೫. ಚೂಳಯಮಕವಗ್ಗೋ
೧. ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೩೯. ಮಹಾಜನಕಾಯೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇತಿ ಕೇಚಿ ‘‘ಪಹಂಸನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ರಾಜಕುಮಾರಂ ಹಾಸೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ, ಕೇಚಿ ‘‘ತಂ ಕೀಳನಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಮಹಾಜನಸಮೂಹೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ। ದೇವನಟನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಗನ್ಧಬ್ಬಂ। ಕುಸಲಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಕುಸಲಂ? ಆಮ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವಚನಪಟಿವಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಕುಸಲವಾದಿತಾಯ ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಆದಿತೋ ಕುಸಲಾತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಲಭಿಂಸು। ತೇಸಂ ಕುಸಲಾನಂ ಇಸ್ಸರಾತಿ ರಾಜಕುಮಾರಾ ಕೋಸಲಾ। ಕೋಸಲೇ ಜಾತಾ। ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ ಪದೇಸೋ ಕೋಸಲಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ।
ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಮ್ಪಿ ‘‘ಮಹತಾ…ಪೇ॰… ತದವಸರೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಿಸೇಸಂ ನಿವಿಟ್ಠಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತುರಿತಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ’’ತಿ। ಮಹತಾತಿ ಗುಣಮಹತ್ತೇನಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಹತ್ತೇನಪಿ ಮಹತಾ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸಮೂಹೇ ಕೇಚಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾವಸೇನ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ, ತಥಾ ಕೇಚಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಕೇಚಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಗುಣಮಹತ್ತೇನಪಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖುಸಮೂಹೋ ಮಹಾತಿ। ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಹತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಞ್ಞಗಾಮಪಟಿಬದ್ಧಜೀವಿಕಾವಸೇನ ಸಮೋಸರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮೋಸರಣಂ, ಗಾಮೋ ನಿವಾಸಗಾಮೋ। ನ್ತಿ ಸಾಲಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮಂ। ವಿಹಾರೋತಿ ಭಗವತೋ ವಿಹರಣಟ್ಠಾನಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತೇ। ಅನಿಯಮಿತೋತಿ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಆರಾಮೇ ಪಬ್ಬತೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಾತಿ ನ ನಿಯಮಿತೋ, ಸರೂಪಗ್ಗಹಣವಸೇನ ನ ನಿಯಮಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ। ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಮತ್ಥಂ ಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವನಸಣ್ಡೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ, ಅದ್ಧಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉಪಲಭಿಂಸೂತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೨೫೫; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩.೬೪) ಸವನವಸೇನ ಉಪಲಭಿಂಸೂತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋತದ್ವಾರ…ಪೇ॰… ಜಾನಿಂಸೂ’’ತಿ ಆಹ। ಅವಧಾರಣಫಲತ್ತಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಂ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ವಾ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ। ಅವಧಾರಣತ್ಥೇತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಇಟ್ಠತ್ಥಾವಧಾರಣತ್ಥಂ ಖೋ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಅಸ್ಸೋಸು’’ನ್ತಿ ‘‘ಪದಪೂರಣೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ। ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ। ತೇನಸ್ಸ ಅನತ್ಥನ್ತರದೀಪನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಪನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಏಕನ್ತಿಕತಂ। ಸಾಲಾಯಂ ಜಾತಾ ಸಂವಡ್ಢಕಾ ಸಾಲೇಯ್ಯಕಾ ಯಥಾ ‘‘ಕತ್ತೇಯ್ಯಕಾ ಉಬ್ಭೇಯ್ಯಕಾ’’ತಿ।
ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಸವಾಸನಂ ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಬಾಹಿರಕವೀತರಾಗಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಾಪಸಮನತೋ ಭಗವತೋ ಪಾಪಸಮನಂ ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ನಿಪಾತಾನಂ ಇಧ ಅನುಸ್ಸವತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖಲೂತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ। ಆಲಪನಮತ್ತನ್ತಿ ಪಿಯಾಲಾಪವಚನಂ। ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರಾ ಹೇತೇ ‘‘ಭೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವಾನಂಪಿಯಾ’’ತಿ ವಾ। ಗೋತ್ತವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ತಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ। ಗೋತಮೋತಿ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅಭಿಧಾನಂ ಬುದ್ಧಿಞ್ಚ ಏಕಂಸಿಕವಿಸಯತಾಯ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಗೋತಮಗೋತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಅತ್ಥೇನ ವಿನಾ ನ ವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಅಭಿಧಾನಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಭೂತೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತಾನಿ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞಕುಲಪರಮ್ಪರಾಸಾಧಾರಣಂ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ಆದಿಪುರಿಸಸಮುದಾಗತಂ ತಂಕುಲಪರಿಯಾಪನ್ನಸಾಧಾರಣಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಚ್ಚಾಕುಲಪರಿದೀಪನಂ ಉದಿತೋದಿತವಿಪುಲಖತ್ತಿಯಕುಲವಿಭಾವನತೋ। ಸಬ್ಬಖತ್ತಿಯಾನಞ್ಹಿ ಆದಿಭೂತಮಹಾಸಮ್ಮತಮಹಾರಾಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ಉಳಾರತಮಂ ಸಕ್ಯರಾಜಕುಲಂ। ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನಾತಿ ಞಾತಿಪಾರಿಜುಞ್ಞಭೋಗಪಾರಿಜುಞ್ಞಾದಿನಾ ಕೇನಚಿಪಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ। ತಥಾ ಹಿ ಕದಾಚಿಪಿ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ತಾದಿಸಪಾರಿಜುಞ್ಞಾಭಾವೋ, ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ಚ ತತೋ ಸಮಿದ್ಧತಮಭಾವೋ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ ಪಞ್ಞಾತೋತಿ। ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಭಗವತೋ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವದೀಪನಂ ವುತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟಂ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವದೀಪನತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಣೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಕ್ಖಕಜನೇಹಿ ಭಗವತೋ ಬಹುಮತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಸಮಿತಪಾಪತಾದೀಪನತೋ, ಗೋತಮೋತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಿಯಜನೇಹಿ ಉಳಾರತಮಕುಲೀನತಾದೀಪನತೋ।
ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನೇ, ತಂಯೋಗತೋ ಪನ ‘‘ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇಪಿ ಸಮಾನಂ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಯೋಗದೀಪನತೋ ‘‘ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಭದ್ದಕೋ। ಸಾ ಚಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣತಾ ಉಳಾರವಿಸಯತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ। ತಂವಿಸಯತಾ ಹೇತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ। ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ಯಥಾ ‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೪೨; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೦)। ‘‘ಭಗವಾ ‘‘ಕಿತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ಕಿತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಹಿ ಸದ್ದ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಉಳಾರಸದ್ದಾ ಇಸಯೋ ಗುಣವನ್ತೋ ತಪಸ್ಸಿನೋ’’ತಿ। ಥುತಿಘೋಸೋತಿ ಅಭಿತ್ಥವುದಾಹಾರೋ। ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಾಭಾವೇನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಚ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ।
ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಯೋ ಸೋ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕನಾಥೋ ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ, ಸೋ ಭಗವಾ। ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ಸತ್ಥು ನಾಮಕಿತ್ತನಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವಾತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೪೯, ೧೯೮, ೨೧೦; ಚೂಳನಿ॰ ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨)। ಪರತೋ ಪನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಗುಣಕಿತ್ತನಮೇವ। ಏವಂ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೇ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅತಿವಿಯ ಪಞ್ಞಾತಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ತೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಇತಿಪಿ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾ’’ತಿ। ‘‘ಇತಿಪೇತಂ ಭೂತಂ, ಇತಿಪೇತಂ ತಚ್ಛ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೬) ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಣತ್ಥೋ, ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ತೇನ ತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಬಹುಭಾವದೀಪನತೋ। ತಾನಿ ಗುಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾರಣಾನಿ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ತತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ। ತೇಸನ್ತಿ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತತೋ ಏವ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೧೩೦) ವುತ್ತೋ ‘‘ಆರಕಾತಿ ಅರಹಂ ಸುವಿದೂರಭಾವತೋ, ಆರಕಾತಿ ಅರಹಂ ಆಸನ್ನಭಾವತೋ, ರಹಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಸಯಞ್ಚ ಅರಹಿತಬ್ಬತೋ, ನತ್ಥಿ
ಭವನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೧೩೦; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ) –
‘‘ಸಮ್ಮಾ ನಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯೇ ನಿಹೀನಾಸಯಾ ನರಾ।
ಆರಕಾ ತೇಹಿ ಭಗವಾ, ದೂರೇ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ॥
ಯೇ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸುಪ್ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ।
ಭಗವಾ ತೇಹಿ ಆಸನ್ನೋ, ತೇನಾಪಿ ಅರಹಂ ಜಿನೋ॥
ಪಾಪಧಮ್ಮಾ
ತೇಸಂ ಸುಟ್ಠು ಪಹೀನತ್ತಾ, ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಮತೋ॥
ಯೇ ಸಚ್ಛಿಕತಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ಅರಿಯಾ ಸುದ್ಧಗೋಚರಾ।
ನ ತೇಹಿ ರಹಿತೋ ಹೋತಿ, ನಾಥೋ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ॥
ರಹೋ ವಾ ಗಮನಂ ಯಸ್ಸ, ಸಂಸಾರೇ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸೋ।
ಪಹೀನಜಾತಿಮರಣೋ, ಅರಹಂ ಸುಗತೋ ಮತೋ॥
ಗುಣೇಹಿ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕೇ ಸದೇವಕೇ।
ತಸ್ಮಾ ಪಾಸಂಸಿಯತ್ತಾಪಿ, ಅರಹಂ ದ್ವಿಪದುತ್ತಮೋ॥
ಆರಕಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಂ, ಆಸನ್ನಾ ಚ ವಿಜಾನತಂ।
ರಹಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ, ವಿದೂನಮರಹೇಯ್ಯತೋ।
ಭವೇಸು ಚ ರಹಾಭಾವಾ, ಪಾಸಂಸಾ ಅರಹಂ ಜಿನೋ’’ತಿ॥
ಸುನ್ದರನ್ತಿ ಭದ್ದಕಂ। ತಞ್ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಾವಹಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಾವಹಂ ಸುಖಾವಹ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಾವಹನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥಸಞ್ಹಿತಹಿತಾವಹಂ। ಸುಖಾವಹನ್ತಿ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಿವಿಧಸುಖಾವಹಂ। ತಥಾರೂಪಾನನ್ತಿ ತಾದಿಸಾನಂ। ಯಾದಿಸೇಹಿ ಪನ ಗುಣೇಹಿ ಭಗವಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತೇಹಿ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಚ್ಚನ್ತಾಯ ಪಸಾದನೀಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನೇಕೇಹಿಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾಭೂತ…ಪೇ॰… ಅರಹತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಭಗವತೋ ಪಸಾದಾವಹತಮಾಹ, ಇತರೇನ ಇತರೇಸಂ। ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕೋಸಿಯಸಕುಣಸ್ಸ ವತ್ಥು ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಏಕಂ ಪದಮ್ಪಿ ಸೋತುಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮ, ಸಾಧುತರಂಯೇವ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಣ್ಡೂಕದೇವಪುತ್ತವತ್ಥು ಕಥೇತಬ್ಬಂ।
ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ ಆಗತಾತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಅಗಾರಿಕಾ ಏವಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ। ಅನಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಥಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ…ಪೇ॰… ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸತ್ಥು ತೇಸಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾನಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಸಂಖಿತ್ತರುಚಿತಾಯ ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ, ತಾಯ ಅತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಂ ಆಯಾಚನ್ತಿ, ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ಸಂಖಿತ್ತರುಚಿತಾ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿತಾಯ, ಸೋ ಚ ಮಾನೋ ಯಥಾದೇಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಜಾನನ್ತೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ ‘‘ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿಕಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಮಾ ಮಂ ತುಮ್ಹೇ ಯಾಚಥ, ಸಂಖಿತ್ತೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನ ಜಾನಿತ್ಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೪೦. ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ॰ ೭೫೧) ವಿಯ ಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥೋ ವಿಧ-ಸದ್ದೋ, ಸೋ ಚ ವಿಭತ್ತಿವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಕರಣವಚನವಸೇನ ‘‘ತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ಅತ್ಥೋ ಪನ ಕರಣಪುಥುವಚನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಿವಿಧನ್ತಿ ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀ’’ತಿ। ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ ವಿಧ-ಸದ್ದೋ, ಪಕಾರತ್ಥತ್ತಾಯೇವ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ, ಕಾಯದ್ವಾರಿಕಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ ವಾ ಉಪಾದಾಯ ಏಕತ್ತಂ ನೇತ್ವಾ ‘‘ತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಕಾರಭೇದೇ ಪನ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ ‘‘ತಿವಿಧಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಾಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯೋತಿ ಚೋಪನಕಾಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಚ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾಯ ದ್ವಾರಭೂತೋ ತೇನ ವಿನಾ ತಸ್ಸಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ। ಕಾಯೇನಾತಿ ಚ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಚೇತನಾಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಸಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ನ ಚ ಸಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ಆಗತೇಸು ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕೇನಪಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇತನಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಪನ ತಥಾಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಕಾಯಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ತಸ್ಸಾ ಕಾರಣಂ ವಿಯ ಚ ಸಬ್ಬೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಾಯದ್ವಾರೇನಾತಿ ವಾ ಕಾಯೇನ ದ್ವಾರಭೂತೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಭೂತೇನಾತಿ ತಂ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ। ಅಧಮ್ಮಂ ಚರತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾ, ಅಧಮ್ಮೋತಿ ಪನ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತಾತಿ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಧಮ್ಮಾ, ಅಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಾ ಚರಿಯಾ ಚಾತಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾ। ಪಚ್ಚನೀಕಸಮನಟ್ಠೇನ ಸಮಂ, ಸಮಾನಂ ಸದಿಸಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಸಮಂ, ಸುಚರಿತಂ। ಸಮತೋ ವಿಗತಂ, ವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಮಂ, ದುಚ್ಚರಿತಂ। ಸಾ ಏವ ವಿಸಮಾ ಚರಿಯಾತಿ ವಿಸಮಚರಿಯಾ। ಸಬ್ಬೇಸು ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಾಚಾಯ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಆಗತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಕಣ್ಹಪದೇಸು – ‘‘ತಿವಿಧಂ ಖೋ ಗಹಪತಯೋ ಕಾಯೇನ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾಸಮಚರಿಯಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಆಗತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಸುಕ್ಕಪದೇಸು ಚ।
ರೋದೇತಿ ಕುರೂರಕಮ್ಮನ್ತತಾಯ ಪರಪಟಿಬದ್ಧೇ ಸತ್ತೇ ಅಸ್ಸೂನಿ ಮೋಚೇತೀತಿ ರುದ್ದೋ, ಸೋ ಏವ ಲುದ್ದೋ ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಕಕ್ಖಳೋತಿ ಲುದ್ದೋ। ದಾರುಣೋತಿ ಫರುಸೋ। ಸಾಹಸಿಕೋತಿ ಸಾಹಸ್ಸಕಾರೀ। ಸಚೇಪಿ ನ ಲಿಪ್ಪನ್ತಿ। ತಥಾವಿಧೋ ಪರೇಸಂ ಘಾತನಸೀಲೋ ಲೋಹಿತಪಾಣೀತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ದಾನಸೀಲೋ ಪರೇಸಂ ದಾನತ್ಥಂ ಅಧೋತಹತ್ಥೋಪಿ ‘‘ಪಯತಪಾಣೀ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಹರಣಂ ಪಹಾರದಾನಮತ್ತಂ ಹತಂ, ಪವುದ್ಧಂ ಪಹರಣಂ ಪರಸ್ಸ ಮಾರಣಂ ಪಹತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನಿವಿಟ್ಠೋತಿ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಪಸುತೋ।
ಯಸ್ಸ ‘‘ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ। ಪರಸ್ಸಪರವಿತ್ತೂಪಕರಣನ್ತಿ ವಾ ಏಕಮೇವೇತಂ ಸಮಾಸಪದಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಸನ್ತಕಂ ವಿಸೇಸತೋ ಪರಸ್ಸ ವಿತ್ತೂಪಕರಣಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಹಿ ಪರೇಹೀತಿ ಯೇಸಂ ಸನ್ತಕಂ, ತೇಹಿ। ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರಿಸೋ ‘‘ಥೇನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಥೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಹರಣಚಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನ, ನ ವಿಸ್ಸಾಸತಾವಕಾಲಿಕಾದಿವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮತೇ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ। ತೇನ ಪಬ್ಬಜಿತಾದಿಭಾವಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏತೇನುಪಾಯೇನಾತಿ ಯಂ ಮಾತರಿ ಮತಾಯ, ನಟ್ಠಾಯ ವಾ ಪಿತಾ ರಕ್ಖತಿ, ಸಾ ಪಿತುರಕ್ಖಿತಾ। ಯಂ ಉಭೋಸು ಅಸನ್ತೇಸು ಭಾತಾ ರಕ್ಖತಿ, ಸಾ ಭಾತುರಕ್ಖಿತಾತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸಭಾಗಕುಲಾನೀತಿ ಆವಾಹಕಿರಿಯಾಯ ಸಭಾಗಾನಿ ಕುಲಾನಿ। ದಸ್ಸುಕವಿಧಿಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಠಪಿತದಣ್ಡಾರಾಜಾದೀಹಿ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೮೯) ‘‘ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಮಿಚ್ಛಾಚಾರಲಕ್ಖಣವಸೇನ।
ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಹೇತೂತಿ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಭೇದನಹೇತು। ಧನಹೇತೂತಿ ಧನಸ್ಸ ಲಾಭಹೇತು ಜಾನಿಹೇತು ಚ। ಲಾಭೋತಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾನಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಲಾಭೋ। ಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಕಂ ಆಮಿಸಜಾತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಜಾನನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಮುಸಾಭಾವಂ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಜಾನನ್ತೋ ಏವ।
ಅಣ್ಡಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ರುಕ್ಖೇ ಅಣ್ಡಸದಿಸಾ ಗಣ್ಠಿಯೋ। ಯಥಾ ಥದ್ಧಾ ವಿಸಮಾ ದುಬ್ಬಿನೀತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇವಂ ಖುಂಸನವಮ್ಭನವಸೇನ ಪವತ್ತವಾಚಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಅಣ್ಡಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಸದೋಸೇ ರುಕ್ಖೇ’’ತಿಆದಿ। ಕಕ್ಕಸಾತಿ ಫರುಸಾ ಏವ, ಸೋ ಪನಸ್ಸಾ ಕಕ್ಕಸಭಾವೋ ಬ್ಯಾಪಾದನಿಮಿತ್ತತಾಯ ತತೋ ಪೂತಿಕಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಟುಕಾತಿ ಅನಿಟ್ಠಾ। ಅಮನಾಪಾತಿ ನ ಮನವಡ್ಢನೀ, ತತೋ ಏವ ದೋಸಜನನೀ, ಚಿತ್ತಸನ್ದೋಸುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಿಕಾ। ಮಮ್ಮೇಸೂತಿ ಘಟ್ಟನೇನ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಮಮ್ಮಸದಿಸೇಸು ಜಾತಿಆದೀಸು। ಲಗ್ಗನಕಾರೀತಿ ಏವಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಲಗ್ಗನಕಾರೀ, ನ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ। ಕೋಧಸ್ಸ ಆಸನ್ನಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ। ಸದೋಸವಾಚಾಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕದೋಸಸ್ಸ ವಸೇನ ಸದೋಸವಾಚಾಯ ವೇವಚನಾನಿ।
ಅಕಾಲೇನಾತಿ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇನ। ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಲಂ। ಫಲಞ್ಹಿ ಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ನಾಮ ತದವಿನಾಭಾವತೋ। ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿಪ್ಫಲಂ, ಸಮ್ಫನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಭಾವವತ್ತಾತಿ ಅಯಾಥಾವವಾದೀ। ಅಸಂವರವಿನಯಪಟಿಸಂಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಂವರವಿನಯರಹಿತಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ನ ಸಂವರವಿನಯಾವಹಸ್ಸ ವತ್ತಾ। ಹದಯಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ ನಿಧೇತುನ್ತಿ ಅಹಿತಸಂಹಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಪ್ಪವಿಸೇತ್ವಾ ನಿಧೇತುಂ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇತಿ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಚ್ಛಾ ತಸ್ಸ ಅಕಾಲೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇ ವತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಅನಪದೇಸನ್ತಿ ಭಗವತಾ ಅಸುಕಸುತ್ತೇ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸುತ್ತಾಪದೇಸವಿರಹಿತಂ। ಅಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದರಹಿತಂ ‘‘ಸುತ್ತಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ। ಬಾಹಿರಕಥಂಯೇವಾತಿ ಯಂ ಸುತ್ತಂ, ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಸರೀರಭೂತಂ ಕಥಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ತತೋ ಬಹಿಭೂತಂಯೇವ ಕಥಂ। ಸಮ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ವಿರುಳ್ಹಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಪವೇಣಿಜಾತಕಾವಾತಿ ಅನುಜಾತಪಾರೋಹಮೂಲಾನಿಯೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಆಹರಿತ್ವಾತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅನುಯೋಗಉಪಮಾವತ್ಥುವಸೇನ ತದನುಪಯೋಗಿನಂ ಆಹರಿತ್ವಾ। ಜಾನಾಪೇತುನ್ತಿ ಏತದತ್ಥಮಿದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಜಾನಾಪೇತುಂ ಯೋ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಸ್ಸ ಕಥೇತುನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಬಹುಮ್ಪಿ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ನ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ನ ಹಿತಾವಹಂ।
ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಓಲೋಕೇತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿಜ್ಝಾಯನ್ತೋ ವಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಯಿತಂ ವತ್ಥುಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠಿತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಯ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಓಲೋಕೇತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನ ಹೋತಿ, ಕೇವಲಂ ಲೋಭಮತ್ತೋವ ಹೋತಿ ಪರಿಣಾಮನವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಯಥಾ ಪನ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಣಾಮೇತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹ ನಾಮೇತಿ।
ವಿಪನ್ನಚಿತ್ತೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ವಿಪತ್ತಿಂ ಆಪಾದಿತಚಿತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪೂತಿಭೂತಚಿತ್ತೋ’’ತಿ। ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಹಿ ವಿಸಂ ವಿಯ ಲೋಹಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪೂತಿಭಾವಂ ಜನೇತಿ। ದೋಸೇನ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ವಿಸೇನ ವಿಯ ಸಪ್ಪಿಆದಿಕೋಪೇನ ದೂಸಿತಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಘಾತೀಯನ್ತೂತಿ ಹನೀಯನ್ತು। ವಧಂ ಪಾಪುಣನ್ತೂತಿ ಮರಣಂ ಪಾಪುಣನ್ತು। ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ಹೋನ್ತು। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಮಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ, ಅನವಸೇಸವಿನಾಸಂ ಪಾಪುಣನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹಞ್ಞನ್ತೂತಿ ಆದಿಚಿನ್ತನೇನೇವಾತಿ ಏಕನ್ತತೋ ವಿನಾಸಚಿನ್ತಾಯ ಏವ।
ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿಕೋ। ಸೋ ಚ ಏಕನ್ತತೋ ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲದಸ್ಸನೋ’’ತಿ। ವಿಪಲ್ಲತ್ಥದಸ್ಸನೋತಿ ಧಮ್ಮತಾಯ ವಿಪರಿಯಾಸಗ್ಗಾಹೀ। ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸೀಸೇನ ದಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಿನ್ನಸ್ಸ ಫಲಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತೀ’’ತಿ। ದಿನ್ನಂ ಪನ ಅನ್ನಾದಿವತ್ಥುಂ ಕಥಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಯಿಟ್ಠಂ ಹುತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಮಹಾಯಾಗೋತಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ ಮಹಾದಾನಂ। ಪಹೇಣಕಸಕ್ಕಾರೋತಿ ಪಾಹುನಕಾನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಸಕ್ಕಾರೋ। ಫಲನ್ತಿ ಆನಿಸಂಸಫಲಞ್ಚ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಞ್ಚ। ವಿಪಾಕೋತಿ ಸದಿಸಂ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮುನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ। ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಪರಲೋಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮುನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಪರಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಫಲಾಭಾವವಸೇನಾತಿ ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಫಲಸ್ಸ ಅಭಾವವಸೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ, ನತ್ಥಿ ಪಿತಾ’’ತಿ ವದತಿ, ನ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ, ನಾಪಿ ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಅಭಾವವಸೇನ ತೇಸಂ ಲೋಕಪಚ್ಚಕ್ಖತ್ತಾ। ಬುಬ್ಬುಳಕಸ್ಸ ವಿಯ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ನಾಮ ಕೇವಲೋವ, ನ ಚವಿತ್ವಾ ಆಗಮನಪುಬ್ಬಕೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚವಿತ್ವಾ ಉಪಪಜ್ಜನಕಸತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವದತೀ’’ತಿ। ಸಮಣೇನ ನಾಮ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಹೋಪುರಿಸಿಕಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ಕಿಂ ಪರೋ ಪರಸ್ಸ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪಾದನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅವಸರೋ ಏವ ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಇಮಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಪವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯಪದೇಸೇನ। ದಸವತ್ಥುಕಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾನಿ ದಸ ವತ್ಥೂನಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ದಸವತ್ಥುಕಾ।
೪೪೧. ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅತ್ಥತೋ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ।
೪೪೨. ಸಹ ಬ್ಯಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಹಬ್ಯೋ, ಸಹವತ್ತನಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಹಬ್ಯತಾ, ಸಹಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಕಾಯೋ ಸಮೂಹೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯೋ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ತತ್ಥ ಗತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ। ಕಾಮಂ ಚೇತಾಯ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಕಾಯಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಆಭಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಕಾದೀನಂ ಉಪರಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಗೋಬಲೀಬದ್ದಞಾಯೇನ ತದವಸೇಸಾನಂ ಅಯಂ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾನಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿದೇವಾನ’’ನ್ತಿ। ಆಭಾ ನಾಮ ವಿಸುಂ ದೇವಾ ನತ್ಥಿ, ಪರಿತ್ತಾಭಾದೀನಂಯೇವ ಪನ ಆಭಾವನ್ತತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಯದಿದಂ ‘‘ಆಭಾ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪರಿತ್ತಾಭಾನನ್ತಿಆದಿ ಪನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಾನಂ ದೇವಾನಂ ಆಭಸ್ಸರಾನಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಪಾಳಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏಕತೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಆಭಾತಿ ವಾ, ಏಕತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ವಾ ಏಕತೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ತೇಸಂಯೇವಾತಿ ಆಭಾತಿ ವುತ್ತದೇವಾನಂಯೇವ। ಭೇದತೋ ಗಹಣನ್ತಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಹೀನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತಾದಸ್ಸನವಸೇನ ಪರಿತ್ತಾಭಾದಿಗ್ಗಹಣಂ। ಇತಿ ಭಗವಾ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಚರಿಯಂ, ಸಮಚರಿಯಂ, ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಂ ಸುಗತಿಗಾಮಿಪಟಿಪದಂ, ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಂ ಆಸವಕ್ಖಯಗಾಮಿಪಟಿಪದಂ ಕತ್ವಾ ತಿಭವಭಞ್ಜನತೋ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ।
ಇಧ ಠತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾಸಮಚರಿಯಾಯ ನಿದ್ದೇಸೇ ಠತ್ವಾ। ದೇವಲೋಕಾ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾತಿ ಛಬ್ಬೀಸತಿಪಿ ವೀಸತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾತಿ ತಂತಂಭವಪರಿಯಾಪನ್ನನಿಕಾಯವಸೇನ ವೀಸತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ, ವೀಸತಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಕಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಹೀತಿ ಯಥಾರಹಂ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ ಕಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹಿ ಕೇವಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ।
ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಕಾಮಾವಚರಸುಚರಿತಾನಂ। ಕಾಮಾವಚರಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಮನೋಸುಚರಿತಾಪೇಕ್ಖಾಯ। ವಿಪಾಕೇನೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದೇನೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ, ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾಮತ್ತೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದುತಿಯಾದೀನಿ ಭಾವೇತ್ವಾತಿಆದೀಸುಪಿ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೧) – ‘‘ಪಠಮೇನ ಝಾನೇನ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಂ ಸೀಲಂ, ವೇರಮಣಿ ಸೀಲಂ, ಚೇತನಾ ಸೀಲಂ, ಸಂವರೋ ಸೀಲಂ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸೀಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಝಾನೇಸು ಸೀಲಂ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪರಿದೇವಲೋಕಾನಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ? ನ, ತಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ದೇಸನತ್ತಾ, ಪರಿಞ್ಞಾಯ ದೇಸನತಾ ಚಸ್ಸ ‘‘ಯತ್ಥ ಚ ಪಹಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೮೩೭, ೮೩೯) ಪಕಾಸಿತಾ ಏವ। ತಥಾ ಹಿ ಇಧಾಪಿ ‘‘ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಹಿ ಸೀಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸೀಲಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಭವಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಕತಾಯ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಭಾವನಾಲಕ್ಖಣಾಯ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾಯ ಭವವಿಸೇಸೇ ವಿಭಜಿಯಮಾನೇ ಅಸಞ್ಞಭವೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಞ್ಞಭವೋ ಪನ…ಪೇ॰… ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ। ಬಾಹಿರಕಾ ಹಿ ಅಯಥಾಭೂತದಸ್ಸಿತಾಯ ಅಸಞ್ಞಭವಂ ಭವವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖಂ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ತದುಪಗಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೬೮-೭೩; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೬೮-೭೩) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೨. ವೇರಞ್ಜಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೪೪. ವೇರಞ್ಜವಾಸಿನೋತಿ ಅನಿಯಮಿತಕಿಚ್ಚೇನಾತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ನ ನಿಯಮಿತೇನ ಕಿಚ್ಚೇನ। ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಕತೋ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ದೇಸನಾಯ ವಿಸೇಸೋ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ದೇಸನಾನಯೋ ಚ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣಂ ವಿಯ ಅವಿಸಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನದೇಸನಂ ದೇಸೇತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ? ದೇಸನಾವಿಲಾಸತೋ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯತೋ ಚ। ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ, ತೇ ಯಥಾರುಚಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ, ಕತ್ಥಚಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ। ಯೇ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಸಾಸನಕ್ಕಮಂ ಅನೋತಿಣ್ಣಾ, ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನದೇಸನಂ ದೇಸೇನ್ತಿ। ಯೇ ಓತಿಣ್ಣಾ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಿಸಯಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಇತರಾ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚವಿಸಯಾ। ಪುರಿಮಾ ಕರುಣಾನುಕೂಲಾ, ಇತರಾ ಪಞ್ಞಾನುಕೂಲಾ। ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿಗೋತ್ತಾನಂ ವಾ ಪುರಿಮಾ। ತೇ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಮಾಣಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀನಂ। ಸದ್ಧಾಚರಿತತಾಯ ವಾ ಲೋಕಾಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಪಞ್ಞಾಚರಿತತಾಯ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ। ಪುರಿಮಾ ಚ ನೇಯ್ಯತ್ಥಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ನೀತತ್ಥಾ। ಇತಿ ಭಗವಾ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ದೇಸನಂ ದೇಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ವೇರಞ್ಜಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೩. ಮಹಾವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೪೯. ಗರುಭಾವೋ ಸಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಚನಂ। ಗರುಕರಣಂ ವಾ ಗಾರವೋ, ಸಗಾರವಸ್ಸ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಚನಂ ಸಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಚನಂ। ಏತೇನ ಸಭಾವೇನೇವ ಸಗಾರವಸ್ಸ ತಥಾಪವತ್ತಂ ವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ದು-ಸದ್ದೋ ಗರಹತ್ಥೋಪಿ ಹೋತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಪ್ಪುತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಇಧ ಪನ ಸೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ದುಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ‘‘ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಭಾವತ್ಥೋ ದು-ಸದ್ದೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪ್ಪಞ್ಞೋ ನಿಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಕಿತ್ತಕೇನಾತಿ ಕೇನ ಪರಿಮಾಣೇನ। ತಂ ಪನ ಪರಿಮಾಣಂ ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಮೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ ಹೋತಿ, ನು-ಸದ್ದೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾಯ ಜೋತಕೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋತಿ ಕಾರಣಪರಿಚ್ಛೇದಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಿತ್ತಕೇನ ನು ಖೋ ಏವಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಕಾರಣಪರಿಚ್ಛೇದಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪುಚ್ಛಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ವಿಸೇಸತೋ, ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಿಸೇಸಭಾವಞಾಪನತ್ಥಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತಾ ಸಬ್ಬಾವ ಪುಚ್ಛಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಯೇನ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪುಚ್ಛಾ ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅದಿಟ್ಠಂ ಜೋತೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ, ಪುಚ್ಛಾ। ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ಸಾಕಚ್ಛಾವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣಂ। ವಿಮತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ। ಅನುಮತಿಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ। ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಯ ಹಿ ‘‘ಕಿಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಮತೀ’’ತಿ ಅನುಮತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋತಿ। ಕಥೇತುಂ ಕಮ್ಯತಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ।
ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ। ಅಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞಾತಭಾವಂ ಆಹ। ಅದಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿಯ ಅದಿಟ್ಠತಂ। ಅತುಲಿತನ್ತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ತುಲನಭೂತೇನ ಅತುಲಿತತಂ। ಅತೀರಿತನ್ತಿ ತೀರಣಭೂತೇನ ಅಕತಞಾಣಕಿರಿಯಾಸಮಾಪನತಂ। ಅವಿಭೂತನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಭಾವಂ। ಅವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಪಾಕಟೀಕತಭಾವಂ। ಇಧ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ ಚಾತಿ।
ಕಥಮಯಂ ‘‘ಥೇರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನನ್ತೋತಿ ಸಯಮೇವ ತೇಸಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವಿಸೇಸೇನ ನಿಚ್ಛಿನನ್ತೋ। ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಪಞ್ಹಪಟಿಮಣ್ಡಿತಸುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಏಕಚ್ಚೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಞ್ಹಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಂಯೇವ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛನವಿಧಿಂಯೇವ ಜಾನಾತಿ। ನ ನಿಚ್ಛೇತುನ್ತಿ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಧಿಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸೇಸಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸದಿಸಟ್ಠಾನಂ। ಥೇರೇನ ಸದಿಸೋತಿ ಥೇರೇನ ಸದಿಸೋ ಸಾವಕೋ ನತ್ಥಿ।
ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಸಂಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಮಾನಂ ಕತ್ವಾ, ಯಥಾ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪವತ್ತಂ, ತಥಾ ತಂ ಅವಿಲೋಮೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೀಳಾಯನ್ತೋತಿ ಲೀಳಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಧಮ್ಮಕಥಿಕತಾಯ ಅಗ್ಗಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಾಯ ಬುದ್ಧಲೀಳಾಯ ವಿಯ ಚತುನ್ನಂ ಪರಿಸಾನಂ ಗಮನಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇತಿ।
ಇತೋ ವಾ ಏತ್ತೋ ವಾ ಅನುಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಉಗ್ಗಹಿತಕಥಾಮಗ್ಗತೋ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅನುಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗಹಿತನಿಯಾಮೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏಕಪದಿಕನ್ತಿ ಏಕಪದನಿಕ್ಖೇಪಮತ್ತಂ। ದಣ್ಡಕಸೇತುನ್ತಿ ಏಕದಣ್ಡಕಮಯಂ ಸೇತುಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ಆಹರಣೇನ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಜಾತಸ್ಸರಸದಿಸಞ್ಚ ಗಾಥಂ, ಸುತ್ತಪದಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಾನಾಉಪಮಾಕಾರಣಾನಿ ಆಹರನ್ತೋ ತಾನಿ ಚ ತೇಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ಬೋಧೇನ್ತೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಜಾತಸ್ಸರೇ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾನಿ ಕುಸುಮಾನಿ ಫುಲ್ಲಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸಿನೇರುಮತ್ಥಕೇ ವಟ್ಟಿಸಹಸ್ಸಂ ಜಾಲೇನ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
ಏಕಪದುದ್ಧಾರೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದುದ್ಧಾರಣಕ್ಖಣೇ। ಪದವಸೇನ ಸಟ್ಠಿ ಪದಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಗಾಥಾವಸೇನ ಪನ್ನರಸ ಗಾಥಾಸಹಸ್ಸಾನಿ। ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಅನೋಚಿನಿತ್ವಾ ವಲ್ಲಿಮೇವ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವಾ’’ತಿ। ಗತಿಮನ್ತಾನನ್ತಿ ಅತಿಸಯಾಯ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಯುತ್ತಾನಂ। ಧಿತಿಮನ್ತಾನನ್ತಿ ಧಾರಣಬಲೇನ ಯುತ್ತಾನಂ।
ಅನನ್ತನಯುಸ್ಸದನ್ತಿ ಸಹಸ್ಸಯುತ್ತಆಜಞ್ಞರಥೋತಿ ವೇಜಯನ್ತರಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾನಯೇನ ‘‘ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ಆಮೇಡಿತವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗೇನ ‘‘ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಆಮೇಡಿತವಸೇನೇವಾಹ। ತತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇದಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ। ತಞ್ಚ ಖೋ ರುಪ್ಪನಂ ವೇದಿಯನಂ ಸಞ್ಜಾನನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ವಿಜಾನನನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಏತ್ತಕಂ। ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮತೋ ಚೇವ ಪೀಳನಸಙ್ಖತಸನ್ತಾಪವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮಾಗಮೇ ಉದಯತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಸಮುದಯೋ ಸಂಸಾರಪವತ್ತಿಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖಪಭಾವಿಕಾ’’ತಿ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನುಪಚ್ಛೇದಕರಣರಸತೋ ಚೇವ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನನಿದಾನಸಂಯೋಗಪಲಿಬೋಧಲಕ್ಖಣತೋ ಚ।
ಇದಂ ನಾಮ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾತಿ ಇದಂ ನಾಮ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕಾರಣಂ ಆಗಮ್ಮ। ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಸೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತೀ’’ತಿ। ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಅಚ್ಚುತಿರಸತೋ ಚೇವ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಾಸಙ್ಖತಾಮತಲಕ್ಖಣತೋ ಚ। ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾತಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕಾ ಸಮೋಧಾನಲಕ್ಖಣಾ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪದಾ। ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಗಚ್ಛತಿ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತಿ। ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಕರಣಸರಸತೋ ಚೇವ ನಿಯ್ಯಾನಹೇತುದಸ್ಸನಾಧಿಪತೇಯ್ಯಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ಅನನ್ತರವಾರೇತಿ ದುತಿಯವಾರೇ। ಇಮಿನಾವ ನಯೇನಾತಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ತತ್ಥ ಹಿ ದುಪ್ಪಞ್ಞನಿದ್ದೇಸತ್ತಾ ಪಜಾನನಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ, ಇಧ ಪಞ್ಞವನ್ತನಿದ್ದೇಸತ್ತಾ ಪಜಾನನವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ಏತ್ಥಾತಿ ದುತಿಯವಾರೇ।
ಸವನತೋತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹನ್ತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಾಕಾರನಿದಸ್ಸನಂ। ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ। ನೋ ವಿವಟ್ಟೇತಿ ವಿವಟ್ಟೇ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ನ ಹೋತಿ ಅವಿಸಯತ್ತಾ। ಅಯನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋ।
ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ಖನ್ಧವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದಿವಸೇನ ವೇದನಾದಿವಸೇನ ಚ ಸತಿಪಿ ಅನೇಕವಿಧತ್ತೇ ಸುಕರಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಚತುಧಾತುಮುಖೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಓತರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ರೂಪನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತೀತಿ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ತದಾರಮ್ಮಣಾತಿ ತಂ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನಕಾ। ನಾಮನ್ತಿ ವೇದನಾದಿಚತುಕ್ಕಂ ನಮನಟ್ಠೇನ ನಾಮನ್ತಿ ವವತ್ಥಾಪೇತಿ। ಯಮಕತಾಲಕ್ಖನ್ಧಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಯಮಕಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಅರೂಪಂ, ರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ದ್ವೇವ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಏತ್ಥ ಕೋಚಿ ಅತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾತಿ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ ತಂ ಪನೇತಂ ನಾಮರೂಪಂ ನ ಅಹೇತುಕಂ। ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಚ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಂ। ಕೀದಿಸೇನ ಹೇತುನಾ? ನ ಇಸ್ಸರಾದಿವಿಸಮಹೇತುನಾ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೪೪೭) ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಹೇತುಕತ್ತಾ ಏವ ಸಪಚ್ಚಯಂ। ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹುಪಾದಾನಕಮ್ಮಾಹಾರಾದಯೋ। ಏವನ್ತಿ ‘‘ತಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಚೇವ ರೂಪವೇದನಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ಚ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೦)। ಏತ್ತಾವತಾ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಹುತ್ವಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಅಭಾವಟ್ಠೇನಾತಿ ತದನನ್ತರಮೇವ ವಿನಸ್ಸನಟ್ಠೇನ। ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾ ಅದ್ಧುವಾ। ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತೀತಿ ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅನಿಚ್ಚತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ ನಿರೋಪೇತಿ। ತತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾರೋಪನತೋ ಪರಂ, ತತೋ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಭಾವತೋ। ಉದಯಬ್ಬಯಪ್ಪಟಿಪೀಳನಾಕಾರೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಹಿ ಪತಿ ಪತಿ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ಪೀಳನಾಕಾರೇನ ಹೇತುನಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನಿಟ್ಠಾ, ದುಕ್ಖಮಾ ವಾ। ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರೇನಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ವಸೇನ ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರೇನ। ಅನತ್ತಾತಿ ನ ಸಯಂ ಅತ್ತಾ, ನಾಪಿ ನೇಸಂ ಕೋಚಿ ಅತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನತ್ತಾತಿ। ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಪಹಾಯ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದಿವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಂ ಪಾಪುಣಾತಿ।
ಏಕಪಟಿವೇಧೇನಾತಿ ಏಕೇನೇವ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ। ಪಟಿವೇಧೋ ಪಟಿಘಾತಾಭಾವೇನ ವಿಸಯೇ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಂ। ಅಭಿಸಮಯೋ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಧಿಗಮನಸಙ್ಖಾತೋ ಅವಬೋಧೋ। ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಏತ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನಮೇವ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೋ, ಇದಞ್ಚ ಯಥಾ ಞಾಣೇ ಪವತ್ತೇ ಪಚ್ಛಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸರೂಪಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಞ್ಚಸ್ಸ ಖಣೇ’’ತಿಆದಿ। ಪಹೀನಸ್ಸ ಪುನ ಅಪಹಾತಬ್ಬತಾಯ ಪಕಟ್ಠಂ ಹಾನಂ ಚಜನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಂ ಪಹಾನಂ, ಪಹಾನಮೇವ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಪಹಾನಪಟಿವೇಧೋ। ಅಯಮ್ಪಿ ಯೇನ ಕಿಲೇಸೇನ ಅಪ್ಪಹೀಯಮಾನೇನ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಸತಿ ಚ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಪದಘಾತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ತಥಾಪವತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಘಾತಾಭಾವೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೋ। ಅಯಮ್ಪಿ ಯಸ್ಸ ಆವರಣಸ್ಸ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಞಾಣಂ ನಿರೋಧಂ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ತಂ ಸರೂಪತೋ ವಿಭಾವಿತಮೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ।
ಭಾವನಾ ಉಪ್ಪಾದನಾ ವಡ್ಢನಾ ಚ। ತತ್ಥ ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪಾದನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ, ದುತಿಯಾದೀಸು ವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ವಾ ಉಭಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಠಮಮಗ್ಗೋಪಿ ಹಿ ಯಥಾರಹಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಂ ಪವತ್ತಂ ಪರಿಜಾನನಾದಿಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಪವತ್ತೋತಿ ತತ್ಥಾಪಿ ವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ದುತಿಯಾದೀಸುಪಿ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನತೋ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಸಾಧನತೋ ಚ ಉಪ್ಪಾದನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ, ಸಾ ಏವ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೋ। ಅಯಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಞಾಣೇ ಪವತ್ತೇ ಪಚ್ಛಾ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾನಂ ಸರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ। ನಿರೋಧಂ ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆರಮ್ಮಣತೋಪೀ’’ತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ನಿರೋಧೇಪಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ। ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ।
ಪಞ್ಞವಾತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪಞ್ಞವನ್ತತಾಯ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಪಾಳಿತೋತಿ ಧಮ್ಮತೋ। ಅತ್ಥತೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ। ಅನುಸನ್ಧಿತೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ತಂತಂಅನುಸನ್ಧಿತೋ। ಪುಬ್ಬಾಪರತೋತಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಸ್ಸ ಸಂಸನ್ದನತೋ। ಸಙ್ಗೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಚೇತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಪರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಂತಂದೇಸನಾಯಮೇವ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಅಪರಭಾಗಸ್ಸ ಸಂಸನ್ದನತೋ। ವಿಞ್ಞಾಣಚರಿತೋತಿ ವಿಜಾನನಚರಿತೋ ವೀಮಂಸನಚರಿತೋ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಿಚಾರಣಾಚಾರವೇಪುಲ್ಲತೋ। ಪಞ್ಞವಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಮಗ್ಗೇನಾಗತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ। ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜೇವ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ಇತ್ತರಂ ಅತಿಖಿಪ್ಪಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಞ್ಞವಾಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ ಸೇಕ್ಖಪರಿಯಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ। ಸುತ್ತೇ ಪನ ಪಟಿವೇಧೋವ ಕಥಿತೋ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ।
ಏಸಾತಿ ಅನನ್ತರೇ ವುತ್ತೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ। ಕಮ್ಮಕಾರಕಚಿತ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತನಕಚಿತ್ತಂ ಸುಖವೇದನಮ್ಪಿ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಕೋ ವೇದಿಯತಿ, ಕಸ್ಸ ವೇದನಾ, ಕಿಂಕಾರಣಾ ವೇದನಾ, ಸೋಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಸಭಾವತೋ ಸಮುದಯತೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ಅಸ್ಸಾದತೋ ಆದೀನವತೋ ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಕಥಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಿ। ತಾಯ ಹಿ ತದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯಮ್ಪಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩೮೦) ವುತ್ತನಯೇನ ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ
ಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ವಿಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ। ಭಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞಭೂಮಿಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಭೂಮಿದಸ್ಸನೇನೇವ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ, ಸಂಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಾ। ಸಂಸಟ್ಠಭಾವಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ತಂಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಅವಸರೋ ವಿಸಂಸಟ್ಠಭಾವಾಸಙ್ಕಾಯ ಏವ ಅಭಾವತೋ? ನ, ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನ್ತರಗತಾನಂ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾವಿಪಸ್ಸನಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚ ವೋಮಿಸ್ಸಕಸಂಸಟ್ಠಭಾವಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ವಿನಿವಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ ವಿವೇಚೇತ್ವಾ। ನಾನಾಕರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಇದಂ ಕೇವಲಂ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಭಾವಭೇದಂ, ಸಭಾವಭೇದತೋ ಪನ ನಾನಾಕರಣಂ ನೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ವತ್ಥುತೋ ವಾ ಉಪ್ಪಾದತೋ ವಾ ನಿರೋಧತೋ ವಾ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಸಭಾವಭೇದಂ ವಿಸಯಭೇದೇನ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸಯೋತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಭೂಮಿ, ಯೇನ ಚಿತ್ತಪಞ್ಞಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ವುಚ್ಚತಿ।
ಕಾಮಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀ, ಮಗ್ಗೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸಹಿತೋವ, ನ ಕೇವಲೋ, ಯಥಾ ಪನ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಪಧಾನಂ ತತ್ಥಸ್ಸ ಧೋರಯ್ಹಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ‘‘ಛದ್ವಾರಾಧಿಪತಿ ರಾಜಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೮೧) ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಪಧಾನಾ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ತದಧೀನತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಪಠಮಂ ಗಹಿತಾ। ಅಯಞ್ಚ ನೇಸಂ ವಿಸಯವಸೇನ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ, ತಥಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನವಿಧಿ ನ ಕೇವಲಂ ಥೇರೇಹೇವ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಭಗವತಾಪಿ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪುಚ್ಛನೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ ಯಥಾ ‘‘ಕಿಂಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧೩೨-೧೩೫)। ಯತ್ಥ ಪನ ಪಞ್ಞಾ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಜೋತನಾ ಹೋತಿ ಯಥಾ – ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತಿ ಸನ್ನಿಸಾದೇತಿ ಏಕೋದಿಂ ಕರೋತಿ ಸಮಾದಹತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೩೨), ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಚಿತ್ತವಸೇನ, ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಸು ಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಚೋದನಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತಮಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಗತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಸೀಸೇನಪಿ ನಿದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ – ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭಿನೋ ಕಾಮಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧)। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನಪಿ – ‘‘ಉದ್ಧುಮಾತಕಸಞ್ಞಾತಿ ವಾ ಸೇಸರೂಪಾರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ವಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಉದಾಹು ನಾನತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೫.ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ)। ತಥಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ನಿದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ – ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೭೭), ತಥಾ ಫಸ್ಸಾದಿಸೀಸೇನಪಿ – ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಫಸ್ಸಂ ಭಾವೇತಿ, ವೇದನಂ ಸಞ್ಞಂ ಚೇತನಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೨೭೭)।
ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸೂತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಸೇವನಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ, ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಾರಣೇಸು। ಕಾಮಂ ಚೇತೇಸು ಸತಿಆದಯೋಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾವ ತೇಹಿ ವಿನಾ ತೇಸಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾ ವಿಸೇಸತೋ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸದ್ದೋ ಏವ ಹಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೇ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಅನುಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸೂತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಭಾವನಾಯ। ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸೂತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು ಸದ್ಧಾ ವಿಯ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಭಾವನಾಯ ವೀರಿಯಂ ವಿಯ ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ – ‘‘ಸತಿಮಾ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೩; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೮೪, ೪೦೭) ವಚನತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸತಿ ಅಧಿಕಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ, ‘‘ಅರಿಯಸಚ್ಚಭಾವನಾ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅಧಿಕಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ, ಅಧಿಗಮಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಸಮರಸತಾವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಏತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಏವನ್ತಿ ಯಂ ಠಾನಂ, ತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಾದಿಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಸವಿಸಯಸ್ಮಿಂಯೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಥಿತಾತಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇನ ತೇನ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ಕಥಿತಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸದ್ಧಾಪಞ್ಚಮೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸಹ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಸಯೇ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕತಾಯ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ। ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸವಸೇನ ಬೋಧಿತಾತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಿದಂ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ರಾಜಪಞ್ಚಮಾ ಸಹಾಯಾ ವಿಯ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ನೇಸಂ ಕೀಳನತ್ಥಂ ಏಕಜ್ಝಂ ವೀಥಿಓತರಣಂ ವಿಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಓತರಣಂ। ಸಹಾಯೇಸು ಪಠಮಾದೀನಂ ಯಥಾಸಕಗೇಹೇವ ವಿಚಾರಣಾ ವಿಯ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಅಙ್ಗಾದೀನಿ ಪತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ। ಸಹಾಯೇಸು ಇತರೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ ವಿಯ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತದನ್ವಯತಾ। ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭೂತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಾನುಗತತಾ। ನ ಹಿ ತದಾ ತೇಸಂ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವೀಆದೀಸು ಆಪಾದೀನಂ ವಿಯ ಕಿಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಸದ್ಧಾದೀನಂಯೇವ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ವಿಭೂತಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಪುರೇತರಂ ತಥಾಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಭಾವನಾ ವಿಸೇಸತೋ ಪಞ್ಞುತ್ತರಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ರಾಜಾನಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಇತೀತಿಆದಿ ಯಥಾಧಿಗತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನಂ।
ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಹಗತಂ ಅಪಚಯಗಾಮಿವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ। ತಥೇವ ತಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನೇವ ವಿಜಾನಾತಿ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಮಗ್ಗಾನುಕೂಲತ್ತಾ ಚ। ಯಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಜಾನನಪಜಾನನಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ನ ‘‘ಯಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಗತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಥೇವಾತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ। ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವತೋ ಚ ಸಮಾನಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಹ ಪವತ್ತಿಕತಾ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾ, ತತೋ ಏವ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಹೇವ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಏಕನಿರೋಧತಾ, ಏಕಂಯೇವ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಿ ಏಕವತ್ಥುಕತಾ, ಏಕಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣತಾ। ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ। ತೇನ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾಯ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ। ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚೇತಂ, ಇತೋ ತೀಹಿಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಹೋತಿಯೇವ।
ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಸಾ ಹಿ ಏಕನ್ತತೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಪನ ಭಾವೇತಬ್ಬತಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ತಗ್ಗತಿಕಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವುತ್ತಾ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಯಮ್ಪಿ ತಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ, ತಮ್ಪಿ ಖಯಧಮ್ಮಂ ವಯಧಮ್ಮಂ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ।
೪೫೦. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ವೇದನಾತಿ ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞಗ್ಗಹಣೇ ಸತಿಪಿ। ತೇಭೂಮಿಕಸಮ್ಮಸನಚಾರವೇದನಾವಾತಿ ಭೂಮಿತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ತತೋ ಏವ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭೂತಾ ವೇದನಾ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಉಪಕಾರಾವಹಭಾವೇನ ದೇಸನಾಯ ಆರದ್ಧತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕನ್ತದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಅನಿಟ್ಠಂ, ತತೋ ಏವ ದುಕ್ಖಮತಾಯ ದುಕ್ಖಂ। ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಅನುಪತಿತಂ, ಓತಿಣ್ಣಞ್ಚಾತಿ ದುಕ್ಖಾನುಪತಿತಂ, ದುಕ್ಖಾವಕ್ಕನ್ತಂ। ಸುಖೇನ ಅನವಕ್ಕನ್ತಂ ಅಭವಿಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ। ನಯಿದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಸಾರಜ್ಜೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಸಾರಾಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯುಂ। ಸುಖನ್ತಿ ಸಭಾವತೋ ಚ ಇಟ್ಠಂ। ಸಾರಾಗಾ ಸಂಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಬಹಲರಾಗಹೇತು ಯಥಾರಹಂ ದಸಹಿಪಿ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಸಂಯುಜ್ಜನ್ತಿ। ಸಂಯೋಗಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತಥಾ ಸಂಯುತ್ತತಾಯ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಾದಿವಸೇನ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ, ವಿಬಾಧೀಯನ್ತಿ ಉಪತಾಪೀಯನ್ತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಇಟ್ಠಂ, ಅನಿಟ್ಠಂ, ಮಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಂ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖನ್ತಿ ಕಥಿತಂ। ಏವಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧೇ ಸುಖಾದಿಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವೇದನಾ ಏವ ಸುಖಾದಿಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾಕತಿಕಪಚುರಜನವಸೇನಾಯಂ ಕಥಿತಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪುರಿಮಂ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸೇಸಲಾಭೀ ಪನ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೇವ। ವುತ್ತಮೇತಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೮೦; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭೯)। ವೇದನಾಯ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ವೇದಿಯನ್ತಿಯಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ ವೇದೇತೀತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಸಬ್ಬಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಚತುಭೂಮಿಕಸಞ್ಞಾಯ। ಸಬ್ಬತ್ಥಕಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಪವತ್ತನಕಸಞ್ಞಾಯ। ವತ್ಥೇ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ವಣ್ಣಧಾತುಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪಾಪೇನ್ತೋತಿ ಭಾವನಂ ಉಪಚಾರಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ವಾ ಉಪನೇನ್ತೋ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸಞ್ಞಾಪೀತಿ ‘‘ನೀಲಂ ರೂಪಂ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ನೀಲ’’ನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸಞ್ಞಾಪಿ।
ಅಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ತಕ್ಕಗತನ್ತಿ ಸುತ್ತಕನ್ತನಕತಕ್ಕಮ್ಹಿ, ಸುತ್ತವತ್ತನಕತಕ್ಕಮ್ಹಿ ವಾ ವೇಠನವಸೇನ ಠಿತಂ। ಪರಿವಟ್ಟಕಾದಿಗತನ್ತಿ ಸುತ್ತವೇಠನಪರಿವಟ್ಟಕಾದಿಗತಂ। ವಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾವ ನ ಗಹಿತಾ, ಯದಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಞಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಲಭಾಪಿತಾ, ತದಗ್ಗೇನ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಹಿಪಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಲಭಾಪಿತಾ ಏವಾತಿ। ತದೇವ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವತೋ।
ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪಜಾನನವಸೇನಪಿ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ। ಜಾನಾತೀತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಚ ಲದ್ದತೋಯೇವೇತ್ಥ ಅವಿಸೇಸೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ವಿಸೇಸತೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಹಿ ಧಾತೂನಂ ತೇನ ಆಖ್ಯಾತಪದೇನ ನಾಮಪದೇನ ಚ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ಜೋತಕಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತಿ, ನ ವಾಚಕಭಾವೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸಪಿ ಜಾನನತ್ಥೇ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ವಿಜಾನನಪಜಾನನಾಕಾರೇ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಕದಾಚಿಪಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ತೇ ವಿಸೇಸಾ ನತ್ಥೇವಾತಿ ಅವಧಾರೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ಸಞ್ಞಾ ಕುತೋ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವ’’ನ್ತಿ।
ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ನೀಲಪೀತಾದಿಮತ್ತಸಞ್ಜಾನನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಅಥ ಖೋ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಂ ವಿಸೇಸಂ ಜಾನನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕಥಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಪಾಪೇತೀತಿ? ಪಞ್ಞಾಯ ದಸ್ಸಿತಮಗ್ಗೇನ। ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ಅನೇಕವಾರಂ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಪಗುಣಭಾವತೋ ಪರಿಚಯವಸೇನ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯಥಾ ತಂ ಪಗುಣಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಅಜ್ಝಯನೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗತಾಪಿ ವಾರಾ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದಿಞಾಣಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆರಭಿತ್ವಾ। ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಸಮ್ಬೋಧಸಭಾವತ್ತಾ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ಅವಬುಜ್ಝನವಸೇನೇವ, ನ ಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತೇನ। ತಥಾ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಮ್ಪಿ ಪಾಪೇತಿ, ನ ವಿಜಾನನಮತ್ತೇನ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ಅಞ್ಞಾಸಾಧಾರಣೇನ ಆನುಭಾವೇನ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಮ್ಪಿ ಪಾಪೇತಿ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಜಾತಬುದ್ಧೀತಿ ಅಸಞ್ಜಾತಬ್ಯವಹಾರಬುದ್ಧಿ। ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗನ್ತಿ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಾರಹಂ, ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗವತ್ಥೂನಂ ಪಟಿಲಾಭಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೂಟೋತಿ ಕಹಾಪಣಪತಿರೂಪಕೋ ತಮ್ಬಕಂಸಾದಿಮಯೋ। ಛೇಕೋತಿ ಮಹಾಸಾರೋ। ಕರತೋತಿ ಅಡ್ಢಸಾರೋ। ಸಣ್ಹೋತಿ ಮುದುಜಾತಿಕೋ ಸಮಸಾರೋ। ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಪಾದಸಾರಪರೋಪಾದಸಾರಅಡ್ಢಸಾರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಜಾನನ್ತೋ ಚ ಪನ ನಂ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ…ಪೇ॰… ಅಸುಕಾಚರಿಯೇನ ಕತೋತಿಪಿ ಜಾನಾತಿ ತಥಾ ಹೇರಞ್ಞಿಕಗನ್ಥಸ್ಸ ಸುಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಏವಮೇವನ್ತಿಆದಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ। ಸಞ್ಞಾವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡವಸೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ದಾರಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಸದಿಸಾ ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನಾ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕಚ್ಚವಿಸೇಸಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥಭಾವತೋ ಗಾಮಿಕಪುರಿಸಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಸದಿಸಂ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನವಸೇಸಾವಬೋಧತೋ ಹೇರಞ್ಞಿಕಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಸದಿಸಾ ವುತ್ತಾ। ನೇಸನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಸಭಾವವಿಸೇಸೋ। ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝೋ ಪಕತಿಪಞ್ಞಾಯ। ಇಮಿನಾವ ನೇಸಂ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ। ತೇನ ಅಭಿನ್ನವಿಸಯಾಭಿನ್ನಕಾಲತಾದಸ್ಸನೇನ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವುತ್ತಿತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಂಯೇವ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಠಪನಂ। ಅಯಂ ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಇದಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ। ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಆದಿಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇದನ್ತಿ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವವತ್ಥಾನಕರಣಂ। ತತೋತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ತಿಲತೇಲಾದಿಉದ್ಧರಣಂ, ತತೋ। ಯದಿ ದುಕ್ಕರತರಂ, ಕಥಂ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
೪೫೧. ನಿಸ್ಸಟೇನಾತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇನಾತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಸದಿಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾನುಪಗಮನೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವತೋ। ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಅಪಾದಾನದೀಪನತೋ। ಕರಣವಚನಂ ಕತ್ತುಅತ್ಥದೀಪನತೋ। ಕಾಮಾವಚರಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ನಿಯಮತೋ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಾಸಮ್ಬನ್ಧಾ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ರೂಪಾವಚರವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ನ ತಥಾತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಗ್ಗಹಣಂ ತಸ್ಸೇವ ಅರೂಪಾವಚರಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ಪರಿಸುದ್ಧೇನಾತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕತ್ತಾವ। ತಞ್ಹಿ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ವಿಸೇಸತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನಾ’’ತಿ। ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ, ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಇದಂ ಅತಿಸಯಂ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ ಬೋಧೇತಬ್ಬಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನೇತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ಹಿ ಸಾ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ। ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ, ಅನುಪದಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿನಿವೇಸಾಭಾವತೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಕಲಾಪತೋ ನಯತೋತಿ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಸಙ್ಖಾತತೋ ನಯವಿಪಸ್ಸನತೋ। ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ಸಾವಕಸ್ಸ। ಸಾವಕಸ್ಸೇವ ಹಿ ತತ್ರ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಸತ್ಥು। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹತಿ।
ಹತ್ಥಗತತ್ತಾತಿ ಹತ್ಥಗತಸದಿಸತ್ತಾ, ಆಸನ್ನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಾ ಹಿ ಲೋಕನಾಥೋ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ – ‘‘ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೫೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪, ೧೦) ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾನುರೂಪಂ ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಂ ನಾಮ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಸಮ್ಮಸನಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ಅನೇಕಾಕಾರಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಸಮ್ಮಸನೇ ಅನುಪದಮೇವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಧಮ್ಮೇಪಿ ‘‘ಭಗವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪರೋಪಞ್ಞಾಸಾತಿ ದ್ವೇಪಞ್ಞಾಸಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ವೇದನಾದಯೋ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾದೀಸು ವುತ್ತಾಪಿ ಝಾನಕೋಟ್ಠಾಸಾದೀಸುಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತಂತಂಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಪನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇನ ಧಮ್ಮನ್ತರಾನಿ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ನವಿನ್ದ್ರಿಯತಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಙ್ಗುದ್ಧಾರೇನಾತಿ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಝಾನಙ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ಉದ್ಧರಣೇನ। ಅಙ್ಗ-ಸದ್ದೋ ಅಙ್ಗುದ್ಧಾರೇನಾತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಸಮುದ್ಧರಣೇನ। ಯಾವತಾ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ಯತ್ತಕಾ ಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ತಾಹಿ ವುಟ್ಠಾಯ ಅಧಿಗನ್ಧಬ್ಬತ್ತಾ ತಾವತಿಕಾ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೋ ಅರಹತ್ತಸಮಧಿಗಮೋ।
ದಸ್ಸನಪರಿಣಾಯಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗದೇಸಕೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೇನ ಪರಿಣಾಯಕಭಾವೇನ। ಯಥಾ ವಾ ಸೋ ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ, ಏವಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ। ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ। ಸಮಾಧಿ ಚೇತ್ಥ ಆರುಪ್ಪಸಮಾಧೀತಿ ವದನ್ತಿ, ಸಮ್ಮಸನಪಯೋಗೋ ಪನ ಕೋಚಿ ಝಾನಸಮಾಧೀತಿ ಯುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ। ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಪಜಾನಾತಿ, ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪನ ವಚನತೋ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫; ೪.೯೯-೧೦೦; ೩.೫.೧೦೭೧-೧೦೭೨; ನೇತ್ತಿ॰ ೪೦; ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೧.೧೪) ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಜಾನಾತಿ। ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಕಿಚ್ಚತೋ। ಅಸಮ್ಮೋಹತೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮೋಹವಿಧಮನತೋ ಯಥಾ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಾದೀಸು। ಕಿಮತ್ಥಿಯಾತಿ ಕಿಂಪಯೋಜನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಾವಬೋಧವಸೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಞೇಯ್ಯೇ ಜಾನಿತಬ್ಬೇ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಧಮ್ಮೇ। ಅಭಿಜಾನಾತೀತಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಅಭಿಮುಖಂ ಅವಿರಜ್ಝನವಸೇನ ಜಾನಾತಿ। ಏತೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರಮಾಹ। ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇತಿ ಅನಿಚ್ಚಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾತಿಪಿ ಅನತ್ತಾತಿಪಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನಿತಬ್ಬೇ। ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ…ಪೇ॰… ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೮) ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ। ಇಮಿನಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರಮಾಹ। ಪಹಾತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿಕೇ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಸಬ್ಬೇ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ। ಪಜಹತಿ ಪಕಟ್ಠತೋ ಜಹತಿ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ ಚೇವ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರಮಾಹ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಪಞ್ಞಾ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ತಿಪ್ಪಕಾರಾ ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ, ತಾಸಂ ವಿಸೇಸಂ ಸಯಮೇವಾಹ। ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಅಭಿಜಾನನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚತೋ। ಅಸಮ್ಮೋಹತೋತಿ ಯಥಾಬಲಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದೀಸು ಸಮ್ಮೋಹವಿಧಮನತೋ। ನಿಬ್ಬಾನಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದೀಸು ವಿಗತಸಮ್ಮೋಹತೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ’’ತಿ।
೪೫೨. ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚಾ’’ತಿ। ಪರತೋ ಘೋಸೋತಿ ಪರತೋ ಸತ್ಥುತೋ, ಸಾವಕತೋ ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಧಮ್ಮಘೋಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನ’’ನ್ತಿ। ತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪರತೋಘೋಸೋ। ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಯೇನ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾದಿ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಾದಿಸೋ ಪಥಮನಸಿಕಾರೋ। ಅಯಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿಯಮಪಕ್ಖಿಕೋ, ನ ಸಬ್ಬಸಂಗಾಹಕೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಮಿಂಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಪರತೋಘೋಸಮೇವ ನಿವತ್ತೇತಿ, ನ ಪದಟ್ಠಾನವಿಸೇಸಂ ಪಟಿಯೋಗೀನಿವತ್ತನತ್ಥತ್ತಾ ಏವ-ಸದ್ದಸ್ಸ।
ಲದ್ಧುಪಕಾರಾತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೫.೨೫) ಯಥಾರಹಂ ನಿಸ್ಸಯಾದಿವಸೇನ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನುಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀಸು ಚ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಹಿ ವಿಧಿ, ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾ। ಅಗ್ಗಫಲಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ತಪ್ಪರಿಕ್ಖಾರಧಮ್ಮೇಸುಯೇವ ಚ ಕೇವಲೋ ಚೇತೋಪರಿಯಾಯೋ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಫಲಕ್ಖಣೇತಿ ಅನನ್ತರೇ ಕಾಲನ್ತರೇ ಚಾತಿ ದುವಿಧೇ ಫಲಕ್ಖಣೇ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚೇತೋ ವಿಮುಚ್ಚತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಫಲಧಮ್ಮಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಫಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ। ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲಂ ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚೇತಸೋ ವಿಮುಚ್ಚನಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನಸಞ್ಞಿತಂ ಪಹಾನಂ ಫಲಂ ಆನಿಸಂಸೋ ಚಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಇಧ ಚ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಹಾನಮತ್ತಂ ಗಹಿತಂ, ಪುಬ್ಬೇ ಪಹಾಯಕಧಮ್ಮಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಫಲಧಮ್ಮಾ ಏವ ಆನಿಸಂಸೋತಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಪುನವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾ।
ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಫಲಾನಿಸಂಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ ಸೀಲಸಭಾವತ್ತಾ ವಿಸೇಸತೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಝಾನಸಭಾವತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಸಮ್ಮಾಸತಿಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಾ ಪನ ಸಮಾಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ। ಸುತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಆರೋಚನವಸೇನ ಸಹ ಕಥನಂ ಸಂಕಥಾ, ಸಂಕಥಾವ ಸಾಕಚ್ಛಾ। ಇಧ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ…ಪೇ॰… ಕಥಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಏಕವಾರಂ ವೀಥಿಯಾ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನಂ ಖಲನಂ, ಅನೇಕವಾರಂ ಪಕ್ಖಲನಂ, ತದುಭಯಸ್ಸ ವಿಚ್ಛೇದನೀಕಥಾ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಛೇದನಕಥಾ। ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಲೇನ್ತಸ್ಸ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಸ್ಸ ಚ। ಸುಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯಥಾಉಗ್ಗಹಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಫಾತಿಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ‘‘ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾನುಯೋಗಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ।
ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥಜೋತನೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅಮ್ಬುಪಮಾ ಚ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಉದಕಕೋಟ್ಠಕನ್ತಿ ಆಲವಾಲಂ। ಥಿರಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧತೀತಿ ಅಸಿಥಿಲಂ ದಳ್ಹಂ ನಾತಿಮಹನ್ತಂ ನಾತಿಖುದ್ದಕಂ ಕತ್ವಾ ಯೋಜೇತಿ। ಥಿರಂ ಕರೋತೀತಿ ಉದಕಸಿಞ್ಚನಕಾಲೇ ತತೋ ತತೋ ವಿಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಉದಕಸ್ಸ ಅನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಂ ಆಲವಾಲಂ ಥಿರತರಂ ಕರೋತಿ। ಸುಕ್ಖದಣ್ಡಕೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಅಮ್ಬಗಚ್ಛಕಸ್ಸ ಸುಕ್ಖೋ ಸಾಖಾಸೀಸಕೋ। ಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಪುಟೋತಿ ತಮ್ಬಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಕುಟಜಂ। ಖಣಿತ್ತಿನ್ತಿ ಕುದಾಲಂ। ಕೋಟ್ಠಕಬನ್ಧನಂ ವಿಯ ಸೀಲಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಡ್ಢನುಪಾಯಸ್ಸ ಮೂಲಭಾವತೋ। ಉದಕಸಿಞ್ಚನಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಭಾವನಾಯ ಪರಿಬ್ರೂಹನತೋ। ಮರಿಯಾದಾಯ ಥಿರಭಾವಕರಣಂ ವಿಯ ಸಮಥೋ ಯಥಾವುತ್ತಭಾವನಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಸೀಲಮರಿಯಾದಾಯ ದಳ್ಹಭಾವಾಪಾದನತೋ। ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಹಿ ಸೀಲಂ ಥಿರತರಂ ಹೋತಿ। ಸಮೀಪೇ ವಲ್ಲಿಆದೀನಂ ಹರಣಂ ವಿಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಚ್ಛೇದನಂ ಇಜ್ಝಿತಬ್ಬಭಾವನಾಯ ವಿಬನ್ಧಾಪನಯನತೋ। ಮೂಲಖಣನಂ ವಿಯ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಭಾವನಾ ತಸ್ಸಾ ವಿಬನ್ಧಸ್ಸ ಮೂಲಕಾನಂ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀನಂ ಪಲಿಖಣನತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಯಥಾಸುತೇ ಅತ್ಥೇ ಸಾಕಚ್ಛಾಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ತತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಸೋಧನೇನ ಸಮಥನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ತತೋ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾರಿಪೂರಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಪಸ್ಸನೋ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತೀತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಸಮ್ಮುಖಾ ಚ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನತೋ ಅಯಮಾನುಪುಬ್ಬೀ ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೪೫೩. ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಇಧ ಏವಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಪಾಪಿತಾಯ ದೇಸನಾಯ ‘‘ಕತಿ ಪನಾವುಸೋ, ಭವಾ’’ತಿ ಭವಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಕೀದಿಸಂ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಮೂಲಮೇವ ಗತೋ ಅನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ‘‘ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ದುಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ಹಿ ಇಧ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಜಳೋ ಏವ। ಕಾಮಭವೋತಿಆದೀಸು ಕಮ್ಮೋಪಪತ್ತಿಭೇದತೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಭವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಭವೂಪಗಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೪೭; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೬೪೬-೬೪೭) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಪರಾಪರಂ ಭವನತೋ ಜಾಯನತೋ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ವಟ್ಟಪಬನ್ಧಸ್ಸ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಧ ವಟ್ಟಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಭವಯೋನಿಗತಿಆದಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ತಹಿಂ ತಹಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವಾದಿಕೇ। ಅಭಿನನ್ದನಾತಿ ತಣ್ಹಾಅಭಿನನ್ದನಹೇತು। ಗಮನಾಗಮನಂ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಭವಾದೀಸು ಸತ್ತಾನಂ ಅಪರಾಪರಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ದಸ್ಸೇತಿ। ಖಯನಿರೋಧೇನಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಖಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ। ಉಭಯಮೇತಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಭಾವನಾಭಿಸಮಯಾನಂ ಗಮನಂ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಇಧ ಕಾಮಭವೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ। ಆಗಮನಂ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ತತ್ಥ ರೂಪಾರೂಪೇಸು ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ। ಗಮನಾಗಮನಂ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ।
೪೫೪. ವಿವಟ್ಟಕಥಾಯ ಪರತೋ ಜೋತಿತಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ವಿವಟ್ಟಂ ಪತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಸಾಧಕಂ ವಿಭಾವಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕತಮಂ ಪನಾವುಸೋತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅನನ್ತರಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯೋಗಪಹಾನಙ್ಗಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ। ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಝಾನಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ। ಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾದಿಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಏತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಏತ್ತಕಾ ನಿರೋಧಿತಾತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಾನಿ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಕಾರಾನಿ ಚ ಅನುಪಕಾರಾನಿ ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಚರಿಯಾಹಿ ನವಹಿ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹಿ ಚ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತಂತಂಞಾಣಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪಕಾರಕಙ್ಗಾನಿ, ಸಮತಿಕ್ಕಮಕಾ ತಸ್ಸಾತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ। ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಸದಿಸಂ। ನ ಹಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಯಞ್ಹಿ ತದಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ತಥಾ ನಿರುಜ್ಝನಂ, ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಹೇತುಕಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಹೋಸೀತಿ ಸಾ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ತಂ ವುತ್ತಂ। ಛ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ವುತ್ತಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಸತ್ತ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಇದಂ ‘‘ಚತುರಙ್ಗಿಕ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ನಯಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಆದಿಅನ್ತದಸ್ಸನವಸೇನ ನಯದಸ್ಸನಂ ಕತ್ವಾ।
೪೫೫. ಏವಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಾದಕಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅನ್ತೋನಿರೋಧೇ ಅನುಪಬನ್ಧಭಾವತೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಸಾದಾನಂ ಪಚ್ಚಯಪುಚ್ಛನೇ ಪಠಮಂ ತಾವ ತೇ ಸರೂಪತೋ ಆವೇಣಿಕತೋ ಆವೇಣಿಕವಿಸಯತೋ ಪಟಿಸ್ಸರಣತೋ ಚ ಪುಚ್ಛನವಸೇನ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣನಿಸ್ಸಯೇ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದೇ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿ ಗೋಚರವಿಸಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಂ ತಬ್ಬಹುಲಚಾರಿತಾಪೇಕ್ಖಂ ಗೋಚರಗ್ಗಹಣಂ, ಅನಞ್ಞತ್ಥಭಾವಾಪೇಕ್ಖಂ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೇವ ಗೋಚರವಿಸಯಭಾವಾನಂ ವಿಸೇಸೋ, ವಿವರಿಯಮಾನಂ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಗೋಚರಭೂತಂ ವಿಸಯ’’ನ್ತಿ। ಏಕೇಕಸ್ಸಾತಿ ಏಕೋ ಏಕಸ್ಸ, ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಏಕ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭) ವಿಯ। ಸಚೇ ಹೀತಿಆದಿ ಅಭೂತಪರಿಕಪ್ಪನವಚನಮೇತಂ। ತತ್ಥ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ। ವಿನಾಪಿ ಮುಖೇನಾತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥಸಲ್ಲಾಪಿಕನಿದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಮೇವ ಚಕ್ಖು ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಕೇವಲಂ, ಏವಂ ಚಕ್ಖುನಿಸ್ಸಯಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಇತರನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಉಪನೇಹೀ’’ತಿ। ತೇನ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸಂಹಚ್ಚಕಾರಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ವಾ ನೀಲಂ ಯದಿ ವಾ ಪೀತಕನ್ತಿ ಇದಂ ನೀಲಪೀತಾದಿಸಭಾವಜಾನನಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ನೀಲಂ ಪೀತಕನ್ತಿ ಪಜಾನನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನತ್ಥೇವ ಅವಿಕಪ್ಪಕಭಾವತೋ। ಏತೇಸಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ। ನಿಸ್ಸಯಸೀಸೇನ ನಿಸ್ಸಿತಪುಚ್ಛಾ ಹೇಸಾ, ಏವಞ್ಹಿ ವಿಸಯಾನುಭವನಚೋದನಾ ಸಮತ್ಥಿತಾ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯಂ ರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಅನುಭವಿತುಂ ‘‘ಕಿಂ ಏತಾನಿ ಪಟಿಸರನ್ತೀ’’ತಿ। ಜವನಮನೋ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಂ ಇತರಞ್ಚ ಸಾಧಾರಣತೋ ವತ್ವಾ ಪುನ ಯಾಯ’ಸ್ಸ ರಜ್ಜನಾದಿಪವತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಸರಣತಾ, ಸಾ ಸವಿಸೇಸಾ ಯತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಮನೋ ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದ್ವಾರೇತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಜವನಂ ರಜ್ಜತಿ ವಾ ದುಸ್ಸತಿ ವಾ ಮುಯ್ಹತಿ ವಾ, ಯತೋ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಾಣಾದಿಅಸಂವರೋ ಪವತ್ತತಿ।
ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಜವನಮನಸ್ಸೇವ ಪಟಿಸರಣಭಾವೇ। ದುಬ್ಬಲಭೋಜಕಾತಿ ಹೀನಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ರಾಜಭೋಗ್ಗಾ। ಸೇವಕಾನಂ ಗಣನಾಯ ಯೋಜಿತದಿವಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನಕಹಾಪಣೋ ಯುತ್ತಿಕಹಾಪಣೋ। ಅನ್ದುಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಕಹಾಪಣೋ ಬನ್ಧಕಹಾಪಣೋ। ಕಿಞ್ಚಿ ಪಹರನ್ತೇ ಮಾ ಪಹರನ್ತೂತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ದಾತಬ್ಬದಣ್ಡೋ ಮಾಪಹಾರಕಹಾಪಣೋ। ಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪರಿತ್ತಕೇಸು ಗಾಮಿಕಮನುಸ್ಸೇಸು ತಥಾ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಏತ್ತಕೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಕಹಾಪಣೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸತವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಸತಕರೀಸವತ್ಥುಕಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ। ತತ್ಥಾತಿಆದಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ಧನಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
೪೫೬. ಅನ್ತೋನಿರೋಧಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದೇತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದೇ। ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಜವನಾದಿಕಿರಿಯಾನಿಬ್ಬತ್ತಕಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ। ಬಲವಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಭಾವೇನ ಬಲವಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ವಿನಾ ನ ತಿಟ್ಠತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯರಹಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಕಲಾಪಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣೇನ ಜೀವಿತೇನ ಅನುಪಾಲಿತಾ ಏವ ಉಸ್ಮಾ ಪವತ್ತತಿ, ನ ತೇನ ಅನನುಪಾಲಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಸ್ಮಾ ಆಯುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ। ಜಾಲಸಿಖಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಭಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಜಾಲಸಿಖಾಸಙ್ಖಾತಭೂತಸಙ್ಘಾತಂ ಸಹೇವ ಪವತ್ತಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಆಭಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ವಣ್ಣಧಾತು ‘‘ಉಜ್ಜಲತಿ, ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮತಿ, ರೂಪಗತಾನಿ ಚ ವಿದಂಸೇತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಯತಿ। ತಂ ಆಲೋಕಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಆಲೋಕಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ। ಜಾಲಸಿಖಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಿಕಾ, ಮಹತೀ, ಉಜು, ಕುಟಿಲಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ।
ಜಾಲಸಿಖಾ ವಿಯ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ। ಆಲೋಕೋ ವಿಯ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಭಾವತೋ। ಇದಾನಿ ಉಪಮೋಪಮಿತಬ್ಬಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾಲಸಿಖಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಜಾಲಸಿಖಾಯ ಸಹೇವ ಆಲೋಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಜುಸ್ಮನಾ ಸಹೇವ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಜಾಲಸಿಖಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ತಸ್ಸಾ ಸತಿಯೇವ ಹೋನ್ತೋ ಆಲೋಕೋ ತಾಯ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಜನಿತಆಲೋಕೇನೇವಾ’’ತಿ। ಉಸ್ಮಾ ನಾಮೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತೇಜೋಧಾತು ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತದನುಪಾಲಕಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಜಮಹಾಭೂತಸಮ್ಭವೇನ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಉಸ್ಮಾಯ ಅನುಪಾಲನ’’ನ್ತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಖಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಪಬನ್ಧಾನುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಸ್ಸಸತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಜತೇಜಪವತ್ತಂ ಪಾಲೇತೀ’’ತಿ। ಉಸ್ಮಾ ಆಯುನೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಸೇಸಭೂತಸಹಿತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾನೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಆಯುಪಿ ಸಹಜಾತರೂಪಂ ಪಾಲೇನ್ತಮೇವ ಉಸ್ಮಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪಾಲೇತೀ’’ತಿ।
೪೫೭. ಆಯು ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪಾಲನವಸೇನ ಸಙ್ಖರಣತೋ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋ। ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಪನ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸಭೇದೇಸು ರೂಪಕಲಾಪೇಸು ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನೇಕಭೇದನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವನ್ತೀತಿ ವೇದನಿಯಾ ಯಥಾ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವೇದನಾ ಧಮ್ಮಾವಾ’’ತಿ। ಸುಖಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತ್ತಾ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ। ಇಮೇಸಂ ಆಯುಸಙ್ಖಾರವೇದನಾನಂ ಏಕನ್ತನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮರಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ವೇದನಾಯ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ಆಯುಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಥಾ ಅನಿರುದ್ಧತ್ತಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನಮೇವ ನ ಸಿಯಾ, ಕುತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತೇ ಚ ಹಾವುಸೋ’’ತಿಆದಿ। ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಸಞ್ಞಾವೇದನಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತ್ವಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾಪಾತತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತ್ವಾ। ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನಾತಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಕಾಲೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ। ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಜಾಲಾಪವತ್ತಂ ವಿಯ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ತೇಜುಸ್ಸದಭಾವತೋ ವಿಸಯೋಭಾಸನತೋ ಚ। ಉದಕಪ್ಪಹಾರೋ ವಿಯ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ। ಪಿಹಿತಅಙ್ಗಾರಾ ವಿಯ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಸ್ಮಾಮತ್ತತಾಯ ಅನೋಭಾಸನತೋ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಾಗಮನನ್ತಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಸ್ಸ ಉಪಗಮನಂ। ಅನುರೂಪಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ರೂಪಪವತ್ತಿಗ್ಗಹಣಂ। ಇಮಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಜಹನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ರೂಪಕಾಯಾ ಕಳೇವರಾ ವಿಗಚ್ಛನ್ತಿ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ।
ಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ। ವಾಚಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾ। ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಹಿ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದತಿ ಕಥೇತಿ। ಚಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತೋ। ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಚೋದನಾಯ ರೂಪನಿರೋಧೋ ವಿಯ ಚಿತ್ತನಿರೋಧೋ ಅಚೋದಿತೋ ತೇಸಂ ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾತಿ ನ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತನಿರೋಧೋ ಏಕನ್ತಿಕೋ ವಿತಕ್ಕಾದಿನಿರೋಧೇ ತದಭಾವತೋ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಾಚಾ ಅನಿರುದ್ಧಾ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ನ। ವಾಚಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಹಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇಸು ನಿರುದ್ಧೇಸು ಕಥಂ ವಾಚಾಯ ಅನಿರೋಧೋ। ಚಿತ್ತಂ ಪನ ನಿರುದ್ಧೇಸುಪಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸು ತೇಹಿ ಅನಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕಾದಿನಿರೋಧೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿಯೇವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಂ ಕತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಿರುದ್ಧತ್ತಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಪಗತತ್ತಾ ತೇ ಜೀವನ್ತಿ ಏವ ನಾಮಾತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ತೇವ ನಿರುದ್ಧಾ, ನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಸುತ್ತಂ ‘‘ನೀತತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ। ಆಚರಿಯಾನಂ ನಯೇ ಠತ್ವಾತಿ ಪರಮ್ಪರಾಗತಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತರಾಗಮತೋ ಸುತ್ತನ್ತರಪದಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತೋ ಅತ್ಥೋ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಸಞ್ಞಭವೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ಸಞ್ಞಾವ ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ಇತರೇ ಪನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ನ ಗಯ್ಹತಿ। ಯಥಾ ಚ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ಸಞ್ಞಾವ ತತ್ಥ ತಾದಿಸೀ, ನ ಫಸ್ಸಾದಯೋ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ನ ಗಯ್ಹತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ದೇಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ, ‘‘ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಚ ದೇಸನಾಸೀಸಮೇವ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ತತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೇವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅವಿಪರೀತೋ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಥಾಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ತತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝನತೋ। ಏತೇನ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ತಾ, ತದಭಾವತೋ’’ತಿ ಚ ಯುತ್ತಿವಚನಂ, ತದಯುತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನವಬೋಧತೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥೋ ಹಿ ಪಟಿಸರಣಂ, ನ ಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ।
ಉಪಹತಾನೀತಿ ಮಕ್ಖಿತಾನೀತಿ ಧಂಸಿತಾನಿ। ಆರಮ್ಮಣಘಟ್ಟನಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕಿಲಮಥೋ ಚಕ್ಖುನಾ ಭಾಸುರರೂಪಸುಖುಮರಜದಸ್ಸನೇನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ಉಣ್ಹಕಾಲೇ ಪುರತೋ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ
೪೫೮. ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮೇವ ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ಅಪಗಮನೇನ ವಿಗಮೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಪಗಮನಪಚ್ಚಯಾ ಸುಖಾದಿಪ್ಪಹಾನಾನಿ। ಅಧಿಗಮಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ಕಸಿಣೇಸು ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ತಯೋ ಚ ಆರುಪ್ಪಾ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ತಾನಿ ಅನಧಿಗನ್ತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಮಧಿಗನ್ತುಂ। ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಸಮುದಾಗತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ। ಸಾ ಹಿ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಸಮಥನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಮುದಿತಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ, ಕಸಿಣನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಆರುಪ್ಪಾ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ, ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಭೂತಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ। ಆರಮ್ಮಣಾ ನಾಮ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನ’’ನ್ತಿ। ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತೂತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾಪಗತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ’’ತಿ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಹಜಾತಂ ಮನಸಿಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ನ ಆವಜ್ಜನಮನಸಿಕಾರಂ। ನ ಹೇತ್ಥ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಅನುಲೋಮಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಇಧ ವುತ್ತನಿರೋಧಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಗಹಿತಾನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ಗಹಿತಟ್ಠಾನೇ। ದ್ವೀಹಿ ಬಲೇಹೀತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇಹಿ। ತಯೋ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ। ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಚರಿಯಾಹೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ದುಕ್ಖಾ, ಅನತ್ತಾ, ನಿಬ್ಬಿದಾ, ವಿರಾಗಾ, ನಿರೋಧಾ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ, ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಇಮಾಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಚರಿಯಾಹಿ। ನವಹಿ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹೀತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿಆದೀಹಿ ನವಹಿ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹಿ। ಯೋ ವಸೀಭಾವತಾಪಞ್ಞಾ। ಅಸ್ಸಾ ಸಾ ಕಥಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಕಥಿತಾ। ತಸ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೮೬೮-೮೬೯) ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೮೬೮) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ವಲಞ್ಜನಸಮಾಪತ್ತಿ ಅರಿಯವಿಹಾರವಸೇನ ವಿಹರಣಸಮಾಪತ್ತಿ। ಠಿತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಬನ್ಧಟ್ಠಿತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಖಣಟ್ಠಿತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಸಮಾಪಜ್ಜನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಠಿತಿಯಾತಿ ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ರೂಪಾದಿನಿಮಿತ್ತವಸೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭಮಾನರೂಪಾದಿನಿಮಿತ್ತವಸೇನ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತೇ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ, ಏಕನ್ತತೋ ವಾ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬತೋ। ಲಕ್ಖಣವಚನಞ್ಹೇತಂ ಯಥಾ ‘‘ದಾತಬ್ಬಮೇತಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ, ಯದಿ ಮೇ ಬ್ಯಾಧಿತಾ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ।
೪೫೯. ನೀಲಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿಆದಿನಾ ನೀಲಾದಿಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ತಂವಣ್ಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನನಂ ಅವೇರಾದಿಭಾವಮನಸಿಕರಣಂ ಜೋತಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಕಥಿತಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಏತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಾ’’ತಿ, ‘‘ಏತ್ಥ ಅನಿಮಿತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ್ತಿ ‘‘ಇಧ ಅಞ್ಞಂ ಅಭಿನವಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥವಚನಂ। ಏತಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಆದಯೋ। ಏಕನಾಮಕಾತಿ ಏಕೇಕನಾಮಕಾ, ಯೇ ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ। ಚತುನಾಮಕೋತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಆದಿನಾಮಕೋ। ಏತನ್ತಿ ಏತಮತ್ಥಂ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾತಿ ಅನೋಧಿಸೋ, ಓಧಿಸೋಪಿ ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಾ’’ತಿ ಅಪರಿಮಿತಾ। ಅಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಅಸುಭಸಮಾಪತ್ತಿ ವಿಯ ಏಕಸ್ಸೇವ ಅಗ್ಗಹಣತೋ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚನಂ ಹೋತಿ, ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಅಸುಭಸಮಾಪತ್ತೀನಮ್ಪಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಬಿಮ್ಬಂ ವಿಯ ವಿಗ್ಗಹಂ ಕಿಞ್ಚನಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ನ ತಥಾ ಇಮಸ್ಸಾತಿ। ನನು ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಪಠಮಾರುಪ್ಪಾನಮ್ಪಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಪನ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ನ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಭೂತಆರಮ್ಮಣತಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಾ। ಅತ್ತೇನಾತಿ ಭಾವೋ, ಅತ್ತಾ। ಭಾವ-ಸದ್ದೋಪಿ ಅತ್ತಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವಪೋಸಪುಗ್ಗಲಾದಿಸಙ್ಖಾತೇನಾ’’ತಿ। ನೇಸಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ। ‘‘ನಾನತಾ ಪಾಕಟಾವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನಾನತ್ತಂ ಭೂಮಿತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತ್ಥೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಅತೀತಾದಿಭಾವೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಭಾವತೋ।
ಏತ್ತಕೋತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಏತ್ತಕಪ್ಪಮಾಣೋ, ಉತ್ತಾನೋ ಪರಿತ್ತಚೇತಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಮೇವ ಪಮಾಣಕರಣಾನಂ ಅಭಾವೇನಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಕುಪ್ಪಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕೋಪನೀಯತಾಯ। ಕಿಞ್ಚತೀತಿ ಕತ್ತರಿ ಪಠಿತೋ ಧಾತು ಮದ್ದನತ್ಥೋತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಚತಿ ಮದ್ದತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಪಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಮೂಹಾದಿಘನವಸೇನ ಸಕಿಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದತಾಯ ಚ ಸವಿಗ್ಗಹಾ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಚ್ಚಾದಿಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ವತ್ಥುತಾಯ ‘‘ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಖಾದಿನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪನ ತತ್ಥ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕರೋನ್ತೀ ನಿಚ್ಚಾದಿಗ್ಗಾಹಂ ವಿಧಮೇನ್ತೀ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಘನನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ನ ಗಹಿತಾತಿ ಏಕತ್ಥಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಪಾಳಿಯಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಾ? ಸಾತಿ ಸುಞ್ಞತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸೇಸು। ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಪಿ ಏಕತ್ಥಾ, ನ ಕೇವಲಂ ಸಭಾವಸರಸತೋವ। ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣತೋತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಲದ್ಧಪರಿಯಾಯೇನ। ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾದಿಸದ್ದಪವತ್ತಿಹೇತುತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಹೇತುನಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾತಿಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಏತಸ್ಸ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ತಾಯ ತಾಯ ಸಮಞ್ಞಾಯ ವೋಹರಿತಬ್ಬತಾಪರಿಯಾಯೇನ। ಸಚ್ಚಾನಂ ದಸ್ಸನಮುಖೇನ ವಟ್ಟವಸೇನ ಉಟ್ಠಿತದೇಸನಂ ಅರಹತ್ತೇನ ಕೂಟಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಮಹಾವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೪. ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೬೦. ಅಯಂ ‘‘ಕೋ ಪನಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಾಸಕತ್ತನ್ತಿ ಅಮಗ್ಗಾಗತಂ ಉಪಾಸಕತ್ತಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಏಕಾದಸನಹುತಾನಂ। ಮಗ್ಗಾಗತೇನ ಉಪಸಮೇನ ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸನ್ತಮಾನಸೋ।
‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಜ್ಜ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅಯ್ಯಪುತ್ತೋ’’ತಿ ವೀಥಿಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ। ಓಲಮ್ಬನತ್ಥನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಾವಲಮ್ಬನತ್ಥಂ ಪುಬ್ಬಾಚಿಣ್ಣವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇಸಿ। ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಞ್ಞಂ ವಿಸಭಾಗವತ್ಥುಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಪರಿಭೇದಕೇನಾತಿ ಪೇಸುಞ್ಞವಾದಿನಾ।
ಅಧಿಗಮಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ‘‘ನ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ। ಪುನ ತಂ ಅನುಕಮ್ಪನ್ತೋ ‘‘ಸಚೇ ಖೋ ಪನಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ಚಿನ್ತೇಸಿ। ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏಸೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ। ವಿವಟ್ಟಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಉಪಚಿತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಕುಸಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ। ‘‘ಯದಿ ಮೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಕ್ಕಾ ಏತಂ ಪಟಿಲದ್ಧುಂ। ಸಚೇಪಿ ನತ್ಥಿ, ಆಯತಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿರಕಾಲಪರಿಭಾವಿತಾಯ ಘಟೇ ಪದೀಪಜಾಲಾ ವಿಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ದಿಪ್ಪಮಾನಾಯ ಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನಾ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅನುಜಾನಾಥಾ’’ತಿ।
ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ಸುಚಿರಕಾಲಂ ಕತೂಪಚಿತಪುಞ್ಞತಾಯ। ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಸುಜಾತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕಸ್ಸ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಕತ್ವಾ – ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾಗೀ ಅಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಕತಪತ್ಥನಾಸಙ್ಖಾತಸಮ್ಪನ್ನಾಭಿನೀಹಾರತ್ತಾ। ನಾತಿಚಿರಂ ಕಿಲಮಿತ್ಥಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೀ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಪಾಕವಸೇನ ಚಿರಂ ನ ಕಿಲಮಿತ್ಥ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದುತಿಯಗಮನೇನಾತಿ ಪಬ್ಬಾಜನತ್ಥಂ ಗಮನತೋ ದುತಿಯಗಮನೇನ।
ಉಪನೇತ್ವಾತಿ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ಉಪನೇತ್ವಾ। ಸಕ್ಕಾಯನ್ತಿ ಸಕಾಯಂ। ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥುಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಮಾನಾ, ವಿಯ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೀ ವಿಯ। ಏಕೋ ಏವ ಪಾಸೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಏಕಪಾಸಕಾ, ಗಣ್ಠಿ। ಸಾ ಹಿ ಸುಮೋಚಿಯಾ, ಅನೇಕಪಾಸಾ ಪನ ದುಮ್ಮೋಚಿಯಾ, ಏಕಪಾಸಗ್ಗಹಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಸುಕರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯೇ ಠತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ಥೇರಿಯಾ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಚ್ಚಯಭೂತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ।
ಥೇರಿಯಾ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಿನ್ತೇಸೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಚ್ಚವಿನಿಬ್ಭೋಗಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣೇನಾತಿ ಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಅಞ್ಞಾನಞ್ಞತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣಭೇದನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ। ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಚ್ಚಾನಿ। ಪಟಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ। ಗಣ್ಠಿಪಞ್ಹನ್ತಿ ದುಬ್ಬಿನಿಬ್ಬೇಧತಾಯ ಗಣ್ಠಿಭೂತಂ ಪಞ್ಹಂ।
ನ ತಂಯೇವ ಉಪಾದಾನಂ ತೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಸಮುದಾಯತಾಭಾವತೋ, ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಚ ಏಕದೇಸತಾಭಾವತೋ। ನಾಪಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಞ್ಚಹಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಉಪಾದಾನಂ ತಸ್ಸ ತದೇಕದೇಸಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಏಕದೇಸೋ ಸಮುದಾಯವಿನಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಹಿ ತಞ್ಞೇವಾತಿಆದಿನಾ ಉಭಯಪಕ್ಖೇಪಿ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ರೂಪಾದಿಸಭಾವಮ್ಪೀತಿ ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಸಭಾವಮ್ಪಿ, ಫಸ್ಸಚೇತನಾದಿಸಭಾವಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾನಂ ಸಿಯಾ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಿಯಾತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ವಿಸುಂಯೇವ ಉಪಾದಾನಂ ಯದಿ ಸಿಯಾ। ಪರಸಮಯೇತಿ ನಿಕಾಯವಾದೇ। ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಅನುಸಯೋತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ ನಿಕಾಯವಾದೇ ಚಿತ್ತಸಭಾವಾಭಾವವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವಪಟಿಜಾನನತೋ। ಏವಂ ಬ್ಯಾಕಾಸೀತಿ ‘‘ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧಗತಛನ್ದರಾಗಭಾವೇನ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿಚ್ಛಯಸಮ್ಭವತೋ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೇನ। ತೇಸು ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನತೋ ಅವಿತ್ಥಾಯನ್ತೇನ। ಪುಚ್ಛಾವಿಸಯೇ ಮೋಹನ್ಧಕಾರವಿಗಮನೇನ ಪದೀಪಸಹಸ್ಸಂ ಜಾಲೇನ್ತೇನ ವಿಯ। ಸಉಪಾದಾನುಪಾದಾನಟ್ಠಾನಂ ಅನುತ್ತಾನತಾಯ ಪಚುರಜನಸ್ಸ ಗೂಳ್ಹೋ। ಅಗ್ಗಹಿತಸಙ್ಕೇತಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಸದಿಸತ್ತಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ। ತಿಲಕ್ಖಣಬ್ಭಾಹತಧಮ್ಮವಿಸಯತಾಯ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತೋ। ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಗೋಚರತಾಯ ಗಮ್ಭೀರೋ। ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧನತೋ। ಏವಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾದಿಭಾವತೋ ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಸೋ ನಿವುತ್ಥಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯತಾಯ ತಿಣ್ಣಂ ಭವಾನಮ್ಪಿ ಅಪರಭಾಗೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ನಿವುತ್ಥವತೀತಿ ಭವಮತ್ಥಕೇ ಠಿತಾ।
೪೬೧. ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೩೦) ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಠೇನ ತದತ್ಥಂ ವಿವರತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ತಾತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತಭಾವೇನ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಅಹನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಅಹಂಬುದ್ಧಿನಿಬನ್ಧನಞ್ಹಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅತ್ತವಾದೀ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ರೂಪಂ ಸೋ ಅಹನ್ತಿ ಯದೇತಂ ಮಮ ರೂಪಂ ನಾಮ, ಸೋ ಅಹನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಮಮ ಅತ್ತಾ ರೂಪಞ್ಚ ಅತ್ತಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಅನಞ್ಞಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಪಸ್ಸತೋ ಚ ಅತ್ತಾ ವಿಯ ರೂಪಂ, ರೂಪಂ ವಿಯ ವಾ ಅತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚೋತಿ ಆಪನ್ನಮೇವ ಅಚ್ಚೀತಿ ಜಾಲಸಿಖಾ। ಸಾ ಚೇ ವಣ್ಣೋ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವ ಸಿಯಾ, ನ ಕಾಯವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ವಣ್ಣೋಪಿ ವಾ ಕಾಯಾದಿವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಅಚ್ಚಿಯಾ ಅನಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯಂ ವಿಯ ಉಪಮಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಾವ। ದಿಟ್ಠಿಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಸ್ಸನಾಯ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ತಣ್ಹಾಮಾನಪಞ್ಞಾನುಪಸ್ಸನಾಯ। ಅರೂಪಂ ವೇದನಾದಿಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಛಾಯಾಯ ರುಕ್ಖಾಧೀನತಾಯ ಛಾಯಾವನ್ತಂ ರುಕ್ಖಂ ವಿಯ, ರೂಪಸ್ಸ ಸನ್ತಕಭಾವೇನ ಅತ್ತಾಧೀನತಾಯ ರೂಪವನ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಪುಪ್ಫಾಧೀನತಾಯ ಪುಪ್ಫಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಧಂ ವಿಯ ಆಧೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅತ್ತಾಧೀನತಾಯ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಕರಣ್ಡೋ ಮಣಿನೋ ಆಧಾರೋ, ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಆಧಾರೋತಿ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ತನೋ ವೇದನಾದೀಹಿ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ತೇಸಞ್ಚಾಧಾರಣತಂ ನಿಸ್ಸಿತತಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅತಿದಿಸತಿ।
ಅರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಕಥಿತಂ ‘‘ವೇದನಾವನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ರೂಪೇನ ವೋಮಿಸ್ಸಕತಾಯ ಅಭಾವತೋ। ರೂಪಾರೂಪಮಿಸ್ಸಕೋ ಅತ್ತಾ ಕಥಿತೋ ರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೇಸಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಕಥಿತಾ ರೂಪಾದೀನಂ ವಿನಾಸದಸ್ಸನತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಯೋ ವದೇಯ್ಯ, ತಂ ನ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ಅತ್ತಾ ಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚ ವೇತಿ ಚಾತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಏವಮಾಗತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ಅವಸೇಸೇಸೂತಿ ಪನ್ನರಸಸು ಠಾನೇಸು। ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಕಥಿತಾ ರೂಪವನ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಅನಿದ್ಧಾರಿತರೂಪತ್ತಾ।
ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಯಂ ವತ್ಥುಂ ಅತ್ತಾತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತಂ ನಿಚ್ಚಂ ಸುಖನ್ತಿ ಚ ಸಮನುಪಸ್ಸತೇವ। ಸಾವಕೋ ಪನ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾತಿ ಸುದಿಟ್ಠತ್ತಾ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ತಥಾಭೂತೋ ಚ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ವೇದನಾದಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏವಂ ಭವದಿಟ್ಠಿಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾ ವಿಯ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಸಮುದಯೋಯೇವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಏತ್ತಕೇನ ಗಮನಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ಏತ್ತಕೇನ ಗಮನಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೪೬೨. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಮೇವ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ‘‘ಥೇರಿಯಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಾಸಕಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಙ್ಖತೋತಿಆದೀಸು ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭುಯ್ಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತೋತಿ ಸಙ್ಖತೋ। ತಥಾಭೂತೋ ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಚೇತನಾತಿ ಮಯ್ಹಂ ಮಗ್ಗೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಹೋತು ಸತ್ತಙ್ಗಿಕೋ ವಾತಿ ಚೇತಿತಭಾವೇನ ಚೇತಿತೋ। ಸಹಜಾತಚೇತನಾಯಪಿ ಚೇತಿತೋವ ತಸ್ಸಾ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭಾವತೋ, ತತೋ ಏವ ಪಕಪ್ಪಿತೋ ಆಯೂಹಿತೋ। ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ ಕತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಚ। ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಆಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೇನ। ಇತಿ ಸತ್ತಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂಯೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಪದೇಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಗ್ಗೋ ಸಪ್ಪದೇಸೋ। ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಪದೇಸಾತಿ ಖನ್ಧಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ। ಪದಿಸ್ಸತಿ ಏತೇನ ಸಮುದಾಯೋತಿ ಹಿ ಪದೇಸೋ, ಅವಯವೋ। ಅಯನ್ತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಸಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ ಏಕದೇಸತ್ತಾ। ನಿಪ್ಪದೇಸೇಹಿ ಸಮುದಾಯಭಾವತೋ ನಿರವಸೇಸಪದೇಸೇಹಿ। ಯಥಾ ನಗರಂ ರಜ್ಜೇಕದೇಸಭೂತಂ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ರಜ್ಜೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಏವಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಖನ್ಧತ್ತಯೇಕದೇಸಭೂತೋ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನಗರಂ ವಿಯ ರಜ್ಜೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ। ಸಜಾತಿತೋತಿ ಸಮಾನಜಾತಿತಾಯ, ಸಮಾನಸಭಾವತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ‘‘ನವ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೦; ಅಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೫.೫೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೩೭) ವುತ್ತಪಭೇದವಸೇನ ಚೇವ ಸಮ್ಪತ್ತಸಮಾದಾನವಿರತಿಆದಿವಸೇನ ಚ ಗಯ್ಹಮಾನೋ ನಿಪ್ಪದೇಸೋ, ಮಗ್ಗಸೀಲಂ ಪನ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಮೇವ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಸಪ್ಪದೇಸಂ। ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಾದಿವಸೇನ ಚೇವ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕಭೇದತಾಯ ನಿಪ್ಪದೇಸೋ, ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರೋವ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯಾತಿ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ವೀರಿಯೇನ ಅನುಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ, ಸತಿಯಾ ಚ ಅನುಪಟ್ಠಿತಂ। ಪಗ್ಗಹಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಯಥಾ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ನ ಪತಿತಾ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ, ತಥಾ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಕಿಚ್ಚಂ। ಅಪಿಲಾಪನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಯಥಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ನ ಪಿಲವತಿ, ಏವಂ ಅಪಿಲಾಪನಕಿಚ್ಚಂ।
ಏಕತೋ ಜಾತಾತಿ ಸಹಜಾತಾ। ಪಿಟ್ಠಿಂ ದತ್ವಾ ಓನತಸಹಾಯೋ ವಿಯ ವಾಯಾಮೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪನಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಅಂಸಕೂಟಂ ದತ್ವಾ ಠಿತಸಹಾಯೋ ವಿಯ ಸತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಕಿರಿಯತೋತಿ ಉಪಕಾರಕಿರಿಯತೋ।
ಆಕೋಟೇತ್ವಾತಿ ಇಧಾಪೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪೇಸು। ಕಿರಿಯತೋತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಉಪಕಾರಕಿರಿಯತೋ।
ಸುಭಸುಖಾದಿನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹವಿಧಮನಂ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನಂ। ಪಚ್ಚಯತ್ತೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ। ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನೇವಾತಿ ಇದಂ ಮಗ್ಗವೀರಿಯಸ್ಸೇವ ಗಹಿತಭಾವದಸ್ಸನಂ। ತಞ್ಹಿ ಏಕಂಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಚತುಕಿಚ್ಚಂ ಯಥಾವುತ್ತಉಪಕಾರಕಸಭಾವೇನ ಚ ಪರಿವಾರಟ್ಠೇನ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹೋತಿ। ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ, ನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಫಸ್ಸಾದೀನಂಯೇವ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾತಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ।
ಸತ್ತಹಿ ಞಾಣೇಹೀತಿ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಜವನೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಞಾಣೇಹಿ, ಸತ್ತಹಿ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಹಿ। ಆದಿತೋ ಸೇವನಾ ಆಸೇವನಾ, ತತೋ ಪರಂ ವಡ್ಢನಾ ಭಾವನಾ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣಂ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥಂ ಸುತ್ತಂ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ। ಯಥಾರುತವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥಂ ನೀತತ್ಥಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಯದಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ನೀತತ್ಥಂ, ಆಸೇವನಾದಿ ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ। ಆಸೇವನಾದಿ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನೇಕವಾರಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೋತಿ ‘‘ಏಕಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಆಸೇವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಚಿರಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಆಸೇವನಾವಸೇನೇವ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಿಪಿ, ನ ಚೇತ್ಥ ಏತ್ತಕಾನೇವ ಚಿತ್ತಾನಿ ಆಸೇವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏತ್ತಕಾನಿ ಭಾವನಾವಸೇನ, ಬಹುಲೀಕಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ನಿಯಮೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಇತಿ ಅನೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ದುನ್ನಿವಾರಿಯೋವಾಯಂ ದೋಸೋ। ಯಥಾ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಪಟಿವೇಧಕಾಲೇ ಯಥಾರಹಂ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನಂ, ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ ಚ ಪವತ್ತಿ, ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪವತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಆಸೇವನಾಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಮ್ಮಾನಿ ಪಟಿವೇಧಕಾಲೇ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ ಆಸೇವನಾದೀಹಿ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ತದಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಯೇವ ಸಿಜ್ಝನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಚೇ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಸಚೇ ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಯಾಗುಂ ಪಿವಾಹೀತಿ ಉಯ್ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮಸಾಕಚ್ಛಾಯ ಅಭಬ್ಬಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೬೩. ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾದಿ ಲಕ್ಖಣೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಅಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಏವ। ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತಿ, ನ ಕಾಯಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತೀಯತೀತಿ ಚ ಇದಂ ಕಾಯೇ ಸತಿ ಸಬ್ಭಾವಂ ವಾಚನ್ತಿ ವಚೀಘೋಸಂ। ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಜನೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ತಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರರಹಿತಚಿತ್ತಂ ವಚೀಘೋಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮಿಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಭಿನ್ನಾಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಿವಚನವಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮಿಸ್ಸಿತಾ ಅಭಿನ್ನಾ ವಿಯ, ತತೋ ಏವ ಆಲುಳಿತಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಅವಿಭೂತಾ ಅಪಾಕಟಾ ದುದ್ದೀಪನಾ ದುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ। ಆದಾನಗ್ಗಹಣಮುಞ್ಚನಚೋಪನಾನೀತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಾಯೇನ ಆದಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಆದಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಗಹಣಂ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸಙ್ಖಾತಂ ಮುಞ್ಚನಂ, ಯಥಾತಥಾಚಲನಸಙ್ಖಾತಂ ಚೋಪನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ಕಾಯತೋ ಪವತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಚ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಹನುಸಂಚೋಪನನ್ತಿ ಹನುಸಞ್ಚಲನಂ। ವಚೀಭೇದನ್ತಿ ವಾಚಾನಿಚ್ಛಾರಣಂ। ವಾಚಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಇಧ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
೪೬೪. ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ ‘‘ಪದದ್ವಯೇನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಚಿತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಇತರೇಸಂ ನಾನನ್ತರಿಯಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಬಲದ್ವಯಞಾಣಸಮಾಧಿಚರಿಯಾನಂ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನಚಿತ್ತೇಹಿ ವಿನಾ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಚಿತ್ತಂ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವಾಯ ಹೋತಿ।
ಸೇಸಸಙ್ಖಾರೇಹೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧೇನ। ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪದಂ ವುಟ್ಠಹನಸ್ಸ ಆಸನ್ನಾನಾಗತಭಾವವಿಸಯಂ ಆಸನ್ನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ದೂರಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ। ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ತತೋ ಓರಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪದದ್ವಯೇನ ಅನ್ತೋನಿರೋಧಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಮೇವ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವೋ, ತತೋ ಪರಂ ಸಚಿತ್ತಕಭಾವೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ಹೋತಿ।
ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಇದಮೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತಂ। ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವಂ ಸಮ್ಪದೇವ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸತ್ತಾಹಮೇವ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಯಥಾಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಕರಣತೋ, ತಞ್ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಆಹಾರೂಪಜೀವೀನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪವತ್ತಸ್ಸ ಏಕದಿವಸಂ ಭುತ್ತಾಹಾರಸ್ಸ ಸತ್ತಾಹಮೇವ ಯಾಪನತೋ।
ಸಬ್ಬಾ ‘‘ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ। ಯಾ ಪನ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪನ…ಪೇ॰… ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನಭಿಕ್ಖುನೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾವಾತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ವಾ ಏತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾತಿ ಸುಖುಮತ್ತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವೋಹರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾತಿ ಕೇಚಿ। ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪನ ಪಾದಕಭೂತಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಯ ವಸೇನ ಅಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾಪಿ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ‘‘ಭವಙ್ಗಸಮಯೇನೇವೇತಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ। ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತವಳಞ್ಜನಕಾಲೇತಿ ಏತ್ಥ ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತಂ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಪ್ಫಾರೋ, ತಸ್ಸ ವಳಞ್ಜನಕಾಲೇ ಪವತ್ತನಸಮಯೇ। ವಾಚಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ।
ಸಗುಣೇನಾತಿ ಸರಸೇನ, ಸಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ। ತಥಾ ರಾಗನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾ, ರಾಗಪಣಿಧಿಆದೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ। ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಫಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ಫಸ್ಸೋ ನಾಮಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತಿದಿಸತಿ।
ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನತೋ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸುಞ್ಞತಾ, ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತುಗ್ಘಾಟನತೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾ, ಸುಖಪ್ಪಣಿಧಿಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸುಞ್ಞತಾ…ಪೇ॰… ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರಗ್ಗಾಹಿನಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ಪರತೋ ಏಕತೋವುಟ್ಠಾನಉಭತೋವುಟ್ಠಾನೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತಪವತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಚ ಇದಂ ‘‘ನ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಏವಮ್ಪಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋತಿಆದಿನಾ, ಸುಞ್ಞತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋತಿಆದಿನಾ ಚ ಯೋಜನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ। ವಿಕಪ್ಪೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಆಗಮನಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅವವತ್ಥಾನಕರತ್ತಾ। ಏವಞ್ಹಿ ತಯೋ ಫಸ್ಸಾ ಫುಸನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಸಗುಣತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ನಾಮಲಾಭೇ ಸುಞ್ಞತಾದಿನಾಮಕಾ ತಯೋ ಫಸ್ಸಾ ಫುಸನ್ತೀತಿ ಅನಿಯಮವಚನಂ। ಸಮೇತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನಾಮತ್ತಯಯೋಗತೋ।
ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿವಿತ್ತತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿವೇಕೋ ನಾಮ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋತಿ ಕತ್ವಾ। ನಿನ್ನತಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಮುಖಸ್ಸ ತದಭಿಮುಖತಾ। ಪೋಣತಾ ಓನಮನಂ, ಪಬ್ಭಾರತಾ ತತೋ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಭಾವೋ।
೪೬೫. ಚಕ್ಖಾದಿತೋ ರೂಪಾದೀಸು ಪವತ್ತರೂಪಕಾಯತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಂ ಸುಖಂ ಕಾಯಿಕಂ ನಾಮ, ಮನೋದ್ವಾರಿಕಂ ಚೇತೋಫಸ್ಸಜಾತಾಯ ಚೇತಸಿಕಂ ನಾಮ। ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ ಸುಖಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ಮಧುರಭಾವದೀಪಕನ್ತಿ ಇಟ್ಠಭಾವಜೋತನಂ। ವೇದಯಿತಭಾವದೀಪಕನ್ತಿ ವೇದಕಭಾವವಿಭಾವಕಂ। ವೇದನಾ ಏವ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ವೇದೇತಿ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಪನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋತಿಏವಮಾದಿಅತ್ಥವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ। ಠಿತಿಸುಖಾತಿ ಠಿತಿಯಾ ಧರಮಾನತಾಯ ಸುಖಾ, ನ ಠಿತಿಕ್ಖಣಮತ್ತೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ। ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾತಿ ವಿಪರಿಣಮನೇನ ವಿಗಮನೇನ ದುಕ್ಖಾ, ನ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ನತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ। ಅಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕಾನಞ್ಹಿ ಸುಖವೇದನುಪರಮೋ ದುಕ್ಖತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಠಿತಿದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖಂ, ನತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ। ದುಕ್ಖವೇದನುಪರಮೋ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಸುಖತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ವದನ್ತಿ – ‘‘ತಸ್ಸ ರೋಗಸ್ಸ ವೂಪಸಮೇನ ಅಹೋ ಸುಖಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ। ಜಾನನಭಾವೋತಿ ಯಾಥಾವಸಭಾವತೋ ಅವಬುಜ್ಝನಂ। ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಞ್ಹಿ ವೇದನಂ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಸುಖಂ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ಸುಖುಮಭಾವತೋ, ಯಥಾ ತದಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಸಮ್ಮದೇವ ಅವಬೋಧೋ ಪರಮಂ ಸುಖಂ। ತೇನೇವಾಹ –
‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ।
ಲಭತೀ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತಂ ತಂ ವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೭೪)।
ಅಜಾನನಭಾವೋತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದುಕ್ಖಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮೋಹವಿಹಾರೋತಿ। ಅಪರೋ ನಯೋ ಜಾನನಭಾವೋತಿ ಜಾನನಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವೋ। ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹಿ ಞಾಣೋಪನಿಸ್ಸಯಾ ಚ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಸುಖಾ ಇಟ್ಠಾಕಾರಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ಇಟ್ಠಾ ಚೇವ ಇಟ್ಠಫಲಾ ಚಾ’’ತಿ। ಅಜಾನನಭಾವೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕತಮೋ ಅನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾದೀಸು ಸತ್ತಸು ಅನುಸಯೇಸು ಕತಮೋ ಅನುಸಯೋ ಅನುಸಯವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ? ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಹಿ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ, ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತಾ ನೇಸಂ ದಸ್ಸಿತಾ। ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸಯಿತೋ ವಿಯ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತೇ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸೋತಿ ರಾಗಾನುಸಯೋ। ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವಮುಖೇನ ಅನುಸಯನಟ್ಠಮಾಹ। ಸೋ ಚ ಅಪರಿಞ್ಞಾತಕ್ಖನ್ಧವತ್ಥುತೋ, ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ಪತಿಟ್ಠಂ ನ ಲಭತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಸಬ್ಬಾಯ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ’’ತಿ। ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚಾಯಂ ಅನುಸಯಟ್ಠೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಸಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ವತ್ಥುವಸೇನಪಿ ಪನ ಅನುಸಯಟ್ಠೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯೋ ‘‘ಭೂಮಿಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೮೩೪) ವುತ್ತಂ –
‘‘ಭೂಮೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ತೇಭೂಮಕಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ। ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ನಾಮ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ। ತೇನ ಹಿ ಸಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಚ ಖೋ ನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ। ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ಪರಿಞ್ಞಾತೇಪಿ ಚ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಖನ್ಧೇ ಆರಬ್ಭ ಕಿಲೇಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನಉಪ್ಪಲವಣ್ಣಾದೀನಂ ಖನ್ಧೇ ಆರಬ್ಭ ಸೋರೇಯ್ಯಸೇಟ್ಠಿನನ್ದಮಾಣವಕಾದೀನಂ ವಿಯ। ಯದಿ ಚ ತಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೇಯ್ಯತೋ ನ ಕೋಚಿ ಭವಮೂಲಂ ಪಜಹೇಯ್ಯ, ವತ್ಥುವಸೇನ ಪನ ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಭುತಿ ತೇಸು ವಟ್ಟಮೂಲಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಅನುಸೇತಿ। ತಂ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಭೂಮಿಲದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ನ ಸಬ್ಬಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ನ ಸಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ವೇದನಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಯೋ ಅನುಸಯೋ ಯತ್ಥ ಅನುಸೇತಿ ‘‘ಕಿಂ ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಹಾನಪುಚ್ಛಾ ನಾಮಾ’’ತಿ।
ಏಕೇನೇವ ಬ್ಯಾಕರಣೇನಾತಿ ‘‘ಇಧಾವುಸೋ, ವಿಸಾಖ, ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೭೪) ಏಕೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ। ದ್ವೇ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಅನುಸಯಪುಚ್ಛಾ ಪಹಾನಪುಚ್ಛಾತಿ ದ್ವೇಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ‘‘ರಾಗಂ ತೇನ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಇದಮೇಕಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ‘‘ನ ತತ್ಥ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಇದಮೇಕಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಪುಚ್ಛಾನುಕ್ಕಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಪಹಾನಕ್ಕಮೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಪವತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಇಧಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಥಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯೋ ರಾಗಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಪುನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನತೋ ತಥಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ರಾಗಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಮೋಘಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಓಘೇಹಿ ಸಂಸಾರಭವೋಘೇನೇವ ವಾ ವೇಗಸಾ ವುಯ್ಹಮಾನೇಸು ಸತ್ತೇಸು ತಂ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ಗಾಧಭಾವತೋ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ತಿಣ್ಣೋ ಪಾರಙ್ಗತೋ ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೮; ಇತಿವು॰ ೬೯; ಪು॰ ಪ॰ ೧೮೭)।
ಸುಞ್ಞತಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕಭೇದತ್ತಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನುತ್ತರೇಸೂ’’ತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋತಿ ‘‘ಅನುತ್ತರಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅರಹತ್ತಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ‘‘ಅರಹತ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸಯೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಅರಹತ್ತಂ ಲಭೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಪತ್ಥನಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ, ಪತ್ಥೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಅನ್ತಸದ್ದೋ। ಕಥಂ ಪನ ಅರಹತ್ತವಿಸಯಾ ಪತ್ಥನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನ ಕಾಚಿ ಅರಹತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪತ್ಥನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ಅವಿಸಯಭಾವತೋ। ಪರಿಕಪ್ಪಿತರೂಪಂ ಪನ ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಿಹಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಪರಮ್ಪರಪಚ್ಚಯತಂ ಸನ್ಧಾಯ, ಉಜುಕಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಪತ್ಥನಾಯ ಪಟ್ಠಪನಮೂಲಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಇದಂ ಪನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಅಕುಸಲಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಕುಸಲಾಭಿವುಡ್ಢಿಯಾ ಚ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಮ್ಪಾಹಂ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ದುವಿಧೇನ ವದಾಮಿ ಸೇವಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಸೇವಿತಬ್ಬಮ್ಪೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೫೯-೩೬೨)। ತೀಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನಕಾ ತೇಮಾಸಿಕಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾರೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪವಾರಣವಾರೇ। ವಿಸುದ್ಧಿಪವಾರಣನ್ತಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಪವಾರಣಂ। ಅರಹನ್ತಾನಮೇವ ಹೇಸ ಪವಾರಣಾ।
ನ ಕದಾಚಿ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹಾಯಕತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಪರಿಯಾಯೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಪಟಿಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪತ್ಥನಂ ಕತ್ವಾ ಪತ್ಥನಂ ಠಪೇತ್ವಾ। ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಓವಾದವಸೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮುತ್ತೇಜೇನ್ತೋ ಕಥೇತಿ। ಸೀಲೇನ ಹೀನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅರಹತ್ತಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೇಹಿ ಸೀಲೇನ ಹೀನಟ್ಠಾನಂ ಕಿಂ ತುಯ್ಹಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವತೋ ಸುಧೋತಜಾತಿಮಣಿ ವಿಯ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಸುದ್ಧಂ। ಸುಪಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಕದಾಚಿಪಿ ಸಙ್ಕೋಚಾಭಾವತೋ ವೀರಿಯಂ ಸುಟ್ಠು ಪಗ್ಗಹಿತಂ। ಪಞ್ಞಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅನಧಿಭೂತತಾಯ ಅಕುಣ್ಠಾ ತಿಕ್ಖವಿಸದಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮ್ಮಸನೇ ಸೂರಾ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ ಪವತ್ತತಿ। ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ‘‘ನ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಮೇತ್ಥ ಪಹಾನಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಹೀನೋವ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ತತಿಯಜ್ಝಾನೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಬ್ಬಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಸಾ ಏವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದೀಯತೀತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಅನುಸಯಸದಿಸತಾಯ ವಾ। ‘‘ರಾಗಾನುಸಯಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ನಾನುಸೇತಿ ನಾಮ ತತ್ಥ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾಕರಣತೋ।
೪೬೬. ತಸ್ಮಾತಿ ಪಚ್ಚನೀಕತ್ತಾ ಸಭಾವತೋ ಕಿಚ್ಚತೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋ ಕಥಿತೋ ‘‘ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಅನ್ಧಕಾರಾತಿ ಅನ್ಧಕಾರಸದಿಸಾ ಅಪ್ಪಕಾ ಸಭಾವತೋ। ಅವಿಭೂತಾ ಅಪಾಕಟಾ ಅನೋಳಾರಿಕಭಾವತೋ। ತತೋ ಏವ ದುದ್ದೀಪನಾ ದುವಿಞ್ಞಾಪನಾ। ತಾದಿಸಾವಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸದಿಸಾವ। ಯಥಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ವಿಯ ನ ಓಳಾರಿಕಾ, ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ರಾಗದೋಸಾ ವಿಯ ನ ಓಳಾರಿಕಾ। ಅಥ ಖೋ ಅನ್ಧಕಾರಾ ಅವಿಭೂತಾ ದುದ್ದೀಪನಾ ದುವಿಞ್ಞಾಪನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋ ಕಥಿತೋ ‘‘ಪಣಿಧಿ ಪಟಿಘೋಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಯತ್ತಕೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಯತ್ತಕೇಸು ಠಾನೇಸು, ಯತ್ಥ ವಾ ಞೇಯ್ಯಟ್ಠಾನೇಸು। ವಿಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋತಿ ಅನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಫಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭೋಪೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಾಸವಾ’’ತಿ। ಅನಾಸವಟ್ಠೇನಾತಿಆದೀಸು ಪಣೀತಟ್ಠೇನಾತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸೋಪಿ ಹಿ ವಿಮುತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋ, ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗತಾಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ। ಪಞ್ಹಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗತೋಸಿ, ಅಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಞ್ಹಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಪಮಾಣಂ ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ನಾಸಕ್ಖಿ ಪಞ್ಹಾನಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಗಹೇತುಂ। ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೇನ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಅನಾಗತಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋ ವುತ್ತೋ, ವಿಸಭಾಗೇ ಚ ಅತ್ಥೇವ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಚ್ಚಯಾಸೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಹಿ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಸ್ಸ ಏಕನ್ತನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಕುತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಭಾಗಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ವಿರದ್ಧೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾವ ಪುಚ್ಛಿ, ನ ಅಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನನಯೇನ ಜಾನಿತ್ವಾವ ಪವತ್ತಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಥೇರೀ ಪನ ತಂ ತಂ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಸಭಾವತೋ ವಿಭಾವೇನ್ತೀ ಸತ್ಥು ದೇಸನಾಞಾಣಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತೋಗಧಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಬ್ಭನ್ತರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ।
೪೬೭. ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಧಾತುಕುಸಲಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಹೋತಿ? ಯತೋ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಧಾತುಕುಸಲೋ ಚ ಹೋತಿ, ಆಯತನಕುಸಲೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲೋ ಚ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಕುಸಲೋ ಚ। ಏತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಪಣ್ಡಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೪)। ಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತಂ ನಾಮ ಥೇರಿಯಾ ಅಸೇಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಪ್ಪತ್ತಾಯ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತತಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಹನ್ತೇ ಅತ್ಥೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ರಾಜಯುತ್ತೇಹೀತಿ ರಞ್ಞೋ ಕಮ್ಮೇ ನಿಯುತ್ತಪುರಿಸೇಹಿ। ಆಹಚ್ಚವಚನೇನಾತಿ ಸತ್ಥಾರಾ ಕರಣಾದೀನಿ ಆಹನಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತವಚನೇನ। ಯದೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ನ ವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೫. ಚೂಳಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೬೮. ಧಮ್ಮೋತಿ ಗಹಿತಗಹಣಾನೀತಿ ಧಮ್ಮೋ ವಾ ಹೋತು ಇತರೋ ವಾ, ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಾಹಪ್ಪವತ್ತಾ ಚರಿಯಾವ। ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇತಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೋತಿ ಗಹಿತಸ್ಸ ಪವತ್ತನಕ್ಖಣೇ। ಸುಖನ್ತಿ ಅಕಿಚ್ಛಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಕರ’’ನ್ತಿ। ದುಕ್ಖವಿಪಾಕನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠಫಲವಿಪಚ್ಚನಂ।
೪೬೯. ಯಥಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಂ, ಏವಂ ಮನಸೋಪಿ। ತೇ ಚ ವಿಸಯಾ ಇಟ್ಠಾಕಾರತೋ ಗಹಣೇ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ, ಪುರಿಸತ್ತಭಾವೇ ನ ಚ ತೇ ದೋಸಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ತೇಸಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಲದ್ಧೀತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ಥುಕಾಮೇಸುಪಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಸುಪಿ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ, ಅಸ್ಸಾದೇತ್ವಾ ವಿಸಯಪರಿಭೋಗೇ ನತ್ಥಿ ಆದೀನವೋ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಕೋಚಿ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಾತಬ್ಯತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜನಕತಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಪರಿಭೋಗತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಪಾ-ಸದ್ದೋ ಕತ್ತುಸಾಧನೋ ಚ ತಬ್ಯ-ಸದ್ದೋ, ಯಥಾರುಚಿ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಲೇಸಕಾಮೋಪಿ ಅಸ್ಸಾದಿಯಮಾನೋ ವತ್ಥುಕಾಮನ್ತೋಗಧೋಯೇವ, ಕಿಲೇಸಕಾಮವಸೇನ ಪನ ನೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬತಾತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಪಾತಬ್ಯತ’’ನ್ತಿ। ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನಾತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ಪಾತಬ್ಯತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕತ್ತುವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಮೋಳಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ವೇಣಿಬನ್ಧವಸೇನ ಮೋಳಿಂ ಕತ್ವಾ। ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಹೀತಿ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತಾಹಿ। ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಹಾನಮಾಹಂಸೂ’’ತಿ ಪದಸ್ಸೇವ ವೇವಚನನ್ತಿ ‘‘ಪಹಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಕಾಮಾ ನಾಮೇತೇ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪರಿಜಾನನಂ ಇಧ ‘‘ಪಹಾನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ವಿನಾಭಾವಮತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಾಲುವಾಸಿಪಾಟಿಕಾತಿ ಮಾಲುವಾವಿದಲಂ ಮಾಲುವಾಫಲೇ ಪೋಟ್ಟಲಿಕಾ। ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಸಾಲೇ ಅಧಿವತ್ಥದೇವತಾಯ ಪವತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತದಾ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಏವಂ ಹೋತಿ। ಕೋವಿಳಾರಪತ್ತಸದಿಸೇಹೀತಿ ಮಹಾಕೋವಿಳಾರಪತ್ತಸಣ್ಠಾನೇಹಿ। ಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ಹೇತಂ ವುತ್ತಂ, ಮಾಲುವಾಪತ್ತಾ ಪನ ಕೋವಿಳಾರಪತ್ತೇಹಿ ಮಹನ್ತತರಾನಿ ಚೇವ ಘನತರಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ವಿಪುಲಬಹುಘನಗರುಪತ್ತತಾಯ ಮಹನ್ತಂ ಭಾರಂ ಜನೇತ್ವಾ। ಸಾತಿ ಮಾಲುವಾಲತಾ। ಓಘನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠತೋ ಓಲಮ್ಬನಹೇತುಭೂತಂ ಘನಭಾವಂ।
ಅನ್ಧವನಸುಭಗವನಗ್ಗಹಣಂ ನಾಳಿಕೇರಾದೀಸು ತಿಣಜಾತೀಸು। ಖಾದನುಪಲಕ್ಖಣಂ ಉಪಚಿಕಾನಂ ಉಟ್ಠಹನಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಟ್ಠಹೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ। ಕೇಳಿಂ ಕರೋನ್ತೀ ವಿಯಾತಿ ವಿಲಮ್ಬನನದೀ ವಿಲಮ್ಬನ್ತೀ। ಸಮ್ಫಸ್ಸೋಪಿ ಸುಖೋ ಮುದುತಲುಣಕೋಮಲಭಾವತೋ। ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸುಖಂ ಘನಬಹಲಪತ್ತಸಂಹತತಾಯ। ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಸ್ಸವವಸೇನ ಭವನವಿನಾಸಭಯಾ ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜಿ, ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಪಲೋಭಿತಾ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಅಹೋಸಿ।
ವಿಟಭಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಆತಾನವಿತಾನವಸೇನ ಜಟೇನ್ತೀ ಜಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯ। ತಥಾಭೂತಾ ಚ ಘನಪತ್ತಸಞ್ಛನ್ನತಾಯ ಛತ್ತಸದಿಸೀ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಛತ್ತಾಕಾರೇನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಸಕಲಂ ರುಕ್ಖನ್ತಿ ಉಪರಿ ಸಬ್ಬಸಾಖಾಪಸಾಖಂ ಸಬ್ಬರುಕ್ಖಂ। ಭಸ್ಸಮಾನಾತಿ ಪಲಿವೇಠನವಸೇನೇವ ಓತರಮಾನಾ। ಯಾವ ಮೂಲಾ ಓತಿಣ್ಣಸಾಖಾಹೀತಿ ಮಾಲುವಾ ಭಾರೇನ ಓನಮಿತ್ವಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಯಾವ ಮೂಲಾ ಓತಿಣ್ಣಸಾಖಾಹಿ ಪುನ ಅಭಿರುಹಮಾನಾ। ಸಬ್ಬಸಾಖಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಜ್ಝೇ ಉಪರಿ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಾಖಾಯೋ ಪಲಿವೇಠೇನ್ತೀ। ಸಂಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಜಾಲಸನ್ತಾನಕನಿಯಾಮೇನ ಜಟೇತ್ವಾ। ಏವಂ ಅಪರಾಪರಂ ಸಂಸಿಬ್ಬನೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತೀ। ಸಬ್ಬಸಾಖಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತ್ವಾ ಸಯಂ ಉಪರಿ ಠತ್ವಾ ಮಹಾಭಾರಭಾವೇನ ವಾತೇ ವಾ ವಾಯನ್ತೇ ದೇವೇ ವಾ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಪದಾಲೇಯ್ಯ। ಸಾಖಟ್ಠಕವಿಮಾನನ್ತಿ ಸಾಖಾಪಟಿಬದ್ಧಂ ವಿಮಾನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಇಧ ಸತ್ಥಾರಾ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಭೂತಪುಬ್ಬಮೇವ ವತ್ಥು ಉಪಮಾಭಾವೇನ ಆಹಟಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇದಂ ಪನ ವಿಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೪೭೧. ಬಹಲರಾಗಸಭಾವೋತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಹಿ ನೀಹರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಬಲವಾ ಹುತ್ವಾ ಅಭಿಭವನರಾಗಧಾತುಕೋ। ರಾಗಜನ್ತಿ ರಾಗನಿಮಿತ್ತಜಾತಂ। ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠೇ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠೇ ವಿಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣೇ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಂ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಿಕ್ಖಾಗಾರವೇನ ಪನ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಸ್ಸಿತಂ ಮಗ್ಗಂ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಏವ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಹಿ ಆಣತ್ತಂ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ತ್ವೇವ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ಹತ್ಥಪರಾಮಾಸಾದೀನೀತಿ – ‘‘ಏಹಿ ತಾವ ತಯಾ ವುತ್ತಂ ಮಯಾ ವುತ್ತಞ್ಚ ಅಮುತ್ರ ಗನ್ತ್ವಾ ವೀಮಂಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹತ್ಥಗ್ಗಹಣಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೋ, ನ ಕರುಣಾಮೇತ್ತಾನಿದಾನವಸೇನ। ಮೋಹಜಾತಿಕೋತಿ ಬಹಲಮೋಹಸಭಾವೋ।
೪೭೨. ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೇನಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇತಿ ಕಮ್ಮಕರಣವೇಲಾಯ। ಲೋಭೋ ಬಲವಾತಿ ತಜ್ಜಾಯ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಲೋಭೋ ಅಧಿಕೋ ಅಲೋಭೋ ಮನ್ದೋತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಲೋಭೋ ದುಬ್ಬಲೋ ಹೋತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತೇ ಲೋಭಾಲೋಭಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ, ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣಂ ಪನ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣಮೇವ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು। ಪರಿಯಾದಾತುನ್ತಿ ಅಭಿಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಯೋ ಹಿ ‘‘ಏವಂಸುನ್ದರಂ ಏವಂವಿಪುಲಂ ಏವಂಮಹಗ್ಘಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪರಸ್ಸ ದಾತು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಮುತ್ತಚಾಗತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಲೋಭೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಲೋಭಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ದೋಸಮೋಹಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ತಾದಿಸಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನೇವ ಅದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ ಅಲೋಭದೋಸಮೋಹಾನಞ್ಚ ದುಬ್ಬಲಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಕಾರಣಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಸೋತಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀ। ತೇನ ಕಮ್ಮೇನಾತಿ ತೇನ ಲೋಭಾದಿಉಪನಿಸ್ಸಯವತಾ ಕುಸಲಕಮ್ಮುನಾ। ಸುಖಸೀಲೋತಿ ಸಖಿಲೋ। ತಮೇವತ್ಥಂ ಅಕ್ಕೋಧನೋತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವದತಿ।
ಮನ್ದಾ ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ಲೋಭದೋಸೇ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಅಮೋಹೋ ಪನ ಬಲವಾ ಮೋಹಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಏವಂ ಯಥಾರಹಂ ಪಠಮವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತಿದೇಸತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ। ದುಟ್ಠೋತಿ ಕೋಧನೋ। ದನ್ಧೋತಿ ಮನ್ದಮಞ್ಞೋ। ಸುಖಸೀಲಕೋತಿ ಸುಖಸೀಲೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಭವಸೇನ, ದೋಸಮೋಹ-ಲೋಭದೋಸ-ಲೋಭಮೋಹ-ದೋಸಮೋಹ-ಲೋಭದೋಸಮೋಹವಸೇನಾತಿ ತಯೋ ಏಕಕಾ, ತಯೋ ದುಕಾ, ಏಕೋ ತಿಕೋತಿ ಲೋಭಾದಿಉಸ್ಸದವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಏವ ಸತ್ತ ವಾರಾ, ತಥಾ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಅಲೋಭಾದಿಉಸ್ಸದವಸೇನಾತಿ ಚುದ್ದಸ ವಾರಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ, ಅಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ, ಅಲೋಭದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋತಿ ಆಗತೇಹಿ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ತತಿಯದುತಿಯಪಠಮವಾರೇಹಿ ದೋಸುಸ್ಸದಮೋಹುಸ್ಸದದೋಸಮೋಹುಸ್ಸದವಾರಾ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೭೨) – ‘‘ಲೋಭೋ ಬಲವಾ, ಅಲೋಭೋ ಮನ್ದೋ। ಅದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ, ದೋಸಮೋಹಾ ಮನ್ದಾ’’ತಿಆದಿ, ಸೋ ಚ ನೇಸಂ ಮನ್ದಬಲವಭಾವೋ ಪುರಿಮೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ತಥಾ ಆಸಯಸ್ಸ ಪರಿಭಾವಿತತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೇನಾ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ।
ಚೂಳಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೬. ಮಹಾಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೭೩. ಏವಂ ಏವಂಕಾಮಾ। ಏವಂ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದನಂ ರೋಚನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏವಂಛನ್ದಾ। ಅಭಿಮುಖಂ, ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ವಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಏತಿ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಲದ್ಧಿ। ಸಾ ಹಿ ಲದ್ಧಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಅಭಿಮುಖಂ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಹತ್ಥಗತಂ ಕತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ಏವಂ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏವಂಅಧಿಪ್ಪಾಯಾ। ಭಗವಾ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಂ ಏತೇಸಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಧಿಗಮಾಯಾತಿ ಭಗವಂಮೂಲಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಗವನ್ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಯಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಆಜಾನಾಮ ಪಟಿವಿಜ್ಝಾಮಾ’’ತಿ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಬುದ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಭಗವಾ ನೇತಾ ತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂನೇತ್ತಿಕಾ। ನೇತಾತಿ ಸೇವಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನಂ ಪಾಪೇತಾ। ವಿನೇತಾತಿ ಅಸೇವಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನತೋ ಅಪನೇತಾ। ತದಙ್ಗವಿನಯಾದಿವಸೇನ ವಾ ವಿನೇತಾ। ಅನುನೇತಾತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ, ಇಮೇ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಾತಿ ಉಭಯಸಮ್ಪಾಪನಾಪನಯನತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಪೇತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾಸಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ।
ಪಟಿಸರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಟಿಸರಣಂ, ಭಗವಾ ಪಟಿಸರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ। ಪಟಿಸರತಿ ಸಭಾವಸಮ್ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಮುಪಗಚ್ಛತೀತಿ ವಾ ಪಟಿಸರಣಂ, ಭಗವಾ ಪಟಿಸರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ। ಪಟಿವೇಧವಸೇನಾತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬತಾವಸೇನ। ಅಸತಿಪಿ ಮುಖೇ ಅತ್ಥತೋ ಏವಂ ವದನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಹಂ ಭಗವಾ ಕಿಂ ನಾಮೋ’’ತಿ। ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿ-ಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಭಗವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಸಾಮಿವಚನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿ ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಚ ಭಗವತೋ ಭಾಗೋ ಹೋತು। ಭಗವತೋ ಹಿ ಏಸ ಭಾಗೋ, ಯದಿದಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇಸನಾ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಭಾಗೋ ಸವನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಪದಿಸ್ಸತೂತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ಞಾಣೇನ ದಿಸ್ಸತು, ದೇಸೀಯತೂತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಟ್ಠಾತೂತಿ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತು।
೪೭೪. ನಿಸ್ಸಯಿತಬ್ಬೇತಿ ಭಜಿತಬ್ಬೇತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಸೇವಿತಬ್ಬೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸುಪಸ್ಸಯಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಭಜಿತಬ್ಬೇತಿ ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೇ।
೪೭೫. ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಆಕಾರೇನಾತಿ ಪಠಮಂ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವೋದಾನಧಮ್ಮದಸ್ಸನಂ ಸತ್ಥು ದೇಸನಾಪಟಿಪಾಟಿ, ಯಥಾ – ‘‘ವಾಮಂ ಮುಞ್ಚ, ದಕ್ಖಿಣಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯೮; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೧೪), ತಥಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಪಕಾರೇನ, ಸಾ ಚ ಖೋ ಪುರಿಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನೇಸು ಯಥಾಧಮ್ಮರಸೇನೇವಾತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಪಹಾಯಕಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವೇನೇವ। ಸಭಾವೋ ಹಿ ಯಾಥಾವತೋ ರಸಿತಬ್ಬತೋ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ‘‘ರಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಠಮಂ ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏತೇಹಿ ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪಹಾಯಕಧಮ್ಮದಸ್ಸನಂ ದೇಸನಾನುಪುಬ್ಬೀ। ಗಹಣಂ ಆದಿಯನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನಂ।
೪೭೮. ವಧದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಭೀತಸ್ಸ ಉಪಸಙ್ಕಮನೇ, ಮಿಚ್ಛಾ ಚರಿತ್ವಾ ತಥಾ ಅಪಗಮನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ದುಕ್ಖವೇದನೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಇಸ್ಸಾನಿನ್ದಾದೀಹಿ ಉಪದ್ದುತಸ್ಸ ಅಪರಚೇತನಾವಸೇನ, ಏವಂ ಅಭಿಜ್ಝಾಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಚೇತನಾನನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾನಂ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಮುಸಾವಾದೋ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾನಂ ಸುಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾತಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಇಧ ಅಧಿಕತತ್ತಾ ನ ಉದ್ಧಟೋ। ದೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಚೇತ್ಥ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾಪರಭಾಗಚೇತನಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಆಸನ್ನಾ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅನಾಸನ್ನಾ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪರಿಯೇಟ್ಠಿಂ ವಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾಭಿಜ್ಝಾಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾಪರಭಾಗಚೇತನಾ ಆಸನ್ನಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಗತಿಕಾವಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪರಿಯೇಟ್ಠಿನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾದೀಸು ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುಮಾಲಾಗನ್ಧಾದಿಪರಿಯೇಸನಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ಮಾರೇತಬ್ಬವತ್ಥುಆವುಧಾದಿಪರಿಯೇಸನಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ಅಕಿಚ್ಛೇನಪಿ ತೇಸಂ ಪರಿಯೇಸನಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ವಟ್ಟತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ।
೪೭೯. ಸುಖವೇದನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸುಖವೇದನಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಾಸಂ ಚೇತನಾನಂ ಅಸುಖವೇದನತಾಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಸುಖವೇದನಾಪಿ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕವಚನಂ। ಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾಪರಭಾಗಚೇತನಾಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಚ ಖೋ ‘‘ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವಾತಿ ಸಾಸಙ್ಕವಚನಂ।
೪೮೦. ದೋಸಜಪರಿಳಾಹವಸೇನಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಕಾಯಿಕಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಸೋ ಗಣ್ಹನ್ತೋಪಿ ದುಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚೇತೋದುಕ್ಖಮೇವ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಸ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ದುಕ್ಖಿತೋ ದೋಮನಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೪೮೧. ದಸಸುಪಿ ಪದೇಸೂತಿ ದಸಸುಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು, ವಾಕ್ಯೇಸು ವಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ಸುಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಇಧ ಸಾಸಙ್ಕವಚನಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತಸ್ಸ ಕಾಯೋಪಿ ಸಿಯಾ ವಿಗತದರಥಪರಿಳಾಹೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಆದಿಪಚ್ಚಯಾ ಕಾಯಿಕಪಟಿಸಂವೇದನಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಹಾಪಿ ಸುಖೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯಿಯಸುಖಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ।
೪೮೨. ತಿತ್ತಕಾಲಾಬೂತಿ ಉಪಭುತ್ತಸ್ಸ ಉಮ್ಮಾದಾದಿಪಾಪನೇನ ಕುಚ್ಛಿತತಿತ್ತಕರಸೋ ಅಲಾಬು। ನ ರುಚ್ಚಿಸ್ಸತಿ ಅನಿಟ್ಠರಸತಾಯ ಅನಿಟ್ಠಫಲತಾಯ ಚ।
೪೮೩. ರಸಂ ದೇತೀತಿ ರಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ ವಿಭಾವೇತಿ।
೪೮೪. ಪೂತಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಪೂತಿಸಭಾವಮುತ್ತಂ। ತರುಣನ್ತಿ ಧಾರಾವಸೇನ ನಿಪತನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಉಣ್ಹಂ। ತೇನಸ್ಸ ಉಪರಿಮುತ್ತತಮಾಹ। ಮುತ್ತಞ್ಹಿ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗತೋ ಮುಚ್ಚಮಾನಂ ಕಾಯುಸ್ಮಾವಸೇನ ಉಣ್ಹಂ ಹೋತಿ।
೪೮೫. ಯಂ ಭಗನ್ದರಸಂಸಟ್ಠಂ ಲೋಹಿತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಭಗನ್ದರಬ್ಯಾಧಿಸಹಿತಾಯ ಲೋಹಿತಪಕ್ಖನ್ದತಾಯ ವಸೇನ ಯಂ ಲೋಹಿತಂ ವಿಸ್ಸವತಿ। ಪಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಂ ಲೋಹಿತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೪೮೬. ಉಬ್ಬಿದ್ಧೇತಿ ದೂರೇ। ಅಬ್ಭಮಹಿಕಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಗಮೇನ ಹಿ ಆಕಾಸಂ ಉತ್ತುಙ್ಗಂ ವಿಯ ದೂರಂ ವಿಯ ಚ ಖಾಯತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದೂರೀಭೂತೇ’’ತಿ। ತಮಂಯೇವ ತಮಗತಂ ‘‘ಗೂಥಗತಂ ಮುತ್ತಗತ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೧೧) ಯಥಾ। ಭಾಸತೇ ಚ ತಪತೇ ಚ ವಿರೋಚತೇ ಚ ಇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ವಿಭಜನ್ತೇನ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸ್ಸ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ।
ಸಙ್ಗರರುಕ್ಖೋ ಸರಭಞ್ಞವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪದಸೋ ಸರಭಞ್ಞವಸೇನ। ಓಸಾರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಉಚ್ಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ। ಸದ್ದೇತಿ ಓಸಾರಣಸದ್ದೇ। ಅಧಿಗತವಿಸೇಸಂ ಅನಾರೋಚೇತುಕಾಮಾ ದೇವತಾ ತತ್ಥೇವ ಅನ್ತರಧಾಯಿ। ತಂ ದಿವಸನ್ತಿ ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸಿತದಿವಸೇ। ಇತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಅಯಂ ದೇವತಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಪಿಯಾಯತಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಮಹಾಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೭. ವೀಮಂಸಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೮೭. ಅತ್ಥವೀಮಂಸಕೋತಿ ಸಙ್ಖಾರವೀಮಂಸಕೋತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ವಾ ಆಯತನಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಚ ವೀಮಂಸಕೋ। ಸತ್ಥುವೀಮಂಸಕೋತಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ ನಾಮ ಗುಣತೋ ಏದಿಸೋ ಏದಿಸೋ ಚಾ’’ತಿ ಸತ್ಥು ಉಪಪರಿಕ್ಖಕೋ। ವೀಮಂಸಕೋತಿ ವಿಚಾರಕೋ। ಯಂ ಚೇತಸೋ ಸರಾಗಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ತಂ ಚೇತೋಪರಿಯಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದ’’ನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತೋಪರಿಯಾಯಞಾಣಲಾಭೀ – ‘‘ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಇತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಂ ಇದಮಿತೋ ಪರ’’ನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಪಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚೇತೋಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತವಾರ’’ನ್ತಿ। ವಾರತ್ಥೇಪಿ ಹಿ ಪರಿಯಾಯ-ಸದ್ದೋ ಹೋತಿ – ‘‘ಕಸ್ಸ ನು ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಪರಿಯಾಯೋ ಅಜ್ಜ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಓವದಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೯೮)। ಚಿತ್ತಚಾರನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಚಿತ್ತಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ವಿಜಾನನತ್ಥಾಯಾತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನ ವೀಮಂಸನತ್ಥಾಯ।
೪೮೮. ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೂಪನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಸ್ಸ ಬಲವಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ। ಉಪಡ್ಢಂ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಸಮ್ಪಾದಿಯಮಾನಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಉಪಡ್ಢಭಾಗಮತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕಧಮ್ಮಾನುಭಾವೇನ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಉಪಡ್ಢಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಇತರೋ ಪನ ಉಪಡ್ಢಭಾಗೋ ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪದೇಸಾನುಭಾವೇನ ಹೋತಿ, ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕಸಿದ್ಧೋ ಏವ ಅಯಮತ್ಥೋ। ಲೋಕಿಯಾ ಹಿ –
‘‘ಪಾದೋ ಸಿದ್ಧೋ ಆಚರಿಯಾ, ಪಾದೋ ಹಿಸ್ಸಾನುಭಾವತೋ।
ತಂವಿಜ್ಜಾಸೇವಕಾ ಪಾದೋ, ಪಾದೋ ಕಾಲೇನ ಪಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ –
ವದನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ, ಞಾಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಭದ್ರೋ ಸುನ್ದರೋ ಮಿತ್ತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತವನ್ತತಾ। ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಗ್ಗಲೇಹೇವ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸಹಾಯತಾ। ತೇಸು ಏವ ಚಿತ್ತೇನ ಚೇವ ಕಾಯೇನ ಚ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕತಾ। ಮಾಹೇವನ್ತಿ ಏವಂ ಮಾ ಆಹ, ‘‘ಉಪಡ್ಢಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಾ ಕಥೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದಮಿನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ ಇಮಿನಾಪೀತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇನಪೀತಿ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಕಾರಣೇನ। ಇದಾನಿ ತಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಮಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಸುತ್ತೇಸು ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತುಪನಿಸ್ಸಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬಾಹಿರಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಕಥೇನ್ತೋಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನಿಯಧಮ್ಮೇತಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಪಾಚಕಧಮ್ಮೇ। ಪಚ್ಚಯೇತಿ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜೇ। ಮಹಾಜಚ್ಚೋತಿ ಮಹಾಕುಲೀನೋ।
ಕಾಯಿಕೋ ಸಮಾಚಾರೋತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮಾದಿಕೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪರಿಕ್ಖತೋ ಪಾಕತಿಕೋ ಚ। ವೀಮಂಸಕಸ್ಸ ಉಪಪರಿಕ್ಖಕಸ್ಸ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ನಾಮ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾ। ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾತಿ ರಾಗಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಬಾಧಿತಾ, ಉಪತಾಪಿತಾ ವಿದೂಸಿತಾ ಮಲೀನಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಪನ ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ। ಯದಿ ನ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಪಾಳಿಯಂ ಕಥಂ ತಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಾಯವಚೀಸಮಾಚಾರಾಪಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಯೇವ ನಾಮ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತೋ। ಭವತಿ ಹಿ ತಂಹೇತುಕೇಪಿ ತದುಪಚಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಸೇಮ್ಹೋ ಗುಳೋ’’ತಿ। ‘‘ಮಾ ಮೇ ಇದಂ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ ಪರೋ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ ಪನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತಾಯ ನ ನ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ। ‘‘ನ ಖೋ ಮಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಗರಹಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಗರಹಿತಬ್ಬಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಗವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಭಾವಿತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ ಗರಹಿತಬ್ಬತಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ನ ಭಾವಿತಮಗ್ಗಸ್ಸ। ಏಸ ಉತ್ತರೋ ಮಾಣವೋ ‘‘ಬುದ್ಧಮ್ಪಿ ಗರಹಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ಅನುಬನ್ಧಿ। ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸಿ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನದಿವಸೇ ಅತ್ತನೋ ವಚನೇ ಅಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ಕಿಞ್ಚಿ ವಜ್ಜಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮಾರೋ ಏವಮಾಹ –
‘‘ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಭಗವನ್ತಂ, ಅನುಬನ್ಧಿಂ ಪದಾಪದಂ।
ಓತಾರಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸತೀಮತೋ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೪೮)।
ಕಾಲೇ ಕಣ್ಹಾ, ಕಾಲೇ ಸುಕ್ಕಾತಿ ಯಥಾಸಮಾದಿನ್ನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಕಣ್ಹಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಯೋ, ಕದಾಚಿ ಸುಕ್ಕಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾತಿ ಏವಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸವಸೇನ ವೋಮಿಸ್ಸಕಾ। ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಾ।
ಅನವಜ್ಜಂ ವಜ್ಜರಹಿತತ್ತಾ। ದೀಘರತ್ತನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆಪನ್ನೋ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ। ಅತ್ತನಾ ಕತಸ್ಸ ಅಸಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥಂ ಆರಞ್ಞಕೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ। ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರನ್ತಿ ಉಳಾರೇಹಿ ಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರೇಹಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಹರಿಯಮಾನತಂ। ಅತಿದಪ್ಪಿತೋತಿ ಏವಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಮ್ಭಾವನಾಯ ಅತಿವಿಯ ದತ್ತೋ ಗಬ್ಬಿತೋ।
ನ ಇತ್ತರಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಜಾನಾತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಸೀಲಂ ನಾಮ ದೀಘೇನ ಅದ್ಧುನಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ನ ಇತ್ತರೇನ। ಇದಾನಿ ಅನೇಕಜಾತಿಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ತಥಾಗತೋ ಇಮಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಅಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನಚ್ಛರಿಯಂ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅರಞ್ಞಗಾಮಕೇತಿ ಅರಞ್ಞಪದೇಸೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖುದ್ದಕಗಾಮೇ। ತತ್ಥ ನೇಸಂ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಣಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಿವನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ದುಲ್ಲಭಲೋಣೋ ಹೋತಿ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ದೂರತಾಯ।
ತದಾ ಕಿರ ವಿದೇಹರಟ್ಠೇ ಸೋಳಸ ಗಾಮಸಹಸ್ಸಾನಿ ಮಹನ್ತಾನೇವ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಹಿತ್ವಾ ಗಾಮಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಸೋಳಸಾ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸನ್ನಿಧಿಂ ದಾನಿ ಕುಬ್ಬಸೀ’’ತಿ ಮಂ ಘಟ್ಟೇಥಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೋ ತಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ ‘‘ಲೋಣ…ಪೇ॰… ನ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ಗನ್ಧಾರೋ ತಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇತುಕಾಮೋ ‘‘ಕಿಂ ಮಯಾ ಕತಂ ವೇದೇಹೀಸೀ’’ತಿ ಆಹ।
ಇತರೋ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ಇತರೋ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಭಣಾಮೀ’’ತಿ ಗಾಥನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ನೇಸಂ ವಚನಪಟಿವಚನಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಪಸಾಸಸೀತಿ ಘಟ್ಟೇನ್ತೋ ವಿಯ ಅನುಸಾಸಸಿ। ನ ಪಾಪಮುಪಲಿಮ್ಪತಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪಾಭಾವತೋ। ಮಹತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಮಹಾಅತ್ಥಸಂಹಿತಂ। ನೋ ಚೇ ಅಸ್ಸ ಸಕಾ ಬುದ್ಧೀತಿಆದಿ ವೇದೇಹಇಸಿನೋ – ‘‘ಆಚರಿಯೋ ಮಮ ಹಿತೇಸಿತಾಯ ಠತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಏವ ಭಣತೀ’’ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ।
‘‘ಞತ್ತಾ’’ತಿ ಲೋಕೇ ಞಾಯತಿ ವಿಸ್ಸುತೋತಿ ಞಾತೋ, ಞಾತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಞತ್ತಂ। ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋತಿ ಉಪಗತೋ। ಞತ್ತ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಪತ್ಥಟಯಸತಾ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ‘‘ಯಸಞ್ಚ ಪರಿವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ। ಕಿನ್ತಿ ಕಿಂಪಯೋಜನಂ, ಕೋ ಏತ್ಥ ದೋಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಝನ್ತೋತಿ ಯಸಮದೇನ ಪರಿವಾರಮದೇನ ಚ ಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಗಾಮೇಪಿ ವಿಹಾರೇಪಿ ಜನವಿವಿತ್ತೇಪಿ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇಪಿ ಅಞ್ಞೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಘಟ್ಟೇನ್ತೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ನಾಮ ಪಾದಾ ಇತರೇಸಂ ಪಾದಫುಸನಟ್ಠಾನಂ ಫುಸನ್ತೀ’’ತಿ ಅಫುಸಿತುಕಾಮತಾಯ ಅಗ್ಗಪಾದೇನ ಭೂಮಿಂ ಫುಸನ್ತೋ ವಿಯ ಚರತಿ। ಓನಮತೀತಿ ನಿವಾತವುತ್ತಿತಾಯ ಅವನಮತಿ ಅನುದ್ಧತೋ ಅತ್ಥದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಅಕಿಞ್ಚನಭಾವನ್ತಿ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ನಾಮ ಅಕಿಞ್ಚನಞಾಣೇನ ಲಾಭೇಪಿ ತಾದೀ, ಅಲಾಭೇಪಿ ತಾದೀತಿ ಯಥಾ ಅಲಾಭಕಾಲೇ ಲಾಭಸ್ಸ ಲದ್ಧಕಾಲೇಪಿ ತಥೇವಾತಿ ತಾದೀ ಏಕಸದಿಸೋ। ಯಸೇ ಸತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿವಾರಕಾಲೇಪಿ।
ಅಭಯೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪರತೋತಿ ನಿಬ್ಭಯೋ ಹುತ್ವಾ ಭಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇನೇವ ಓರಮಿತಬ್ಬತೋ ಉಪರತೋ ಭಯಹೇತೂನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ। ತಞ್ಚ ಖೋ ನ ಕತಿಪಯಕಾಲಂ, ಅಥ ಖೋ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಉಪರತೋತಿ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪರತೋ। ಅಥ ಖೋ ಭಾಯಿತಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತತೋ ಭಯೇನ ಉಪರತೋ। ಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಭಾಯಿತಬ್ಬತೋ ಕಿಲೇಸಭಯಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾಪಿ ಭಯೂಪರತಾ, ಪಗೇವ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಥಣ್ಡಿಲಪೀಠಕನ್ತಿ ಥಣ್ಡಿಲಮಞ್ಚಸದಿಸಂ ಪೀಠಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅಪಸ್ಸಾಯ ತಂ ಅಪಸ್ಸಾಯಂ ಕತ್ವಾ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಜ್ಝೇ ಥಣ್ಡಿಲಪೀಠಕಾ ದ್ವಾರೇ ಠತ್ವಾ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ನೇವಾಸಿಕಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ನ ಪಞ್ಞಾಯಿ। ಅಸಞ್ಞತನೀಹಾರೇನಾತಿ ನ ಸಞ್ಞತಾಕಾರೇನ। ‘‘ಮಂ ಭಾಯನ್ತೋ ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ। ಉಕ್ಕಾಸಿ ‘‘ಬಹಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅಕ್ಕೋಸಿತ್ವಾ ಮಾ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವೀ’’ತಿ। ಅಧಿವಾಸೇತುನ್ತಿ ತಾದಿಸಂ ಇದ್ಧಾನಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಪಟಪಟಾಯನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಕೋಧಂ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ।
ಖಯೇನೇವಾತಿ ರಾಗಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಕ್ಖಯೇನೇವ ವೀತರಾಗತ್ತಾ। ನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ವಾರೇತ್ವಾತಿ ನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ವೀತರಾಗತ್ತಾ। ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದೀನಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಿಯಾನಞ್ಚ ಅಭಾವಂ ಆಚಾರಸ್ಸ ವೋದಾನಂ ಚಿರಕಾಲಸಮಾಚಿಣ್ಣತಾಯ ಞಾತಸ್ಸ ಸಹಿತಭಾವೇಪಿ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಅಭಯೂಪರತಭಾವಸಮನ್ನೇಸನಾಯ ಆಕರೀಯತಿ ಞಾಪೇತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾರತೋ ಞಾಪೀಯತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಆಕಾರಾ, ‘‘ಆಕಾರಾತಿ ಕಾರಣಾನಿ, ಅನ್ವಯಾತಿ ಅನುಬುದ್ಧಿಯೋ’’ತಿ ಆಹ। ಯಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ದಿಟ್ಠೇನ ಧೂಮೇನ ಅದಿಟ್ಠಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಅನ್ವೇತಿ ಅನುಮಾನತೋ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ವೀಮಂಸಕೋ ಭಿಕ್ಖು – ‘‘ಭಗವಾ ಏಕೇಕವಿಹಾರೇಸು ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ಚ ಯಥಾ ಏಕಸದಿಸತಾದಸ್ಸನೇನ ಅಭಯೂಪರತತಂ ಅನ್ವೇತಿ ಅನುಮಾನತೋ ಜಾನಾತಿ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಪುಗ್ಗಲೇಸು ಅನುಸ್ಸಾದನಾನಪಸಾದನಪ್ಪತ್ತಾಯ ಸತ್ಥು ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನತಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಂ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಞ್ಚ ಅನ್ವೇತಿ ಅನುಮಾನತೋ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಜಾನನ್ತೋ ಚ ಅಭಯೂಪರತೋ ತಥಾಗತೋ ಸಬ್ಬಧಿ ವೀತರಾಗತ್ತಾ, ಯೋ
ಗಣಬನ್ಧನೇನಾತಿ ‘‘ಮಮ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾ ಮಮ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಾ’’ತಿ ಏವಂ ಗಣೇ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧಾ ಪಯುತ್ತಾ। ತಾಯ ತಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ‘‘ಸುಗತಾ ದುಗ್ಗತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ದುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚ। ಉಸ್ಸಾದನಾತಿ ಗುಣವಸೇನ ಉಕ್ಕಂಸನಾ। ಅಪಸಾದನಾತಿ ಹೀಳನಾ। ಉಭಯತ್ಥ ಗೇಹಸ್ಸಿತವಸೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರೇಸಂ ಉಯ್ಯೋಜನತ್ಥಂ – ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೫; ೩.೨೮೫, ೩೨೨) ಗುಣತೋ ಉಕ್ಕಂಸನಮ್ಪಿ ಆಯತಿಂ ಸಂವರಾಯ ಯಥಾಪರಾಧಂ ಗರಹಣಮ್ಪಿ ನ ನಿವಾರೇತಿ।
೪೮೯. ವೀಮಂಸಕಸ್ಸಪಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೀಮಂಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ। ಮೂಲವೀಮಂಸಕೋ ಹೇತುವಾದಿತಾಯ। ಗಣ್ಠಿವೀಮಂಸಕಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸುತಿಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಸ್ಸೇವ ಕಥಾಯ ನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಪರಸ್ಸ ಚೇತೋಪರಿಯಾಯಂ ಅಜಾನನ್ತೇನಾ’’ತಿ। ತಥಾಗತೋವ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸಾಧಾರಣತೋ ವುತ್ತಂ ಅನುಮಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ವದತಿ। ಉಕ್ಕಂಸಗತಞ್ಹೇತಂ ಅನುಮಾನಂ, ಯದಿದಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುವಚನಂ ಅವಿಸಂವಾದಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಪುಥುಜ್ಜನಗೋಚರಸ್ಸ
ಏಸ ಮಯ್ಹಂ ಪಥೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಸಙ್ಖಾತೋ ಮಯ್ಹಂ ಓರಮತ್ತಕೋ ಗುಣೋ, ಏಸ ಅಪರಚಿತ್ತವಿದುನೋ ವೀಮಂಸಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಮಮ ಜಾನನಪಥೋ ಜಾನನಮಗ್ಗೋ। ಏಸ ಗೋಚರೋತಿ ಏಸೋ ಏತ್ತಕೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಮಯಿ ಗೋಚರೋ, ನ ಇತೋ ಪರಂ। ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇಪಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೭) ಭಗವತಾ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಮೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಏತಾಪಾಥೋತಿ ಏತ್ತಕಾಪಾಥೋ। ಯೋ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ, ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ಸೀಲೇನ ದೇವೋ ವಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ದೇವಞ್ಞತರೋ ವಾ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಾಮಸನ್ತೋ, ತಸ್ಸ ‘‘ನ ತಮ್ಮಯೋ ನ ಸತಣ್ಹೋ’’ತಿಆದಿ।
ಸುತಸ್ಸ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಾವಹಭಾವೇನ ಉತ್ತರುತ್ತರಞ್ಚೇವ ತಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಣೀತತರಭಾವತೋ ಪಣೀತತರಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇತಿ। ಸವಿಪಕ್ಖನ್ತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಪಹಾಯಕಭಾವೇನ ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಂ। ಕಣ್ಹಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಸುಕ್ಕನ್ತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಕಣ್ಹಂ ನಾಮ, ಇಮಸ್ಸ ಪಹಾಯಕಂ ಇದಂ ಸುಕ್ಕಂ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಕಣ್ಹಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಂ। ಸುಕ್ಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಕಣ್ಹನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಧ ಪನ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಹಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸಉಸ್ಸಾಹನ್ತಿ ಸಬ್ಯಾಪಾರಂ। ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮಾನಾದಿಕೇ ಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಯಾಪಾರತಾ ಸಉಸ್ಸಾಹತಾ, ಸವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಿಂ ದೇಸಿತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸಿತೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ। ಏಕಚ್ಚಂ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮೇನ ಮಗ್ಗೇನ। ದೇಸನಾಧಮ್ಮೇತಿ ದೇಸನಾರುಳ್ಹೇ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯೇ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇ ನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತಿ – ‘‘ಅದ್ಧಾ ಇಮಾಯ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಸತ್ಥರಿ ಪಸೀದತಿ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಏವ ತತೋ ನಿಯ್ಯಾನಾವಹತ್ತಾ। ವಙ್ಕಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞಂ ಅಸಾಮೀಚಿಪರಿಯಾಯಂ ಸಬ್ಬಂ ದೋಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೪೯೦. ಇಮೇಹಿ ಸತ್ಥುವೀಮಂಸನಕಾರಣೇಹೀತಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರತಾದೀಹಿ ಚೇವ ಉತ್ತರುತ್ತರಿಪಣೀತಪಣೀತಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನಾಹಿ ಚಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಸತ್ಥುಉಪಪರಿಕ್ಖನಕಾರಣೇಹಿ। ಅಕ್ಖರಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಪದೇಹೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಕಾರಣಾನಂ ಸಮ್ಬೋಧನೇಹಿ ಅಕ್ಖರಸಮುದಾಯಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಪದೇಹಿ। ಇಧ ವುತ್ತೇಹಿ ಅಕ್ಖರೇಹೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಞ್ಞಿತೇಹಿ ಅಕ್ಖರೇಹಿ। ಓಕಪ್ಪನಾತಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಓಕ್ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಪಸೀದನತೋ ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ। ಸದ್ಧಾಯ ಮೂಲಂ ನಾಮಾತಿ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಭೂತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಮೂಲಂ ನಾಮ ಕಾರಣನ್ತಿ ಸದ್ದಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಿಕಂ। ಥಿರಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ಹರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅಪನೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ। ಇತರೇಸು ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣದೇವೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಿತಪಾಪಸಮಣೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ।
‘‘ಬುದ್ಧಾನಂ ‘‘ಅಯಂ ಮಾರೋ ಆಗತೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ। ಆನುಭಾವಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಅರಿಯಸಾವಕೇನ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಮುಸಾವಾದಂ ಕಾತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ। ಏತೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸಮಿತಪಾಪಸಮಣಾದಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ। ಸಭಾವಸಮನ್ನೇಸನಾತಿ ಯಾಥಾವಸಮನ್ನೇಸನಾ ಅವಿಪರೀತವೀಮಂಸಾ। ಸಭಾವೇನೇವಾತಿ ಸಬ್ಭಾವೇನೇವ ಯಥಾಭೂತಗುಣತೋ ಏವ। ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಮದೇವ। ಸಮನ್ನೇಸಿತೋತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ।
ವೀಮಂಸಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೮. ಕೋಸಮ್ಬಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೯೧. ತಸ್ಮಾತಿ ಕೋಸಮ್ಬೀ।
ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೇ ಆರಾಮೇತಿ ಏತ್ಥ ಕೋ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿ, ಕಥಞ್ಚಾನೇನ ಆರಾಮೋ ಕಾರಿತೋತಿ ಅನ್ತೋಲೀನಾಯ ಚೋದನಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅದ್ದಿಲರಟ್ಠಂ ನಾಮ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಕೇದಾರಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕೇದಾರಭೂಮಿಯಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಕೇದಾರಪಾಳಿಯಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋ। ಪಹೂತಪಾಯಸನ್ತಿ ಪಹೂತತರಂ ಪಾಯಸಂ, ತಂ ಪನ ಗರು ಸಿನಿದ್ಧಂ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಅಪ್ಪಾಹಾರತಾಯ ಮನ್ದಗಹಣಿಕೋ ಸಮಾನೋ ಜೀರಾಪೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಜೀರಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ। ಯಸವತಿ ರೂಪವತಿ ಕುಲಘರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿ ನಾಮ ಜಾತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿವತ್ಥುಂ ಕಥೇತಿ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಧಮ್ಮಪದವತ್ಥುಮ್ಹಿ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಸಾಮಾವತೀವತ್ಥು) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಉಪಸಂಕಪ್ಪನವಸೇನಾತಿ ಉಪಸಙ್ಕಪ್ಪನನಿಯಾಮೇನ। ಆಹಾರಪರಿಕ್ಖೀಣಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಆಹಾರನಿಮಿತ್ತಪರಿಕ್ಖೀಣಕಾಯಸ್ಸ, ಆಹಾರಕ್ಖಯೇನ ಪರಿಕ್ಖೀಣಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇತಿ ಜನವಿವಿತ್ತೇ ಫಾಸುಕಟ್ಠಾನೇ।
ಕಲಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಭಣ್ಡನಂ ನಾಮಾತಿ ಕಲಹಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಾ ಪರಿಭಾಸಾ ತಂಸದಿಸೀ ಚ ಅನಿಟ್ಠಕಿರಿಯಾ ಭಣ್ಡನಂ ನಾಮ। ಹತ್ಥಪರಾಮಾಸಾದಿವಸೇನಾತಿ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಾಮಸನಅಚ್ಚನ್ತಬನ್ಧನಾದಿವಸೇನ। ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿರುದ್ಧವಾದಭೂತಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ವಿವಾದಾಪನ್ನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿರುದ್ಧಭೂತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಮುಖಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾಯ ವಾಚಾ ಇಧ ‘‘ಮುಖ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮುಖಸತ್ತೀಹೀತಿ ವಾಚಾಸತ್ತೀಹೀ’’ತಿ। ಸಞ್ಞತ್ತಿನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಪನಂ ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ಅಯಂ ವಿನಯೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬತಂ। ನಿಜ್ಝತ್ತಿನ್ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ತಸ್ಸ ನಿಜ್ಝಾನಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸಞ್ಞತ್ತಿವೇವಚನಮೇವೇತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಚೇ ಹೋತಿ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸುಬ್ಬಚತಾಯ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮತಾಯ ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸಿ। ನತ್ಥಿ ತೇ ಆಪತ್ತೀತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿದಿಟ್ಠಿ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ।
೪೯೨. ಕಲಹಭಣ್ಡನವಸೇನಾತಿ ಕಲಹಭಣ್ಡನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತವಸೇನ। ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾವ ಗತನ್ತಿ ಕಲಹಭಣ್ಡನಾನಂ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ತದುಪಸಮಾವಹಾ ಸರಿತಬ್ಬಯುತ್ತಾತಿ ಅನುಸ್ಸರಣಾರಹಾ। ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನನ್ತಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾನಂ। ಪಿಯಂ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಪಿಯಕರಣಾ। ಗರುಂ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಗರುಕರಣಾ। ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥುವಿಸೇಸಭಾವತೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅವಿವಾದನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥುಭಾವತೋ ಏವ ನ ವಿವಾದನಾಯ। ಸತಿ ಚ ಅವಿವಾದನಹೇತುಭೂತಸಙ್ಗಾಹಣತ್ತೇ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಸಮಗ್ಗಭಾವೋ ಭೇದಾಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಮಿಜ್ಜತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಮಿತ್ತಭಾವೋ, ಮೇತ್ತಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇತ್ತಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ। ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ಇಮಾನಿ ಮೇತ್ತಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಸೇನ ಆಗತಾನಿ ಪಾಠೇ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬತಾವಚನತೋ। ಭಿಕ್ಖುಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಸೇಸಸಹಧಮ್ಮಿಕಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅನವಜ್ಜಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಕಮ್ಮನ್ತೋಗಧಮೇವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೇನ…ಪೇ॰… ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾ’’ತಿ। ವತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾ ಚೇತಿಯಬೋಧೀನಂ ವನ್ದನಾ ಮೇತ್ತಾಸದಿಸೀತಿ ಕತ್ವಾ ತದತ್ಥಾಯ ಗಮನಂ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತಿಯಬೋಧಿಭಿಕ್ಖೂಸು ವುತ್ತಾವಸೇಸಅಪಚಾಯನಾದಿಂ ಮೇತ್ತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಕಾಯಿಕಂ ಕಿರಿಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ತೇಪಿಟಕಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಕಥಿಯಮಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಸುಚರಿತಾನಿ। ಚಿನ್ತನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಏವಂ ಚಿನ್ತನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಮೇತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ಪಗೇವ ವಿಧಿಪಟಿಪನ್ನಾ ಭಾವನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನಂ ತೇಸಂ ಪುರತೋ। ತೇಸು ಕರೋನ್ತೇಸುಯೇವ ಹಿ ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಕೇವಲಂ ‘‘ದೇವೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಗುಣೇಹಿ ಥಿರಭಾವಜೋತನಂ ದೇವತ್ಥೇರೋತಿ ವಚನಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ವಚನಂ। ಮಮತ್ತಬೋಧನಂ ವಚನಂ ಮಮಾಯನವಚನಂ। ಏಕನ್ತತಿರೋಕ್ಖಕಸ್ಸ ಮನೋಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖತಾ ನಾಮ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನೇವ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಲೋಕೇ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪಾಕಟಂ ಪಞ್ಞಾತಂ ಹತ್ಥವಿಕಾರಾದಿಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಏವ ‘‘ನಯನಾನಿ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾ ಹಿ ವಚೀಭೇದವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ನ ಗಹಿತಾ।
ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಾ ಲಾಭಾ, ಪರಿಸುದ್ಧಾಗಮನಾ ಪಚ್ಚಯಾ। ನ ಸಮ್ಮಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾಪಿ ನ ಧಮ್ಮಲದ್ಧಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಪ್ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಧಮ್ಮಲದ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದೇಯ್ಯಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಞ್ಚ ಅಪ್ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಭುಞ್ಜತೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಭತ್ತಭೋಗೀ। ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ಪಟಿವಿಭತ್ತಾನಿ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಚಿತ್ತೇನ ವಿಭಜನನ್ತಿ ಏತೇನ – ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನಪಿ ವಿಭಜನಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನಾಮ, ಪಗೇವ ಪಯೋಗತೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋವ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಆಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಾಧಾರಣಬುದ್ಧಿಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಏವಂ ಹಿಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಭೋಗಿತಾ ಸುಕರಾ, ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ ಚಸ್ಸ ಸುಪೂರೋ ಹೋತಿ। ವತ್ತನ್ತಿ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಣವತ್ತಂ।
ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅವಸ್ಸಂ ದಾತಬ್ಬಂ। ಅತ್ತನೋ ಪಲಿಬೋಧವಸೇನ ಸಪಲಿಬೋಧಸ್ಸೇವ ಪೂರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಓದಿಸ್ಸಕದಾನಮ್ಪಿಸ್ಸ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾರಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅದಾತುಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಿಕಸ್ಸ ಸತಿ ಸಮ್ಭವೇ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ದಾನಞ್ಹಿ ನಾಮ ಕಸ್ಸಚಿ ನ ನಿವಾರಿತಂ।
ಮಹಾಗಿರಿಗಾಮೋ ನಾಮ ನಾಗದೀಪಪಸ್ಸೇ ಏಕೋ ಗಾಮೋ। ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಪೂರಿತೋ…ಪೇ॰… ಪತ್ತಗತಂ ನ ಖೀಯತೀತಿ ಆಹ ತೇಸಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿನೋದನತ್ಥಂ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ತೇಪಿ ಥೇರಾ ‘‘ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಕೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಅಬ್ಭಞ್ಞಂಸು। ದಹರಕಾಲೇ ಏವ ಕಿರೇಸ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಕೋ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅವಞ್ಝಭಾವವಿಭಾವನತ್ಥಂ ‘‘ಏತೇ ಮಯ್ಹಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ।
ಅಹಂ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಿಕಾ, ಮಮ ಪತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನೇನಪಿ ಸಬ್ಬಾಪಿಮಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಯಾಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ತೇಸಂ ಗತಭಾವಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ಥಾ’’ತಿ।
ಸತ್ತಸು ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಆದಿಮ್ಹಿ ವಾ ಅನ್ತೇ ವಾ, ವೇಮಜ್ಝೇತಿ ಚ ಇದಂ ಉದ್ದೇಸಾಗತಪಾಳಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೋ ಅತ್ಥಿ। ಪರಿಯನ್ತೇ ಛಿನ್ನಸಾಟಕೋ ವಿಯಾತಿ ವತ್ಥನ್ತೇ, ದಸನ್ತೇ ವಾ ಛಿನ್ನವತ್ಥಂ ವಿಯ। ಖಣ್ಡನ್ತಿ ಖಣ್ಡವನ್ತಂ, ಖಣ್ಡಿತಂ ವಾ। ಛಿದ್ದನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ಸಬಲಂ, ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣೇಹೇವ ಪನ ಬಿನ್ದೂಹಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಿಮಿಸ್ಸಂ ಕಮ್ಮಾಸಂ, ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯತೋ ಮೋಚನವಚನೇನೇವ ತೇಸಂ ಸೀಲಾನಂ ವಿವಟ್ಟುಪನಿಸ್ಸಯತಮಾಹ। ಭುಜಿಸ್ಸಭಾವಕರಣತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಭುಜಿಸ್ಸಕರಾನಿ ಭುಜಿಸ್ಸಾನೀತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅವಿಞ್ಞೂನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ‘‘ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾತಿ – ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ಸೀಲೇನ ದೇವೋ ವಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ದೇವಞ್ಞತರೋ ವಾ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಪರಾಮಾಸೇನ – ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ಸೀಲೇನ ದೇವೋ ಹುತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೇನ ಚ ಅಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ। ಪರಾಮಟ್ಠುನ್ತಿ ಚೋದೇತುಂ। ಸೀಲಂ ನಾಮ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಪಾರಮ್ಪರಿಯೇನ ಯಾವದೇವ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪಾದನತ್ಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತಕಾನೀ’’ತಿ। ಸಮಾನಭಾವೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವೇನ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಯ ಭೇದಾಭಾವತೋ ಸೀಲೇನ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಂ, ತಂ ಗತೋ ಉಪಗತೋತಿ ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಾನಭಾವೂಪಗತಸೀಲೋ’’ತಿ।
ಯಾಯಂ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಯಾ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿ ಮಯ್ಹಞ್ಚೇವ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾ। ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿ, ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾ, ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ, ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ, ಸ್ವಾಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನದಿಟ್ಠಿಭಾವಂ। ಅಗ್ಗಂ ಇತರೇಸಂ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಧಾನಭಾವತೋ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಸುಖಸಿದ್ಧಿತೋ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಾಹಿಕಂ, ತತೋ ಏವ ತೇಸಂ ಸಙ್ಘಾಟನಿಕಂ ಗೋಪಾನಸಿಯೋ ಅಪರಿಪತನ್ತೇ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಸಙ್ಗಾಹಿಕಂ। ಸಙ್ಘಾಟನ್ತಿ ಅಗ್ಗಭಾವೇನ ಸಙ್ಘಾಟಭಾವಂ। ಸಙ್ಘಾಟನಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಘಾಟನಿಕಂ, ಸಙ್ಘಾಟನಿಯನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಸಙ್ಘಾಟನೇ ನಿಯುತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಸಙ್ಘಾಟನಿಕಂ, ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಯ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಘಾಟನಿಯಂ। ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏವ ಗಹಿತತ್ತಾ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ।
೪೯೩. ಪಠಮಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಿ ಏವಂಸಭಾವಾ, ಅಞ್ಞಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾಯಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾಪೀತಿ ಏತ್ತಕೇನಪಿ ರಾಗಾದೀಸು ಏಕೇಕೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತತಾಯಪಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ದ್ವೀಹಿ, ಬಹೂಹಿ ವಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತತಾಯ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಅಟ್ಠಸುಪಿ ವಾರೇಸು। ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತನ್ತಿ ಯಥಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಉಪರಿ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಮಾ ಠಪಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಚ್ಚಾನಂ ಬೋಧಾಯಾ’’ತಿ। ತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅರಿಯಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಅರಿಯಾನಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಏಕದೇಸತೋಪಿ ಪಹೀನಂ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನ’’ನ್ತಿ। ಅರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರಿಯೇಸು ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಲೋಕುತ್ತರಹೇತುಕತಾಯ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪನ ಅಭಾವತೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬವಾರೇಸೂತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಇತರೇಸು ಛಸು ವಾರೇಸು।
೪೯೪. ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅತ್ತನಿ ಮಮ ಚಿತ್ತೇಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿ। ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಂ ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತಿದಿಸತಿ।
೪೯೫. ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಯಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಚ್ಚಾಮಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಏವರೂಪಾಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿ।
೪೯೬. ಸಭಾವೇನಾತಿ ನಿಯತಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದತಾದಿಸಭಾವೇನ। ಸಙ್ಘಕಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಮಾನತ್ತಚರಿಯಾದಿಸಙ್ಘಕಮ್ಮವಸೇನ। ದಹರೋತಿ ಬಾಲೋ। ಕುಮಾರೋತಿ ದಾರಕೋ। ಯಸ್ಮಾ ದಹರೋ ‘‘ಕುಮಾರೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯುವಾ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನ್ದೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಮನ್ದಿನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ಹಿ ಮನ್ದೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಸೋತಾದೀನಂ ಮನ್ದತಾಯಾ’’ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಯುವಾವತ್ಥಾಪಿ ಕೇಚಿ ಮನ್ದಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋ, ಕಥಮಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾರಕ್ಕಮನನ್ತಿ? ಯಥಾ ತಥಾ ಅಙ್ಗಾರಸ್ಸ ಫುಸನಂ ಇಧ ‘‘ಅಕ್ಕಮನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇತೋ ಚಿತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಮಹಲ್ಲಕಮನುಸ್ಸಾನಂ। ನ ಸೀಘಂ ಹತ್ಥೋ ಝಾಯತಿ ಕಥಿನಹತ್ಥತಾಯ। ಖಿಪ್ಪಂ ಪಟಿಸಂಹರತಿ ಮುದುತಲುಣಸರೀರತಾಯ। ಅಧಿವಾಸೇತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ।
೪೯೭. ಉಚ್ಚಾವಚಾನೀತಿ ಮಹನ್ತಾನಿ ಚೇವ ಖುದ್ದಕಾನಿ ಚ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ಸುಧಾಕಮ್ಮಾದಿಮ್ಹಿಯೇವ। ಕಸಾವಪಚನಂ ಸುಧಾದಿಸಙ್ಖರಣತ್ಥಂ, ಉದಕಾನಯನಂ ಧೋವನಾದಿಅತ್ಥಂ, ಹಲಿದ್ದಿವಣ್ಣಧಾತುಲೇಪನತ್ಥಂ ಕುಚ್ಛಕರಣಂ। ಬಹಲಪತ್ಥನೋತಿ ದಳ್ಹಛನ್ದೋ। ವಚ್ಛಕನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಧೇನುಪಗವಚ್ಛಂ। ಅಪಚಿನಾತೀತಿ ಅಪವಿನ್ದತಿ, ಆಲೋಕೇತೀತಿ ‘‘ಅಪಲೋಕೇತೀ’’ತಿ। ತನ್ನಿನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಿನಿನ್ನೋವ ಹೋತಿ ಉಚ್ಚಾವಚಾನಮ್ಪಿ ಕಿಂಕರಣೀಯಾನಂ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲಸ್ಸ ಪೂರಣವಸೇನೇವ ಕರಣತೋ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವಸೇನೇವ ಚ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ। ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾಭಾವತೋ ‘‘ತಂ ತಂ ಸಮುಲ್ಲಪಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ।
೪೯೮. ಬಲಂ ಏವ ಬಲತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥಿಕಭಾವಂ ಕತ್ವಾತಿ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸವಿಸೇಸಂ ಅತ್ಥಿಕಭಾವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ಸಕಲಚಿತ್ತೇನಾತಿ ದೇಸನಾಯಆದಿಮ್ಹಿ ಮಜ್ಝೇ ಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಪವತ್ತತಾಯ ಸಕಲೇನ ಅನವಸೇಸೇನ ಚಿತ್ತೇನ।
೫೦೦. ಸಭಾವೋತಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತಾಯ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋ। ಸುಟ್ಠು ಸಮನ್ನೇಸಿತೋತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತೋ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕರಣೇನ, ಸಚ್ಛಿಕತಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕತಞಾಣೇನಾ’’ತಿ। ಪಠಮಮಗ್ಗಫಲಸ್ಸ ‘‘ಸತ್ತಹಿ ಮಹಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇಹೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ತಾವ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನಕಥಾತಿ ‘‘ಇದಮಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ, ನ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಪರಮ್ಪರಾಗತಾ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನಾ ಸಾಧಾರಣಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಯದಿ ಸೋ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ಸಿಯಾ ನಾನಾಭಿಸಮಯೋ, ತಥಾ ಸತಿ ಸಂಯೋಜನತ್ತಯಾದೀನಂ ಏಕದೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಫಲತ್ತಾ ಏಕದೇಸಸೋತಾಪನ್ನತಾದಿಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಫಲಾನಂ ವಾ ಅನೇಕಭಾವೋ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ।
ಯಂ ಪನ ಸುತ್ತಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನೀತಿ ಹಿ ವಚನತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಕಿಲೇಸಾ ಪನ ಲಹು…ಪೇ॰… ಛಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವದನ್ತೇನ ಹಿ ಖಿಪ್ಪಂ ತಾವ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ, ದನ್ಧಪವತ್ತಿಕಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಾತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಚೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಆರದ್ಧಮತ್ತಾಯ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಸೇಸಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ನಿರತ್ಥಕಾ ಸಿಯಾ, ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ, ಕಿಲೇಸಾ ಪನ ಲಹು ತತೋ ಸುತ್ತಪಟಿಜಾನನತೋ। ಮಗ್ಗಂ ಅಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಭಾವೇತ್ವಾ। ಅತ್ಥರಸಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತೋ ಅತ್ಥೋ ಏವ ಅತ್ಥರಸೋ, ತಂ ಯಾಥಾವತೋ ಞತ್ವಾ। ಏವಂ ವಿತಣ್ಡವಾದಿವಾದಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ನಿಗಮೇತುಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಕೋಸಮ್ಬಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೯. ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೦೧. ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೧೭೫)। ಸಹ ಕಾಯೇನಾತಿ ಸಹ ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಭಾವೇನ। ಬ್ರಹ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಬ್ರಹ್ಮವತ್ಥುಂ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವದತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ। ಥಿರನ್ತಿ ದಳ್ಹಂ, ವಿನಾಸಾಭಾವತೋ ಸಾರಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪಾದವಿಪರಿಣಾಮಾಭಾವತೋ ಸದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ। ಕೇವಲನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಖಣ್ಡ’’ನ್ತಿ। ಕೇವಲನ್ತಿ ವಾ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅಮಿಸ್ಸಂ, ವಿರಹಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಏವ ಅಚವನಧಮ್ಮಂ। ಕೋಚಿ ಜಾಯನಕೋ ವಾ…ಪೇ॰… ಉಪಪಜ್ಜನಕೋ ವಾ ನತ್ಥಿ ನಿಚ್ಚಭಾವತೋ। ಠಾನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತನ್ನಿವಾಸೀನಂ ನಿಚ್ಚಭಾವಞ್ಹಿ ಸೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ತಿಸ್ಸೋ ಝಾನಭೂಮಿಯೋತಿ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯೋ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಭೂಮಿವಿಸೇಸಾ ಹಿ ಅಸಞ್ಞಸುದ್ಧಾವಾಸಾರುಪ್ಪಭವಾ। ಪಟಿಬಾಹತೀತಿ ಸನ್ತಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ಅಜಾನನ್ತೋವ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಗತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಹ ಗತೋ ಪವತ್ತೋ। ಸಹಯೋಗೇ ಹಿ ಇದಂ ಕರಣವಚನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ। ಅಞ್ಞಾಣೀತಿ ಅವಿದ್ವಾ। ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುವಿರಹತೋ ಅನ್ಧೋ ಭೂತೋ, ಅನ್ಧಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತೋತಿ ಅನ್ಧೀಭೂತೋ।
೫೦೨. ತದಾ ಭಗವತೋ ಸುಭಗವನೇ ವಿಹರಣಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಭಗವನೇ ವಿಹರತೀತಿ ಞತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪನ ತದಾಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕತ್ಥ ನು ಖೋ ಗತೋತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ’’ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕತಿಪಯಚಿತ್ತವಾರವಸೇನ ತದಾ ಭಗವತೋ ವಿಛನ್ದನ್ತಿ ಛನ್ದವಿಗಮಂ। ಅಪಸಾದಿತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಾಹಸ್ಸ ವಿಪರಿವತ್ತನೇನ ಸನ್ತಜ್ಜಿತೋ। ‘‘ಮೇತಮಾಸದೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೋ ಹುತ್ವಾ।
ಅನ್ವಾವಿಸಿತ್ವಾತಿ ಆವಿಸನವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಂ ಅಧಿಭವಿತ್ವಾ। ತಥಾ ಅಭಿಭವತೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸರೀರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಸತ್ತಂ ದೇವಯಕ್ಖನಾಗಾದಯೋ ಆವಿಸನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಪಾಕತಿಕಕಿರಿಯಮಯಂ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಯಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಹಸಿತಲಪಿತಾದಿ, ತಂ ತೇನ ಕಾರಾಪೇನ್ತಿ, ಕಾರೇನ್ತಾ ಚ ಆವಿಟ್ಠಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಸಕಲಲೋಕಂ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇನ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಜೇಟ್ಠಕೋತಿ ಪಧಾನೋ, ತಾದಿಸಂ ವಾ ಆನುಭಾವಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಉತ್ತಮೋ। ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸೋ। ವಿಸೇಸವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅನವಸೇಸವಿಸಯೋ ದಸೋ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಜನನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತಕಾಯಂ। ವಸೇ ವತ್ತೇತಿ, ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ನಿಮ್ಮಾಪಕತ್ತಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇತಿ। ಲೋಕಸ್ಸ ಈಸನಸೀಲತಾಯ ಇಸ್ಸರೋ। ಸತ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕಭಾವೇನ ಕತ್ತಾ। ಥಾವರಜಙ್ಗಮವಿಭಾಗಂ ಸಕಲಂ ಲೋಕಂ ನಿಮ್ಮಾನೇತೀತಿ ನಿಮ್ಮಾತಾ।
ಗುಣವಿಸೇಸೇನ ಲೋಕೇ ಪಾಸಂಸತ್ತಾ ಸೇಟ್ಠೋ। ತಾದಿಸೋ ಚ ಉಕ್ಕಟ್ಠತಮೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉತ್ತಮೋ’’ತಿ। ಸತ್ತಾನಂ ನಿಮ್ಮಾನಂ ತಥಾ ತಥಾ ಸಜನಂ ವಿಸಜನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತ್ವಂ ಖತ್ತಿಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಝಾನಾದೀಸು ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಚ ಚಿಣ್ಣವಸಿತ್ತಾ ವಸೀ। ಭೂತಾನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ। ಭವಂ ಅಭಿಜಾತಂ ಭಬ್ಯಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಾ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ।
ಪಥವೀಆದಯೋ ನಿಚ್ಚಾ ಧುವಾ ಸಸ್ಸತಾ। ಯೇ ತೇಸಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗರಹಕಾ ಜಿಗುಚ್ಛಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಅಯಥಾಭೂತವಾದಿತಾಯ ಮತಕಾಲೇ ಅಪಾಯನಿಟ್ಠಾ ಅಹೇಸುಂ। ಯೇ ಪನ ಪಥವೀಆದೀನಂ ‘‘ನಿಚ್ಚಾ ಧುವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಸಂಸಕಾ, ತೇ ಯಥಾಭೂತವಾದಿತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯೂಪಗಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ಅನ್ವಯತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ಪಥವೀಆದಿಮುಖೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಪನೇ ಆದೀನವಂ ವಿಭಾವೇತಿ ತತೋ ವಿವೇಚೇತುಕಾಮೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಥವೀಗರಹಕಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಮಾರೋ ಪಥವೀಆದಿಧಾತುಮಹಾಭೂತಗ್ಗಹಣೇನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ, ಭೂತಗ್ಗಹಣೇನ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇ, ದೇವಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಸೇಸಕಾಮದೇವಲೋಕಂ, ಪಜಾಪತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಠಾನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕೇ ಗಣ್ಹಿ। ಆಭಸ್ಸರಾದಯೋ ಪನ ಅವಿಸಯತಾಯ ಏವ ಅನೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾಯ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಚ ವಸೇನ। ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನನ್ದಿನೋ ಅಭಿನನ್ದಕಾ, ಅಭಿನನ್ದನಸೀಲಾ ವಾ। ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಓವಾದೇ ಠಿತಾನಂ ಇದ್ಧಾನುಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಇದ್ಧಾನುಭಾವಂ ತಸ್ಸ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಓವಾದೇ ಠಿತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಸೇನಾತಿ ಸಿರಿಯಾತಿ ಸೋಭಾಯ। ಮಂ ಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಂ ಉಪನೇಸೀತಿ ಯಾದಿಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಾ ಇಸ್ಸರಿಯಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ತತ್ಥ ಮಂ ಉಯ್ಯೋಜೇಸಿ। ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಮಾರಣತೋತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಗುಣವಿನಾಸನೇನ ಆನುಭಾವೇನ ಮಾರಣತೋ। ಅಯಸನ್ತಿ ಯಸಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅಕಿತ್ತಿಕಮ್ಮಾನುಭಾವಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೦೩. ಕಸಿಣಂ ಆಯುನ್ತಿ ವಸ್ಸಸತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಸೇತೀತಿ ಉಪಸಯೋ, ಉಪಸಯೋವ ಓಪಸಾಯಿಕೋ ಯಥಾ ‘‘ವೇನಯಿಕೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೧; ಪಾರಾ॰ ೮) ಆಹ ‘‘ಸಮೀಪಸಯೋ’’ತಿ। ಸಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ವತ್ತನತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಮಮ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಯನಕೋತಿ ಮಯ್ಹಂ ಠಾನೇ ವಿಸಯೇ ವತ್ತನಕೋ। ಬಾಹಿತ್ವಾತಿ ನೀಚಂ ಕತ್ವಾ, ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವಾ। ಜಜ್ಝರಿಕಾಗುಮ್ಬತೋತಿ ಏತ್ಥ ಜಜ್ಝರಿಕಾ ನಾಮ ಪಥವಿಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಜಾತಾ ಏಕಾ ಗಚ್ಛಜಾತಿ।
ಇಮಿನಾತಿ ಏಸ ಬ್ರಹ್ಮಾ। ಉಪಲಾಪೇತೀತಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಪಸಾದೇತೀತಿ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೇಸಪದೇಹೀತಿ ವತ್ಥುಸಾಯಿಕೋ ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯೋ ಬಾಹಿತೇಯ್ಯೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ। ಮಯ್ಹಂ ಆರಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಸೀತಿ ಮಮ ಆರಕ್ಖಕೋ ಭವಿಸ್ಸಸಿ। ಲಕುಣ್ಡಕತರನ್ತಿ ನೀಚತರಂ ನಿಹೀನವುತ್ತಿಸರೀರಂ।
ಫುಸಿತುಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಪಗೇವ ಞಾಣವಿಭವನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿಪ್ಫತ್ತಿನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನಂ, ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಞ್ಹಿ ಕಾರಣವಸೇನ ಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಗತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಆನುಭಾವನ್ತಿ ಪಭಾವಂ। ಸೋ ಹಿ ಜೋತನಟ್ಠೇನ ವಿರೋಚನಟ್ಠೇನ ಜುತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಹತಾ ಆನುಭಾವೇನ ಪರೇಸಂ ಅಭಿಭವನತೋ ಮಹೇಸೋತಿ ಅಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಮಹೇಸಕ್ಖೋ। ತಯಿದಂ ಅಭಿಭವನಂ ಕಿತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಯಸೋ ಮಹಾಪರಿವಾರೋ’’ತಿ।
ಪರಿಹರನ್ತೀತಿ ಸಿನೇರುಂ ದಕ್ಖಿಣತೋ ಕತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ। ದಿಸಾತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಸಾಸು ವಿರೋಚಮಾನಾ’’ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಜುತಿಯಾ ದಿಬ್ಬಮಾನಾಯ ವಾ। ತೇಹೀತಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯೇಹಿ। ತತ್ತಕೇನ ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಯತ್ತಕೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯೇಹಿ ಓಭಾಸಿಯಮಾನೋ ಲೋಕಧಾತುಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕೋ ಲೋಕೋ, ತತ್ತಕೇನ ಪಮಾಣೇನ। ಇದಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ಪಧಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಏತ್ಥುಪಪನ್ನಾ ದೇವತಾ ಅಞ್ಞೇಸು ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ದೇವತಾ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವತ್ತನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಬ್ರಹ್ಮಪರಿವಾರೋ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಗಞ್ಛಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇ ತುಯ್ಹಂ ವಸೋ ವತ್ತತೀ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ‘‘ಏತ್ಥ ತೇ ವತ್ತತೇ ವಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಸೇ ವತ್ತನಂ ಸರೂಪತೋ ‘‘ಪರೋಪರಞ್ಚ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ಏತ್ಥ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇ’’ತಿ ಆಹ। ಉಚ್ಚನೀಚೇತಿ ಜಾತಿಕುಲರೂಪಭೋಗಪರಿವಾರಾದಿವಸೇನ ಉಳಾರೇ ಚ ಅನುಳಾರೇ ಚ। ಅಯಂ ಇದ್ಧೋ ಅಯಂ ಪಕತಿಮನುಸ್ಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸರೂಪತೋ ಏವಸ್ಸ ಸತ್ತಾನಂ ಪರೋಪರಜಾನನಂ, ನ ಸಮುದಾಗಮತೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ಆಗತಿಂ ಗತಿನ್ತಿ, ತಂ ಕಾಮಲೋಕೇ ಸತ್ತಾನಂ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಜಾನನಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾನನಂ। ಯದಿ ಹಿ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಜಾನೇಯ್ಯ, ಅತ್ತನೋಪಿ ಜಾನೇಯ್ಯ, ನ ಚಸ್ಸ ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ, ತಥಾ ಆಹ ‘‘ಇತ್ಥಮ್ಭಾವೋತಿ ಇದಂ ಚಕ್ಕವಾಳ’’ನ್ತಿಆದಿ। ರಾಗಯೋಗತೋ ರಾಗೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಾ ರಾಗೋ, ವಿರಜ್ಜನಸೀಲೋ ವಿರಾಗೀ, ತಂ ರಾಗವಿರಾಗಿನಂ। ಸಹಸ್ಸಿಬ್ರಹ್ಮಾ ನಾಮ ತ್ವಂ ಚೂಳನಿಯಾ ಏವ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಜಾನನತೋ। ತಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಕರಣವಚನಂ। ಚತುಹತ್ಥಾಯಾತಿ ಅನೇಕಹತ್ಥೇನ ಸಾಣಿಪಾಕಾರೇನ ಕಾತಬ್ಬಪಟಪ್ಪಮಾಣಂ ದೀಘತೋ ಚತುಹತ್ಥಾಯ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ದ್ವಿಹತ್ಥಾಯ ಪಿಲೋತಿಕಾಯ ಕಾತುಂ ವಾಯಮನ್ತೋ ವಿಯ ಗೋಪ್ಫಕೇ ಉದಕೇ ನಿಮುಜ್ಜಿತುಕಾಮೋ ವಿಯ ಚ ಪಮಾಣಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ವಿಹಞ್ಞತೀತಿ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೫೦೪. ತಂ ಕಾಯನ್ತಿ ತದೇವ ನಿಕಾಯಂ। ಜಾನಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ವಾಪೀತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಮಯ್ಹಂ ಸೀಲಾದಯೋ ಗುಣವಿಸೇಸಾ ತಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತು, ಈದಿಸಂ ಲೋಕಿಯಂ ಪರಿತ್ತಕಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಪತ್ವಾ। ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ಅತಿಸಯೇನ ನೀಚೋತಿ ನೀಚೇಯ್ಯೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ನೀಚೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಯಾ ನೀಚತರಭಾವೋ ಪನ ಮಯ್ಹಂ ಕುತೋ’’ತಿ।
ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಕೋತಿ ಉಪರೂಪರಿತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಲದ್ಧೂಪಪತ್ತಿಕೋ। ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ’’ತಿ ಆಹ। ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಕಂ ಪತ್ಥನಂ ಕತ್ವಾ। ಯಥಾ ಕೇನಚಿ ಬಹೂಸು ಆನನ್ತರಿಯೇಸು ಕತೇಸು ಯಂ ತತ್ಥ ಗರುತರಂ ಬಲವಂ, ತದೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇತಿ, ಇತರಾನಿ ಪನ ತಸ್ಸ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾಯಕಾನಿ, ಏವಂ ಚತೂಸು ರೂಪಜ್ಝಾನೇಸು ಭಾವಿತೇಸು ಯಂ ತತ್ಥ ಗರುತರಂ ಛನ್ದಪಣಿಧಿಅಧಿಮೋಕ್ಖಾದಿವಸೇನ ಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಞ್ಚ, ತದೇವ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇತಿ, ಇತರಾನಿ ಪನ ಅಲದ್ಧೋಕಾಸತಾಯ ತಸ್ಸ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾಯಕಾನಿ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಜ್ಝಾನೇನೇವ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಪಣೀತಂ ಭಾವೇತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಸುಭಕಿಣ್ಹಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ। ಪುನ ತತ್ಥಾತಿ ಆಭಸ್ಸರಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ। ಪಠಮಕಾಲೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಪಠಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ। ಉಭಯನ್ತಿ ಅತೀತಂ ಅತ್ತನೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠಾನಂ, ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಂ ಅತ್ತನೋ ಕತಕಮ್ಮನ್ತಿ ಉಭಯಂ। ಪಮುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಕಾಲಸ್ಸ ಚಿರತರಭಾವತೋ। ವೀತಿನಾಮೇತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಚ ತದಾ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಪಯೋಗೋ।
ಅಪಾಯೇಸೀತಿ ಪಿಪಾಸಿತೇತಿ ತಸಿತೇ। ಘಮ್ಮನೀತಿ ಘಮ್ಮಕಾಲೇ। ಸಮ್ಪರೇತೇತಿ ಘಮ್ಮಪರಿಳಾಹೇನ ಪಿಪಾಸಾಯ ಅಭಿಭೂತೇ। ನ್ತಿ ಪಾನೀಯದಾನಂ। ವತಸೀಲವತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾದಾನವಸೇನ ವತಭೂತಂ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲಭಾವೇನ ಸಮಾಚಿಣ್ಣತ್ತಾ ಸುತ್ತಪ್ಪಬುದ್ಧೋವ ಅನುಸ್ಸರಾಮೀತಿ ಸುಪಿತ್ವಾ ಪಬುದ್ಧಮತ್ತೋ ವಿಯ ಸುಪಿನಂ ತವ ಪುಬ್ಬನಿವುತ್ಥಂ ಮಮ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಅನುಸ್ಸರಾಮಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕರಮರೇತಿ ವಿಲುಮ್ಪಿತ್ವಾ ಆನೀತೇ। ಕಮ್ಮಸಜ್ಜನ್ತಿ ಯುದ್ಧಸಜ್ಜಂ, ಆವುಧಾದಾಯಿನಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏಣೀಕೂಲಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏಣೀಮಿಗಬಾಹುಲ್ಲೇನ ‘‘ಏಣೀಕೂಲ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇ ಗಙ್ಗಾಯ ತೀರಪ್ಪದೇಸೇ। ಗಯ್ಹಕ ನೀಯಮಾನನ್ತಿ ಗಯ್ಹವಸೇನ ಕರಮರಭಾವೇನ ಚೋರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಠಾನಂ ನೀಯಮಾನಂ।
ಆವಾಹವಿವಾಹವಸೇನ ಮಿತ್ತಸನ್ಥವಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಏವಂ ಅಮ್ಹೇಸು ಕೀಳನ್ತೇಸು ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಕೋ ನಾಗೋ ಕುಪಿತೋ’’ತಿ ಮಯಿ ಸಞ್ಞಮ್ಪಿ ನ ಕರೋನ್ತೀತಿ। ಸುಸುಕಾರನ್ತಿ ಸುಸೂತಿ ಪವತ್ತಂ ಭೇರವನಾಗನಿಸ್ಸಾಸಂ।
ಗಹೀತನಾವನ್ತಿ ವಿಹೇಠೇತುಕಾಮತಾಯ ಗತಿನಿವಾರಣವಸೇನ ಗಹಿತಂ ನಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಾವಂ। ಲುದ್ದೇನಾತಿ ಕುರೂರೇನ। ಮನುಸ್ಸಕಪ್ಪಾತಿ ನಾವಾಗತಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿಹೇಠೇತುಕಾಮತಾಯ।
ಬದ್ಧಚರೋತಿ ಪಟಿಬದ್ಧಚರಿಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ’’ತಿ। ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯೇವಾತಿ ರಞ್ಞಾ ಉಪಟ್ಠಿಯಮಾನೋಪಿ ರಾಜಾನಂ ಪಹಾಯ ತಂ ಕಪ್ಪಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ।
ಸಮ್ಬುದ್ಧಿಮನ್ತಂ ವತಿನಂ ಅಮಞ್ಞೀತಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಬುದ್ಧಿಮಾ ವತಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಮಞ್ಞಿ ಸಮ್ಭಾವೇಸಿ ಚ।
ನಾನತ್ತಭಾವೇಸೂತಿ ನಾನಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅತ್ತಭಾವೇಸು।
ಅದ್ಧಾತಿ ಏಕಂಸೇನ। ಮಮೇತಮಾಯುನ್ತಿ ಮಯ್ಹಂ ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪವತ್ತಂ ಆಯುಂ। ನ ಕೇವಲಂ ಮಮ ಆಯುಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಜಾನಾಸಿ, ನ ತುಯ್ಹಂ ಅವಿದಿತಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ತಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ತುವಂ। ನೋ ಚೇ ಕಥಮಯಮತ್ಥೋ ಞಾತೋ? ತಥಾ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ತೇ ಅಯಂ ಜಲಿತೋ ಜೋತಮಾನೋ ಆನುಭಾವೋ ಓಭಾಸಯಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ದಿಬ್ಬಮಾನೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸತ್ಥು ಅಸಮಸಮತಂ ಪವೇದೇಸಿ।
ಪಥವತ್ತೇನಾತಿ ‘‘ಪಥವೀಸಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ – ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋತಿ’’ಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೭; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪, ೬೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨) ಸಾಧಾರಣತೋ, ‘‘ಯತ್ಥ ನೇವ ಪಥವೀ’’ತಿ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಚ ಪಥವಿಯಾ ಅಸಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತಾ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಥವಿಯಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಸಭಾವಂ ಗಹೇತುಂ ‘‘ಪಥವಿಯಾ ಪಥವತ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಾಪಹೋಸಿನ್ತಿ ನ ಪಾಪುಣಿಂ। ಇಧ ಪಥವಿಯಾ ಪಾಪುಣನಂ ನಾಮ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನಗ್ಗಾಹೇಹಿ ನ ಗಣ್ಹಿ’’ನ್ತಿ।
ವಾದಿತಾಯಾತಿ ವಾದಸೀಲತಾಯ। ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಅಕ್ಖರಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಖೋ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದಂ – ‘‘ಸಚೇ ಖೋ ತೇ ಮಾರಿಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ತೇನ ಅನನುಭೂತ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚನುಭಾಸನವಸೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ। ಅಕ್ಖರೇ ದೋಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಭಗವತಾ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೇ ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬವಸೇನ ತದತ್ಥಪರಿವತ್ತನೇನ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದವಚನೀಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚ ದೋಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಸಬ್ಬಂ ಅನನುಭೂತಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಲೋಕೇ ಅನವಸೇಸಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸಚೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ತೇನ ಅನವಸೇಸಸಭಾವೇನ ಅನನುಭೂತಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ, ತಂ ಗಗನಕುಸುಮಂ ವಿಯ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಸಿಯಾ। ಅಥಸ್ಸ ಅನನುಭೂತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ತೇನ ಅನನುಭೂತಂ ಯದಿ ಅತ್ಥಿ, ‘‘ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಮಿಚ್ಛಾ, ಸಬ್ಬಂ ನಾಮ ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಾ ಹೇವ ತೇ ರಿತ್ತಕಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಅಹಂ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ವಕ್ಖಾಮಿ, ಅನನುಭೂತಞ್ಚ ವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಅಹಂ ‘‘ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ ವಕ್ಖಾಮಿ, ‘‘ಅನನುಭೂತ’’ನ್ತಿ ಚ ವಕ್ಖಾಮಿ, ಏತ್ಥ ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಾರಣಂ ಆಹರನ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ತೇನ ಅನನುಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ। ವಿಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇಹಿ ವಿಸೇಸತೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿಸಿಟ್ಠತಾಯ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ಅನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸನಿದಸ್ಸನದುಕೇ ದುತಿಯಪದಸಹಿತತಾದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಅನುಪಗಮನತೋ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿಧುರತಾಯ ವಾ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಂ। ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಅನನ್ತಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಯಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಭೂತಾನೀತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಾನಿ। ಅಸಮ್ಭೂತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಸಮ್ಭೂತಂ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಭಸ್ಸರಭಾವಹೇತೂನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವಾ ಸಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬತೋಪಭಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಮೋ ತತ್ಥ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ। (ನೇತ್ತಿ॰ ೧೦೪) ಪಭೂತಮೇವಾತಿ ಪಕಟ್ಠಭಾವೇನ ಉಕ್ಕಟ್ಠಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ। ಅರೂಪೀಭಾವೇನ ಅದೇಸಿಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬತೋ ಪಭವತಿ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಸಬ್ಬತೋಪಭಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಪವಿಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪವಿಸಂ, ತದೇವ ‘‘ಪಭ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಿತ್ಥಸ್ಸ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ವಾದಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇಸೀತಿ ಏವಂ ಮಯಾ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ವುತ್ತಂ, ಅನನುಭೂತಞ್ಚ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಯಂ ತಯಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಜಾನನ್ತೇನ ಸಹಸಾ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ದೋಸಗ್ಗಹಣಂ, ತಂ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ವಾದಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇಸಿ।
ಗಹಿತಗಹಿತನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗಹಿತಗಹಿತಂ ಗಾಹಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದೋಸದಸ್ಸನಮುಖೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೇನ ಸತ್ಥಾರಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಾಪಿತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಸರಣಂ ಅದಿಸ್ವಾ ಪರಾಜಯಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತುಂ ಲಳಿತಕಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ವಾದಂ ಪಹಾಯ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಲೀಳಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ। ಯದಿ ಸಕ್ಕೋಸಿ ಮಯ್ಹಂ ಅನ್ತರಧಾಯಿತುಂ, ನ ಪನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮೂಲಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಾಕತಿಕೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಠಾತುಕಾಮೋ। ಸೋ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸದಿಸತಾಯ ಮೂಲಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ವುತ್ತೋ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಞ್ಞಕಾಯಿಕಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮೂನಂ। ನ ಅದಾಸಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಕಾಯೇನೇವಾಯಂ ತಿಟ್ಠತು, ನ ಪಾಕತಿಕರೂಪೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ। ತೇನ ಸೋ ಅಭಿಸಙ್ಖತಕಾಯಂ ಅಪನೇತುಂ ಅವಿಸಹನ್ತೋ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದಕಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತುಂ ಆರಭಿ। ಸತ್ಥಾ ತಂ ತಮಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೂಲಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಭವೇವಾಹನ್ತಿ ಭವೇ ಏವ ಅಹಂ। ಅಯಞ್ಚ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪಯುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಹಂ ಭವೇ ಭಯಂ ದಿಸ್ವಾಯೇವಾ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಜಾತಿಆದಿಭಯಂ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಯಾಥಾವತೋ ದಿಸ್ವಾ। ಸತ್ತಭವನ್ತಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಭವಂ। ಕಮ್ಮಭವಪಚ್ಚಯೇ ಹಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇ ಸತ್ತಸಮಞ್ಞಾ। ವಿಭವನ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಂ। ಪರಿಯೇಸಮಾನಮ್ಪಿ ಉಪಾಯಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ಭವೇಯೇವ ದಿಸ್ವಾ। ಭವಞ್ಚ ವಿಭವೇಸಿನಂ ವಿಭವಂ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಏಸಮಾನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಭವಂ, ಭವೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನ ಅಭಿವದಿನ್ತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಭಿವದಾಪನಾಕಾರಾಭಾವತೋ ನ ಅಭಿನಿವಿಸಿಂ, ಲಕ್ಖಣವಚನಮೇತಂ। ಗಾಹತ್ಥೋ ಏವ ವಾ ಅಭಿವಾದ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಭಿವದಿ’’ನ್ತಿ, ‘‘ನ ಗವೇಸಿ’’ನ್ತಿ। ಭವಗ್ಗಹಣೇನೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ನನ್ದೀಗಹಣೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ವಿಭವಗ್ಗಹಣೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ನನ್ದಿಞ್ಚ ನ ಉಪಾದಿಯಿನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ’’ತಿ। ತದಿದಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಗಾಥಾಯ ವಿಭಾವನದಸ್ಸನಂ। ಸತ್ಥಾ ಪನ ತೇಸಂ ಬ್ರಹ್ಮೂನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತೇನ ದೇಸನಾಯ ಕೂಟಂ ಗಣ್ಹಿ। ತೇ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಕೇಚಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ, ಕೇಚಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲೇ, ಕೇಚಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ, ಕೇಚಿ ಅರಹತ್ತೇ ಚ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಚ್ಛರಿಯಜಾತಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಚ್ಛರಿಯಾ। ಸಮೂಲಂ ಭವನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಮೂಲಂ ಭವಂ।
೫೦೫. ಮಮ ವಸಂ ಅತಿವತ್ತಿತಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಪಟಿಪದಾಯ ಮಯ್ಹಂ ವಿಸಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಾನಿ। ಕಥಂ ಪನಾಯಂ ತೇಸಂ ಅರಿಯಭೂಮಿಸಮೋಕ್ಕಮನಂ ಜಾನಾತೀತಿ? ನಯಗ್ಗಾಹತೋ – ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸಂಸಾರೇ ಆದೀನವಂ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ವೇನೇಯ್ಯಜನಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ದೇಸನಾ ಅವಞ್ಝಾ ಅಮೋಘಾ ಇನ್ದೇನ ವಿಸ್ಸಟ್ಠವಜಿರಸದಿಸಾ, ತಸ್ಸ ಚ ಆಣಾಯ ಠಿತಾ ಸಂಸಾರೇ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತೇವಾ’’ತಿ ನಯಗ್ಗಾಹೇನ ಅನುಮಾನೇನ ಜಾನಾತಿ। ಸಚೇ ತ್ವಂ ಏವಂ ಅನುಬುದ್ಧೋತಿ ಯಥಾ ತ್ವಂ ಪರೇಸಂ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧಂ ವದತಿ, ಏವಂ ತ್ವಂ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪತೋ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಮಾ ಉಪನಯಸೀತಿ ತಯಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಧಮ್ಮಂ ಮಾ ಸಾವಕಪಟಿವೇಧಂ ಪಾಪೇಸಿ। ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಾನಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಮಾರೋ ವದತಿ, ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಪಾಯಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಆಜೀವಕನಿಗಣ್ಠಾದಿಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗತೇ ತಿತ್ಥಕರೇ, ಯೇ ಕೇಚಿ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನೇ ಜನೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನೇತಿ ಅಸಞ್ಜಾತೇ, ಅಪ್ಪತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಲ್ಲಪನತಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಮಾರೋ ಉಪರಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಉತ್ತರಂ ಲಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ತಥಾ ಉತ್ತರಭಾಸನೇನ। ನಿಮನ್ತನವಚನೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನವಚನೇನ। ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ನಿಮನ್ತನಂ, ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಾ ನಿಮನ್ತನಂ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಿಕಂ, ಸುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೧೦. ಮಾರತಜ್ಜನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೦೬. ಕೋಟ್ಠಮನುಪವಿಟ್ಠೋತಿ ಗರುಗರೋ ವಿಯಾತಿ ಗರುಕಗರುಕೋ ವಿಯ। ಉ-ಕಾರಸ್ಸ ಹಿ ಓ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅತಿವಿಯ ಗರುಕೋ ಮಞ್ಞೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗರುಗರು ವಿಯ ಇಚ್ಚೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ಮಾಸಭತ್ತಂ ಮಾಸೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಮಾಸಭತ್ತೇನ ಆಚಿತಂ ಪೂರಿತಂ ಮಾಸಾಚಿತಂ ಮಞ್ಞೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಾಸಭತ್ತಂ ಭುತ್ತಸ್ಸ ಕುಚ್ಛಿ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ವಿನಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಾಸಪೂರಿತಪಸಿಬ್ಬಕೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಿನ್ತಮಾಸೋ ವಿಯಾತಿ ತಿನ್ತಮಾಸೋ ಪಸಿಬ್ಬಕೋ ವಿಯ। ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತಂ ಮಮ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ಪುಬ್ಬಂ ಭಾರಿಕತ್ತಂ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕಥಂ ನು ಖೋ ಜಾತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಉಪಾಯೇನಾತಿ ಪಥೇನ ಞಾಯೇನ। ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಪನಸ್ಸ ಅನುಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತಾನಮೇವ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮಾ ತಥಾಗತಂ ವಿಹೇಸೇಸೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಥಾ ಹಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ ‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ, ಸಙ್ಘಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೧೮; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೪೧) ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ, ಯಥಾ ಚ ಪುರಿಮಕಾ ದುತಿಯಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಂ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಆಗತಾ, ಅಯಮ್ಪಿ ಮಹಾಥೇರೋ ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋತಿ। ಪತಿಅಗ್ಗಳೇವ ಅಟ್ಠಾಸೀತಿ ಅಗ್ಗಳಸ್ಸ ಬಹಿಭಾಗೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ।
೫೦೭. ರುಕ್ಖದೇವತಾ ನಾಮ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇಸು ನಿಹೀನೋ ಕಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ನೇಸಂ ಮನುಸ್ಸಗನ್ಧೋ ಪರಿಚಿತತ್ತಾ ನಾತಿಜೇಗುಚ್ಛೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಕಾಸಟ್ಠದೇವತಾನ’’ನ್ತಿ। ಆಬಾಧಂ ಕರೋತೀತಿ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ। ನಾಗರಿಕೋತಿ ಸುಕುಮಾರೋ। ಪರಿಚೋಕ್ಖೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸುಚಿರೂಪೋ। ಞಾತಿಕೋಟಿನ್ತಿ ಞಾತಿಭಾಗಂ। ಅನಾದಿಮತಿ ಹಿ ಸಂಸಾರೇ ಞಾತಿಭಾಗರಹಿತೋ ನಾಮ ಸತ್ತೋ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ಮೇ ತ್ವಂ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ ಹೋಸೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ। ಪವೇಣಿವಸೇನಾತಿ ತದಾ ಮಯ್ಹಂ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮಾರಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪವೇಣಿಯಾ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ವೇಸಮಂ ಧುರೋ ವಿಧುರೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸದಿಸೋ’’ತಿ। ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನಾತಿ ಸುಖೇನೇವ। ಪನ್ಥಾನಂ ಪಥಾವಿನೋ। ಏತ್ತಕೇನಾತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಚಿತಕಸನ್ನಿಸಯೇನ। ಉದಕಲೇಣನ್ತಿ ಉದಕನಿಸ್ಸನ್ದನಲೇಣಂ। ಸಮಾಪತ್ತಿತೋತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿಫಲನ್ತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಫಲಂ।
೫೦೮. ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹೀತಿ ದಸಹಿಪಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ, ತತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಹಾಪೇನ್ತಾ। ಪರಿಭಾಸಥಾತಿ ಘಟ್ಟೇಥಾತಿ ಅನೂನಾಹಿ ಕಥಾಹಿ ಇಮೇಸು ಓವಿಜ್ಝಥ। ದುಕ್ಖಾಪೇಥಾತಿ ಚಿತ್ತೇ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇಥ। ಏತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅಕ್ಕೋಸನಾದೀಹಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ತೇನೇತ್ಥ ದೂಸೀ ಮಾರೋ ಓತಾರಂ ಲಭತಿ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ ಇಭಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಇಬ್ಭಾ, ಹತ್ಥಿಭಣ್ಡಕಾ, ಹೀನಜೀವಿಕತಾಯ ಹೇತೇ ಇಬ್ಭಾ ವಿಯಾತಿ ಇಬ್ಭಾ, ತೇ ಪನ ಸದುತಿಯಕವಸೇನ ‘‘ಗಹಪತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಕಣ್ಹಾತಿ ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿಕಾ। ಪಾದತೋ ಜಾತತ್ತಾ ಪಾದಾನಂ ಅಪಚ್ಚಾ। ಆಲಸಿಯಜಾತಾತಿ ಕಸಿವಣಿಜ್ಜಾದಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕರಣೇನ ಸಞ್ಜಾತಾಲಸಿಯಾ। ಗೂಥನಿದ್ಧಮನಪನಾಳೀತಿ ವಚ್ಚಕೂಪತೋ ಗೂಥಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಮಪದೇಸೋ।
ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಕುಸಲಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ ತೇಸಂ ತಾದಿಸಾಯ ಅಭಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಆವೇಸಕಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ ಆವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ ವಿಪರಿವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ವಿಸಭಾಗವತ್ಥುನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಇತ್ಥಿರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪುರಿಸರೂಪನ್ತಿ ಈದಿಸಂ, ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ ವಿಸಭಾಗವತ್ಥುಂ। ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ। ಲೇಪಯಟ್ಠಿನ್ತಿ ಲೇಪಲಿತ್ತಂ ವಾಕುರಯಟ್ಠಿಂ।
೫೧೦. ಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನಾತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ। ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಂ। ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಸಚೇ ಮಾರೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸರೀರೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ಯದಿ ಮಾರೋವ ತಥಾ ಕರೇಯ್ಯ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಕುಸಲಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಮಾರಸ್ಸೇವ ಭವೇಯ್ಯ, ಸರೀರೇ ಪನ ಅನಧಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ತಾದಿಸಂ ಪಸಾದನೀಯಂ ಪಸಾದವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇಸಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
೫೧೧. ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಪರಿಚಿತೇನಾತಿ ಸಕಲಂ ಕಾಯಂ ಅಸುಭನ್ತಿ ಪವತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹಗತಜ್ಝಾನಂ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ, ತೇನ ಪರಿಚಿತೇನ ಪರಿಭಾವಿತೇನ। ಚೇತಸಾ ಬಹುಲನ್ತಿ ಅಭಿಣ್ಹಂ। ವಿಹರತೋತಿ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ, ಅಸುಭಸಮಾಪತ್ತಿಬಹುಲಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪತಿಲೀಯತೀತಿ ಸಙ್ಕುಚತಿ ತತ್ಥ ಪಟಿಕೂಲತಾಯ ಸಣ್ಠಿತತ್ತಾ। ಪತಿಕುಟತೀತಿ ಅಪಸಕ್ಕತಿ। ಪತಿವತ್ತತೀತಿ ನಿವತ್ತತಿ। ತತೋ ಏವ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ। ರಸತಣ್ಹಾಯಾತಿ ಮಧುರಾದಿರಸವಿಸಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ।
ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಅನಭಿರತಿಸಞ್ಞಾತಿ ತೀಸುಪಿ ಭವೇಸು ಅರುಚ್ಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾ। ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಹೇಸಾ। ಲೋಕಚಿತ್ರೇಸೂತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರಥಪಾಸಾದಕೂಟಾಗಾರಾದಿಭೇದೇಸು ಚೇವ ಆರಾಮರಾಮಣೇಯ್ಯಕಾದಿಭೇದೇಸು ಚ ಲೋಕೇ ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತೇಸು। ರಾಗಸನ್ತಾನಿ ವೂಪಸನ್ತರಾಗಾನಿ। ದೋಸಮೋಹಸನ್ತಾನೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಮೇಸಂ ಏವಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯಭಾವತೋ।
೫೧೨. ಸಕ್ಖರಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಸಕ್ಖರಾಸೀಸೇನ ತತ್ತಕಂ ಭಿನ್ನಪಾಸಾಣಮುಟ್ಠಿನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತೋಮುಟ್ಠಿಯಂ ತಿಟ್ಠನಪಮಾಣಂ ಪಾಸಾಣ’’ನ್ತಿ। ಮುಟ್ಠಿಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪಾಸಾಣಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿ। ಹತ್ಥಿನಾಗೋತಿ ಮಹಾಹತ್ಥೀ। ಮಹನ್ತಪರಿಯಾಯೋ ನಾಗ-ಸದ್ದೋತಿ ಕೇಚಿ। ಅಹಿನಾಗಾದಿತೋ ವಾ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ಹತ್ಥಿನಾಗೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಕಲಸರೀರೇನೇವ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪಲೋಕೇಸೀತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ವಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವ ಪಮಾಣಂ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ। ಸಹಾಪಲೋಕನಾಯಾತಿ ಚ ವಚನತೋತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಇಮಂ ವಚನಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಳಾರೇತಿ ಉಳಾರಗುಣೇ। ಭಗವನ್ತಞ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ನತ್ಥಿ ತದಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ತಾದಿಸೋ ಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತೋತಿ।
ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಚ್ಚತ್ತವೇದನಿಯೋ ಅಯಸೂಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭೂತಾನಿ ಛ ಫಸ್ಸಾಯತನಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಛ ಫಸ್ಸಾಯತನಂ, ದುಕ್ಖಂ। ತಂ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಛ ಫಸ್ಸಾಯತನಿಕೋ, ನಿರಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಛಸು ಫಸ್ಸಾ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ಸಮಾಹನತೀತಿ ಸಮಾಹತೋ, ಅನೇಕಸತಭೇದೋ ಸಙ್ಕುಸಮಾಹತೋ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಕುಸಮಾಹತೋ, ನಿರಯೋ। ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತಾಯ ವೇದನಾಯ ಠಿತೋತಿ ವೇದನಿಯೋ, ಕಾರಣಾಕಾರಕೇನ ವಿನಾ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಸಯಮೇವ ವೇದನಿಯೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವೇದನಿಯೋ। ಅಯಸೂಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಯಸೂಲನ್ತಿ ಪಾದಪದೇಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿರನ್ತರಂ ಅಭಿಹನನವಸೇನ ಆಗತೇನ ಪಣ್ಣಾಸಾಯ ಇಮಿನಾ ತೇ ಠಾನೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾತಿ ನಿಸ್ಸಿತವೋಹಾರೇನ ನಿಸ್ಸಯಂ ವದತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ತದಾ ಜಾನೇಯ್ಯಾಸಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ ಮೇ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ವುಟ್ಠಾನಿಮನ್ತಿ ವುಟ್ಠಾನೇ ಭವಂ, ಅನ್ತಿಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕವುಟ್ಠಾನವೇದನ’’ನ್ತಿ, ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ವೇದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಖತರಾ ಹೋತಿ ಪದೀಪಸ್ಸ ವಿಜ್ಝಾಯನಕ್ಖಣೇ ಮಹನ್ತಭಾವೋ ವಿಯ।
೫೧೩. ಘಟ್ಟಯಿತ್ವಾ ಪೋಥೇತ್ವಾ। ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕವೇದನಾಜನಕಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮಹಾದುಕ್ಖಸಮುಪ್ಪಾದಕಾ। ಅಯತೋ ಅಪಗತೋ ನಿರಯೋ, ಸೋ ದೇವದೂತಸುತ್ತೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬೧) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಪನಸ್ಸ ಪರತೋ ಸಯಮೇವ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಇಮಂ ಪನ ಅತೀತವತ್ಥುಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಾನುಭಾವದೀಪನಮುಖೇನ ಮಾರಂ ಸನ್ತಜ್ಜೇನ್ತೋ ಮಹಾಥೇರೋ ‘‘ಯೋ ಏತಮಭಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಮಹಾಭಿಞ್ಞೋ ಏತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಂ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಅಭಿಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನಾತಿ। ಸಬ್ಬಸೋ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸತಾಯ ಭಿಕ್ಖು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ, ತಾದಿಸಂ ಉಳಾರಗುಣಂ ಆಸಜ್ಜ ಘಟ್ಟಯಿತ್ವಾ ಏಕನ್ತಕಾಳಕೇಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಕಣ್ಹ ಮಾರ ಆಯತಿಂ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ವಿನ್ದಿಸ್ಸಸಿ।
ಉದಕಂ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾತಿ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಸತ್ತಾನಂ ಸಾಧಾರಣಕಮ್ಮಫಲೇನ ಮಹಾಸಮುದ್ದಉದಕಮೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಕಪ್ಪಟ್ಠಾಯಿನೋ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ವಿಮಾನಾನಂ। ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತವಿಮಾನವತ್ಥುಂ ತಾಸಂ ಅಚ್ಛರಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣಂ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ। ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠೇನ ಕಮ್ಪಯೀತಿ ಪುಬ್ಬಾರಾಮೇ ವಿಸಾಖಾಯ ಮಹಾಉಪಾಸಿಕಾಯ ಕಾರಿತಂ ಸಹಸ್ಸಗಬ್ಭಪಟಿಮಣ್ಡಿತಮಹಾಪಾಸಾದಂ ಅತ್ತನೋ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠೇನ ಕಮ್ಪೇಸಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ಯೋ ವೇಜಯನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಚೂಳತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯವಿಮುತ್ತಿಸುತ್ತೇನೇವ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೯೩) ದೀಪೇತಬ್ಬಂ।
ತಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮಗಣಸ್ಸ ತಥಾಚಿನ್ತನಸಮನನ್ತರಮೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸುಧಮ್ಮಂ ಬ್ರಹ್ಮಸಭಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ತೇಪೀತಿ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದಯೋ। ಪಚ್ಚೇಕಂ ದಿಸಾಸೂತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಪರಿಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ಅಞ್ಞತರಬ್ರಹ್ಮಸುತ್ತೇನಾತಿ – ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಏವರೂಪಂ ಪಾಪಕಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೬) ಮಹಾವಗ್ಗೇ ಆಗತೇನ ಅಞ್ಞತರಬ್ರಹ್ಮಸುತ್ತೇನ।
ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಫುಸೀತಿ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣೇನ ಫಸ್ಸಯಿ। ವನನ್ತಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಅಫಸ್ಸಯೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಹಿ ವನಬಹುಲತಾಯ ಇಧ ‘‘ವನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಜಮ್ಬುಸಣ್ಡಸ್ಸ ಇಸ್ಸರೋ’’ತಿ। ಪುಬ್ಬವಿದೇಹಾನಂ ದೀಪನ್ತಿ ಪುಬ್ಬವಿದೇಹವಾಸೀನಂ ದೀಪಂ, ಪುಬ್ಬವಿದೇಹದೀಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭೂಮಿಸಯಾ ನರಾ ನಾಮ ಅಪರಗೋಯಾನಕಾ ಉತ್ತರಕುರುಕಾ ಚ। ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಗೇಹಪರಿಗ್ಗಹಾಭಾವತೋ ಭೂಮಿಯಂಯೇವ ಸಯನ್ತಿ, ನ ಪಾಸಾದಾದೀಸು। ಪಟಿಲಭೀತಿ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ। ಏತಂ ಆಸಂ ಮಾ ಅಕಾಸೀತಿ ಏಸಾ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ದೂಸಿಮಾರಸ್ಸ, ಏವಂ ತುಯ್ಹಂ ಆಸಾ ದೀಘರತ್ತಂ ಅನತ್ಥಾವಹಾ, ತಸ್ಮಾ ಏದಿಸಂ ಆಸಂ ಮಾ ಅಕಾಸೀತಿ ಮಾರಸ್ಸ ಓವಾದಂ ಅದಾಸಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಮಾರತಜ್ಜನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಚೂಳಯಮಕವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।
ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।
ದುತಿಯೋ ಭಾಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।