್ತಿ ಖೀರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಓದನಂ। ತಿಮ್ಬರುಸಕನ್ತಿ ತಿನ್ದುಕಫಲಂ। ತಿಪುಸಸದಿಸಾ ಏಕಾ ವಲ್ಲಿಜಾತಿ ತಿಮ್ಬರುಸಂ, ತಸ್ಸ ಫಲಂ ತಿಮ್ಬರುಸಕನ್ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಕಕ್ಕಾರಿಕನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಏಲಾಳುಕಂ। ಮಹಾತಿಪುಸನ್ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ವಲ್ಲಿಪಕ್ಕನ್ತಿ ಖುದ್ದಕತಿಪುಸವಲ್ಲಿಯಾ ಫಲಂ। ಹತ್ಥಪತಾಪಕನ್ತಿ ಮನ್ದಾಮುಖಿ। ಅಮ್ಬಕಞ್ಜಿಕನ್ತಿ ಅಮ್ಬಿಲಕಞ್ಜಿಕಂ। ಖಳಯಾಗುನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ದೋಣಿನಿಮ್ಮಜ್ಜನಿನ್ತಿ ಸತೇಲಂ ತಿಲಪಿಞ್ಞಾಕಂ। ವಿಧುಪನನ್ತಿ ಚತುರಸ್ಸಬೀಜನಿಂ ತಾಲವಣ್ಟನ್ತಿ ತಾಲಪತ್ತೇಹಿ ಕತಮಣ್ಡಲಬೀಜನಿಂ। ಮೋರಹತ್ಥನ್ತಿ ಮೋರಪಿಞ್ಛೇಹಿ ಕತಂ ಮಕಸಬೀಜನಿಂ।
ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಾರಣಭೇದಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ವುತ್ತನಯಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೪೫. ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ। ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ। ತೇಸಂ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧೇನ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಮೂಲಕಾರಣತೋ ಪಭುತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ। ಅಯನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಏತ್ಥ ‘‘ಇಮೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿಪಾಠೇ ‘‘ಕಿಂ ನಿದಾನಾ’’ತಿಆದಿಸಮಾಸಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪದೇಸು। ಇಮಿನಾ ಏವ ಚ ಸಬ್ಬಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಫಸ್ಸನಿದಾನಾ’’ತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇಮೇ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಉಪಾದಾನಾನಮ್ಪಿ ಸಮುದಯಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ಕುತೋ ನಿರೋಧಂ, ತಥಾಗತೋ ಪನ ತೇಸಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯಾನಮ್ಪಿ ಸಮುದಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ – ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ…ಪೇ॰… ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೯) ಯಥಾರದ್ಧಸೀಹನಾದಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಉಪಾದಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೫) ನಯೇನ ದೇಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ಓತಾರೇನ್ತೋ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಯತೋ ಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅರಹತ್ತೇನ ದೇಸನಾಯ ಕೂಟಂ ಗಣ್ಹಿ, ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಚೂಳಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೨. ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ವೇಸಾಲೀನಗರವಣ್ಣನಾ
೧೪೬. ಅಪರಾಪರನ್ತಿ ವಿಸಾಲೀಭೂತತಾಯಾತಿ ಗಾವುತನ್ತರಂ ಗಾವುತನ್ತರಂ ಪುಥುಭೂತತಾಯ। ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸಂ ವಿಸಾಲೀಭೂತತಾಯಂ। ಛಡ್ಡಿತಮತ್ತೇತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಮತ್ತೇ। ಊಮಿಭಯಾದೀಹೀತಿ ಊಮಿಕುಮ್ಭೀಲಆವಟ್ಟಸಂಸುಕಾಭಯೇಹಿ। ಉದಕಪ್ಪವಾಹೇನಾಗತಸ್ಸಪಿ ಚ ಉಸ್ಮಾ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಉಸ್ಮಾ ಚ ನಾಮ ಈದಿಸಸ್ಸ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕತಾಯ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ। ತಥಾ ಹೀತಿಆದಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಚಿನ್ತಾ। ಪುಞ್ಞವನ್ತತಾಯ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ನಾಹೋಸಿ, ಸಉಸುಮತಾಯ ಪೂತಿಕಭಾವೋ। ದಾರಕಾನಂ ಪುಞ್ಞೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಅಙ್ಗುಟ್ಠಕತೋ ಚಸ್ಸ ಖೀರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಖೀರಭತ್ತಞ್ಚ ಲಭಿ। ಚರಿಮಕಭವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಕುಚ್ಛಿಗತೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತು ವಿಯ ಉದರಚ್ಛವಿಯಾ ಅಚ್ಛವಿಪ್ಪಸನ್ನತಾಯ ನಿಚ್ಛವಿ ವಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ನಿಚ್ಛವೀ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದಾರಕಾನಂ। ಮಾತಾಪಿತರೋತಿ ಪೋಸಕಮಾತಾಪಿತರೋ। ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಅಕಂಸು ರಜ್ಜಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದಾಯಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇ ಏವ ರಾಜಕುಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಚ। ಕುಮಾರಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವಸಞ್ಚೋದಿತಾ ದೇವತಾಧಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ಕೇಚಿ।
ಪುರಸ್ಸ ಅಪರೇತಿ ಪುರಸ್ಸ ಅಪರದಿಸಾಯ ಗಾವುತಮತ್ತೇ ಠಾನೇ ಜೀವಕಮ್ಬವನಂ ವಿಯ ಸಪಾಕಾರಮನ್ದಿರಕೇ। ಅಚಿರಪಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ನ ದೇಸನ್ತರಪಕ್ಕಮನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಾಸನತೋ ಅಪಕ್ಕಮನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಾ’’ತಿ। ಪರಿಸತೀತಿ ಪರಿಸಾಯಂ, ಜನಸಮೂಹೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜನಸಮೂಹಗತೋ ಪನ ‘‘ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೇನ ವಿನಾ ಪಕತಿಯಾವ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವಾವಹೋ ವಾ ಧಮ್ಮೋ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ, ಅನುಳಾರಂ ಪರಿತ್ತಕುಸಲಂ। ಯಂ ಅಸತಿಪಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ವತ್ತತಿ, ಯಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಹೀನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಖತ್ತಿಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಬುದ್ಧೇ ಮಮತ್ತಕಾರಿನೋ ಬುದ್ಧಮಾಮಕಾ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ
ಅಲಂ ಅಲಮರಿಯೋ, ರೂಪಾಯತನಂ ಜಾನಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು। ಸಮ್ಮಸನುಪಗೇ ಚ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಞ್ಚ ತಥಾ ಜಾನಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾ। ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಮಗ್ಗೋ। ಫಲಂ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನವಸೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಗತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಅನಾವರಣತಾಯ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುತಾಯ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ। ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಅಸಮ್ಭವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಹಿ ಸೋ ಭಗವತೋ ಪಟಿಸೇಧೇತೀ’’ತಿ।
ಸುಖುಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ನಾಮ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾದಿಕಂ ಆಚರಿಯಾನುಗ್ಗಹೇನ ಗಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತನ್ತಿ ‘‘ಇತಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತಂತಂದಸ್ಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥತಕ್ಕನೇನ ವಿತಕ್ಕನಮತ್ತೇನ ಪರಿತೋ ಆಹತಂ ಪರಿವತ್ತಿತಂ ಕತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಕ್ಕೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಂ ಅನುಜಾನಾತಿ ಉಪನಿಸಿನ್ನಪರಿಸಾಯ ಅನುಕೂಲಧಮ್ಮಕಥನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದಿ। ಪಟಿಭಾತೀತಿ ಪಟಿಭಾನಂ, ‘‘ಇತಿ ವಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂಪವತ್ತಂ ಕಥನಚಿತ್ತಂ, ತತೋ ಪಟಿಭಾನತೋ ಜಾನನಂ ಪಟಿಭಾನಂ, ಆಗಮಾಭಾವತೋ ಸಯಮೇವ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಸಯಂಪಟಿಭಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಂ ಪಟಿಬಾಹತೀ’’ತಿ। ಸುಫುಸಿತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಿವರಂ। ಅಫುಸಿತತ್ತೇ ಹಿ ಸುಖೇನ ವಚೀಘೋಸೋ ನ ನಿಚ್ಛರತಿ। ದನ್ತಾವರಣನ್ತಿ ಓಟ್ಠದ್ವಯಂ। ಜಿವ್ಹಾಪಿ ಥದ್ಧತಾಯ ಸುಖೇನ ವಚೀಘೋಸೋ ನ ನಿಚ್ಛರತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮುದುಕಾ ಜಿವ್ಹಾ’’ತಿ। ಕರವೀಕರುತಮಞ್ಜುತಾಯ ಮಧುರೋ ಸರೋ। ಏಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಸೋ, ಏಲಂ ಗಳತೀತಿ ಏಲಗಳಾ, ನ ಏಲಗಳಾ ಅನೇಲಗಳಾ, ನಿದ್ದೋಸಾ, ನ ರುಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ರಞ್ಜನಸ್ಸೇವ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವದತಿ।
ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾತಿ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಭೂತಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಉಗ್ಗಹಣ-ಸವನ-ಧಾರಣ-ಪರಿಚಯ-ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾ-ಸದ್ದೋ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾ’’ತಿ। ಯೋ ಹಿ ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ತಕ್ಕರೋ, ತಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ನಿಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ॰… ನಿಯ್ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ।
೧೪೭. ಕೋಧನೋತಿ ‘‘ಕೋಧನೋತಿ ಚಣ್ಡೋ ಫರುಸೋ ಚಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥಿ। ತಂ ಬುದ್ಧಾ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಸುದಿನ್ನಲಾಳುದಾಯಿಆದಿಕೇ। ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ಫಲೇ ವಾ ಅಸತಿ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಧನಿಯೂಪಸೇನತ್ಥೇರಾದಿಕೇ। ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಯಥಾ ‘‘ಮಕ್ಖಲಿ ಮೋಘಪುರಿಸೋ ಮನುಸ್ಸಖಿಪ್ಪಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಏತೇನ। ಕತ್ತರಿ ಹಿದಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಕೋಧೇನಾತಿ ಕೋಧಹೇತುನಾ।
ಭಗವತೋತಿ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ಕುದ್ಧಪದಾಪೇಕ್ಖಾಯ। ಪುಬ್ಬೇತಿ ಭಿಕ್ಖುಕಾಲೇ। ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮೋತಿ ಸೋ ಕಿರ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ದೇವತಾನಂ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಓಟ್ಠಚಲನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಪನ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮೋ…ಪೇ॰… ಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ। ಸೋ ಚ ಅತೀತೇ ಏಕಂ ಸೀಲವನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲಿಯಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಬಧಿರಮಕಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಅಭಬ್ಬೋವ ದಿಬ್ಬಸೋತಾಧಿಗಮಾಯ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ಞತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ। ಚಿನ್ತೇಸೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಮಿಚ್ಛಾಪರಿವಿತಕ್ಕಿತೇನ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ।
ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾವಬೋಧನತೋ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ‘‘ದೇಸನಾಧಮ್ಮೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ನಿಯ್ಯಾನೋ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಬೋಧೇತಬ್ಬೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ದೇಸನಾಧಮ್ಮೋ। ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಕಟೀಕತತ್ತಾ, ನ ಪಟಿಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಯಥಾಪರಾಧಂ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಞ್ಚ ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಯಥಾಭಿಸಙ್ಖತಪಞ್ಹಾನಂ ತದಜ್ಝಾಸಯಾನುಕೂಲಂ ಠಾನಸೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಚ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಾಕಟಂ, ತಥಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಕರಣಾದೀಸು ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀನೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಯ್ಹಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಅನ್ವೇತಿ ಯಥಾಗಹಿತಸಙ್ಕೇತಸ್ಸ ಅನುಗಮನವಸೇನ ಏತಿ ಅನ್ವಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಸಙ್ಕೇತಾನುಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಯಥಾಪರಾಧಂ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಯೋಜನಾ ಕತಾ, ಏವಂ ‘‘ಏವರೂಪಮ್ಪಿ ನಾಮ ಮಯ್ಹಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದಸಬಲಞಾಣವಣ್ಣನಾ
೧೪೮. ಯದಿಪಿ ಆದಿತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾತ್ತಯವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಉಪರಿ ತಿಸ್ಸೋ ಅಭಿಞ್ಞಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಅಭಿಞ್ಞಾತ್ತಯಮೇವಾತಿ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ತಾಸು ವುತ್ತಾಸು ಉಪರಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ ನ ಪರಿಪೂರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನನು ಇಮಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಸೇಸಾಭಿಞ್ಞಾ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಸ್ಸ ಅಭಿಜಾನನಟ್ಠಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಸು ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠಂ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಬಲಞಾಣೇಸು ಯಥಾ ಸಮ್ಮಾಸತಿಆದಯೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗೇಸೂತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸವಿಭಾವನಪರಾಯ ದೇಸನಾಯ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಸತ್ಥು ಗುಣವಿಸೇಸವಿಭಾವನಪರಾಯ ದೇಸನಾಯ ತಥಾ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅತ್ಥತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ, ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ‘‘ಕಿಮಿದಂ ಭಗವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಗುಣೇ ಪುನಪಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಗುಣಾಧಿಕದಸ್ಸನಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸುವುತ್ತಮೇತಂ ‘‘ಉಪರಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ ನ ಪರಿಪೂರತೀ’’ತಿ।
ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೧೦.೨೧), ನನು ಚೇತಾನಿ ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಕಾಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯಾದಿಸಾನಿ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಾದೀನಿ, ನ ತಾದಿಸಾನಿ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಕದಾಚಿಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನೀ’’ತಿ। ಇಮಮೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಲೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದಭಾವತೋ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾದೀಸು ಏವ ಅಸಾಧಾರಣಗುಣಸಮಞ್ಞಾ ನಿರುಳ್ಹಾ। ಕಾಮಂ ಞಾಣಬಲಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಭಾರೋ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರೋಪಿ ಪನ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏವ ‘‘ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨) ಗಿರಿಚರನದೀಚರವನಚರಾದಿಪ್ಪಭೇದಾ ಗೋಚರಿಯಕಾಲಾವಕನಾಮಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಬಲೇನ ಪಾಕತಿಕಾ ಹತ್ಥಿಜಾತಿ। ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ। ಏಕಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯಬಲನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಚ ತಥಾ ಹೇಟ್ಠಾಕಥಾಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ದೇಸನಾಸೋತೇನ ವುತ್ತಂ। ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಾರಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ರಸ್ಮಿಯೋ, ತಾ ಬಹೂ ನಾನಾವಿಧಾ ಇತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನಾರಾಯನಂ, ವಜಿರಂ, ತಸ್ಮಾ ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿ ವಜಿರಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಞಾಣಬಲಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಮೇವ, ನ ಕಾಯಬಲಂ ವಿಯ ಅಟ್ಠಕಥಾರುಳ್ಹಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಂಯುತ್ತಕೇ ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ (ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೭೬೦), ತತ್ಥ ಪನ ನಿದಾನವಗ್ಗೇ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಆಗತಾನಿ ಚತುಚತ್ತಾರೀಸಞ್ಚ, ತೇಸತ್ತತಿ ಪನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೭೩ ಮಾತಿಕಾ) ಸುತಮಯಾದೀನಿ ಆಗತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಸಂಯುತ್ತಕೇ। ಅಞ್ಞಾನಿಪೀತಿ ಏತೇನ ಞಾಣವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ಏಕಕಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೭೬) ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೬) ಚ ‘‘ತಯಿದಂ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ, ಇಮಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಏವಂ ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾನಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಯಾಥಾವಪಟಿವೇಧತೋ ಸಯಞ್ಚ ‘‘ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ ಚಾ’’ತಿ।
ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ, (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೪.೮) ಸೇಟ್ಠಂ ಠಾನಂ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಟ್ಠ ವಾ ಪರಿಸಾ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಆಸಭಾ, ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ। ಇದಂ ಪನಾತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಮೇವ ವದತಿ। ತಿಟ್ಠಮಾನೋವಾತಿ ಅವದನ್ತೋಪಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೨.೨೨) ತಿಟ್ಠಮಾನೋವ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನುಜಾನಾತಿ।
ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸೂತಿ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅನೇಕಸತಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಂ…ಪೇ॰… ತತ್ರ ವತ ಮಂ ಭಯಂ ವಾ ಸಾರಜ್ಜಂ ವಾ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಮೇತಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೧) ವುತ್ತಾಸು ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು। ಅಭೀತನಾದಂ ನದತೀತಿ ಪರತೋ ದಸ್ಸಿತಞಾಣಯೋಗೇನ ದಸಬಲೋಹನ್ತಿ ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ। ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ ಖನ್ಧವಗ್ಗೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೮) ಆಗತೇನ।
‘‘ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೧) ಸುತ್ತಸೇಸೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪಸ್ಸಯಾದೀನಂ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಪವತ್ತಿ, ಪುರಿಮಸಪ್ಪುರಿಸೂಪಸ್ಸಯಾದಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಸಪ್ಪುರಿಸೂಪಸ್ಸಯಾದೀನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಪವತ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಿಚಕ್ಕಸಣ್ಠಾನಾ ಅಸನಿ ಏವ ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕಂ। ಉರಚಕ್ಕಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಣಾಸಮೂಹಾದೀಸುಪಿ ಚಕ್ಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಸಙ್ಘಭೇದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ ಚಕ್ಕಭೇದ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೪೦೯; ಚೂಳವ॰ ೩೪೩) ಹಿ ಆಣಾ ‘‘ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ‘‘ದೇವಚಕ್ಕಂ ಅಸುರಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೪.೮) ಸಮೂಹೋತಿ। ಪಟಿವೇಧನಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ‘‘ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸಪಿ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಬುಜ್ಝನಮತ್ತೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿ…ಪೇ॰… ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ದೇಸನಾಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿತಚಕ್ಕಸ್ಸ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಠಾನಂ ವಿಯ।
‘‘ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ? ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾ’’ತಿ। ಠಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತಲಾಭೋ ಧರಮಾನತಾ ಚ, ನ ಗತಿನಿವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚಾ’’ತಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಸಮಾದಿಯನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ, ತಾನಿ ಪನ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನ’’ನ್ತಿ। ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮಾದಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಮುತ್ತಗತಸದ್ದೇ ಗತಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ। ಗತೀತಿ ನಿರಯಾದಿಗತಿಯೋ। ಉಪಧೀತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ। ಕಾಲೋತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚನಾರಹಕಾಲೋ। ಪಯೋಗೋತಿ ವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಕಿರಿಯಾ।
ಅಗತಿಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಂ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಪಜಾನಾಮಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೩)। ಬಹೂಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏಕಮೇವ
ತಥಾ ಸಕಲಗಾಮವಾಸಿಕೇಸು ಏಕತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದದಮಾನೇಸು ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚೇತನಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾರಮ್ಮಣಾವ, ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ನಾನಾಕಾರಂ। ತೇಸು ಹಿ ಏಕೋ ಆದರೇನ ಕರೋತೀತಿ ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಕೇಚಿ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ, ತಂ ತಥಾಗತೋ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಜಾನಾತಿ – ‘‘ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಆಯೂಹಿತತ್ತಾ ಏಸ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ದೇವಲೋಕೇ, ತತ್ಥಾಪಿ ಏಸ ಖತ್ತಿಯಕುಲೇ, ಏಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ, ಏಸ ವೇಸ್ಸಕುಲೇ, ಏಸ ಸುದ್ದಕುಲೇ, ಏಸ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀಸು, ಏಸ ನಿಮ್ಮಾನರತೀಸು, ಏಸ ತುಸಿತೇಸು, ಏಸ ಯಾಮೇಸು, ಏಸ
ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೇಸುಯೇವ – ‘‘ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಏಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಮಹಾಭೂತಮತ್ತಮೇವ ವವತ್ಥಪೇಸ್ಸತಿ, ಏಸ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ ಠಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ, ಏಸ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಕಾಮನತೋ, ಕಾಮೇತಬ್ಬತೋ, ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತತೋ ಚ ಕಾಮೋ ಧಾತು ಕಾಮಧಾತು। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು-ರೂಪಧಾತು-ಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ವಿಲಕ್ಖಣತಾಯಾತಿ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತಾಯ। ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಲೋಕನ್ತಿ ಅನೇಕಧಾತುಂ ನಾನಾಧಾತುಂ ಖನ್ಧಲೋಕಂ ಆಯತನಲೋಕಂ ಧಾತುಲೋಕಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ। ತೇಸುಪಿ ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕಾದಸವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ (ವಿಭ॰ ೩೩)। ಏಕವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ (ವಿಭ॰ ೩೪-೬೧)। ಏಕವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ (ವಿಭ॰ ೬೨-೯೧)। ಏಕವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ (ವಿಭ॰ ೯೨-೧೨೦)। ಏಕವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೨೧-೧೪೯) ಏವಂ ತಾವ ಖನ್ಧಲೋಕಸ್ಸ, ‘‘ಇದಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಇದಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ದಸಾಯತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಚಾತುಭೂಮಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೧೫೬-೧೭೧) ಆಯತನಲೋಕಸ್ಸ, ‘‘ಅಯಂ ಚಕ್ಖುಧಾತು ನಾಮ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ನಾಮ, ತತ್ಥ ಸೋಳಸ ಧಾತುಯೋ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಚಾತುಭೂಮಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೧೭೨-೧೮೮) ಧಾತುಲೋಕಸ್ಸ ಅನೇಕಸಭಾವಂ ನಾನಾಸಭಾವಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸಪಿ – ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಖನ್ಧೋ ಸೇತೋ, ಇಮಸ್ಸ ಕಾಳೋ, ಇಮಸ್ಸ ಮಟ್ಠೋ, ಇಮಸ್ಸ ಸಕಣ್ಟಕೋ, ಇಮಸ್ಸ ಬಹಲತ್ತಚೋ, ಇಮಸ್ಸ ತನುತ್ತಚೋ, ಇಮಸ್ಸ ಪತ್ತಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಏವರೂಪಂ, ಇಮಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಂ ನೀಲಂ ಪೀತಂ ಲೋಹಿತಂ ಓದಾತಂ ಸುಗನ್ಧಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ, ಇಮಸ್ಸ ಫಲಂ ಖುದ್ದಕಂ ಮಹನ್ತಂ ದೀಘಂ ರಸ್ಸಂ ವಟ್ಟಂ ಸುಸಣ್ಠಾನಂ ದುಸ್ಸಣ್ಠಾನಂ ಮುದುಕಂ ಫರುಸಂ ಸುಗನ್ಧಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಮಧುರಂ ತಿತ್ತಕಂ ಕಟುಕಂ
ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತನ್ತಿ ನಾನಾಅಜ್ಝಾಸಯತಂ। ಅಧಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ಅಜ್ಝಾಸಯಸಭಾವೋ। ಸೋ ಪನ ಹೀನಪಣೀತತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವಿಧಾವ ವುತ್ತೋಪಿ ಹೀನಪಣೀತಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕವಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೀನಾದೀಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತೀಹಿ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಭಾವ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯೇ ಯೇ ಸತ್ತಾ ಯಂಯಂಅಧಿಮುತ್ತಿಕಾ, ತೇ ತೇ ತಂತದಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಏವ ಸೇವನ್ತಿ ಭಜನ್ತಿ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಿ ಧಾತುಸಭಾಗತೋ। ಯಥಾ ಗೂಥಾದೀನಂ ಧಾತುಸಭಾವೋ ಏಸೋ, ಯಂ ಗೂಥಾದೀಹಿ ಏವ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ಏವಂ (ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸೇವೇಸ ಸಭಾವೋ, ಯಂ) (ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೮೧೩) ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಾ ದುಸ್ಸೀಲಾದೀಹಿ ಏವ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದಯೋ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದೀಹೇವ। ತಂ ನೇಸಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಂ ಭಗವಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ।
ವುದ್ಧಿಞ್ಚ ಹಾನಿಞ್ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಕತಂ ಅನಧಿಕತಞ್ಚ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಭ॰ ೮೧೪; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೩) ‘‘ಆಸಯಂ ಜಾನಾತಿ ಅನುಸಯಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಆಸಯಾದಿಜಾನನಂ ಕಸ್ಮಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ? ಆಸಯಜಾನನಾದಿನಾ ಯೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಪರೋಪರೇಹಿ ಸತ್ತಾ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಾಸಯಾದಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಜಾನನಸ್ಸ ವಿಭಾವನತೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಅಸಾಧಾರಣತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಬಲತಾ ಚ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಆಸಯನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಸತ್ತಾ ನಿವಸನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ವಾ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ವಾ ಆಸಯೋ। ಅನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಥಾಮಗತೋ ಕಿಲೇಸೋ। ತಂ ಪನ ಭಗವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನನ್ತೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಞಾಣಾನಞ್ಚ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ಜಾನಾತಿ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ –
‘‘ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ ಭಗವಾ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಮಗರುಕೋ ಕಾಮಾಸಯೋ ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತೋ’ತಿ। ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಗರುಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಸಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತೋ’ತಿ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಸೇವನ್ತಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ। ಬ್ಯಾಪಾದಂ, ಅಬ್ಯಾಪಾದಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ
ಪಠಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಾನಂ ಪಠಮಾದೀನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಝಾಪನಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಟ್ಠೇನ ಚ ಝಾನಾನಂ। ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ಹೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅಪ್ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿಅನುಪಕ್ಖನ್ದನಂ। ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನಂ। ಇತಿ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನಾನಿ ಹಾನಭಾಗಿಯವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಾತಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ತೇಹಿ ಪನ ಝಾನಾನಂ ತಂಸಭಾವತಾ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ವೋದಾನನ್ತಿ ಪಗುಣತಾಸಙ್ಖಾತಂ ವೋದಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ‘‘ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೧೦.೨೧) ಪನ ‘‘ನಿರೋಧತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಾಳಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೧೭) ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ। ಯೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಸಮಾನೋ ಏವ ‘‘ನ ಲಭಾಮಹ’’ನ್ತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾನಂ ಏವ ‘‘ನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ‘‘ವಿಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೧೪೯. ಅಪ್ಪನನ್ತಿ ನಿಗಮನಂ। ನ ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪರವಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಮೇವ ಜಾನಾತೀತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಜಾನನಾದಿಂ ಸಕಂ ಸಕಂಯೇವ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಜಾನಾತಿ, ಯಥಾಸಕಮೇವ ವಿಸಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಮ್ಪೀತಿ ತೇಹಿ ದಸಬಲಞಾಣೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ। ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವಾತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾ’’ತಿ। ಧಾತುನಾನತ್ತಞ್ಚ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣಞ್ಚ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣನ್ತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಞ್ಹಿ ಞಾಣಂ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ, ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೧೨) ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ। ಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಮೇವ। ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಟ್ಠಮನವಮಬಲಾನಿ ವಿಯ ತಂಸದಿಸಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ವಿಯ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ। ಏತೇನಸ್ಸ ಬಲಸದಿಸತಞ್ಚ ನಿವಾರೇತಿ। ಝಾನಾದಿಞಾಣಂ ವಿಯ ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ। ಯದಿಪಿ ಹಿ ‘‘ಝಾನಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಞಾಣಂ ಸತ್ತಮಬಲ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ‘‘ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ಬಲಸ್ಸ ಝಾನಇದ್ಧಿಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸವಸೇನಪಿ ದಸಬಲಞಾಣಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕಭೂಮನ್ತರವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ।
ಅನುಪದವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಿಲೇಸಾವರಣಂ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ, ಕಿಲೇಸಾವರಣಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಠಾನಂ, ತಬ್ಭಾವೋ ಅಟ್ಠಾನಂ, ಅನಧಿಗಮಸ್ಸ ಪನ ತದುಭಯಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕಿಯ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನತೋ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಠಿತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ। ಸಾ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ನ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಚ ಹೋತಿ। ಏತೇನ ತಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಿತಿಯಾ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ ಏವ। ನೇಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ। ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋತಿ ಕಾಮಧಾತುಆದೀನಂ ಪವತ್ತಿಭೇದದಸ್ಸನತೋ। ಯದಗ್ಗೇನ ಧಾತುವೇಮತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಚರಿಯಾವಿಸೇಸಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ। ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ಚರಿಯಾ ಪಯೋಗಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾಪಿ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತಾದೀನಂ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೪೨) ವಿಯ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಭಾವತೋ ಪತ್ತಬ್ಬೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪರಸ್ಸ ಹದಯವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯಲೋಹಿತವಣ್ಣದಸ್ಸನಮುಖೇನ ತದಾ ಪವತ್ತಮಾನಚಿತ್ತಜಾನನತ್ಥಂ ಪರಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ನಾಮ ಸಾವಕಾನಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಂ, ಯತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಆನುಭಾವತೋ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪತ್ತಬ್ಬತಾ ಸಿಯಾ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಯದಿಪಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾಧಿಗಮತೋ ಪಗೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾಧಿಗಮೋ, ತಥಾಪಿ ತಥಾ ಪರಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ನತ್ಥಿ ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಿಜ್ಝನತೋ। ಸೇಸಾಭಿಞ್ಞಾತ್ತಯೇ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾಧಿಗಮೇನ ಪತ್ತನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತೀತಿ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪುನ ಏವರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ನ ವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ತಂ ವಾಚಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ। ವಾಚಾಯ ಪನ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವದನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠಿಂ ನ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ ಪಜಹನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಜಹನ್ತೋ’’ತಿ। ಸೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೀ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋಯೇವ, ನಾಸ್ಸ ನಿರಯೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಕೋಚಿ ವಿಬನ್ಧೋ ಏಕಂಸಿಕೋ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಆಸನ್ನತರೇ ಸೀಲಾದಿಕೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರವಸೇನೇವ ವಿನಿವತ್ತೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಆಹ, ತಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸೀಲಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಏಕಂಸಿಕಾ ಅಞ್ಞಾರಾಧನಾ, ಇತರೇಸಂ ಅನೇಕಂಸಿಕಾತಿ। ಸಮ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮ್ಪದಾ, ನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂಸಮ್ಪದನ್ತಿ ಏವಂಅವಿರಜ್ಝನಕನಿಪ್ಫತ್ತಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಮ್ಪಿ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣಾ ‘‘ನಿರಯೂಪಗೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೀ ತದಾದಾಯಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತಂ ವಾಚಂ ಅಪ್ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ತದಾದಾಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ಅರಿಯೂಪವಾದೋ ಅನ್ತರಾಯಿಕೋ ಅನತ್ಥಾವಹೋ ಚ, ಪಹಾನೇನ ಪನ ಅಚ್ಚಯಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಖಮಾಪನೇನ ಅನನ್ತರಾಯಿಕೋ ಅತ್ಥಾವಹೋ ಚ ಯಥಾ ತಂ ವುಟ್ಠಿತಾ ದೇಸಿತಾ ಚ ಆಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ದಸಬಲಞಾಣವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣವಣ್ಣನಾ
೧೫೦. ಬ್ಯಾಮೋಹಭಯವಸೇನ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ। ತಂ ಪನ ಞಾಣಸಮ್ಪದಂ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಂ ದೇಸನಾವಿಸೇಸಸಮ್ಪದಂ ಖೇಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತೂಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು। ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ತೇಸಂ, ನ ಪನ ದಸ್ಸನಂ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಭಗವತಾ ಏವ ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ವಚನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸು। ‘‘ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ॰ ೭೧೮) ವಿಯ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಹೇತುನಾ’’ತಿ। ಹೇತೂತಿ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಸಾಧನಹೇತು ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಕಾರಕೋ ಸಮ್ಪಾಪಕೋ ಚ। ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಂ। ನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಅನ್ವಯತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಪಮಾಣಙ್ಗತಾಯ ‘‘ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಾಯ ಕಾರಣಂ। ತತ್ಥ ಚೋದಕೋ ಚೋದನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಣಂ, ಧಮ್ಮೋ ಚೋದನಂ ಕರೋತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕಾರಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಖೇಮನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ಅಪ್ಪಟಿಬನ್ಧಿಯಭಾವೇನ ಅನುಪದ್ದುತತಂ।
ಅನ್ತರಾಯೋ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ। ಏವಂಭೂತಾ ಪನ ತೇ ಯಸ್ಮಾ ಅನ್ತರಾಯಕರಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ’’ತಿ। ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ನ ತಥಾ ಸಾವಜ್ಜೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾ’’ತಿ। ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾತಿಆದಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಚತುನ್ನಂ ‘‘ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ತಬ್ಭಾವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವತೋ। ಇಧ ಪನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದಂ (ಪಾಚಿ॰ ೪೧೭-೪೨೨) ವಿಯ। ಯಸ್ಮಾ ತಙ್ಖಣಮ್ಪಿ ಕಾಮೇಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೪.೮) ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿರತ್ತೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೪.೮) ಹೋತಿ ಚೇ, ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಕಾಮೇಸು ಆಸತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇಥುನಂ…ಪೇ॰… ಅನ್ತರಾಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇಥುನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ, ಮುಸ್ಸತೇವಾಪಿ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪರೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಸಂಯೋಗೇ ಭುಮ್ಮಂ।
ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಟ್ಠಪರಿಸವಣ್ಣನಾ
೧೫೧. ಪುರಿಸಸ್ಸ ‘‘ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸ್ಸ ಬಲದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಠಾನಸೀಸೇನ ಸನ್ನಿಪತಿತಖತ್ತಿಯಪರಿಸಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅತಿದೇಸೇನ ಆವಿಭಾವಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಾರಕಾಯಿಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಸದಿಸತ್ಥವಿಸಯತ್ತಾ ಅತಿದೇಸಸ್ಸ। ಯಥಾ ಹಿ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಏವಂ ‘‘ಮಾರಪರಿಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ, ಮಾರಸ್ಸ ಪರಿಸಾತಿ ಪನ ಮಾರಪರಿಸಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಾರಕಾಯಿಕಾನಂ…ಪೇ॰… ನ ಮಾರಾನ’’ನ್ತಿ। ಮಾರಕಾಯಿಕಾನನ್ತಿ ಮಾರಪಕ್ಖಿಯಾನಂ। ಉಗ್ಗಟ್ಠಾನದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಸಾರಜ್ಜಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನದಸ್ಸನವಸೇನ, ಏವಂ ಉಗ್ಗಾ ಖತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞತೇಜೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ತೀಸು ವೇದೇಸೂತಿ ಇದಂ ಇತರೇಸಂ ಅವಿಸಯದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ವೇದೇ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಾಪಿ ಹಿ ಖತ್ತಿಯಾ ವೇಸ್ಸಾ ಚ ತದತ್ಥವಿಚಾರಣಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಸಮತ್ಥಾ ಏವಾತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಯಾಮಾದಿಪರಿಸಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ಭುಸಂ ಕಾಮಾಭಿಗಿದ್ಧತಾಯ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವಿರಹತೋ। ಯಾಮಾದಯೋ ಹಿ ಉಳಾರುಳಾರೇ ಕಾಮೇ ಪಟಿಸೇವನ್ತಾ ತತ್ಥಾಭಿಗಿದ್ಧತಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಯ ಸಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ
ಪರಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಭಗವಾ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಿಪಿ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಇತರೋ ಯದಿಪಿ ತೇಸಂ ಅರಿಯಧಮ್ಮಾಧಿಗಮೋ ನತ್ಥಿ, ವಾಸನಾಯ ಪನ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆಮಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಕೇಯೂರಂ ನಾನಾವಿಧರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಸುವಣ್ಣಜಾಲವಿನದ್ಧಂ ಭುಜಾಭರಣಂ। ಅಙ್ಗದಂ ನಾನಾಗನ್ಧಗನ್ಧಿತಂ, ಕೇವಲಂ ವಾ ಸುವಣ್ಣಮಯಂ ಬಾಹುವಲಯಂ। ಛಿನ್ನಸ್ಸರಾತಿ ದ್ವಿಧಾಭೂತಸ್ಸರಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೧೭೨) ಗಗ್ಗರಸ್ಸರಾತಿ ಗಗ್ಗರಿಕಾಯ ವಿಯ ಗಗ್ಗರಾಯಮಾನಖರಸ್ಸರಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೧೭೨; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೮.೬೯)। ಭಾಸನ್ತರನ್ತಿ ತೇಸಂ ಭಾಸಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೧೭೨; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೮.೬೯) ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ‘‘ವೀಮಂಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಙ್ಗಮ್ಮಾತಿ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ। ಆದಿತೋ ಲಾಪೋ ಆಲಾಪೋ, ವಚನಪಟಿವಚನವಸೇನ ಸಮಂ ಲಾಪೋ ಸಲ್ಲಾಪೋ। ಸಮ್ಮಾ, ಸಮಞ್ಞಾ ವಾ ಕಥಾ ಸಂಕಥಾ, ಸಂಕಥಾವ ಸಾಕಚ್ಛಾ।
ಅಟ್ಠಪರಿಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತುಯೋನಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೨. ಯವನ್ತಿ ತಾಯ ಸತ್ತಾ ಅಮಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ಸಮಾನಜಾತಿತಾಯ ಮಿಸ್ಸಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋನಿ। ಸಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅಣ್ಡಾದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಿಸಿಟ್ಠೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಭಾಗಸೋ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೋನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ। ಅಣ್ಡೇ ಜಾತಾತಿ ಪಠಮಾಯ ಜಾತಿಯಾ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ದುತಿಯಾಯ ಪನ ಅಣ್ಡತೋ, ಅಣ್ಡೇ ವಾ ಭಿಜ್ಜಮಾನೇ ಜಾತಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಭಿಜ್ಜ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ। ವಿನಾತಿ ಏತೇಹಿ ಅಣ್ಡಾದೀಹಿ ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ। ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ವಿಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ಪತಿತ್ವಾ ವಿಯ। ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯನಿರಪೇಕ್ಖತ್ತಾಯೇವ ವಾ ಉಪಪತನೇ ಸಾಧುಕಾರಿನೋ ಉಪಪಾತಿಕಾ, ತೇ ಏವ ಇಧ ಓಪಪಾತಿಕಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಬ್ಭಮಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಹಾಪದುಮಕುಮಾರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಪೇತಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಾತುರತಾಯ ಕಾಮಸೇವನಾ ನತ್ಥಿ ನೇರಯಿಕಾ ವಿಯಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಾಪದೇಸೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಓಪಪಾತಿಕತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ। ಅವಸೇಸಾತಿ ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕನೇರಯಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ। ಯಕ್ಖಾನಂ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾಯ ಓಪಪಾತಿಕಭಾವೇ ಏವ ಆಪನ್ನೇ ತಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಯಕ್ಖಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ನ ಭುಮ್ಮದೇವಾ ನ ಚ ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ।
ಚತುಯೋನಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಞ್ಚಗತಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೩. ಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇಸು ನಿರಯಾದಿಭೇದೇಸು ಉಪಪತ್ತಿಭವೇಸು ಗತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿರೂಳ್ಹೋ, ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಗತಿಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಏಕೇನ ಗತಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಗತಿಗತೀ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ, (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೨೭) ರೂಪರೂಪ’’ನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೪೯) ಚ। ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾಯ ಗಮನಂ ಉಪಗಮನನ್ತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿಗತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಗತಿನ್ತಿ ಚಿತ್ತಗತಿಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಜ್ಝಾಸಯಗತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ, ಅಜ್ಝಾಸಯಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೦೩) ಪನ ‘‘ಗತಿನ್ತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೦೩) ಹಿ ಅಯಂ ಪಾಳೀತಿ। ಜುತಿನ್ತಿ ಆನುಭಾವಂ। ವಿಭವೋತಿ ವಿನಾಸೋ। ಸೋ ಹಿ ವಿಗಮೋತಿ ಅತ್ಥೇನ ಗತಿ। ತೇನೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತೋ ಗತೀತಿ (ಪರಿ॰ ೩೩೯) ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತೋ ಗತಿ ವಿಗಮೋ ವಿಭವೋತಿ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ। ದ್ವೇಯೇವ ಗತಿಯೋತಿ ದ್ವೇವ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಗತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ।
ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯೋ, ಸುಖಂ। ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಅಯೋತಿ ನಿರಯೋ। ತತೋ ಏವ ರಮಿತಬ್ಬಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬಂ ತತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನಿರತಿಅತ್ಥೇನ ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ ನಿರಯೋ’’ತಿ। ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಚಿತಾತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಯ ಉದ್ಧಂ ದೀಘಾ ಅಹುತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ದೀಘಾಭಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಕಟ್ಠತೋ ಸುಖತೋ ಅಯನಂ ಅಪಗಮೋ ಪೇಚ್ಚಭಾವೋ, ತಂ ಪೇಚ್ಚಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಿಸಯೋತಿ ಮನಸೋ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾತಿ ಸತಿಸೂರಭಾವಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಯೋಗ್ಯತಾದಿಗುಣವಸೇನ ಉಪಚಿತಮಾನಸತಾಯ ಉಕ್ಕಟ್ಠಗುಣಚಿತ್ತತಾಯಾತಿ ಅತ್ತೋ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸೀವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಾನೇಹಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಿಕಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಉತ್ತರಕುರುಕೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ದೇವೇ ಚ ತಾವತಿಂಸೇ। ಕತಮೇಹಿ ತೀಹಿ? ಸೂರಾ ಸತಿಮನ್ತೋ ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೧)। ತೇಹಿ ಪನ ಸಮಾನರೂಪಾದಿತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿತ್ತದೀಪವಾಸೀಹಿ ಇತರಮಹಾದೀಪವಾಸಿನೋಪಿ ವಿಮಾನವತ್ಥುಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿ॰ ವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩) ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಆನುಭಾವೇಹೀತಿ ದೇವಾನುಭಾವಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇಹಿ। ತತ್ಥ ಕಾಮಾ ದೇವಾ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಚೇವ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇಹಿ ಚ ಇತರೇ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇಹೇವ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಜೋತನ್ತಿ, ಸರಣನ್ತಿ ವಾ ಗಮ್ಮನ್ತಿ, ಅಭಿತ್ಥವಿಯನ್ತೀತಿ ವಾ ದೇವಾತಿ।
ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಞ್ಚಾತಿಆದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಪೇತ್ತಿವಿಸಯಗ್ಗಹಣೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಏವ ಗಹಣಂ ತೇಸಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಯತ್ಥ ವಾ ತೇ ಅರಞ್ಞಸಮುದ್ದಪಬ್ಬತಾದಿಕೇ ನಿಬದ್ಧವಾಸಂ ವಸನ್ತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಠಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ಓಕಾಸೋಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ನಿರಯೂಪಗಾದೀಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬತೋ ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಪಟಿಪದಾ ಚಾತಿ ತಂ ತಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭಯೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ಚ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೂಪಚಿತಾಕಾರಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ನಿರಯಗಾಮಿಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ನಿರಯಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಧಾರಣತೋ ನಿರಯಸಂವತ್ತನಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ತಂ ಸನ್ತಾನಪತಿತತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿನಿಪತನ್ತೀತಿ ವಿವಸಾ, ವಿರೂಪಂ ವಾ ನಿಪತನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಇದಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಸಾವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಂ ದೇಸೇತಿ।
ಪಞ್ಚಗತಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಞಾಣಪವತ್ತಾಕಾರವಣ್ಣನಾ
೧೫೪. ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಾಕಾರನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ, ಞಾಣಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತಿಪಕಾರಂ। ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಾತಿ ಏಕನ್ತೇನ ದುಕ್ಖಾ ಅಚ್ಚನ್ತದುಕ್ಖಾ। ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ದುಕ್ಖಾ ಸುಖಾಲಯೇನಪಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾತಿ ‘‘ನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾ ನಿರನ್ತರದುಕ್ಖಾ’’ತಿ। ಬಹಲಾತಿ ಅತನುಕಾ, ಮಹನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ತಿಬ್ಬಾತಿ ವಾ ತಿಖಿಣಾ। ಖರಾತಿ ಕಕ್ಖಳಾ। ಕಟುಕಾತಿ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಾ। ಕಸ್ಸತಿ ಖಣೀಯತೀತಿ ಕಾಸು, ಆವಾಟೋ। ಕಸೀಯತಿ ಚೀಯತೀತಿ ಕಾಸು, ರಾಸಿ। ಫುನನ್ತೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಅಙ್ಗಾರಾನಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಟಿವಾತಂ ಓಫುನನ್ತಿ, ತೇನ ತೇಸಂ ಸಕಲಸರೀರಂ ಡಯ್ಹತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿದಡ್ಢಗತ್ತಾ’’ತಿ। ಪುರಿಸಪ್ಪಮಾಣಂ ಪೋರಿಸಂ। ಏಕಪಥೇನೇವಾತಿ ಏಕಮಗ್ಗಭೂತೇನೇವ। ಅನುಕ್ಕಮನೀಯೇನಾತಿ ಉಕ್ಕಮಿತುಂ ಅಪಕ್ಕಮಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೇನ।
ನನು ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಣ್ಣಾರಮ್ಮಣಂ, ತೇನ ಕಥಂ ರೂಪನ್ತರಸಮಙ್ಗಿಂ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಂ ‘‘ಅಯಂ ಸೋ’’ತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣೇನ ‘‘ಅಯಂ ಸೋ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಆನುಭಾವೇನ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಬಲಂ ನಾಮ ಏತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಗೂಥಕೂಪೋ ವಿಯ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಪಮಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಬಹುಲಾ ಏತಾಸೂತಿ ದುಕ್ಖಬಹುಲಾ। ಬಹಲಪತ್ತಪಲಾಸೋತಿ ಅವಿರಳತನುವಿಪುಲಪಣ್ಣೋ। ಸುಖಪರಿಭೋಗಂ ಮಹಾಪಾಸಾದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದೀಘಪಾಸಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಚತುರಸ್ಸಪಾಸಾದಾದೀನಂ ಖುದ್ದಕತ್ತಾ। ಉಣ್ಣಾಮಯಅತ್ಥರಣೇನಾತಿ ಉಣ್ಣಾಮಯಲೋಹಿತಅತ್ಥರಣೇನ। ಉತ್ತರಂ ಉಪರಿಭಾಗಂ ಛಾದೇತೀತಿ ಉತ್ತರಚ್ಛದೋ, ವಿತಾನಂ। ತಂ ಪನ ಲೋಹಿತವಿತಾನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ‘‘ರತ್ತವಿತಾನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಪರಭಾಗಯೋಜನಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಪರಭಾಗಸ್ಸ ಯೋಜನಾ। ಸಾ ಪನ ಏಕದೇಸೇನ ಪುರಿಮಭಾಗೇ ವುತ್ತೇ ಏವ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಯಥಾ ಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಮಗ್ಗಾರುಳ್ಹಮೇವಾತಿ ಮಗ್ಗಂ ಉಪಗತಮತ್ತಮೇವ।
ನಿಯಮಾಭಾವಾತಿ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾವ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನಿಯಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾಪಿ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಅನುತ್ತರಸುಖಾನುಭವನಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಗೋಚರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಅನಾಗತಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಭಣ್ಡಭೂತೇನ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣೇನ ದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನ ನಾನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ದೇವಲೋಕಸುಖಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಉಪಮಾಯಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಗೋತ್ರಭುಞಾಣುಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿರೋಧಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಚೇವ ಪರತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ನಿರೋಧೇ ‘‘ನಿರೋಧಸಯನವರಗತ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಾ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ।
ಞಾಣಪವತ್ತಾಕಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾದಿಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೫. ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಆದಿಅನುಸನ್ಧಿತ್ತಯತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ ‘‘ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅನುಸನ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಸುದ್ಧಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕೋ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ದುಕ್ಕರಚಾರೀಸು ಅಭಿಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುಕುಣ್ಡಿಕೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಹತ್ಥೇಹೀತಿ ಚತೂಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಕುಣ್ಡನಕೋ ಆಹಿಣ್ಡನಕೋ। ಛಮಾನಿಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ಭೂಮಿಯಂ ಖಿತ್ತಂ। ಭಕ್ಖಸನ್ತಿ ಆಹಾರಂ।
ಮಚ್ಛರಿಯಮಲಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮವಿಗಮನತೋ ಮೇತ್ತಾದಿಗುಣಾನುಬ್ರೂಹನತೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಚರಿಯನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ದಾನಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಭಗವತಾ ಪಣ್ಡಿತಪಞ್ಞತ್ತಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪರಿಯಾಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಕಿನ್ತಿ ಕೀದಿಸಂ। ವತನ್ತಿ ಸಮಾದಿನ್ನವತಂ। ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ। ಇದ್ಧೀತಿ ಆನುಭಾವೋ। ಜುತೀತಿ ವತ್ಥಾಭರಣೋಭಾಸಸಮುಜ್ಜಲಾ ಸರೀರಪ್ಪಭಾ। ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತೀತಿ ಕಾಯಬಲೇನ ಚೇವ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ।
ತೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋತಿ ತೇನ ಅದ್ಧಿಕಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಅಸಯ್ಹಸೇಟ್ಠಿನೋ ದಾನಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಮಯೇನ ಪುಞ್ಞೇನ ಇದಾನಿ ಮಯ್ಹಂ ಹತ್ಥೋ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಕಾಮದದೋ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತದಾಯೀ, ಕಾಮದದೋ ಹೋನ್ತೋ ಚ ಮಧುಸ್ಸವೋ ಇಟ್ಠವತ್ಥುವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕೋ ಜಾತೋ। ತೇನ ಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನಾತಿ ತೇನ ಮಮ ಯಥಾವುತ್ತಕಾಯವೇಯ್ಯಾವಟಿಯಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇನ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯೇನ। ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಫಲಂ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುಜ್ಜಸಭಾವತೋ, ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ವಾ ‘‘ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೮೦) ‘‘ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಯಥಾ ‘‘ತಿಭವಂ, ತಿಸಕಟ’’ನ್ತಿ ಚ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಮಿನ್ತಿ
ಸಹಸ್ಸಂ ಮಚ್ಚುಹಾಯಿನನ್ತಿ ಸಹಸ್ಸಮತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಸಮಧಿಗಮೇನ ಮಚ್ಚುವಿಸಯಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಮಚ್ಚುಪಹಾಯಿನೋ ಜಾತಾ। ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಮೇಥುನವಿರತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ।
ನಾತಿಕ್ಕಮಾಮಾತಿ ನ ಅತಿಚರಾಮ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇಪಿ ಇತರತ್ಥಾಪಿ ನ ವೀತಿಕ್ಕಮಾಮ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ತಾಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಾಮಾ’’ತಿ। ಅಮ್ಹನ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ।
ಅತ್ತದಮನವಸೇನಾತಿ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಅನುಕರಣಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತದಮನವಸೇನ, ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ದಮನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಸೇಟ್ಠಚರಿಯತಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಚರತಿ ಏತೇನಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ।
ಅತರಮಾನಾನನ್ತಿ ನ ತರಮಾನಾನಂ ದೇಸಕಾಲಂ ಉದಿಕ್ಖನ್ತಾನಂ। ಫಲಾಸಾವ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ಸುದುಲ್ಲಭಫಲೇಪಿ ಆಸಾ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಮನ್ವಾಯ ಸಮಿಜ್ಝತಿ ಏವ। ವಿಪಕ್ಕಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋಸ್ಮೀತಿ ವಿಸೇಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಪಣೀತಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಉಳಾರಮನೋರಥೋ। ಸೋ ಹಿ ಸೇಟ್ಠಮನೋಸಮಾಚಾರತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೋ।
ಇದಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಆಗತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಇದಮೇವ ಸುತ್ತಪದಂ ‘‘ವೀರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೀರಿಯಞ್ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಉತ್ತಮಂ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ತಾದಿಸಚರಿಯಾಹೇತು ಚಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಇಧ ವುತ್ತಂ। ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧದುಕ್ಕರಕಿರಿಯಾಯ ಸಾಧಕಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ।
ಕೋಚಿ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಪಟಪಿಲೋತಿಕಧರೋ ದಸನ್ತಯುತ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚೇಲೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನಗ್ಗೋ’’ತಿ। ಏವಂ ಅಕಾಸಿಂ, ಏವಮ್ಪಿ ಸತ್ತಪೀಳಾ ಮಾ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾ ಪುರಿಸನ್ತರಗತಾಯಾತಿ ಪುರಿಸಸಮೀಪಗತಾಯ। ಸಂಕಿತ್ತೀಯನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಂಕಿತ್ತಿ, ಗಾಮವಾಸಿಆದೀಹಿ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಕರಿಯಮಾನಕಿರಿಯಾ। ಇಧ ಪನ ಭತ್ತಸಂಕಿತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಂಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಕತಭತ್ತೇಸೂ’’ತಿ। ದದನ್ತಿ ದತ್ತಿ। ಏಕಾಹಂ ಅನ್ತರಭೂತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಏಕಾಹಿಕಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ। ಏಕಾಹವಾರೇನಾತಿ ಏಕಾಹಿಕವಾರೇನ। ‘‘ಏಕಾಹಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಿಧಿಮೇವ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪವತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇತಿ ಏವರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಏರಕತಿಣಾದೀನಿ ವಾತಿ ಏರಕತಿಣಾದೀನಿ ಗನ್ಥಿತ್ವಾ ಕತನಿವಾಸನಾನಿ ಛವದುಸ್ಸಾನಿ, ನಿಹೀನದುಸ್ಸಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತನ್ತಾವುತಾನನ್ತಿ ತನ್ತಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ವೀತಾನಂ। ಪಕತಿಕಣ್ಟಕೇತಿ ಸಲಾಕಕಣ್ಟಕೇ।
೧೫೬. ನೇಕವಸ್ಸಗಣಸಞ್ಜಾತನ್ತಿ ಅನೇಕವಸ್ಸಸಮೂಹಸಞ್ಜಾತಂ। ನನು ಚ ಇದಾನೇವ ‘‘ಸಾಯತತಿಯಕಮ್ಪಿ ಉದಕೋರೋಹನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ನೇಕವಸ್ಸಗಣಿಕಂ ರಜೋಜಲ್ಲಂ ಕಾಯೇ ಸನ್ನಿಚಿತ’’ನ್ತಿ ಚ, ತದುಭಯಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಥಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ಅತ್ತನೋ ರಜೋಜಲ್ಲಕವತಸಮಾದಾನಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತೀ’’ತಿ। ಏತೇನೇವ ‘‘ಅಚೇಲಕೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಅಚೇಲಕಪಟಿಞ್ಞಾ, ‘‘ಸಾಣಾನಿಪಿ ಧಾರೇಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಛನ್ನಕಪಟಿಞ್ಞಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ಸಾಣ-ಮಸಾಣ-ಛವದುಸ್ಸಾದಿ-ನಿವತ್ಥ-ಪಟಿಞ್ಞಾ ಚ ಅವಿರುದ್ಧಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತಥಾ ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ। ತೇತಿ ಅಚೇಲಕಾ। ಸಙ್ಘಾತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಘಾತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಧ’’ನ್ತಿ। ಸೀಲವಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ‘‘ಅನಭಿಸನ್ಧಿಕಮ್ಪಿ ಪಾಪಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಲದ್ಧಿಕತ್ತಾ। ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಇದಂ ಪಟಿಕ್ಕಮನಕಿರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಪಾಸಣ್ಡಪರಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಪಾಸಣ್ಡೇಸು ಅಸಾರಸಾರಭಾವವೀಮಂಸನತ್ಥಾಯ। ತಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜನ್ತಿ ಆಜೀವಕಪಬ್ಬಜ್ಜಂ। ವಿಕಟಭೋಜನೇತಿ ವಿಕತಭೋಜನೇ ವಿರೂಪಭೋಜನೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪಕತಿಭೋಜನೇ’’ತಿ।
೧೫೭. ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಭಾವಸಾಧನಭಾವೀ ಇದಂ ಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿಂ ಭಿಂಸನಕಕಿರಿಯಾಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಭಿಂಸನಕತ್ತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕಸ್ಸ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ‘‘ಬಹುತರಾನಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸು-ಸದ್ದೇ ಉ-ಕಾರಸ್ಸ ಓ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೋತತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಸುತತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸುಟ್ಠು ಅವತತ್ತೋತಿ ವಾ ಸೋತತ್ತೋ। ಸೋಸಿನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸುದ್ಧಿವಸನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಗವೇಸನತ್ಥಾಯ।
ವಿಹಾರಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ವಿಹಾರೋ ಏವ ಹಿ ‘ವಿಹಾರಸ್ಮಿ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಚಾತಿ ತೇನೇವ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ। ಏವಂ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ಏವಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖೇ ಲಾಭಾಲಾಭಾದಿಕೇ ಚ। ತುಲಿತೋತಿ ತುಲಾಸದಿಸೋ।
ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾದಿಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಆಹಾರಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೮. ಸುಜ್ಝಿತುನ್ತಿ ಸಂಸಾರತೋ ಸುಜ್ಝಿತುಂ।
೧೫೯. ಆಸೀತಿಕಪಬ್ಬಾನೀತಿ ಆಸೀತಿಕಪಿಟ್ಠಿಪಬ್ಬಾನಿ, ‘‘ಕಾಳಪಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಬ್ಬಾನಂ ಮಜ್ಝೇ। ಉನ್ನತುನ್ನತಾನೀತಿ ಮಂಸೇ ಮಿಲಾತೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸನ್ಧೀನಂ ಅನ್ತರೇ ವಾತೇನುದ್ಧುಮಾತಧಮನೀಜಾಲತಾಯ ಉನ್ನತಾನಿ ಉನ್ನತಾನೀತಿ। ಆನಿಸದನ್ತಿ ಆನಿಸದಟ್ಠಾನಂ। ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಂಸೂಹಿ, ವಾಲಿಕಾಹಿ ವಾ ನಿಚಿತಂ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ। ಸರಪೋಙ್ಖೇನಾತಿ ಸರಸ್ಸ ಪೋಙ್ಖಪ್ಪದೇಸೇನ, ಸರಪೋಙ್ಖಸಞ್ಞಿತೇನ ವಾ ಮಗ್ಗೇನ। ಅಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಅಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಂ। ತಕ್ಕಗೋಳಿಕಸದಿಸಾನಂ, ಸರೀರಘಂಸನತ್ಥಂ ಕತ ಕುರುವಿನ್ದಗೋಳಕಾನಂ ವಾ ಆವಳಿ ವಟ್ಟನಾಹಾರೋ। ವಂಸತೋತಿ ಪಿಟ್ಠಿವಂಸತೋ। ಮಣ್ಡಲೇತಿ ಭಿತ್ತಿಪಾದಾನಂ ಮತ್ಥಕೇ ಠಪಿತಮಣ್ಡಲಕೇ ಸೀಸಗ್ಗೇನ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ। ನ ಏವಂ ಫಾಸುಳಿಯೋತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ವುತ್ತಗೋಪಾನಸಿಯೋ ಪಪತಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಫಾಸುಕಾಪಿ ಪಪತಾ ಠಿತಾ।
ಓಕ್ಖಾಯಿಕಾತಿ ಅವಕ್ಖಾಯಿಕಾ, ಹೇಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ ನಿನ್ನಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಾ। ಏವರೂಪಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತರೂಪಾ, ನಿನ್ನತರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾವ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ ಅಲ್ಲೀನಾ ಹೋತೀತಿ ಮಯ್ಹಂ ಉದರಚ್ಛವಿ ಯಾವ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ, ತಾವ ತಂ ಆಹಚ್ಚ ಠಿತತ್ತಾ ಅಲ್ಲೀನಾ ಹೋತಿ ಉದರಿಯಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಯೇನ ಅನ್ತಾನಞ್ಚ ಸುಟ್ಠುಮಿಲಾತತಾಯ। ಭಾರಿಯಭಾರಿಯಾತಿ ಗರುತರಾ। ಸಹಉದರಚ್ಛವಿಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ, ಸಹಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ ಉದರಚ್ಛವಿನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ನೇವ ನಿಕ್ಖಮತಿ ಆಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಯಆಪೋಧಾತುಯಾ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಸುಕ್ಖತ್ತಾ। ಪೂತಿಮೂಲಾನೀತಿ ಲೋಮಮೂಲಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹನಕೇ ಮಂಸೇ ಲೋಹಿತೇ ಚ ಪರಿಕ್ಖೀಣೇ ತಾನಿ ಸುಕ್ಖಾನಿ ಠಾನತೋ ಭಟ್ಠಾನಿ ಅಭಾವೇನೇವ ‘‘ಪೂತಿಮೂಲಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಅಧಿಗತಾತಿ ಇದಾನಿ ಅಧಿಗತಾ। ಯಥಾ ಏತರಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಗತತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏತದೇವಾತಿ ಯಂ ಯೇನ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ, ಏತದೇವ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಾಠಪದೇಸೇ ಯುತ್ತಂ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಅವಿರುಜ್ಝನತೋ। ಇತರಥಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅನನುರೂಪೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ಅಞ್ಞತ್ತೇ।
ಆಹಾರಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಆದಿವಣ್ಣನಾ
೧೬೦. ಸಂಸಾರೇನಾತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಚವನುಪಪಜ್ಜನವಸೇನ ಭವೇಸು ಸಂಸರಣೇನ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ।
ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೧೯; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೯೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೬೦; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೧೯೯; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೬; ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೨೩; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೯; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪, ೫೮; ಥೇರಗಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೬೭, ೯೯; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೮; ಚೂಳನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೧೭; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೧೨೭; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೪.೯; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.೧)।
ಬಹುಕನ್ತಿ ಬಹುಕಾಲಂ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ। ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ। ಆವಾಸೇನಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಆವಸನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಜೀವನೇನ। ಖನ್ಧಾಯೇವ ವುತ್ತಾ ತೇಸಂಯೇವ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ಬಹುಯಾಗೇತಿ ಅಜಸೂಕರಗೋಮಾಯ್ವಾದಿಕೇ ಬಹುವಿಧೇ ಮಹಾಯಞ್ಞೇ। ಬಹುಅಗ್ಗೀತಿ ವಾಚಾಪೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಅನ್ತಮಸೋ ಪಾಕಯಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಚ ಬಹುಕೇಪಿ ಅಗ್ಗೀ ಪರಿಚರಣೇನ।
೧೬೧. ಬಾಲದಾರಕೋಪಿ ‘‘ದಹರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯುವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತಿಕ್ಕನ್ತಪಠಮವಯಾ ಸತ್ತಾ ಸಭಾವೇನ ಪಲಿತಸಿರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಠಮವಯೇ ಠಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಸುಕಾಳಕೇಸೋ’’ತಿ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋತಿ ಜರಾಯ ಜಿಣ್ಣೋ, ನ ಅಕಾಲಿಕೇನ ಜರಾಯ ಅಭಿಭೂತೋ। ಉಕ್ಕಂಸಗತಬುದ್ಧತಾಯ ವುದ್ಧೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಠಿತಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೋ’’ತಿ, ಆರೋಹಪರಿಣಾಹವಸೇನ ವುದ್ಧಿರಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಜಾತಿಯಾ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ನ ಭೋಗಪರಿವಾರಾದೀಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅದ್ಧಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅದ್ಧ-ಸದ್ದೋ ದೀಘಕಾಲವಾಚೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬಹುಅದ್ಧಾನಂ ಗತೋ’’ತಿ। ವಯೋತಿಆದಿಪದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಯ’’ನ್ತಿ। ಪದಸತಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ಸಮತ್ಥತಾತಿ ಪದಸತಮ್ಪಿ ಪದಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸೋತಪಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಮೇವ ಉಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ। ಅಯಞ್ಚ ಗತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ಗಹಣಮತ್ತಭಾವತೋ। ತದೇವಾತಿ ಪದಸತಮ್ಪಿ ಪದಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ। ಆಧಾರಣಂ ಅಪಿಲಾಪನವಸೇನ ಹದಯೇ ಧಾರಣಂ। ಉಪನಿಬನ್ಧನಂ ಯಥಾ ನ ಪಮುಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಉಪೇಚ್ಚ ಅಪರಾಪರಂ ನಿಬನ್ಧನಂ। ಅಯಂ ಪನ ಸತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಪಾಳಿಯಞ್ಚ ‘‘ಪರಮಾಯ ಗತಿಯಾ ಚ ಸತಿಯಾ ಚ ಧಿತಿಯಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪರತೋ ಚ ‘‘ಏವಂ ಅಧಿಮತ್ತಗತಿಮನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮತ್ಥವೀರಿಯಂ ಧಿತಿ ನಾಮಾತಿ ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಥಾವುತ್ತಸತಿಸಮಾಯೋಗಂ ತಸ್ಸ ದೀಪೇತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗತಿಸತಿಧಿತೀಹಿ ಸುಭಧಾತವಚೀಪರಿಚಿತಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಗಮವಸೇನ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಸಮತ್ಥತಾ ಯುತ್ತಿವಸೇನ ಕಾರಣದಸ್ಸನಸಮತ್ಥತಾ।
ದಳ್ಹಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೯.೩೮) ಥಿರಂ ಧನು ಏತಸ್ಸಾತಿ ದಳ್ಹಧನ್ವಾ, ಸೋ ಏವ ಇಧ ‘‘ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪಟಿಸತ್ತುವಿಧಮನತ್ಥಂ ಧನುಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಧನುಗ್ಗಹೋ, ಸೋ ಏವ ಉಸುಂ ಸರಂ ಅಸತಿ ಖಿಪತೀತಿ ಇಸ್ಸಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಧನುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಇಸ್ಸಾಸೋ’’ತಿ। ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಪಲಂ ಲೋಹಾದಿಭಾರಂ ವಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ದಣ್ಡೇತಿ ಧನುದಣ್ಡೇ। ಯಾವ ಕಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಾತಿ ದೀಘತೋ ಯತ್ತಕಂ ಕಣ್ಡಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ, ತತ್ತಕೇ ಉಗ್ಗಹಿತಸಿಪ್ಪೋತಿ ಉಗ್ಗಹಿತಧನುಸಿಪ್ಪೋ। ಕತಹತ್ಥೋತಿ ಥಿರತರಂ ಲಕ್ಖೇಸು ಅವಿರಜ್ಝನಸರಕ್ಖೇಪೋ। ಈದಿಸೋ ಪನ ತತ್ಥ ವಸೀಭೂತೋ ಕತಹತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೋ’’ತಿ। ಕತಂ ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ಉಪೇಚ್ಚ ಅಸನಂ ಏತೇನ ಸೋ ಕತೂಪಾಸನೋತಿ ಆಹ ‘‘ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ದಸ್ಸಿತಸಿಪ್ಪೋ’’ತಿ। ಏವಂ ಕತನ್ತಿ ಏವಂ ಅನ್ತೋಸುಸಿರಕರಣಾದಿನಾ ಸಲ್ಲಹುಕಂ ಕತಂ।
ಓಲೋಕೇತೀತಿ ಉದಿಕ್ಖತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇಸಂ ವಾರೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ‘‘ಅಯಂ ಪಠಮಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ದುತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛನವಾರೋ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪಞ್ಞವತೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಸುಖುಮಸ್ಸ ಅನ್ತರಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ವಾರೋತಿ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾವಾರೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನಪಞ್ಞಾಯನತೋ ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಪಞ್ಞಾಯನತಂ ಯುತ್ತಿತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಛಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾಟಮತ್ತೇ ಖಣೇ ಅನೇಕ-ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸ-ಚಿತ್ತಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಛಾಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮನತೋ ಪುರೇತರಂಯೇವ ಭಗವಾ…ಪೇ॰… ಕಥೇತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತೋ ಲಹುತರಾಪಿ ಸತ್ಥು ದೇಸನಾಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಿಟ್ಠನ್ತು ವಾ ತಾವ ಏತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋಳಸ ಪದಾನಿ ಕಥೇತೀತಿ ಏತೇನ ಲೋಕಿಯಜನಸ್ಸ ಏಕಪದುಚ್ಚಾರಣಕ್ಖಣೇ ಭಗವಾ ಅಟ್ಠವೀಸಸತಪದಾನಿ ಕಥೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಾಳಿ। ಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ, ತದತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಅಕ್ಖರಂ। ತಞ್ಹಿ ಪದವಾಕ್ಯಕ್ಖರಭಾವೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಂ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತಿ ಪಕಾಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಪದಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಕಂ ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ। ಏತೇನ ಅಪರಾಪರೇಹಿ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಸುಚಿರಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ನ ಕದಾಚಿ ತೇಸಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಂ, ತಥಾಪವತ್ತಪಟಿಭಾನಂ। ಅಪರಿಕ್ಖಯಪಟಿಭಾನಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ, ಯತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಆಸನ್ನಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಇತರಾಯ ಚ ವಿಸೇಸಾತಾವೋತಿ ಪಠಮಬುದ್ಧವಚನಮ್ಪಿ ಮಜ್ಝಿಮಬುದ್ಧವಚನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಬುದ್ಧವಚನಮ್ಪಿ ಸದಿಸಮೇವ। ಆಸೀತಿಕವಸ್ಸತೋ ಪರಂ ಪಞ್ಚಮೋ ಆಯುಕೋಟ್ಠಾಸೋ।
೧೬೨. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಭಗವತಾ ನಾಗಸಮಾಲತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಚ್ಛರಿಯಅಬ್ಭುತಪವೇದನಮುಖೇನ ಅತ್ತನೋ ಲೋಮಾನಂ ಹಟ್ಠಭಾವಸ್ಸ ಪವೇದಿತತ್ತಾ ‘‘ಲೋಮಹಂಸನಪರಿಯಾಯೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಗಹಿತಂ, ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿ-ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನುಭಾವ-ವಿಭಾವನಾದಿವಸೇನ ಸೋಳಸಸಮೂಹತೋ ಸೀಹನಾದಸ್ಸ ನದನೇನ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ ‘‘ಮಹಾಸೀಹನಾದೋ’’ತ್ವೇವ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಮಹಾಥೇರೇಹಿ ನಾಮಂ ಠಪಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೩. ಮಹಾದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬೩. ತತೋ ಪರನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಉಪರಿ ಸಙ್ಘೋ ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯಾದಿಕಮ್ಮೇಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ। ಗಾಮಂ ಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಗಾಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗತತ್ತಾ, ಏವಂ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪವಿಸಿತುಂ ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ‘‘ಪವಿಸಿಂಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ। ಸಾ ಹಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ, ನ ಇತರಾ। ರೂಪವೇದನಾಸುಪೀತಿ ‘‘ರೂಪಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ, ವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಕಾಮಾದಿಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಪನಹೇತುಭೂತೋ ಸಮಯೋ ನತ್ಥಿ, ಯೇಸಂ ಪನ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಸಕಸಮಯಂ ಜಾನನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಖೋ ಭೋ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ…ಪೇ॰… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ ಭೋ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸರೂಪತೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಸಞ್ಞಾಯ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯುಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವದಮಾನಾ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ತಾದಿಸಸ್ಸ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸ್ಸಾಭಾವತೋ। ರೂಪವೇದನಾಪರಿಞ್ಞಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವುಚ್ಚೇಥಾತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ। ದುತಿಯಪದೇಪೀತಿ ‘‘ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ವಾ ಅನುಸಾಸನಿ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತವಾಕ್ಯೇಪಿ। ತೇ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ।
೧೬೫. ನ ಚೇವ ಸಮ್ಪಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನ ಚೇವ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಕಾರೇಹಿ ಗಮೇಸ್ಸನ್ತಿ ಞಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಸಯೇ ಪಞ್ಹೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸದೇವಕೇತಿ ಅರೂಪದೇವಗ್ಗಹಣಂ। ತೇ ಹಿ ಲೋಕಿಯದೇವೇಹಿ ದೀಘಾಯುಕತಾದಿನಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ। ಸಮಾರಕೇತಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ। ಸಬ್ರಹ್ಮಕೇತಿ ರೂಪಾವಚರಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣಂ। ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಣಗ್ಗಹಣೇನ ಪಬ್ಬಜಿತೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇನ ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ, ಪುನ ದೇವಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮ್ಮುತಿದೇವೇ, ಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಸಿಟ್ಠಮನುಸ್ಸಕಾಯಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ। ಲೋಕಪಜಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಪಯೋಜನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವ। ಅಞ್ಞಥಾ ಆರಾಧನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮರೂಪವೇದನಾಸು ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅವಬೋಧೋ ಏವ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಪವೇದನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೧೬೬. ಚಿತ್ತಾರಾಧನನ್ತಿ ಯಾಥಾವಪವೇದನೇನ ಪರೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿತೋಸನಂ। ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಗುಣಾತಿ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸುಪಿ ಬನ್ಧನಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋ, ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠೋ ವಾ ಗುಣಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತರಯನ್ತೀತಿ ತರಮಾನಾ ಯನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅತೀತಾದಿಭಿನ್ನಪಠಮಾದಿವಯಾ ಏವ ಚಿತ್ತತಾ ರಾಸಿಭಾವೇನ ವಯೋಗುಣಾತಿ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ರಾಸಟ್ಠೋ ಗುಣಟ್ಠೋ’’ತಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣತಂದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಜಾತಿಕಾ, ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತಾ। ಕಮನೀಯಾತಿ ಕಾಮೇತಬ್ಬಾ। ಮನವಡ್ಢನಕಾತಿ ಮನೋಹರಾ। ಏತೇನ ಪರಿಕಪ್ಪನತೋಪಿ ಇಟ್ಠಭಾವಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಿಯಜಾತಿಕಾತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಸಭಾವಾ। ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾತಿ ಕಾಮರಾಗೇನ ಉಪೇಚ್ಚ ಸನ್ಧಾನಿಯಾ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೬.೬೩) ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ।
೧೬೭. ಸಞ್ಞಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಗುಲಿಕಾದಿಪಬ್ಬೇ ಗಹಿತೇ ಸತಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಹಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಞ್ಞಾಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಣನಾ। ಅಚ್ಛಿದ್ದಗಣನಾತಿ ‘‘ಏಕಂ ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ನವನ್ತವಿಧಿನಾ ನಿರನ್ತರಗಣನಾ। ಪಿಣ್ಡಗಣನಾತಿ ಸಙ್ಕಲನಪಟುಪ್ಪಾದನಾದಿನಾ ಪಿಣ್ಡಿತ್ವಾ ಗಣನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಖೇತ್ತಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಸನಂ ಕಸೀತಿ ಕಸಿಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬೋ ಕಸಿಪಟಿಬದ್ಧೋ ‘‘ಕಸೀತಿ ಕಸಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ಜಙ್ಘವಣಿಜ್ಜಾತಿ ಜಙ್ಘಸತ್ಥವಸೇನ ವಣಿಜ್ಜಂ ಆಹ, ಥಲವಣಿಜ್ಜಾತಿ ಸಕಟಸತ್ಥವಸೇನ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಾವಾಪಣಾದಿವಸೇನ ವೋಹಾರಂ। ವಣಿಪ್ಪಥೋತಿ ವಣಿಜಮಗ್ಗೋ, ದಾನಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಸಂವೋಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಸೂನಂ ಅಸನಕಮ್ಮಂ ಇಸ್ಸತ್ತಂ, ಧನುಸಿಪ್ಪೇನ ಜೀವಿಕಾ, ಇಧ ಪನ ಇಸ್ಸತ್ತಂ ವಿಯಾತಿ ಇಸ್ಸತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಆವುಧಜೀವಿಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆವುಧಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ಪೋರೋಹಿಚ್ಚಾಮಚ್ಚಕಮ್ಮಾದಿ ರಾಜಕಮ್ಮಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ರಥಸಿಪ್ಪಖತ್ತವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪಾದಿ-ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ಮಹಾಸಿಪ್ಪಂ ಖುದ್ದಕಸಿಪ್ಪಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೀತಸ್ಸ ಪುರಕ್ಖತೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಪುರತೋ ಕತೋ। ಯೋ ಹಿ ಸೀತಕಾಲೇ ಜೀವಿಕಾಹೇತು ಸೀತಲಪದೇಸಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ, ಸೋ ವಾಳಮಿಗಾದೀಹಿ ವಿಯ ಸೀತೇನ ಪರಿಪಾತಿಯಮಾನೋ ತೇನ ಪುರತೋ ಕತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೀತೇನ ಬಾಧಿಯಮಾನೋ’’ತಿ। ಉಣ್ಹಸ್ಸ ಪುರಕ್ಖತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸರಿತ್ವಾತಿ ಸಂಸಪ್ಪಿತ್ವಾ। ಘಟ್ಟಿಯಮಾನೋತಿ ಹಿಂಸಿಯಮಾನೋ ಬಾಧಿಯಮಾನೋ। ಆಬಾಧನಂ ಆಬಾಧೋ, ಪೀಳಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಮಹೇತುನ್ತಿ ವಾ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ ಯಥಾ ‘‘ವಿಸಮಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೭೦)। ತಥಾ ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಾಮಾನಮೇವ ಹೇತೂ’’ತಿ। ಕಾಮಾನಂ ಹೇತೂತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಪದಾವಧಾರಣಮಯುತ್ತಂ ತದಞ್ಞಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಪತ್ತಿತೋ, ತಥಾ ಉತ್ತರಪದಾವಧಾರಣಂ ಕಾಮಾನಂ ಕದಾಚಿ ಅಹೇತುಭಾವಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಉಟ್ಠಹತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಜೀವಸಮುಟ್ಠಾಪಕವೀರಿಯೇನಾ’’ತಿ। ತಂ ವೀರಿಯನ್ತಿ ಆಜೀವಿಕಸಮುಟ್ಠಾಪಕವೀರಿಯಂ। ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಘಟೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ। ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಬಲವಸೋಕೇನ ಸೋಚತೀತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪೇನ ಅನ್ತೋ ನಿಜ್ಝಾಯತಿ। ಕಾಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖೇನಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ಸೋಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಕಾಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖೇನ। ಸೋಕುದ್ದೇಸೇನ ತಂ ತಂ ವಿಪ್ಪಲಪೇನ್ತೋ ವಾ ಪರಿದೇವತಿ। ಉರಂ ತಾಳೇತ್ವಾತಿ ವಕ್ಖಪ್ಪದೇಸಂ ಪಹರಿತ್ವಾ। ‘‘ಮೋಘ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪರಿದೇವನಾಕಾರದಸ್ಸನಞ್ಚೇವ ಮೇತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ನೋತಿ ಪುಥುವಚನಂ ಅತ್ತನೋ ಉಭಯಥಾಪಿ ವೋಹರಿತಬ್ಬತೋ, ಬ್ಯಾಮೂಳ್ಹವಚನಂ ವಾ ಸೋಕವಸೇನ।
೧೬೮. ಇಧ ಅಸಿಚಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಚಮ್ಮಮಯಸ್ಸ, ಚಮ್ಮಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಸ್ಸೇವ ವಾ ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಆವುಧಬಾಧಕಸ್ಸ ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಖೇಟಕಫಲಕಾದೀನೀ’’ತಿ ಆಹ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸರಾದಿಸಙ್ಗಹೋ। ಧನುಕಲಾಪಂ ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಧನುಞ್ಚೇವ ಖುರಪ್ಪತೂಣಿಞ್ಚ ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾ, ಧನುದಣ್ಡಸ್ಸ ಜಿಯಾಯ ತಥಾಭಾವಕರಣಾದಿಪಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೫.೭೬) ಧನುನೋ ಸನ್ನಯ್ಹನನ್ತಿ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಸೇನಾನಂ ಬ್ಯೂಹಸಂವಿಧಾನೇನ ವಾ ಉಭತೋಬ್ಯೂಳ್ಹಂ। ವಿಜ್ಜೋತಲನ್ತೇಸೂತಿ ನಿಸಿತಪೀತಫಲತಾಯ ವಿಜ್ಜೋತನವಸೇನ ಪರಿವತ್ತಮಾನೇಸು।
ಪಾಕಾರಸಮೀಪಾತಿಸಙ್ಖಾರತಾಯ ಪಾಕಾರಪಾದಾ ಉಪಕಾರಿಯೋ, ಯಾ ‘‘ಉದ್ದಾಪಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸತದನ್ತೇನಾತಿ ಅನೇಕಸತದನ್ತಕೇನ, ಯಸ್ಸ ತಿಖಿಣದನ್ತಾನಿ ಅನೇಕಸತಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅತಿಭಾರತಾಯ ದಸವೀಸಮತ್ತಾಪಿ ಜನಾ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಯನ್ತವಸೇನ ಪನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠದನ್ತಾಕಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಓಮದ್ದನ್ತೀತಿ ಓಟ್ಠಪೇನ್ತಿ।
೧೬೯. ಸನ್ಧಿಮ್ಪಿ ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಚೋರಿಕಾಯ ಜೀವಿತುಕಾಮಾ। ನಿಲ್ಲೋಪನ್ತಿ ನಿಸ್ಸೇಸವಿಲೋಪಂ, ಏಕಂ ಪರಿತ್ತಂ ಗಾಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಗಯ್ಹೂಪಗಂ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಕರಮರಗ್ಗಹಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹಾವಿಲೋಪ’’ನ್ತಿ। ಪನ್ಥದುಹನಕಮ್ಮಂ ಅಟವಿಮಗ್ಗೇ ಠತ್ವಾ ಅದ್ಧಿಕಾನಂ ವಿಲುಮ್ಪನಂ। ಪಹಾರಸಾಧನತ್ಥಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೨.೧) ದಣ್ಡಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಸುಖಸಿದ್ಧಿಅತ್ಥಂ। ಕಞ್ಜಿತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಕಞ್ಜಿಯಂ, ಆರನಾಲಂ। ಯಂ ‘‘ಬಿಲಙ್ಗ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಯತ್ಥ ಸಿಞ್ಚತಿ, ಸಾ ಕಞ್ಜಿಯಉಕ್ಖಲಿಕಾ। ಬಿಲಙ್ಗಥಾಲಿಕಸದಿಸಕರಣಂ ಬಿಲಙ್ಗಥಾಲಿಯಂ। ಸೀಸಕಪಾಲಂ ಉಪ್ಪಾಟೇತ್ವಾತಿ ಅಯೋಗುಳಪವೇಸನಪ್ಪಮಾಣಂ ಛಿದ್ದಂ ಕತ್ವಾ। ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ವಿಯ ಮುಣ್ಡಕಮ್ಮಕಾರಣಂ।
ರಾಹುಮುಖಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ರಾಹುಮುಖಗತ-ಸೂರಿಯಸದಿಸ-ಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಜೋತಿಮಾಲಿಕನ್ತಿ ಜೋತಿಮಾಲವನ್ತಂ ಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಹತ್ಥಪಜ್ಜೋತಿಕನ್ತಿ ಹತ್ಥಪಜ್ಜೋತನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಏರಕವತ್ತಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಏರಕವತ್ತಸದಿಸೇ ಸರೀರತೋ ಬದ್ಧೇ ಉಪ್ಪಾಟನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಚೀರಕವಾಸಿಕಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಸರೀರತೋ ಉಪ್ಪಾಟಿತಬದ್ಧಚೀರಕಾಹಿ ನಿವಾಸಾಪನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ತಂ ಕರೋನ್ತಾ ಯಥಾ ಗೀವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬದ್ಧೇ ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಕಟಿಯಮೇವ ಠಪೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಗೋಪ್ಫಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಗೋಪ್ಫಕೇಸು ಠಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಣೇಯ್ಯಕಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಏಣೀಮಿಗಸದಿಸಕಮ್ಮಕಾರಣಂ ಅಯವಲಯಾನಿ ದತ್ವಾತಿ ಅಯವಲಯಾನಿ ಪಟಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ। ಅಯಸೂಲಾನಿ ಕೋಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ಕಪ್ಪರಜಣ್ಣುಕಕೋಟೀಸು ಅಯಸೂಲಾನಿ ಪವೇಸೇನ್ತಿ। ನ್ತಿ ತಂ ತಥಾಕತಕಮ್ಮಕಾರಣಂ ಸತ್ತಂ।
ಬಳಿಸಮಂಸಿಕನ್ತಿ ಬಳಿಸೇಹಿ ಮಂಸುಪ್ಪಾಟನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಕಹಾಪಣಿಕನ್ತಿ ಕಹಾಪಣಮತ್ತಸೋ ಛಿನ್ದನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಕೋಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ಛಿನ್ದನ್ತಿ। ಖಾರಾಪತಚ್ಛಿಕನ್ತಿ ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಖಾರಾವಸಿಞ್ಚನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಪಲಿಘಪರಿವತ್ತಿಕನ್ತಿ ಪಲಿಘಸ್ಸ ವಿಯ ಪರಿವತ್ತನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಕರೋನ್ತಿ ಅಯಸೂಲಸ್ಸ ಕೋಟ್ಟನೇನ। ಪಲಾಲಪೀಠಕನ್ತಿ ಪಲಾಲಪೀಠಸ್ಸ ವಿಯ ಸರೀರಸ್ಸ ಸಂವೇಲ್ಲನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಕಾರಣಿಕಾತಿ ಘಾತನಕಾರಕಾ। ಪಲಾಲವಟ್ಟಿಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಪಲಾಲಪೀಠಂ ಕರೋನ್ತಾ ಪಲಾಲವಟ್ಟಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಂವೇಲ್ಲನವಸೇನ ನಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೨.೧) ವೇಠೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛಾತಕೇಹೀತಿ ಬುಭುಕ್ಖಿತೇಹಿ ಕೋಲೇಯ್ಯಕಸುನಖೇಹಿ। ಬಲವನ್ತೋ ಹಿ ತೇ ಜವಯೋಗ್ಗಾ ಸೂರಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ಕಮ್ಮವಸೇನ ಸಮ್ಪರೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಪರಲೋಕೋ। ತತ್ಥ ಭವೋತಿ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ।
೧೭೦. ಛನ್ದರಾಗೋ ವಿನೀಯತಿ ಚೇವ ಪಹೀಯತಿ ಚ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಛನ್ದರಾಗವಿನಯೋ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಞ್ಚಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ಯೋ ಛನ್ದರಾಗಂ ವಿನೇತಿ ಪಜಹತಿ, ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹೀತಿ ಇಮಿನಾ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ? ತಥಭಾವಾಯಾತಿ ಪರಿಜಾನನಕಭಾವಾಯ।
೧೭೧. ಅಪರಿತ್ತೇನಾತಿ ಅಹೀನೇನ। ವಿಪುಲೇನಾತಿ ಮಹತಾ। ಯದಿ ವಣ್ಣಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ವಣ್ಣದಸಕಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಭೋಜನಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಅಲಾಭೇಪೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ದುಗ್ಗತಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ವಣ್ಣಾಯತನಂ ಪಸೀದತಿ ಮಂಸಸ್ಸ ಪರಿಬ್ರೂಹನತೋ ಥನಮಂಸಾನಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತಿ। ವಣ್ಣೇತಿ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವಣ್ಣೋ। ಸೋ ಏವ ಸಾಮಗ್ಗೋಪಭೋಗಾದಿನಾ ನಿಭಾತೀತಿ ನಿಭಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಣ್ಣನಿಭಾತಿ ವಣ್ಣೋಯೇವಾ’’ತಿ।
ಭೋಗ್ಗನ್ತಿ ‘‘ಭಗ್ಗ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾಪಿಸ್ಸ ವಙ್ಕಭಾವಮೇವ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ದನ್ತಾನಂ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನತಾಯ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಪತನೇನ ಚ ಖಣ್ಡಿತದನ್ತಂ। ಕೇಸಾನಂ ಸೇತವಣ್ಣತಾಯ ಪಲಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಣ್ಡರಕೇಸ’’ನ್ತಿ। ಕೇಸಾನಂ ಮತ್ತಸೋ ಸಿಯನೇ ಖಲ್ಲಾಟವೋಹಾರೋತಿ ಬಹುಸೋ ಸಿಯನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಮಹಾಖಲ್ಲಾಟಸೀಸ’’ನ್ತಿ। ವಸ್ಸಸತಿಕಕಾಲೇ ‘‘ತಿಲಕಾಹತಗತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತಾನಿ ಪನ ಕಾನಿಚಿ ಸೇತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಕಾನಿಚಿ ಕಾಳಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇತಕಾಳತಿಲಕೇಹೀ’’ತಿ। ಬ್ಯಾಧಿಕನ್ತಿ ಸಞ್ಚಾತಬ್ಯಾಧಿಂ। ಬಾಳ್ಹಗಿಲಾನನ್ತಿ ಮಾರಣನ್ತಿ ಕಗೇಲಞ್ಞೇನ ಗಿಲಾನಂ।
೧೭೩. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಣಸಮಯೇ। ನ ಚೇತೇತೀತಿ ನ ಅಭಿಸನ್ದಹತಿ। ಬ್ಯಾಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಬ್ಯಾಬಾಧೋ, ಬ್ಯಾಬಾಧೋವ ಬ್ಯಾಬಜ್ಝಂ, ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾಬಜ್ಝನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಂ, ದುಕ್ಖರಹಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿದ್ದುಕ್ಖಮೇವಾ’’ತಿ।
೧೭೪. ಅನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರೋ ದುಕ್ಖಾಕಾರೋ ವಿಪರಿಣಾಮಾಕಾರೋ ಚಲಾದಿಆಕಾರೋ ಚ।
ಮಹಾದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೪. ಚೂಳದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೭೫. ಸಕ್ಕೇಸೂತಿ ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಯೇನ ರಾಜಕುಮಾರಾ ಸಕ್ಯಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ಯತೋ ತೇಸಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನತಾಯ ಜನಪದೋ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕ್ಯಾನಂ ಪನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ ಆಗತಾವಾ’’ತಿ। ಕಪಿಲವತ್ಥೂತಿ ವುತ್ತಂ ಪುರಿಮಸಞ್ಞಾವಸೇನ।
ನಾನಪ್ಪಕಾರಕನ್ತಿ ‘‘ಲೋಭಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ವದತಿ। ಲೋಭೋ ಹಿ ತೇನ ತೇನ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೇನ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದೇನ ‘‘ಛನ್ದೋ ರಾಗೋತಣ್ಹಾ ಆಸತ್ತಿ ಅಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೋ, ಲುಬ್ಭನಲಕ್ಖಣೇನ ಪನ ‘‘ಲೋಭೋ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ಲೋಭಂಯೇವಾ’’ತಿ। ತಥಾ ‘‘ದೋಸೋ ಪಟಿಘೋ ಕೋಧೋ ಉಪನಾಹೋ ‘‘ಇತರೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ। ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಪರಿತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಆದಾಯ। ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಗಹಣೇ ಆಗತ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಯಾದಿಯತೀತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣೋತಿ। ದೀ-ಸದ್ದಞ್ಹಿ ಸದ್ದವಿದೂ ಖಯತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ।
ಏಕದಾತಿ ಆಮೇಡಿತಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ’’ತಿ। ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾವಸೇಸಾ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ। ನಿರವಸೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ದುತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಕಿಂ ಕತಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಮುದಾಚಾರಪ್ಪತ್ತಂ ಪನ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಂ ಮೇ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಪಿ ಜಾನಾತಿ। ಏವಂ ಕಥಂ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಸಞ್ಞಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಕಂ…ಪೇ॰… ಸಞ್ಞೀ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಸಂಸಯಸ್ಸ ‘‘ಕೋ ಸು ನಾಮ ಮೇ ಧಮ್ಮೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ ಏವಂ ಸನ್ಧೇಹೋ ಕಥಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಾ ಅಕೋವಿದತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಮಾಹ। ವಿನಯಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ವಿಯ ಹಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ಅಕುಸಲತಾಯ ಅರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಮತಿಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಯಥಾ ತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನಸಮ್ಮೋಹಾನನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಅವಿಸಯೇ ಅನಭಿಜಾನನಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲೇನ ಕಿಮೇತ್ಥ ಪಯೋಜನಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಮತ್ತೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಹ। ಇತರೋ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ। ಯಥಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ನ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಾಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
೧೭೬. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತವ ಸನ್ತಾನೇ’’ತಿ। ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ। ದುವಿಧೇತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇ। ಕಿಲೇಸಕಾಮೋಪಿ ಹಿ ಯದಗ್ಗೇನ ಅಸ್ಸಾದೀಯತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜೀಯತಿ।
೧೭೭. ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸುಖಂ। ಅಪ್ಪೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಏತೇಸೂತಿ ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿತ್ತಸುಖಾ’’ತಿ। ಪರಿಯೇಸನದುಕ್ಖಾದಿಹೇತುಕಂ ಬಹುದುಕ್ಖಾ। ಬಹುಪಾಯಾಸಾತಿ ಬಹುಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸಾ। ತೇ ಪನ ಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಬಹೂಯೇವೇತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕ…ಪೇ॰… ಬಹೂ’’ತಿ। ತೇ ಚ ಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಯಸ್ಮಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತರಾಯಕರಾ ಇಧ ಚೇವ ಪರಲೋಕೇ ಚ ಆದೀನವಕಾರಣಞ್ಚ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕ…ಪೇ॰… ಬಹೂ’’ತಿ। ಏವಂ ಚೇಪೀತಿ ಏವಂ ‘‘ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದಾ ಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಕಾರೇನ। ನಯೇನಾತಿ ಧಮ್ಮೇನ। ಕಾರಣೇನಾತಿ ಯುತ್ತಿಯಾ। ಸುಟ್ಠು ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ। ಸಾ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಸೇಸತೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾಮಗ್ಗದ್ವಯಞಾಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಪೀತಿಸುಖವನ್ತಂ ಝಾನದ್ವಯಂ। ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇತಿ ಹೇಟ್ಠಾಮಗ್ಗೇ। ಆವಟ್ಟನಸೀಲೋ ಆಭುಜನಸೀಲೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅನಾವಟ್ಟೀ ನೇವ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನಕಾಮರಾಗಛನ್ದೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಓರೋಧನಾಟಕಾ ಪಜಹನಪಞ್ಞಾತಿ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮಾಹ।
೧೭೯. ಅಸ್ಸಾದೋಪಿ ಕಥಿತೋ, ‘‘ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದಾ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಯಾವತಕೋ ಕಾಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಆದೀನವೋಪಿ ಕಥಿತೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಸೇಸಸ್ಸಆದೀನವಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ತಂ ಕಥೇತುನ್ತಿ ತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ‘‘ಏಕನ್ತಸುಖಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಥೇತುಂ। ಇಮೇಹಿ ಅನ್ತೇಹೀತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಮಹಾನಾಮ, ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾಮಗುಣದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಂ ‘‘ಉಬ್ಭಟ್ಠಕಾ ಹೋನ್ತಿ ಆಸನಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಅನ್ತೇಹಿ ಮುತ್ತಂ ಮಮ ಸಾಸನನ್ತಿ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಉಪರಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸೀಸೇನ ಸಕಲಸಾಸನಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಗಿಜ್ಝಸದಿಸೋ ಕೂಟೋತಿ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪೀಸಮಾಸೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಾಕಪತ್ಥಿವೋ’’ತಿ (ಪಾಣಿನಿ॰ ೨.೧.೬೦)। ದುತಿಯೇ ಪನೇತ್ಥ ಗಿಜ್ಝವನ್ತತಾಯ ಗಿಜ್ಝಾ ಕೂಟೇ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಗಿಜ್ಝಕೂಟೋ। ಉದ್ಧಂಯೇವ ತಿಟ್ಠನಕಾ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ವುಟ್ಠಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಕಟ್ಠಾನೇನೇವ ತಿಟ್ಠನಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ। ನಿಗಣ್ಠಸ್ಸಾತಿ ನಾಟಪುತ್ತಸ್ಸ। ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಪರಿಸೇಸನ್ತಿ ಅಪರಿಸೇಸಂ। ಏವಂ ಸಙ್ಖಾಭವಚನಮತ್ತಮಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪರಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ। ನಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ‘‘ಸಮಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೧೮೦. ಯಂ ಕರೋತಿ, ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಜ್ಜರಣಖೇಪನಂ ನಾಮ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ವಿಞ್ಞುನಾ ಚ ಪುರಿಸೇನ ಕತಾಕತಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪುರಾಣಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಬ್ಯನ್ತಿಭಾವಂ ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ಏತ್ತಕಾನಿ ಪುರಾಣಾನಿ ಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ, ತತೋ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಕತೇನ ತಪಸಾ ಏತ್ತಕಾನಿ ತಾನಿ ಬ್ಯನ್ತಿಕತಾನಿ, ಇದಾನಿ ಏತ್ತಕಾನಿ ಕಾತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಯಂ ವಿಧಿ ಪುರಿಸೇನ ವಿಯ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿಪಿ ತಥಾ ಞಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ಸುದ್ಧನ್ತನ್ತಿ ಸುದ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸಂ, ಆಯತಿಂ ಅನವಸ್ಸವಸಿದ್ಧಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಂ, ತತೋ ವಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುದ್ಧನ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಕುಸಲಾನಂ ಭಾವನಾ ಚ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನಿಗಣ್ಠಸಮಯೇ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾಯ ಅಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕುತೋ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏವಂ ಅಜಾನನಭಾವೇ ಸತೀತಿ ‘‘ಅಹುವಮ್ಹೇವ ಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಜಾನನೇ ಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅಞ್ಞಾಯಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲುದ್ದಾತಿ ಘೋರಾ। ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ನಿಹೀನಮೇವ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲುದ್ದಾಚಾರಾ’’ತಿ। ಲೋಹಿತಪಾಣಿತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ ತಜ್ಜಾಕಿರಿಯಾಚರಣತೋ। ಮಾಗವಿಕಕೇವಟ್ಟಚೋರಘಾತಕಾದಯೋ ಮಾಗವಿಕಾದಯೋ। ಕಕ್ಖಳಕಮ್ಮಾತಿ ಫರುಸಕಮ್ಮಾ। ತೇ ನಿಗಣ್ಠೇಸು ಪಬ್ಬಜನ್ತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಮಹಾದುಕ್ಖಸಂವತ್ತನಿಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಹಿ ತುಮ್ಹೇ ಏತರಹಿ ಈದಿಸಂ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭವಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ವಾದೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಂ, ಸಮಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖೇನ ಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖೇನಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಸುಖೇನ, ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖನ್ತಿ ವಿಮೋಕ್ಖಸುಖಂ, ಇಧ ಲೋಕೇ ಸುಖಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಾ ಕಸಿವಣಿಜ್ಜಾದಿದುಕ್ಖಪಟಿಪತ್ತಿಯಾವ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಮೋಕ್ಖಸುಖಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸರೀರಾವಯವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಬಿಮ್ಬಿನೋ ಸಾರೋತಿ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ। ತೇ ನಿಗಣ್ಠಾ…ಪೇ॰… ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ, ನ ಪನ ಭಗವತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಪಣೀತಂ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಪಟಿವೇದನಂ ಜಾನನ್ತಿ। ಸಹಸಾತಿ ರವಾ। ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಹಸಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಅಞ್ಞಾಹಿ ಏಕನ್ತಸುಖಂ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವೇದೀ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರನ್ತರಸುಖಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿ। ಕಥಾಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಏಕನ್ತಸುಖಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿ ಏವಂ ಆರದ್ಧಕಥಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ। ರಾಜವಾರೇತಿ ರಾಜಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಆಗತದೇಸನಾವಾರೇ। ಸುಖಂ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಯದಿ ಸತ್ತ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾನಿ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಕಿಂ ಛ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾನಿ ಪಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛನಸುಖಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಹಂ ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತೋ ಸುದ್ಧವಾರೋ ಸುದ್ಧನಿಸ್ಸನ್ದಸ್ಸ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ। ಅನಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ, ಸತ್ತ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾನಿ ಪಹೋನ್ತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವೇ ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ। ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ।
ಚೂಳದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೫. ಅನುಮಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೧. ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನಾತಿ ವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹದಿವಸೇತಿ ನಗರಮಾಪನತ್ಥಂ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೇನ ನಗರಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನದಿವಸೇ। ಅಥಾತಿ ಪಚ್ಛಾ। ನಗರೇ ನಿಮ್ಮಿತೇತಿ ತತ್ಥ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ನಗರೇ ಮಾಪಿತೇ। ತಮೇವ ಸುಸುಮಾರಗಿರಣಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಸುಮಾರಗಿರಿ’’ತ್ವೇವಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು। ಸುಸುಮಾರಸಣ್ಠಾನತ್ತಾ ಸುಸುಮಾರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಗಿರಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸುಸುಮಾರಗಿರಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಸುಸುಮಾರಗಿರೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕೇಚಿ। ಭೇಸಕಳಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಘಮ್ಮಣ್ಡಗಚ್ಛಂ, ಕೇಚಿ ‘‘ಸೇತರುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಬಹುಲತಾಯ ಪನ ತಂ ವನಂ ಭೇಸಕಳಾವನನ್ತೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ಭೇಸೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಯಕ್ಖೋ ಅಯುತ್ತಕಾರೀ, ತಸ್ಸ ತತೋ ಗಳಿತಟ್ಠಾನತಾಯ ತಂ ವನಂ ಭೇಸಗಳಾವನಂ ನಾಮ ಜಾತನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಅಭಯದಿನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಜಾತಂ ವಿರೂಳ್ಹಂ, ಸಂವದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇಚ್ಛಾಪೇತೀತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನಿ ಗರಹಿತಬ್ಬಂ ವತ್ತುಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಇಚ್ಛಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತದತ್ಥಾಯ ತೇಸಂ ಅತ್ತಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮಂ ದಿನ್ನೋ ಹಿತೂಪದೇಸೋ ಓವಾದೋ, ಅಪರಾಪರಂ ದಿನ್ನೋ ಅನುಸಾಸನೀ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತವಿಸಯೋ ಓವಾದೋ, ಅನಾಗತವಿಸಯೋ ಅನುಸಾಸನೀ। ಓತಿಣ್ಣವತ್ಥುಕೋ ಓವಾದೋ, ಇತರೋ ಅನುಸಾಸನೀ। ಸೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ಪವಾರೇತಾ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು। ದುಕ್ಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಪ್ಪಟಿಕೂಲಗ್ಗಾಹೇ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಸಾತೇ ಅನಾದರೇ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ದುಬ್ಬಚೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಉಪರಿ ಆಗತೇಹೀತಿ ‘‘ಪಾಪಿಚ್ಛೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೧) ಆಗತೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ। ಪಕಾರೇಹಿ ಆವಹಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ, ತತೋ ಪದಕ್ಖಿಣತೋ ಗಹಣಸೀಲೋ ಪದಕ್ಖಿಣಗ್ಗಾಹೀ, ನ ಪದಕ್ಖಿಣಗ್ಗಾಹೀ ಅಪ್ಪದಕ್ಖಿಣಗ್ಗಾಹೀ। ವಾಮತೋತಿ ಅಪಸಬ್ಯತೋ, ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಸನ್ತಸಮ್ಭಾವನಪತ್ಥನಾನನ್ತಿ ಅಸನ್ತೇಹಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಭಾವನಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾಭೂತಾನಂ। ಪಟಿ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚತ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೋ, ಫರಣಂ ವಾಯಮನಂ ಇಧ ತಥಾವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಪ್ಫರತೀತಿ ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋ ಪಚ್ಚನೀಕೋ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಅಪಸಾದೇತೀತಿ ಖಿಪೇತಿ ತಜ್ಜೇತಿ। ತಥಾಭೂತೋ ‘‘ಘಟ್ಟೇತೀ’’ತಿ। ಪಟಿಆರೋಪೇತೀತಿ ಯಾದಿಸೇನ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಭಾಗಭೂತಂ ದೋಸಂ ಚೋದಕಸ್ಸ ಉಪರಿ ಆರೋಪೇತಿ।
ಪಟಿಚರತೀತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩.೬೮) ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ಚರತಿ ಪವತ್ತತಿ, ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥೋ ಏವ ವಾ ಚರತಿ-ಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತೀ’’ತಿ। ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಕಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ವಚನಂ ವಾತಿ ಯಂ ಚೋದಕೇನ ಚುದಿತಕಸ್ಸ ದೋಸವಿಭಾವನಂ ಕಾರಣಂ, ವಚನಂ ವಾ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇನೇವ ಕಾರಣೇನ, ವಚನೇನ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ। ಕಾರಣೇನಾತಿ ಚೋದನಾಯ ಅಮೂಲಿಕಭಾವದೀಪನಿಯಾ ಯುತ್ತಿಯಾ। ವಚನೇನಾತಿ ತದತ್ಥಬೋಧನೇನ। ಕೋ ಆಪನ್ನೋತಿಆದಿನಾ ಚೋದನಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪಾಪಜ್ಜನಂ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಕಥಾಅಪನಾಮನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಅಯಮೇವ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಅಪದೀಯನ್ತಿ ದೋಸಾ ಏತೇನ ರಕ್ಖೀಯನ್ತಿ, ಲೂಯನ್ತಿ, ಛಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವಾ ಅಪದಾನಂ, (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩.೨) ಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾ, ಮಿಚ್ಛಾ ವಾ ಪವತ್ತಪಯೋಗೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಚರಿಯಾಯಾ’’ತಿ।
೧೮೩. ಅನುಮಿನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಮಿನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಮಿನಿತಬ್ಬೋ ತುಲೇತಬ್ಬೋ ತೀರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಮಿನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ತನಿ ಅನುಮಾನಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಅಪ್ಪಿಯಭಾವಾವಹಾ ಮಯಿ ಪವತ್ತಾ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಪಾಪಿಚ್ಛಾಭಾವತೋ ಪರಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ವಿಯ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಧಮ್ಮೇಸುಪಿ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯಭಾವಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಹೇತುಭಾವತೋ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಾದಿಪ್ಪಹಾನಂ ವಿಯ। ಸೇಸಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೧೮೪. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ನ ಪಾಪಿಚ್ಛೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಪಾಪಿಕಾನಂ ಇಚ್ಛಾನಂ ವಸಂ ಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪತಿ ಪತಿ ದಿವಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಅವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಪಿಚ್ಛತಾದೀನಂ ಪಹಾನಂ ಪತಿ ಅವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ತಬ್ಬ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವತ್ಥತಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಕಮ್ಮತ್ಥತಾವಸೇನ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸಿಕ್ಖನ್ತೇನಾತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖನ್ತೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ।
ತಿಲಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಪ್ಪಹಾನಂ। ಫಲೇ ಆಗತೇತಿ ಫಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ। ನಿಬ್ಬಾನೇ ಆಗತೇತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ। ಭಿಕ್ಖುಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ಸಮಣೋ, ಸ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಏವ ನ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚಿದಂ ಭಿಕ್ಖುಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಂ ದಿವಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತು’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಅತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಏಕನ್ತಹೇತುಭಾವತೋ।
ಅನುಮಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೬. ಚೇತೋಖಿಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೫. ಚೇತೋ ಚೇತೋಖಿಲಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥದ್ಧಭಾವಾ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಕ್ಲಾಪೀಜಾತಂ ಠಾನಂ ವಿಯ ಅಮನುಞ್ಞಂ ಖೇತ್ತಂ ವಿಯ ಚ ಖಾಣುಕನಿಚಿತಂ ಅಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಚವರಭಾವಾ ಖಾಣುಕಭಾವಾ’’ತಿ। ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿಭಾವತೋ ಕುಸಲಚಾರಸ್ಸ ಅವಸರಚಜನವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಸಮೋರೋಧೇತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮುಟ್ಠಿಯಂ ಕತ್ವಾ ವಿಯ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ। ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಪನ ಚೇತೋ ವಿರೂಪಂ ನಿಬನ್ಧೀಯತಿ ಸಂಯಮೀಯತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಚೇತಸೋ ವಿನಿಬನ್ಧಾ ಯಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸೀಲಂ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯತ್ತಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಮಗ್ಗಫಲಾವಹಂ ಮಹಾಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ, ಸೋ ತಾದಿಸೇನ ಸೀಲೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ವುದ್ಧಿಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲೇನ ವುದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೋ ವಿರೂಳ್ಹಮೂಲೋ ವಿಯ ಪಾದಪೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಸೋ ಸಾಸನೇ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ವಿರೂಳ್ಹಿ’’ನ್ತಿ। ಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋ ಅರಹಾ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವೇಪುಲ್ಲ’’ನ್ತಿ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಬುದ್ಧಾನಂ ಧಮ್ಮಕಾಯೋ ವಿಯ ರೂಪಕಾಯೋಪಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಅನುತ್ತರಗುಣಾಧಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಚ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರೀನಂ ಸಂಸಯವತ್ಥು ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ‘‘ಸರೀರೇ ವಾ ಗುಣೇ ವಾ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇನ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಾದಯೋ ರೂಪಕಾಯಗುಣಾ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋತಿ ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸವರಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅನಾವರಣಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅನನ್ತಾಪರಿಮೇಯ್ಯಭೇದಾ ಧಮ್ಮಕಾಯಗುಣಾ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕತಂ ನಾನನ್ತರಿಯಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಙ್ಖಹೀತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತ ತೇ ಗುಣಾ ನ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಭವೇಯ್ಯುಂ ವಾ’’ತಿ ಪತ್ಥನುಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಕಙ್ಖತಿ। ಪುರಿಮೋ ಹಿ ವಿಪರೀತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಇತರೋ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಜ್ಝಾಸಯೋ। ವಿಚಿನನ್ತೋತಿ ವಿಚಯಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ತೇ ವಿವೇಚೇತುಕಾಮೋ ತದಭಾವತೋ ಕಿಚ್ಛಂ ದುಕ್ಖಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಚ್ಛಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ತತ್ಥ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿನಿಚ್ಛೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ। ವಿಗತಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಅಧಿಮೋಕ್ಖಂ ನ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಓಕಪ್ಪನವಸೇನ ಗುಣೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಓತರಿತ್ವಾತಿ ಞಾಣೇನ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ। ಪಸೀದಿತುನ್ತಿ ‘‘ಪಸನ್ನರೂಪಧಮ್ಮಕಾಯಗುಣೇಹಿ ಭಗವಾ’’ತಿ ಪಸೀದಿತುಂ। ಅನಾವಿಲೋ ಅಕಾಲುಸ್ಸೋ ಹೋತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ‘‘ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ
ಆತಪ್ಪಾಯಾತಿಆದಿತೋ ಆತಪ್ಪಂ, ಆರಮ್ಭಧಾತು, ತದತ್ಥಾಯ। ಅನುಯೋಗಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಸರೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನು ಅನು ಯುಞ್ಜನಂ ಅನುಯೋಗೋ, ನಿಕ್ಕಮಧಾತು, ತದತ್ಥಾಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯೋಗಾಯಾ’’ತಿ। ಸಾತಚ್ಚಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಸತತಸ್ಸ ನಿರನ್ತರಪವತ್ತಸ್ಸ ಅನುಯೋಗಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾತಚ್ಚಂ, ಪರಕ್ಕಮಧಾತು, ತದತ್ಥಾಯ। ಪಧಾನಾಯಾತಿ ಸನ್ತಮೇವಂ ತಿವಿಧಧಾತುಸಂವಡ್ಢಿತಾನುಭಾವಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥಂ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾತಂ ವೀರಿಯಂ, ತದತ್ಥಾಯ। ಏತ್ಥ ಚ ಆತಪ್ಪಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಮತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಙ್ಖಾವಸೇನ, ಪಗೇವ ಅನುಯೋಗಾದಿಅತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಪದಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ಅನವಸೇಸವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಆತಪ್ಪವೇವಚನಾನೇವ ಅನುಯೋಗಾದಿಪದಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಭಗವಾ ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥದ್ಧಕಚವರಖಾಣುಕಭಾವೇನ ಅಕುಸಲಭಾವಾದಿಆಪಾದನತೋ ಚೇತೋಖಿಲಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಸಿಕ್ಖಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮೇ ಚಾ’’ತಿ। ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಯತ್ಥ ಕಙ್ಖಾಯ ಸಮ್ಭವೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತುರಾಸೀತಿ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಯಿದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಪಟಿವೇಧಾವಹಭಾವಾದಿವಸೇನಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ತತ್ಥ ಸಂಸಯುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಯಥಾ ಚ ಪಟಿವೇಧೇ ಕಙ್ಖಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಅಧಿಗಮಧಮ್ಮೇಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೇ ‘‘ಕಸಿಣಾದಿಭಾವನಾಯ ಝಾನಾನಿ ಇಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಕಸಿಣನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಆರುಪ್ಪಾತಿ, ಮೇತ್ತಾದಿನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಚತುತ್ಥಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಕಙ್ಖತಿಯೇವಾತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ನವಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂಯೇವ ಕಙ್ಖಾಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕತ್ತಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ।
ಏವರೂಪನ್ತಿ ಏದಿಸಂ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ-ಉಜುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ-ಞಾಯಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ-ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ-ಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಂ। ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಯೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಧಮ್ಮಭೂತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಫಲಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಇಮಾಸಂ ವಿಸೇಸೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವತ್ಥುತ್ತಯಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಚ ಗುಣೇಸು ಅನಧಿಮುಚ್ಚನಅಸಮ್ಪಸೀದನವಸೇನ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥದ್ಧಭಾವೋ ಆಸಪ್ಪನಪರಿಸಪ್ಪನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಚವರಖಾಣುಕಭಾವೋ ಚ, ಏವಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಆಘಾತಚಣ್ಡಿಕ್ಕಾದಿವಸೇನ
೧೮೬. ಯಥಾ ವತ್ಥುಕಾಮೋ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋಪಿ ಅಸ್ಸಾದನೀಯೋ ಏವಾತಿ ‘‘ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೩; ವಿಭ॰ ೨೦೩)। ಕಾಮನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೧) ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ‘‘ಕಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಬಲವಕಾಮರಾಗವತ್ಥುಭೂತಾಯೇವೇತ್ಥ ಕಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ। ವಿನಿಬದ್ಧವತ್ಥುಭಾವೇನ ಯಥಾ ವಿಸುಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೋ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ಪರೇಸಂ ತಥಾರೂಪಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪೇತಿ ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪೇ’’ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಝಾನಾದಿವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವಿನಿಬದ್ಧಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೇ ಅಪೇಕ್ಖಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಕಪರಿಕ್ಖಾರಞಾತಿಮಿತ್ತಾದೀಸು ಅಪೇಕ್ಖಾತಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ರೂಪೇತಿ ರೂಪಜ್ಝಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ। ತದಯುತ್ತಂ ಝಾನಾಧಿಗಮವಿನಿಬದ್ಧಾನಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಭೂತಾನಂ ಚೇತೋವಿನಿಬದ್ಧಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ।
ಯಾವದತ್ಥನ್ತಿ ಯಾವ ಅತ್ಥೇತಿ ಅಭಿಕಙ್ಖತಿ, ತಾವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯತ್ತಕಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ತಕ’’ನ್ತಿ। ನ್ತಿ ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಪೂರಂ ಭುತ್ತಂ। ಅವದೇಹನತೋ ಪೂರಣತೋ। ಸೇಯ್ಯಸುಖನ್ತಿ ಸೇಯ್ಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸುಖಂ। ಪಸ್ಸಸುಖನ್ತಿ ಪಸ್ಸಾನಂ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತನೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸುಖಂ। ನಿದ್ದಾಸುಖನ್ತಿ ನಿದ್ದಾಯನೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸುಖಂ।
ಸೀಲೇನಾತಿಆದಿ ಪತ್ಥನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ವತಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಧುತಙ್ಗಾದಿವತಾನುಟ್ಠಾನಂ। ತಪೋತಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ। ಸೋ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ತಪನಟ್ಠೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಟ್ಠೇನ ತಪಚರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೮೯. ಛನ್ದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ, ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ, ಛನ್ದಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಛನ್ದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ ಪಧಾನಭೂತಾ, ಪಧಾನಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತಾತಿ ಪಧಾನಭೂತಾ। ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಛನ್ದನಿಸ್ಸಯೇನ ಪವತ್ತಸಮಾಧಿನಾ ಚೇವ ‘‘ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತವೀರಿಯೇನ ಚ। ಉಪೇತನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಪಟಿಲಾಭಟ್ಠೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸಾ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದಂ ಪಾದಕಂ ಇದ್ಧಿ, ಸಾವ ಉಪರಿವಿಸೇಸಾನಂ ಪಾದೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇದ್ಧಿಭೂತಂ ವಾ ಪಾದನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದಾದೀಸುಪಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸ। ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೩೬೯) ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಚಾರೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಇದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ಸಮಾಧಿಪಧಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಕಿರಿಯಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹನಕಿರಿಯಾಯ ಉಸ್ಸಹನತೋ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀ, ಥಾಮಪ್ಪತ್ತಾ ಪರಕ್ಕಮಧಾತು। ಸಾ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ತೇ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಪಞ್ಚಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಸು ತತ್ಥ ಚಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ವೀರಿಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕತ್ತಬ್ಬವೀರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಾಧನಂ ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚ ಚೇತೋಖಿಲಪ್ಪಹಾನಾನಿ ಪಞ್ಚ ವಿನಿಬನ್ಧಪ್ಪಹಾನಾನೀ’’ತಿ। ಭಬ್ಬೋತಿ ಯುತ್ತೋ ಅರಹತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ। ಞಾಣೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ। ಕಿಲೇಸಭೇದಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾಯ। ಖೇಮಸ್ಸಾತಿ ಅನುಪದ್ದವಸ್ಸ।
ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೇತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೭.೭೧) ‘‘ಅಪಿ ನಾಮೇವಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ। ಏವಂ ಹೀತಿ ಏವಂ ಏಕಮೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಅವತ್ವಾ ಅಪರಾಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಚನಂ ಲೋಕೇ ಸಿಲಿಟ್ಠವಚನಂ ಹೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಉದಕಫುಸಿತಾನೀ’’ತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಸಯಿತಾನೀತಿ ಪಾದಾದೀಹಿ ಅತ್ತನಾ ನೇಸಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪಘಾತಂ ಅಕರೋನ್ತಿಯಾ ಬಹಿವಾತಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪರಿ ಸಯಿತಾನಿ। ಉತುಂ ಗಾಹಾಪೇನ್ತಿಯಾತಿ ತೇಸಂ ಅಲ್ಲಸಿನೇಹಪರಿಯಾದಾನತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯುಸ್ಮಾವಸೇನ ಉತುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಸ್ಮೀಕತಾನೀ’’ತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಭಾವಿತಾನೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ಕುಕ್ಕುಟವಾಸನಾಯ ವಾಸಿತಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಕ್ಕುಟಗನ್ಧಂ ಗಾಹಾಪಿತಾನೀ’’ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಕುಕ್ಕುಟಗನ್ಧಪರಿಭಾವನಾ ಸಮ್ಮಾಅಧಿಸಯನಸಮ್ಮಾಪರಿಸೇದನನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ‘‘ಅನುನಿಪ್ಫಾದೀ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೧) ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತೇಹಿ ಪನ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಇಜ್ಝನತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿವಿಧಕಿರಿಯಾಕರಣೇನಾ’’ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಏವಂ ‘‘ಅಹೋ ವತಿಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಕಾರಣಸ್ಸ ಪನ ಸಮ್ಪಾದಿತತ್ತಾ ಅಥ ಖೋ ಭಬ್ಬಾವ ಅಭಿನಿಬ್ಭಿಜ್ಜಿತುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ‘‘ತೇ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಕಪಾಲಸ್ಸ ತನುತಾ ಆಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ತಥಾ ಕಪಾಲಸ್ಸ ತನುತಾಯ ನಖಸಿಖಾಮುಖತುಣ್ಡಕಾನಂ ಖರತಾಯ ಚ ಅಲ್ಲಸಿನೇಹಸ್ಸ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಕಾರಣವಚನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾತಿ ಆಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನತೋ, ಸಯಞ್ಚ ಪರಿಪಾಕಗತತ್ತಾ।
ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪಾದನನ್ತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಮೇಯ್ಯೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿಪಾದನಂ। ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥೇನ। ಯಥಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡೇಸು ತಿವಿಧಕಿರಿಯಾಯ ಕರಣಂ ಕುಕ್ಕುಟಚ್ಛಾಪಕಾನಂ ಅಣ್ಡಕೋಸತೋ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ…ಪೇ॰… ಸಮನ್ನಾಗತಭಾವೋ’’ತಿ। ಪಟಿಚ್ಛಾದನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಣ್ಡಕೋಸಸದಿಸತಾಯ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಸ್ಸ ತನುಭಾವೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಣಾಮಕಾಲೋ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವಾಪತ್ತಿ, ತದಾ ಚ ಸಾ ಮಗ್ಗಞಾಣಗಬ್ಭಂ ಧಾರೇನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ’’ತಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇತಿ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇ। ಲೋಕುತ್ತರಾಭಿಞ್ಞಾ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಪದಾಲಿಕಾತಿ। ಗಾಥಾಯ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಪಹರತೀತಿ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನಗತಂ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಯಥಾಠಾನೇ ಠಾತುಂ ನ ದೇತಿ।
ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಪುಬ್ಬಕಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ। ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಪಾಳಿಯಂ ಗಹಿತಾತಿ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಉಸ್ಸೋಳ್ಹಿಪನ್ನರಸಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಬ್ಬೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬಿದಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೯) ಲೋಕುತ್ತರಿದ್ಧಿಪಾದಾ ಪನ ಸಮ್ಬೋಧಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ। ಮಗ್ಗೇ ಆಗತೇತಿ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀಪನ್ನರಸಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪಯತೋ ಮಗ್ಗೇ ಆಗತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ, ಪಾಳಿಯಂ ವಾ ಅಭಿನಿಬ್ಭಿದಾಸಮ್ಬೋಧಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಮಗ್ಗೇ ಆಗತೇ। ಫಲೇ ಆಗತೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ನ ಗಹಿತಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಚೇತೋಖಿಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೭. ವನಪತ್ಥಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೯೦. ವನೀಯತಿ ವನಪತ್ಥಂ। ಪರಿಯಾಯತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವತ್ತತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವನಪತ್ಥಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ವನಪತ್ಥಕಾರಣ’’ನ್ತಿ। ವನಪತ್ಥಞ್ಹಿ ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕಾರಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವನಪತ್ಥಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರತೀ’’ತಿ। ಪರಿಯಾಯತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ದೇಸನಾ। ವನಪತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ದೇಸನಾ ವನಪತ್ಥದೇಸನಾ, ತಂ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ವನಪತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ಗಾಮಾದೀನಮ್ಪೇತ್ಥ ಕಾರಣಭಾವಸ್ಸ, ದೇಸನಾಯ ವಿಸಯಭಾವಸ್ಸ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ।
೧೯೧. ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅಪಸ್ಸಾಯ, ವಿವೇಕವಾಸಸ್ಸ ಅಪಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿಆದೀಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ವನಪತ್ಥೇ ಸೇನಾಸನಸಪ್ಪಾಯಾಭಾವಂ, ಉತುಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪಾಯಾಭಾವಮ್ಪಿ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಜೀವಿತಸಮ್ಭಾರಾತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೯.೬) ಜೀವಿತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಭಾರಾ ಪಚ್ಚಯಾ। ಸಮುದಾನೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಞಾಯೇನ ಅನವಜ್ಜಉಞ್ಛಾಚರಿಯಾದಿನಾ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಆನೇತಬ್ಬಾ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಪನ ತಥಾ ಸಮುದಾನಿತಾ ಸಮಾಹಟಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಹರಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ದುಕ್ಖೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸುಲಭುಪ್ಪಾದಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಏತೇನ ಭೋಜನಸಪ್ಪಾಯಾದಿಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ರತ್ತಿಭಾಗಂ ವಾ ದಿವಸಭಾಗಂ ವಾತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರತ್ತಿಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವಾ ದಿವಸಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವಾ’’ತಿ। ರತ್ತಿಂಯೇವ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅನಿಪ್ಫಜ್ಜನತೋ।
೧೯೨-೩. ಸಙ್ಖಾಪೀತಿ ‘‘ಯದತ್ಥಮಹಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ನ ಮೇತಂ ಇಧ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಚೀವರಾದಿ ಪನ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತಿ, ನಾಹಂ ತದತ್ಥಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಕಿಂ ಮೇ ಇಧ ವಾಸೇನಾ’’ತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯಪಿ। ಅನನ್ತರವಾರೇ ಸಙ್ಖಾಪೀತಿ ‘‘ಯದತ್ಥಮಹಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ತಂ ಮೇ ಇಧ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಚೀವರಾದಿ ಪನ ನ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತಿ, ನಾಹಂ ತದತ್ಥಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನಭಾವಂ ಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿ।
೧೯೫-೭. ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ, ನಾನುಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ನಾನುಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಸ್ಸ ಯೇನ ಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ದೂರಟ್ಠೇನಪಿ ಸೋ ಭವತಿ ತಂ ಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಉಪಯೋಗವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥವಸೇನ ಹಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋತಿ। ತಂ ಆಪುಚ್ಛಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆಪುಚ್ಛಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ಕತಞ್ಞುತಕತವೇದಿತಾಯ ನಿಯೋಜನಂ।
೧೯೮. ಏವರೂಪೋತಿ ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗುಣೇಹಿ ವುದ್ಧಿಯೇವ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ, ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ ನ ಪರಿಸ್ಸಮೋ, ಏವರೂಪೋ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಚೇಪಿ, ನ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಚೇಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ।
ವನಪತ್ಥಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೮. ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೯೯. ಜಾತಿವನನ್ತಿ ‘‘ಅರೋಪಿಮ’’ನ್ತಿ। ಪಟಿಸಲ್ಲಾನತ್ಥಾಯಾತಿ ಏಕೀಭಾವತ್ಥಾಯ, ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಲ್ಲೀಯಾಪನತ್ಥಂ। ದಣ್ಡೋ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಣ್ಡಪಾಣಿ। ಯಥಾ ಸೋ ‘‘ದಣ್ಡಪಾಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದಣ್ಡವಿತ್ತತಾಯಾತಿ ದಣ್ಡೇ ಸೋಣ್ಡತಾಯ। ಸೋ ಹಿ ದಣ್ಡಪಸುತೋ ದಣ್ಡಸಿಪ್ಪೇ ಚ ಸುಕುಸಲೋ ತತ್ಥ ಪಾಕಟೋ ಪಞ್ಞಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ದಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ವಿಚರತಿ। ಜಙ್ಘಾಕಿಲಮಥವಿನೋದನತ್ಥನ್ತಿ ರಾಜಸಭಾಯ ಚಿರನಿಸಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಜಙ್ಘಾಪರಿಸ್ಸಮಸ್ಸ ಅಪನಯನತ್ಥಂ। ಅಧಿಚ್ಚನಿಕ್ಖಮನೋತಿ ಯಾದಿಚ್ಛಕನಿಕ್ಖಮನೋ, ನ ಅಭಿಣ್ಹನಿಕ್ಖಮನೋ। ಓಲುಬ್ಭಾತಿ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಯಥಾ ಸೋ ‘‘ಓಲುಬ್ಭಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಗೋಪಾಲಕದಾರಕೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೨೦೦. ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ದಿಟ್ಠೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ವಾದೀತಿ, ಕಿಂ ದಿಟ್ಠಿಕೋ’’ತಿ? ಕಿಮಕ್ಖಾಯೀತಿ ಕಿಮಾಚಿಕ್ಖಕೋ, ಕೀದಿಸಧಮ್ಮಕಥೋ? ಅಚಿತ್ತೀಕಾರೇನಾತಿ ಅನಾದರೇನ। ತಥಾಪುಚ್ಛನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಸ್ಸತೇತನ್ತಿ ನಸ್ಸತು ಏತಂ ಕುಲಂ।
ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥಂ ಚೇ ಏಕದೇಸೇನ ಜಾನೇಯ್ಯ, ತಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಪ್ಫರಿತ್ವಾಪಿ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ತಸ್ಸ ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯಾತಿ ತದಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಜಾನನಂ ಭಗವತಾ ಇಚ್ಛಿತಂ। ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹಕಥಂ, ಸಾರಮ್ಭಕಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಲೋಕೇ ಪುಥೂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನಾನಾವಾದಾ ಸನ್ತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತಥಾಗತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ನ ವಿವದತಿ ವಿವಾದಹೇತುಕಾನಂ ಕಾಮದಿಟ್ಠಿಜ್ಝೋಸಾನಾನಂ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತತ್ತಾ, ತದಭಾವತೋ ಪನ ಲೋಕೋ ತಥಾಗತೇನ ವಿವದತಿ। ಧಮ್ಮವಾದೀ ಯಥಾಭೂತವಾದೀ ಧಮ್ಮವಾದೀಹಿ ನ ವಿವದತಿ ತೇಸಂ ವಿವದಿತುಕಾಮತಾಯ ಏವ ಅಭಾವತೋ, ಅಧಮ್ಮವಾದೀ ಪನ ತಿಣಾಯಪಿ ನಮಞ್ಞಮಾನೋ ತೇಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮವಾದೀ ಕೇನಚಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ವಿವದತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೯೪)। ಅಧಮ್ಮವಾದೀ ಪನ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನವಿವಾದಹೇತುಕತ್ತಾ ವಿವದತೇವ। ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಅಧಮ್ಮವಾದೀವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿವದತೀ’’ತಿ।
ಯಥಾ ಚ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಯಥಾ ಚ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ‘‘ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ। ಕಾರಣಾಕಾರೋ ವಾ ಇಧ ಯಥಾ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಕಾರಣಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ। ‘‘ಇದಂ ಕಥಂ ಇದಂ ಕಥಂ’’ತಿ ಪವತ್ತನತೋ ಕಥಂಕಥಾ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಸಾ ಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಅಕಥಂಕಥೀ, ತಂ ಅಕಥಂಕಥಿಂ। ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಭಗವತಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನೇವ ಛಿನ್ನಂ, ಹತ್ಥಪಾದಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಆವೇಣಿಕಧಮ್ಮಾಧಿಗಮತೋ। ಅಪರಾಪರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭವೋ ‘‘ಭವಾಭವೋ’’ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಬ್ಭವೇ’’ತಿ। ಸಂವರಾಸಂವರೋ ಫಲಾಫಲಂ ವಿಯ ಖುದ್ದಕಮಹನ್ತೋ ಭವೋ ‘‘ಭವಾಭವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೀನಪಣೀತೇ ವಾ ಭವೇ’’ತಿ। ಭವೋ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತೋ ‘‘ಅಭವೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧.ತಿಕಮಾತಿಕಾ)। ಕಿಲೇಸಸಞ್ಞಾತಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಾದಿಕೇ ವದತಿ। ಕಿಲೇಸಾ ಏವ ವಾ ಸಞ್ಞಾನಾಮೇನ ವುತ್ತಾ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಪಹಾಯ ಅಮತಂ ಏವ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಅತ್ತನೋ ಖೀಣಾಸವಭಾವಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಇಮಿನಾವ ಪರೇಸಞ್ಚ ತಥತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನೀಹರಿತ್ವಾ ಕೀಳಾಪೇತ್ವಾತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಚೇವ ಕೀಳಾಪೇತ್ವಾ ಚ, ನೀಹರಣವಸೇನ ವಾ ಕೀಳಾಪೇತ್ವಾ। ತಿವಿಸಾಖನ್ತಿ ತಿಭಙ್ಗಭಾಕುಟಿ ವಿಯ ನಲಾಟೇ ಜಾತತ್ತಾ ನಲಾಟಿಕಂ।
೨೦೧. ಕಿನ್ತಿ ನು ಖೋತಿ ಕಿಂ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಂ ಉಟ್ಠಪೇತ್ವಾ। ಯತೋನಿದಾನನ್ತಿ ಯಂನಿದಾನಂ, ಯಂಕಾರಣಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪುರಿಮಪದೇ ಹಿ ವಿಭತ್ತಿ ಅಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಾದಿನಿದಾನನ್ತಿ ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಖಾಯನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾಭಾವೇನ ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ’’ತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಮಾನೋಪಿ ಪಪಞ್ಚೋ, ಅಭಿನನ್ದನಸಭಾವೇ ಏವ ಪನ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸಮುದಾಚರನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಮಾಕಾರೋ, ತೇನ ಚ ಯೋಗೇನ ಪುರಿಸನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ತಥಾಗತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಹನ್ತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ದ್ವೇ ವಿತಕ್ಕಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೩೮)। ತಣ್ಹಾದಯೋ ಚ ಯಥಾಸಕಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ಅವಿಲಙ್ಘನ್ತಿಯೋ ಆಸೇವನವಸೇನ ಉಪರೂಪರಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತಾ ‘‘ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಕಾರಣೇತಿ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯೇ। ಏಕಾಯತನಮ್ಪಿ …ಪೇ॰… ನತ್ಥೀತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಆಯತನಂ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಅಭಿವದಿತಬ್ಬಂ ಅಜ್ಝೋಸಿತಬ್ಬಞ್ಚ ನತ್ಥಿ ಚೇ, ನನು ನತ್ಥಿ ಏವ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ಚೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಅಪ್ಪಹೀನಾಭಿನನ್ದನಾಭಿವದನಅಜ್ಝೋಸಾನಾನಂ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಾದಿಪ್ಪಕಾರಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ನತ್ಥೀತಿ ವತ್ತು, ಪಹೀನಾಭಿನನ್ದನಾದೀನಂ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಚೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಹಂ ಮಮನ್ತಿ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಭಿವದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಹಂ ಮಮನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಅಜ್ಝೋಸಿತ್ವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿ ತಣ್ಹಾ ವತ್ಥುಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಗಾಹದ್ವಯಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಏತ್ಥ ಚೇ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ। ಏತ್ಥಾತಿ ಆಯತನೇಸು। ತಣ್ಹಾದೀನಂ ಅವತ್ಥುಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ತಣ್ಹಾದೀನಂಯೇವ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಕಥಿತನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಏಸೇವನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ, ಅಯಮೇವ ಅಭಿನನ್ದನಾದೀನಂ ನತ್ಥಿಭಾವಕರೋ ಮಗ್ಗೋ, ತಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭೂತಂ ಫಲಂ, ತಂನಿಸ್ಸರಣಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ರಾಗಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನ್ತೋ ಅವಸಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಂ …ಪೇ॰… ಅನ್ತೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ಏಸೇವನ್ತೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾನಂ’’ತಿಆದೀಸು ಸಬ್ಬಪದೇಸು।
ಆದಿಯತೀತಿ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಕಲಹನ್ತಿ ಭಣ್ಡನಾದಿಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಮುಖಸತ್ತೀಹಿ ವಿತುದನಾದಿವಸೇನ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಕಲಹಂ। ಯಾಯ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಿರುದ್ಧಗ್ಗಾಹವಸೇನ ನಾನಾಗಾಹಮತ್ತಂ, ತಥಾ ವಿರುದ್ಧವಾದವಸೇನ ನಾನಾವಾದಮತ್ತಂ। ಏವಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬೇಸುಪಿ ಗಾರವಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ತುವಂ ತುವ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಸಾರಮ್ಭಕಥಂ, ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ಯಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ತುವಂ ತುವಂ। ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚ, ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾ ತಾವ ಆಯತನಾನಂ ಹೋತು ತಬ್ಭಾವೇ ಭಾವತೋ, ನಿರೋಧನಿಮಿತ್ತತಾ ಪನ ಕಥಂ। ನ ಹೇತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಲೋಕಿಯಾನಂಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ನಾಮಮತ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಾ, ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ಸಾಧೇನ್ತೋ ‘‘ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಪಞ್ಹೇನಾತಿ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೇನ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಕತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಪಞ್ಹೋತಿ ವುತ್ತೋ। ನನು ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನನ್ತಿ ಈದಿಸೀ ಚೋದನಾ ಅನವಕಾಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥೇವ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಲದ್ಧವೋಹಾರೇತಿ ಇಮಿನಾ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಅನ್ತೋತಿ ಸಮಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತೇನೇವ ಅಭಿನನ್ದನಾದೀನಂ ಅಭಾವೋತಿ ಚ ಇದಂ ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಥಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿನಿಸ್ಸಟೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ನಿರೋಧಸಮ್ಭವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಞ್ಹಿ ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ತಂ ತತ್ಥ ನಿರುದ್ಧಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯ್ವಾಯಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ನಿರೋಧವೋಹಾರೋ ವುತ್ತೋ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ನಿರೋಧಪಞ್ಹೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಾ ಏವಾತಿ।
೨೦೩. ಏವಂಸಮ್ಪದನ್ತಿ ‘‘ಈದಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಜಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೧೦.೧೧೩-೧೧೬) ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತಿ। ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಹಿ ಅವಿಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ‘‘ಜಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿರವಸೇಸಂ ಞೇಯ್ಯಜಾತಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ತಬ್ಬಿಸಯಾಯ ಜಾನನಕಿರಿಯಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಮೇವ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು-ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು-ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು-ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು-ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು-ಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಞಾಣಚಕ್ಖೂಹಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತಿ ಏವ। ಅಥ ವಾ ಜಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಸವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಕಾಮರೂಪಪರಿಞ್ಞಾವಾದಿನೋ ಜಾನನ್ತಾಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಭಗವಾ। ಭಗವಾ ಪನ ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ತಾ ಜಾನನ್ತೋ ಜಾನಾತಿ ಏವ, ದಿಟ್ಠಿದಸ್ಸನಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಸ್ಸನಪರಿಣಾಯಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖು ಸತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪರಿಣೇತಿ, ಏವಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಯಾಥಾವದಸ್ಸನಸಾಧನತೋ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಪರಿಣಾಯಕಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ, ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಮಯತ್ತಾ ವಾ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಂ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋತಿ ವಾ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ। ಞಾಣಭೂತೋತಿ ಏತಸ್ಸ ಚ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಧಮ್ಮಾ ವಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ತೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ತದುಪ್ಪಾದನತೋ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪತ್ತೋತಿ ಧಮ್ಮಭೂತೋ। ಬ್ರಹ್ಮಾ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗೋ ತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ತದುಪ್ಪಾದನತ್ತಾ, ತಞ್ಚ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಪತ್ತೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ। ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ವದತೀತಿ ವತ್ತಾ। ಚಿರಂ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ವದತೀತಿ ಪವತ್ತಾ। ಅತ್ಥಂ ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ದುಕ್ಖಾದಿಅತ್ಥಂ ತತ್ಥಾಪಿ ಪೀಳನಾದಿಅತ್ಥಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ। ಪರಮತ್ಥಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪಯಿತಾ, ಅಮತಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಅಮತಂ ದದಾತೀತಿ ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾ। ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ತದಾಯತ್ತಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ।
೨೦೪. ಸೋ ವಾ ಉದ್ದೇಸೋ ಅತ್ತನೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಥೇರೋ ‘‘ಯಂ ಖೋ ನೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸಬ್ಬಲೋಕಸಾಧಾರಣಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾತಿ। ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಪುರಿಸಂ ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ತಾನಿ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯೇನ ಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ। ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಪಸಾದಚಕ್ಖುಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಚುದ್ದಸಸಮ್ಭಾರಂ, ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಸಮ್ಭಾರಂ ವಾ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಪಸಾದಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ। ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ। ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚಕ್ಖು ಏಕಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ರೂಪಾಯತನಂ ಪನ ಅನೇಕಮೇವ ಸಂಹತನ್ತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಪಸಾದಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪೇ ಚಾ’’ತಿ ವಚನಭೇದೋ ಕತೋ। ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಚಕ್ಖು ಏಕಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ರೂಪಂ ಪನ ಅನೇಕಮೇವಾತಿ? ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸತೋ। ಚಕ್ಖು ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಂ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನೇವ ಹೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಭಾವತೋ, ಅಸತಿ ಅಭಾವತೋ, ಯತೋ ತಂ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾ ಚಸ್ಸ ನ ಏಕದೇಸೇನ ಅಲ್ಲೀಯನವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಅರೂಪಭಾವತೋ। ಅಥ ಖೋ ಗರುರಾಜಾದೀಸು ಸಿಸ್ಸರಾಜಪುರಿಸಾದೀನಂ ವಿಯ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ, ಇತರೇ ಪನ ಪಚ್ಚಯಾ ತೇನ ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಸಚಾಯಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚಾವುಸೋ, ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏಕವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಂ ಪನ ಯದಿಪಿ ಚಕ್ಖು ವಿಯ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿ-ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಪುರೇತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖಣೇ ಏವ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ತಥಾಪಿ ಅನೇಕಮೇವ ಸಂಹತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ। ಯಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಸಭಾವಭೂತಂ, ಪರಿಕಪ್ಪಿತಾಕಾರಮತ್ತಂ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ತದಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸೋ ತಸ್ಸ ಸಾರಮ್ಮಣಸಭಾವತಾಯ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಾಲಮ್ಭಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಓಲುಬ್ಭಪವತ್ತಿಕಾರಣಭಾವೇನ ಆಲಮ್ಬನೀಯತೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾ ತಥಾ ಸಭಾವೂಪಲದ್ಧಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ, ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಮಾನಂ ತಸ್ಸ ಸಭಾವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಸಾ ಚಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧೀನವುತ್ತಿಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವೂಪಲದ್ಧಿ ನ ಏಕದ್ವಿಕಲಾಪಗತವಣ್ಣವಸೇನ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ಕತಿಪಯಕಲಾಪಗತವಣ್ಣವಸೇನ, ಅಥ ಖೋ ಆಭೋಗಾನುರೂಪಂ ಆಪಾಥಗತವಣ್ಣವಸೇನಾತಿ ಅನೇಕಮೇವ ರೂಪಂ ಸಂಹಚ್ಚಕಾರಿತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಬಹುವಚನವಸೇನಾಹ।
ಯಂ ಪನ ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೨ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸ) ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯಾದಿಸಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ತಾದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕೀದಿಸಂ ಪನ ತನ್ತಿ ‘‘ಸೋತಞ್ಚ, ಆವುಸೋ, ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಚಕ್ಖುನಿಸ್ಸಿತರೂಪವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿಯಾತಿ ಚಕ್ಖು, ರೂಪಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿಯಾ ಸಮೋಧಾನೇನ। ಫಸ್ಸೋ ನಾಮಾತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾದಿವಸೇನ, ಅನನ್ತರಾಯ ಅನನ್ತರಾದಿವಸೇನ, ಇತರಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸಕಾರಣಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅನುಭವನಸಮಕಾಲಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾನನಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ತಾಯ ವೇದನಾಯ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವೇದೇತಿ, ತದೇವ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ತದನುಸಾರೇನ ಪನ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವೇದನಾದೀನಂ ಗಹಣೇ ಸತಿ, ಯನ್ತಿ ವಾ ಕಾರಣವಚನಂ, ಯಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ವೇದೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ಅಸತಿ ವೇದಯಿತೇ ಕದಾಚಿ ಸಞ್ಞುಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಯಥಾಸಞ್ಞಾತಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿತಕ್ಕವಸೇನ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ, ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತಞ್ಚ ತಂ ದಿಟ್ಠಿತಣ್ಹಾಮಾನಮಞ್ಞನಾಹಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಪಪಞ್ಚೇತೀತಿ ವುತ್ತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋ ಸಞ್ಜಾನಾ’’ತಿ, ‘‘ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಪರಿದುಬ್ಬಲವಸೇನ।
ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಫಸ್ಸವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹಿ। ಅಕಾರಣಭೂತಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಕಾರಣಗ್ಗಹಣಂ। ಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಹಿ ತೇ ಅಕಾರಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪರಿಞ್ಞಾತಕಾರಣ’’ನ್ತಿ। ತೀಹಿಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಅಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕಂ। ಅಭಿಭವನ್ತೀತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತಿ। ಸಹಜಾತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲೋ’ತಿಆದಿವಚನತೋ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾ ಅಸಹಜಾತಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ‘‘ಪಪಞ್ಚೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಜವನಸಹಜಾತಾ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ತಾಸಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ, ಕಸ್ಮಾ ಅತೀತಾನಾಗತಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ಚೋದೇತಿ। ಇತರೋ ‘‘ತಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ। ತತ್ಥ ತಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ಯಥಾ ವತ್ತಮಾನಕಾಲೇ, ಏವಂ ಅತೀತಕಾಲೇ ಅನಾಗತಕಾಲೇ ಚ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅತೀತಾನಾಗತಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ನ ಅತೀತೇಸು, ಅನಾಗತೇಸು ವಾ ಚಕ್ಖುರೂಪೇಸು ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕಾನಂ ತಾಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ।
ಮನಞ್ಜಾವುಸೋ, ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಮನಂ ಕೇವಲಂ ಭವಙ್ಗಂ, ಸಾವಜ್ಜನಂ ವಾ। ದುವಿಧಾ ಹಿ ಕಥಾ। ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಕಥಾಯಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಚಲಿತಂ ಭವಙ್ಗಂ ಮನೋದ್ವಾರಂ ನಾಮ, ಚಕ್ಖಾದಿ ವಿಯ ರೂಪಾದಿನಾ ಯೇನ ತಂ ಘಟ್ಟಿತಂ ತತ್ಥ ಉಪರಿ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರಭಾವತೋ। ಪಚ್ಚಯಕಥಾಯಂ ಸಾವಜ್ಜನಭವಙ್ಗಂ, ‘‘ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲೋ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಸಾವಜ್ಜನಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ನ ಭವಙ್ಗಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ತತ್ಥ ಪಠಮನಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಮನನ್ತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಕೇಚಿ, ತದಯುತ್ತಂ ತದುಪಾದಾನಾಯಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಇಧ ಪನ ತೇಭೂಮಕಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಏವಞ್ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ ನಾಮ ಸಿಯುಂ। ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಕಥಾಯಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿ ವಿಯ ಆವಜ್ಜನಮ್ಪಿ ದ್ವಾರಪಕ್ಖಿಕಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಂ ವಾ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಯಕಥಾಯಂ ಪನ ಆವಜ್ಜನಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ‘‘ಜವನಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಯದ್ವಯೇ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಹಜಾತವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆವಜ್ಜನೇ ಗಹಿತೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಯುತ್ತಮೇವ।
ಸೋ ಯಾವ ನ ಪಚ್ಚಯಪಟಿವೇಧೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಾವ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನೇವ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಪಞ್ಞಾಪನೇತಿ ಆಹ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಫಸ್ಸಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸತೀತಿ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ತಬ್ಬಿಸಯದಸ್ಸನಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಖುಆದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಇದಂ ಫಸ್ಸಾದಿಕಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನಾತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ವಸೇನ ಆಗತೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯವಸೇನ। ದ್ವಾದಸಾಯತನಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಇದಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾಭಾವದಸ್ಸನಕ್ಕಮೇ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ।
ಸಾವಕೇನ ಪಞ್ಹೋ ಕಥಿತೋತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಸಾವಕೇನ ಕಥಿತೋ, ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಮಾ ನಿಕ್ಕಙ್ಖಾ ಅಹುವತ್ಥ। ಅಥ ವಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ವಿಭಜನ್ತೇನ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೇನ ಮಹಾಸಾವಕೇನ ಪಞ್ಹೋ ಕಥಿತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ಮಾ ನಿಕ್ಕಙ್ಖಾ ಅಹುವತ್ಥ, ಹೇರಞ್ಞಿಕೇ
೨೦೫. ಆಕರೋನ್ತಿ ಫಲಂ ತಾಯ ತಾಯ ಮರಿಯಾದಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಆಕಾರಾ, ಕಾರಣಾನಿ। ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಕಾರಣೇಹೀತಿ ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ವಸೇನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಪಞ್ಚಕಾರಣಸ್ಸ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಯದಿಪಿ ಯತ್ತಕೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತೇಸಂ ಸಮುದಿತಾನಂಯೇವ ಕಾರಣಭಾವೋ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾವ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ತಥಾಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ। ಪದೇಹೀತಿ ನಾಮಾದಿಪದೇಹಿ ಚೇವ ತಂಸಮುದಾಯಭೂತೇಹಿ ವಾಕ್ಯೇಹಿ ಚ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಕ್ಖರಸಮ್ಪಿಣ್ಡನೇಹೀ’’ತಿ। ಅಕ್ಖರಾನಿಯೇವ ಹಿ ಅತ್ಥೇಸು ಯಥಾವಚ್ಚಂ ಪದವಾಕ್ಯಭಾವೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹೀತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಞ್ಞಿತೇಹಿ ವಣ್ಣೇಹಿ। ತಾನಿ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಅಕ್ಖರಣತೋ ‘‘ಅಕ್ಖರಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಮುದಾಚಾರಸ್ಸ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಚ ವಿವಟ್ಟಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನಅತ್ಥೋ ವಿಭತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ। ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಹೋತಿ ‘‘ಚತೂಹಿ ವಾ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಸೇನ ಮಹಾಪಞ್ಞತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಹನ್ತೇ ಅತ್ಥೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಗುಳಪೂವನ್ತಿ ಗುಳೇ ಮಿಸ್ಸಿತ್ವಾ ಕತಪೂವಂ। ಬದ್ಧಸತ್ತುಗುಳಕನ್ತಿ ಮಧುಸಕ್ಖರಾಹಿ ಪಿಣ್ಡೀಕತಂ ಸತ್ತುಪಿಣ್ಡಂ। ಅಸೇಚಿತಬ್ಬಕಂ ಮಧುಆದಿನಾ ಪಗೇವ ತೇಹಿ ಸಮಯೋಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ಚಿನ್ತಕಜಾತಿಕೋತಿ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತಾಯ ಚಿನ್ತಕಸಭಾವೋ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನೇವಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನೇವ ಅಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಗುಣಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಾಪೇತ್ವಾ ನಾಮಂ ಗಣ್ಹಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ।
ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೯. ದ್ವೇಧಾವಿತಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೦೬. ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಭಾಗೇತಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಇಮಂ ಏಕಂ ಭಾಗಮಕಾಸಿಂ, ಇಮಂ ದುತಿಯಭಾಗಮಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿತಕ್ಕಾ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನವಿಭಾಗೇನ ದ್ವೇವ ಭಾಗಾ ಕತಾ, ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪನೇತೇಸಂ ಅಭಿಣ್ಹಾಚಾರಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಆಮೇಡಿತವಚನನ್ತಿ ‘‘ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಭಾಗೇ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಆಮೇಡಿತವಚನವಸೇನೇವ ವುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಭಾಗದ್ವಯಸ್ಸ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗತಾಯ ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ದ್ವಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಂ, ತಂ ತಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಗಹೇತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕೇ ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಾನಞ್ಚ ಅನವಸೇಸಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಚ ಗಹಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಂ ಏಕಂ ಭಾಗಮಕಾಸಿಂ, ಇಮಂ ದುತಿಯಭಾಗಮಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ। ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಮೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ಕಾಮೇನ ಪಟಿಬದ್ಧೋ ವಾ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ದೋಸೋ। ವಿಹಿಂಸತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತೇ, ವಿಹಿಂಸನಂ ವಾ ತೇಸಂ ಏತನ್ತಿ ವಿಹಿಂಸಾ, ಪರೇಸಂ ವಿಹೇಠನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಕರುಣಾಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಾಪಧಮ್ಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಮಾಹ। ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಬಾಹಿರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ। ಓಳಾರಿಕೋತಿ ಬಹಲಕಾಮರಾಗಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ। ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖುಮೋ। ವಿತಕ್ಕೋ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಿಕೋಯೇವಾತಿ
ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಭಾತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಂ ಕುಸಲಂ। ಇಧ ಪನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಕಾಮೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ। ಸೋತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ। ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾತಿ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಏತ್ಥುಪ್ಪನ್ನೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋಯೇವ। ಪಠಮಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ತತೋ ಪರಂ ವಿತಕ್ಕಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ನ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇನ, ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾರಮ್ಭೋ। ನ ವಿಹಿಂಸನ್ತಿ ಏತಾಯ, ವಿಹಿಂಸಾಯ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಅವಿಹಿಂಸಾ, ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಕರುಣಾಭಾವನಾರಮ್ಭೋ।
ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖನ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಲದ್ಧಾವಸರಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಉಪರೂಪರಿ ಸವಿಸೇಸಂ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತಿಂಸೂ’’ತಿ। ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪರಿಪಕ್ಕತ್ತಾ ‘‘ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೇನ…ಪೇ॰… ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಥಾ ನಿಚ್ಚಪಿಹಿತೇಪಿ ಗೇಹೇ ಕದಾಚಿ ವಾತಪಾನೇ ವಿವಟಮತ್ತೇ ಲದ್ಧಾವಸರೋ ವಾತೋ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಗುತ್ತಿನ್ದ್ರಿಯೇಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸವಸೇನ ಲದ್ಧಾವಸರೋ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಚ ಕುಸಲವಾರಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ, ಅಥ ಮಹಾಸತ್ತೋ ತಂಮುಹುತ್ತುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಪಟಿವಿನೋದೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ‘‘ಇಮೇ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ, ಇಮೇ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಾ’’ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ತೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಅವಸರಂ ಅದೇನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕೇ ಪರಿವಡ್ಢೇಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿ।
೨೦೭. ಪಮಾದೋ ನಾಮ ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೇ ಠಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಆತಾಪವೀರಿಯವನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನವೀರಿಯವತೋ। ಪೇಸಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭವವಿಮೋಕ್ಖಾಯ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ನಿರಪೇಕ್ಖಸ್ಸ। ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಪಾಕತಿಕೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಾಕಾರಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಪಕ್ಖಿಕಂ ಅಕಾಸಿ, ಪಞ್ಞಾಮಹನ್ತತಾಯ ಸುಖುಮದಸ್ಸಿತಾ।
ಅಪರಿಞ್ಞಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ನ ಪರಿಞ್ಞಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸ, ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಪರಿಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿತಕ್ಕೋ…ಪೇ॰… ಏತಾನಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತೀತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೋ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಕೋ ಉಭಯಬ್ಯಾಬಾಧಕೋ ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ತಂ ಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪಾದಉಪ್ಪನ್ನಪರಿಹಾನಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞಂ ನಿರೋಧೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಾನಿರೋಧಿಕೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ನತ್ಥಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಮಾಹ। ನಿರುಜ್ಝತೀತಿಆದೀಹಿಪಿ ತದೇವ ವದತಿ। ವಿಗತನ್ತನ್ತಿಆದೀಹಿ ಪನ ಸಮೂಲಂ ಉದ್ಧಟಂ ವಿಯ ತದಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನಕಂ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ ವದತಿ।
೨೦೮. ಚಿತ್ತವಿಪರಿಣಾಮಭಾವೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಕತಿಚಿತ್ತವಿಗಮೋ। ಅನೇಕಗ್ಗತಾಕಾರೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ। ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕೇನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಹಞ್ಞಮಾನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಂ ಅಕಾಸೀ’’ತಿ। ಕಾರುಞ್ಞನ್ತಿ ಪರದುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಖೇದಂ ವದತಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಮನಂ ಕಮ್ಪೇತೀತಿ ಕರುಣಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೧)। ನ್ತಿ ಕರುಣಾಯನವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಪಕಮ್ಪನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ ಆಹ, ನ ಸತ್ತೇಸು ವಿಹಿಂಸಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ತೇನ ತೇನ ಚಸ್ಸಾಕಾರೇನಾತಿ ಯೇನ ಯೇನ ಆಕಾರೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅನುವಿತಕ್ಕಿತಂ ಅನುವಿಚಾರಿತಂ, ತೇನ ಚೇತಸೋ ನತಿ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಪಹಾಸೀತಿ ಕಾಲವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಜಹತೀ’’ತಿ। ಪಹಾನಂ ಪನಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಹಾಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಅಸಾಮಿಭೋಗೇ ಗಾಮಿಕಾಆದೀಯಿಂಸೂ’’ತಿ। ಬಹುಲಮಕಾಸೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವಮೇವಂ ನಮತೀತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಸಮ್ಪಯೋಗಾಕಾರಮೇವ ಹೋತಿ, ಕಾಮವಿತಕ್ಕಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಕಾರೇನ ವಾ ಪರಿಣಮತಿ। ಕಸನಂ ಕಿಟ್ಠಂ, ಕಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಪನ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ಸಸ್ಸಂ ‘‘ಕಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಸ್ಸಸಮ್ಬಾಧೇ’’ತಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಭಯಾನೀತಿ ವಧಬನ್ಧಜಾನಿಗರಹಾನಿ। ಉಪದ್ದವನ್ತಿ ಅನತ್ಥುಪ್ಪಾದಭಾವಂ। ಲಾಮಕನ್ತಿ ನಿಹೀನಭಾವಂ। ಧನ್ಧೇಸೂತಿ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧೇಸು। ಓತಾರನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪವೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ। ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ವಿಸುಜ್ಝನಂ ವಿಸುದ್ಧಿ, ಸಾ ಏವ ವೋದಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೋದಾನಪಕ್ಖನ್ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ।
೨೦೯. ಸಬ್ಬಕುಸಲಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ತತೋ ನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ। ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸತೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತತೋ ಚ ನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ। ಕಿಟ್ಠಸಮ್ಬಾಧಂ ವಿಯ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಪಮಾದೇ ಸತಿ ಅನತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ಕೂಟಗಾವೋ ವಿಯ ಕೂಟಚಿತ್ತಂ ದುದ್ದಮಭಾವತೋ। ಪಣ್ಡಿತಗೋಪಾಲಕೋ ವಿಯ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಯೋಗತೋ। ಚತುಬ್ಬಿಧಭಯಂ ವಿಯ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಭಾವತೋ। ಪಞ್ಞಾಯ ವುದ್ಧಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಞಾವುದ್ಧಿಕೋ। ವಿಹಞ್ಞತಿ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ವಿಘಾತೋ, ಚೇತೋದುಕ್ಖಂ, ತಪ್ಪಕ್ಖಿಕೋ ವಿಘಾತಪಕ್ಖಿಕೋ, ನ ವಿಘಾತಪಕ್ಖಿಕೋತಿ ಅವಿಘಾತಪಕ್ಖಿಕೋ। ನಿಬ್ಬಾನಸಂವತ್ತನಿಕೋ ನಿಬ್ಬಾನವಹೋ। ಉಗ್ಘಾತೀಯೇಯ್ಯಾತಿ ಉದ್ಧತಂ ಸಿಯಾ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಞ್ಚ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಣ್ಠಪೇಮೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟ್ಠಪೇಮಿ। ಯಥಾ ಪನ ಠಪಿತಂ ಸಣ್ಠಪಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇಮೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇಮೀತಿ ಸಮಾಧಿಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಕಿಲೇಸೇ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇಮಿ। ಅಬ್ಯಗ್ಗಭಾವಾಪಾದಕೇನ ಏಕಗ್ಗಂ ಕರೋಮಿ, ಯಥಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸುಟ್ಠು ಅಪ್ಪಿತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಆದಹಾಮಿ ಸಮಾಹಿತಂ ಕರೋಮಿ, ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಸಮಾಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಟ್ಠು ಆರಮ್ಮಣೇ ಆರೋಪಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ತತೋ ಪರಿಪತತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಆರೋಪೇಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಮಾ ಉಗ್ಘಾತೀಯಿತ್ತಾತಿ ಮಾ ಹಞ್ಞಿತ್ಥ, ಮಾ ಊಹತಂ ಅತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೧೦. ಸೋಯೇವ…ಪೇ॰… ವುತ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕಂಯೇವ ಕುಸಲವಿತಕ್ಕಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ತಿವಿಧತ್ತಸಮ್ಭವತೋ ತಿವಿಧನಾಮಿಕಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಬನ್ಧಪವತ್ತಞ್ಹಿ ಉಪಾದಾಯ ಏಕತ್ತನಯೇನ ‘‘ಸೋಯೇವ ಬ್ಯಾಪಾದಪಚ್ಚನೀಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಜಾತಿಯೇಸು ಹಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಮಾನಾಕಾರತಾಯ ಸೋ ಏವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸಾ ಏವ ತಿತ್ತಿರೀ, ತಾನಿ ಏವ ಓಸಧಾನೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೨.೧೯)। ನ ಹಿ ತದಾ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಸುಭಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ತೇ ವಿತಕ್ಕಾ ಏವಂ ವುತ್ತಾತಿ।
ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ, ತತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ತರುಣಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಾಯೋ ಕಿಲಮತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ತರುಣತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಹಞ್ಞತಿ ವಿಹಞ್ಞತೀ’’ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಬಹೂಪಕಾರಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಮಾಧಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾವೇಥ, ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫; ೪.೯೯; ೫.೧೦೭೧)।
ಯಥಾ ವಿಸ್ಸಮಟ್ಠಾನಂ ಯೋಧಾನಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇತಿ, ತಥಾ ಪರಿಸ್ಸಮವಿನೋದನತ್ಥಂ ಫಲಕೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ವಿಸ್ಸಮಟ್ಠಾನಂ ಫಲಕಕೋಟ್ಠಕೋ, ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಬಹುಕಾರತರಾ ಸಮಾಧಿಪರಿಪನ್ಥಕಾನಂ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಮಥನೇನ ದುಬ್ಬಲಭಾವಾಪಜ್ಜನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ಥಾಮಜಾತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಮ್ಪಿ ರಕ್ಖತಿ, ಥಾಮಜಾತಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ನನು ಚೇವಂ ಇತರೀತರಸನ್ನಿಸ್ಸಯದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಯಿದಮೇಕನ್ತಿಕಂ, ಇತರೀತರಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾಪಿ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ ಲೋಕೇ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಗಾಮನ್ತಂ ಆಹಟೇಸೂತಿ ಗಾಮಸಮೀಪಂ ಉಪನೀತೇಸು। ಏತಾಗಾವೋತಿ ಸತಿ ಉಪ್ಪಾದನಮತ್ತಮೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ ಯಥಾ ಗಾವೋ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ, ತದಭಾವತೋ। ತದಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಥಾಮಜಾತಕಾಲೇ। ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಆರುಳ್ಹೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಮೇನೇವ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಂ ಆರೋಹತಿ।
೨೧೫. ಏವಂ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಮಾದಪಟಿಪದಂ, ತಾಯ ಚ ಲದ್ಧಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸತ್ತೂಪಕಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಏವಂ ಏತ್ಥ ಅನುಸನ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅರಞ್ಞಲಕ್ಖಣಯೋಗ್ಗಮತ್ತೇನ ಅರಞ್ಞಂ। ಮಹಾವನತಾಯ ಪವನಂ। ಪವದ್ಧಞ್ಹಿ ವನಂ ಪವನಂ। ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹೀತಿ ಜಿಘಚ್ಛಾಪಿಪಾಸಾಭಯಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಯೋಗೇಹಿ। ಖೇಮಂ ಅನುಪದ್ದವತಂ। ಸುವತ್ಥಿಂ ಅನುಪದ್ದವಂ ಆವಹತೀತಿ ಸೋವತ್ಥಿಕೋ। ಪೀತಿಂ ಕುಟ್ಠಿಂ ಗಮೇತಿ ಉಪನೇತೀತಿ ಪೀತಿಗಮನೀಯೋ। ಪೀತಂ ಪಾನತಿತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪೀತಗಮನೀಯೋ। ಸಾಖಾದೀಹೀತಿ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾಕಣ್ಟಕಲತಾವನೇಹಿ। ಅನಾಸಯಗಾಮಿತಾಯ ಉದಕಸನ್ನಿರುದ್ಧೋಪಿ ಅಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋ, ಇತರಾನಿ ಅಪೀತಿಗಮನೀಯತಾಯಪಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಓಕೇಮಿಗಲುದ್ದಕಸ್ಸ ಗೋಚರೇ ಚರತೀತಿ ಓಕಚರೋ, ದೀಪಕಮಿಗೋ। ಅರಞ್ಞೇ ಮಿಗೇ ದಿಸ್ವಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಲಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ದೀಘರಜ್ಜುಬನ್ಧನಂ।
ಇಧ ವಸನ್ತೀತಿ ಮಿಗಾನಂ ಆಸಯಂ ವದತಿ, ತತೋ ಆಸಯತೋ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚರನ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಗೋಚರಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಪಿವನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪವಿಸನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ನಿಪಾನತಿತ್ಥಂ ಪವಿಸನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಂ ಪಿಧಾಯಾತಿ ಪಕತಿಮಗ್ಗಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ। ನ ತಾವ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೋತಿ ಅನವಸೇಸೇ ವನಮಿಗೇ ಘಾತೇತುಕಾಮೋ।
ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಞ್ಞಾಣಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತತ್ತಾ ಞಾಣರಹಿತಾ ಹುತ್ವಾ, ನನ್ದೀರಾಗೇನ ಉಪನೀತಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ। ಪಲೋಭನತೋ ಓಕಚರಂ ನನ್ದೀರಾಗೋತಿ। ಬ್ಯಾಮೋಹನತೋ ಓಕಚಾರಿಕಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಓಕಚರೋಕಚಾರಿಕಾನಂ। ಸಾಖಾಭಙ್ಗೇನಾತಿ ತಾದಿಸೇನ ಲೂಖತರಗನ್ಧೇನ ಸಾಖಾಭಙ್ಗೇನ। ಮನುಸ್ಸಗನ್ಧಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸಾಖಾಭಙ್ಗಸ್ಸ ಗನ್ಧೇನ। ಸಮ್ಮತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತೋ ಬ್ಯಾಮುಞ್ಛೋ।
ಬುದ್ಧಾನಂ ಖೇಮಮಗ್ಗವಿಚರಣಂ ಕುಮ್ಮಗ್ಗಪಿಧಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಲೋಕಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಾಪೇಕ್ಖಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಕೋಣ್ಡಞ್ಞಾದೀನಂ ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಊಹತೋತಿ ಸಮೂಹತೋ ನೀಹತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇಧಾ ಛೇತ್ವಾ ಪಾತಿತೋ’’ತಿ। ನಾಸಿತಾತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಾ’’ತಿ। ಹಿತೂಪಚಾರನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಚರಿಯಂ।
ದ್ವೇಧಾವಿತಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೧೦. ವಿತಕ್ಕಸಣ್ಠಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧೬. ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನಾತಿ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಅನುತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಿತಮೇವ ಕೇವಲಂ ‘‘ಪಕತಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯದೇತ್ಥ ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಂ ತದೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಇತರಸ್ಸ ಪನೇತ್ಥ ವಿಧಿ ನ ಪಟಿಸೇಧೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಅನುಯುತ್ತೇನಾತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪರಿಬ್ರೂಹನವಸೇನ ಅನು ಅನು ಯುತ್ತೇನ। ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಾರಿಹಾರಿಯಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋತಿ ಭಾವನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ। ಭಾವನಾಯ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋಪಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೋಯೇವ ತದತ್ಥೇಪಿ ತಂಸದ್ದವೋಹಾರತೋ।
ಯೇಹಿ ತಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾರಣಾನೀ’’ತಿ। ಕಾಲೇನ ಕಾಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಲೇನಾತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಯೇ ಸಮಯೇ’’ತಿ। ನನು ಚ…ಪೇ॰… ನಿರನ್ತರಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಚ ಭಾವನಾಯ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಅಬ್ಬುದನೀಹರಣವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಪಞ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾತಿ? ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಭಾವನಾಯ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೋ ನಾಮಾತಿ ಚೋದಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇತರೋ ಭಾವನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಭಾವನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೋಧನತ್ಥಾಯ ಯಥಾಕಾಲಂ ಇಮಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ‘‘ಕಾಲೇನ ಕಾಲ’’ನ್ತಿ ಸತ್ಥಾ ಅವೋಚಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಾಳಿಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇಮಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಿ ಪಞ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ। ಅಬ್ಬುದನ್ತಿ ಉಪದ್ದವಂ।
ಛನ್ದಸಹಗತಾ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ತಣ್ಹಾಛನ್ದಸಹಗತಾ ಕಾಮರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಅಸಮಪೇಕ್ಖಿತೇಸೂತಿ ಇಟ್ಠೇಸು ಪಿಯೇಸು, ಅನಿಟ್ಠೇಸು ಅಪ್ಪಿಯೇಸು, ಅಸಮಂ ಅಸಮ್ಮಾ ಪೇಕ್ಖಿತೇಸು। ಅಸಮಪೇಕ್ಖನನ್ತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋ ಗಹಣಂ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಬಾಲಸ್ಸ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೮)। ತೇ ಪರಿವಿತಕ್ಕಾ। ತತೋ ನಿಮಿತ್ತತೋ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ತತೋ ಛನ್ದೂಪಸಂಹಿತಾದಿಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣತೋ ಕುಸಲನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾರಣಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತಬ್ಬಂ, ಭಾವನಾವಸೇನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಂ, ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ವಾ ಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ। ಅಸುಭಞ್ಹಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ। ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಛನ್ದೂಪಸಂಹಿತೇ ವಿತಕ್ಕೇತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ‘‘ದೋಸೂಪಸಞ್ಹಿತೇ’’ತಿಆದೀಸು ಯಥಾರಹಂ ತಂ ತಂ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ‘‘ಸತ್ತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸೂ’’ತಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ। ಪಞ್ಚಧಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ।
ಏವಂ ‘‘ಛನ್ದೂಪಸಞ್ಹಿತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಹತ್ಥಾ ವಾ ಸೋಭನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಸುಭತೋ ಉಪಸಂಹರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪಸಂಹರಣಾಕಾರಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ ‘‘ಕಿಮ್ಹಿ ಸಾರತ್ತೋಸೀ’’ತಿ। ಛವಿರಾಗೇನಾತಿ ಛವಿರಾಗತಾಯ ಕಾಳಸಾಮಾದಿವಣ್ಣನಿಭಾಯ। ಕುಫಳಪೂರಿತೋತಿ ಪಕ್ಕೇಹಿ ಕುಣಪಫಲೇಹಿ ಪುಣ್ಣೋ। ‘‘ಕಲಿಫಲಪೂರಿತೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ।
ಅಸ್ಸಾಮಿಕತಾವಕಾಲಿಕಭಾವವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ಪತ್ತಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಣ್ಣವಿಕಾರಞ್ಚೇವ ಜಿಣ್ಣಭಾವಞ್ಚ ಪತ್ವಾ ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ ಭಿನ್ನಂ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಕಪಾಲನಿಟ್ಠಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಇದಂ ಚೀವರಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಜಿಣ್ಣತಞ್ಚ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಪಾದಪುಞ್ಛನಚೋಳಕಂ ಹುತ್ವಾ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಛಡ್ಡನೀಯಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಸಚೇ ಪನ ನೇಸಂ ಸಾಮಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ನೇಸಂ ಏವಂ ವಿನಸ್ಸಿತುಂ ದದೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಭಾವವಸೇನ, ‘‘ಅನದ್ಧನಿಯಂ ಇದಂ ತಾವಕಾಲಿಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವಕಾಲಿಕಭಾವವಸೇನ ಚ ಮನಸಿಕರೋತೋ।
ಆಘಾತವಿನಯ…ಪೇ॰… ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ – ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ। ಯತ್ಥ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಆಘಾತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತಸ್ಸ ಆಘಾತವಿನಯಸುತ್ತಸ್ಸ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೬೧) ಚೇವ ಕಕಚೂಪಮೋವಾದ(ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೨-೨೩೩) ಛವಾಲಾತೂಪಮಾದೀನಞ್ಚ (ಇತಿವು॰ ೯೧) ವಸೇನ ಆಘಾತಂ ಪಟಿವಿನೋದೇತ್ವಾ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ।
ಗರುಸಂವಾಸೋತಿ ಗರುಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಾಸೋ। ಉದ್ದೇಸೋತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉದ್ದಿಸಾಪನಞ್ಚೇವ ಉದ್ದಿಸನಞ್ಚ। ಉದ್ದಿಟ್ಠಪರಿಪುಚ್ಛನನ್ತಿ ಯಥಾಉಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛಾ। ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಗರುಸಂವಾಸಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚ। ಮೋಹಧಾತೂತಿ ಮೋಹೋ।
ಉಪನಿಸ್ಸಿತಬ್ಬಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಾ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ಯತ್ತಪ್ಪಟಿಯತ್ತೋತಿ ಯತ್ತೋ ಚ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾಪುಚ್ಛಾಕರಣೇಸು ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪನ್ನೋ ಸಜ್ಜಿತೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥಸ್ಸ ಮೋಹೋ ಪಹೀಯತೀತಿ ಏವಮ್ಪೀತಿ ಏವಂ ಉದ್ದೇಸೇ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನೇನಪಿ। ಪುನ ಏವಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ ಕಙ್ಖಾವಿನೋದನೇಪಿ। ತೇಸು ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಅತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ಸುಯ್ಯಮಾನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ತೇಸು ತೇಸು ಪದೇಸು ‘‘ಇಧ ಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ, ಇಧ ಸಮಾಧಿ, ಇಧ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಭೂತೋ ಹೋತಿ। ಇದಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಾಲೋಕಾದಿ ಇಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ಇದಂ ಸಾಲಿಬೀಜಭೂಮಿಸಲಿಲಾದಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಾಲಿಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ಕಾರಣಂ। ಇದಂ ನ ಕಾರಣನ್ತಿ ತದೇವ ಚಕ್ಖುರೂಪಾಲೋಕಾದಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ತದೇವ ಸಾಲಿಬೀಜಾದಿ ಕುದ್ರುಸಕಙ್ಕುರಸ್ಸ ನ ಕಾರಣನ್ತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಛೇಕೋ ಹೋತಿ।
ಆರಮ್ಮಣೇಸೂತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು। ಇಮೇ ವಿತಕ್ಕಾತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ। ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನ ಸಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾತಿ ‘‘ಪಹೀಯನ್ತಿ ಏವಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ।
ಕುಸಲನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಕುಸಲೇನ ನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಂ। ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಯಥಾವುತ್ತಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದಿಮೇವ ವದತಿ। ಸಾರಫಲಕೇತಿ ಚನ್ದನಮಯೇ ಸಾರಫಲಕೇ। ವಿಸಮಾಣಿನ್ತಿ ವಿಸಮಾಕಾರೇನ ತತ್ಥ ಠಿತಂ ಆಣಿಂ। ಹನೇಯ್ಯಾತಿ ಪಹರೇಯ್ಯ ನಿಕ್ಖಾಮೇಯ್ಯ।
೨೧೭. ಅಟ್ಟೋತಿ ಆತುರೋ, ದುಗ್ಗನ್ಧಬಾಧತಾಯ ಪೀಳಿತೋ। ದುಕ್ಖಿತೋತಿ ಸಞ್ಜಾತದುಕ್ಖೋ। ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತತಾಯ ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಗೇಹಸ್ಸಿತರೋಗೇನ ಸರೋಗತಾಯ ಚ ಏತೇ ಅಕುಸಲಾ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತಬ್ಬತಾಯ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತಾಯ ಚ ಸಾವಜ್ಜಾ ಅನಿಟ್ಠಫಲತಾಯ ನಿರಸ್ಸಾದಸಂವತ್ತನಿಯತಾಯ ಚ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಂ ತೇನ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೋ।
‘‘ಆತುರಂ ಅಸುಚಿಂ ಪೂತಿಂ, ಪಸ್ಸ ನನ್ದೇ ಸಮುಸ್ಸಯಂ।
ಉಗ್ಘರನ್ತಂ ಪಗ್ಘರನ್ತಂ, ಬಾಲಾನಂ ಅಭಿನನ್ದಿತ’’ನ್ತಿ॥ (ಅಪ॰ ಥೇರೀ ೨.೪.೧೫೭) –
ಏವಮಾದಿ ಕಾಯವಿಚ್ಛನ್ದನೀಯಕಥಾದೀಹಿ ವಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ –
‘‘ತಸ್ಸೇವ ತೇನ ಪಾಪಿಯೋ, ಯೋ ಕುದ್ಧಂ ಪಟಿಕುಜ್ಝತಿ।
ಕುದ್ಧಂ ಅಪ್ಪಟಿಕುಜ್ಝನ್ತೋ, ಸಙ್ಗಾಮಂ ಜೇತಿ ದುಜ್ಜಯ’’ನ್ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೪೪೨) –
ಏವಮಾದಿ ಪಟಿಘವೂಪಸಮನಕಥಾದಿಕಾಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೨೧೮. ನ ಅಸತಿ, ಅನನುಸ್ಸರಣಂ। ಅಮನಸಿಕರಣಂ ಅಮನಸಿಕಾರೋ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೇನೇವ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ। ಉಗ್ಗಹಿತೋ ಧಮ್ಮಕಥಾಪಬನ್ಧೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪಕಾರೋ ಧಮ್ಮಕಥಾಪಬನ್ಧೋ। ಮುಟ್ಠಿಪೋತ್ಥಕೋತಿ ಮುಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣೋ ಪಾರಿಹಾರಿಯಪೋತ್ಥಕೋ। ಸಮನ್ನಾನೇನ್ತೇನಾತಿ ಓಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತಬ್ಬತೋ। ಆರದ್ಧಸ್ಸ ಅನ್ತಗಮನಂ ಅನಾರಮ್ಭೋವಾತಿ ಥೇರವಾದೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ। ಪಬ್ಭಾರಸೋಧನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಆರಭನ್ತೋ ಏವ ವಿತಕ್ಕನಿಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯಸಜ್ಝಾಯನಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಕರಣತ್ಥಂ ತೇಜೋಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಆಚಿನೋತಿ। ಥೇರೋ ತಸ್ಸ ಆಸಯಂ ಕಸಿಣಞ್ಚ ಸವಿಸೇಸಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ’’ತಿಆದಿಮವೋಚ। ತೇನಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಪಾದಿತಂ। ಅಸತಿಪಬ್ಬಂ ನಾಮ ಅಸತಿಯಾ ವಿತಕ್ಕನಿಗ್ಗಹಣವಿಭಾವನತೋ।
೨೧೯. ವಿತಕ್ಕಮೂಲಭೇದಂ ಪಬ್ಬನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕಮೂಲಸ್ಸ ತಮ್ಮೂಲಸ್ಸ ಚ ಭೇದವಿಭಾವನಂ ವಿತಕ್ಕಮೂಲಭೇದಂ ಪಬ್ಬಂ। ವಿತಕ್ಕಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾರೋ, ವಿತಕ್ಕಪಚ್ಚಯೋ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದೀಸುಪಿ ಸುಭಾದಿನಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ। ಸೋ ಪನ ವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾರೋ ಸಂತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾರಸಣ್ಠಾನಂ, ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿಆದಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕಾನಂ ಮೂಲಞ್ಚ ಮೂಲಮೂಲಞ್ಚ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ವಿತಕ್ಕಾನಂ ಮೂಲಮೂಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖನವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಮೂಲಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ। ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕಾ ಅಭಿಣ್ಹಂ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕಚಾರೋ ಸಿಥಿಲೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಥಿಲೀಭೂತೇ ಮತ್ಥಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿತಕ್ಕಚಾರೋ ಸಿಥಿಲಭೂತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿತಕ್ಕಾನಂ ಮೂಲಗಮನೇ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮತ್ಥಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇ। ವಿತಕ್ಕಾ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವಾ ಅನವಸೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ।
ಕಣ್ಣಮೂಲೇ ಪತಿತನ್ತಿ ಸಸಕಸ್ಸ ಕಣ್ಣಸಮೀಪೇ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲಿಂ ಪಹರನ್ತಂ ವಿಯ ಉಪಪತಿತಂ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ಸಸಕಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಹಾಮೂಸಿಕಾಹಿ ಖತಮಹಾವಾಟಂ ಉಮಙ್ಗಸದಿಸಂ ಅಹೋಸಿ, ತೇನಸ್ಸ ಪಾತೇನ ಮಹಾಸದ್ದೋ ಅಹೋಸಿ। ಪಲಾಯಿಂಸು ‘‘ಪಥವೀ ಉದ್ರೀಯತೀ’’ತಿ। ಮೂಲಮೂಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನುವಿಜ್ಜೇಯ್ಯನ್ತಿ ‘‘ಪಥವೀ ಭಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಯತ್ಥಾಯಂ ಸಸೋ ಉಟ್ಠಿತೋ, ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಯಂನೂನ ವೀಮಂಸೇಯ್ಯಂ। ಪಥವಿಯಾ ಭಿಜ್ಜನಟ್ಠಾನಂ ಗತೇ ‘‘ಕೋ ಜಾನಾತಿ, ಕಿಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಸೋ ‘‘ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ಆಧಿಪಚ್ಚವತೋ ಹಿ ಯಾಚನಂ ಸಣ್ಹಮುದುಕಂ। ದುದ್ದುಭಾಯತೀತಿ ದುದ್ದುಭಾತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ। ಅನುರವದಸ್ಸನಞ್ಹೇತಂ। ಭದ್ದನ್ತೇತಿ ಮಿಗರಾಜಸ್ಸ ಪಿಯಸಮುದಾಚಾರೋ, ಮಿಗರಾಜ, ಭದ್ದಂ ತೇ ಅತ್ಥೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಮೇತನ್ತಿ ಕಿಂ ಏತಂ, ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಂ? ದುದ್ದುಭನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಅನುರವದಸ್ಸನಮೇವ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಸಸಕಸ್ಸ ಮಹಾಪಥವೀಭೇದನಂ ರವನಾಯ ‘‘ವಿತಕ್ಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ।
೨೨೦. ಅಭಿದನ್ತನ್ತಿ ಅಭಿಭವನದನ್ತಂ, ಉಪರಿದನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪರಿದನ್ತ’’ನ್ತಿ। ಸೋ ಹಿ ಇತರಂ ಮುಸಲಂ ವಿಯ ಉದುಕ್ಖಲಂ ವಿಸೇಸತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಖಾದನಕಾಲೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವತ್ತತಿ। ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಬಲವಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ। ಅಕುಸಲಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಸಹಿತಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ। ಅಭಿನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಸಮುದಾಚಾರೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾ ಆಪಾದೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇ ಚ ತುಮ್ಹೇ ಸತಿಪಿ ಚಿರಕಾಲಭಾವನಾಯ ಏವಂ ಅದುಬ್ಬಲಾ ಕೋ ಚಾಹಂ ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇ ಲದ್ಧಪ್ಪತಿಟ್ಠೇ ವಿಯ ಠಿತೇಪಿ ಇದಾನೇವ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠೇ ಕರೋನ್ತೋ ಇತಿ ಏವಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ। ತಂ ಪನ ಅಭಿಭವನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತವೀರಿಯಪಗ್ಗಣ್ಹನಮಾಹ। ಅತ್ಥದೀಪಿಕನ್ತಿ ಏಕನ್ತತೋ ವಿತಕ್ಕನಿಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಜೋತಕಂ। ಉಪಮನ್ತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಲವಾ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಉಪಮಂ।
೨೨೧. ಪರಿಯಾದಾನಭಾಜನೀಯನ್ತಿ ಯಂ ತಂ ಆದಿತೋ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಞ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಮನಸಿಕರಣಕಾಲಪರಿಯಾದಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಭಜನಂ। ನಿಗಮನಂ ವಾ ಏತಂ, ಯದಿದಂ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪುನ ವಚನಂ ನಿಗಮನನ್ತಿ। ತಥಾಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ವಸೀಭಾವವಿಸುದ್ಧಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ಥಾಚರಿಯೋತಿ ಧನುಬ್ಬೇದಾಚರಿಯೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಸನತೋ ಅಸತ್ಥಮ್ಪಿ ಸತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ, ಏವಂ ಧನುಸಿಪ್ಪಮ್ಪಿ ಧನುಬ್ಬೇದಪರಿಯಾಪನ್ನಮೇವಾತಿ।
ಪರಿಯಾಯತಿ ಪರಿವಿತಕ್ಕೇತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ। ವಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಾರಪಥೇಸೂ’’ತಿ, ವಿತಕ್ಕಾನಂ ವಾರೇನ ಪವತ್ತನಮಗ್ಗೇಸು। ಚಿಣ್ಣವಸೀತಿ ಆಸೇವಿತವಸೀ। ಪಗುಣವಸೀತಿ ಸುಭಾವಿತವಸೀ। ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಂಯೇವ ಯಥಿಚ್ಛಿತಂ ತಥಾವಿತಕ್ಕನತೋ, ಇತರಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಸೇತುಘಾತೋಯೇವಾತಿ।
ವಿತಕ್ಕಸಣ್ಠಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಸೀಹನಾದವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।