೩. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕವಗ್ಗೋ
೧. ತೇವಿಜ್ಜವಚ್ಛಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೫. ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಚಿರಸ್ಸಂ ಖೋ, ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಆಗತಪುಬ್ಬತಂ ಉಪಾದಾಯ ತಥಾ ವುತ್ತೋ। ಭಗವಾ ಹಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿಮುತ್ತಿಜನನತ್ಥಂ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕತ್ಥಂ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮತ್ಥಂ ಕದಾಚಿ ತಿತ್ಥಿಯಾರಾಮಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ಅನನುಞ್ಞಾಯ ಠತ್ವಾತಿ ಅನನುಜಾನಿತಬ್ಬೇ ಠತ್ವಾ। ಅನುಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅನಞ್ಞಾತಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಯಾವತಕಞ್ಹಿ ಞೇಯ್ಯಂ, ತಾವತಕಂ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ, ಯಾವತಕಞ್ಚ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ತಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ನ ತಸ್ಸ ಅದಿಟ್ಠಮಿಧತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ, ಅಥೋ ಅವಿಞ್ಞಾತಮಜಾನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ಧೋತಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೩೨; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೨೧)। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಹಿ ಭಗವಾ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಜಾನಾತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಆವಜ್ಜನಪಟಿಬದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೧.೨)। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಚರಂ ಸಮಾಹಿತೋ ನಾಗೋ, ತಿಟ್ಠಂ ನಾಗೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೪೩) ಇದಂ ಸುತ್ತಪದಂ ಕಥನ್ತಿ? ವಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವದೀಪನಪದಮೇತಂ, ನ ಅನಾವಜ್ಜನೇನಪಿ ಞಾಣಾನಂ ಪವತ್ತಿಪರಿದೀಪನಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಮೇವ।
೧೮೬. ಯಾವದೇವಾತಿ ಇದಂ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿ ವಿಯ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸಕಿಂ ಖೀಣಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪುನ ಖೇಪೇತಬ್ಬಾಭಾವಾ’’ತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಜಾನನಗುಣನ್ತಿ ಇದಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಭಣ್ಡಞಾಣಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ವಸೇನ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ।
ಗಿಹಿಪರಿಕ್ಖಾರೇಸೂತಿ ವತ್ಥಾಭರಣಾದಿಧನಧಞ್ಞಾದಿಗಿಹಿಪರಿಕ್ಖಾರೇಸು। ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗಂ ಪನ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಗಿಹಿಬನ್ಧನಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ। ಸತಿ ಪನ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕಿರಿಯಾಯ ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗೇ ತೇ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ। ಅರಹತ್ತಂ ‘‘ಭೂಮದೇವತಾ ಪನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣವಚನಂ ‘‘ನಿಲೀಯನೋಕಾಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ। ಅರಞ್ಞಪಬ್ಬತಾದಿಪವಿವೇಕಟ್ಠಾನಂ ನಿಲೀಯನೋಕಾಸೋ। ಸೇಸಕಾಮಭವೇತಿ ಕಾಮಲೋಕೇ। ಲಳಿತಜನಸ್ಸಾತಿ ಆಭರಣಾಲಙ್ಕಾರನಚ್ಚಗೀತಾದಿವಸೇನ ವಿಲಾಸಯುತ್ತಜನಸ್ಸ।
ಸೋಪೀತಿ ‘‘ಸೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಏಕೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಸೋಪಿ। ಕರತೋ ನ ಕರೀಯತಿ ಪಾಪನ್ತಿ ಏವಂ ನ ಕಿರಿಯಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ। ಯದಿ ಅತ್ತಾನಂಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥೇತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಮಹಾಸತ್ತೋ ತದಾ ಆಜೀವಕಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗಚ್ಛೀತಿ ಆಹ ‘‘ತದಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಏವ ಪಾಸಣ್ಡಾನಂ, ತಸ್ಸಪಿ। ವೀರಿಯಂ ನ ಹಾಪೇಸೀತಿ ತಪೋಜಿಗುಚ್ಛವಾದಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ವಿರಾಗತ್ಥಾಯ ತಂ ಸಮಾದಿಣ್ಣವತ್ತಂ ನ ಪರಿಚ್ಚಜಿ, ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ನ ಛಡ್ಡೇಸಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಕಿರಿಯವಾದೀ ಹುತ್ವಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀ’’ತಿ।
ತೇವಿಜ್ಜವಚ್ಛಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೨. ಅಗ್ಗಿವಚ್ಛಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೭. ಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ದುತಿಯೇ ನಾಹಂ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಕೋ’’ತಿ। ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾದಿವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಗ್ಗಹಣೇನ ಅನ್ತವಾ ಲೋಕೋ ಅನನ್ತವಾ ಲೋಕೋತಿ ಇಮಂ ವಾದದ್ವಯಮಾಹ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿಆದಿವಾದಚತುಕ್ಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಇತರಂ ಪನ ದ್ವಯಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ। ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ತತಿಯೇ ನಾಹಂ ಅನ್ತವಾದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಚತುತ್ಥೇ ನಾಹಂ ಅನನ್ತವಾದಿಟ್ಠಿಕೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಸ್ಸತವಾದೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕವಸೇನ, ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪನ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ‘‘ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಸತ್ತವಸೇನ, ‘‘ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪನ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾತಿ ವದನ್ತಿ।
೧೮೯. ಸಪ್ಪತಿಭಯಂ ಸದುಕ್ಖಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇಸಂಯೇವಾತಿ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖವಿಪಾಕದುಕ್ಖಾನಂಯೇವ। ಸಉಪಘಾತಕನ್ತಿ ಸಬಾಧಂ। ಸಉಪಾಯಾಸನ್ತಿ ಸಪರಿಸ್ಸಮಂ ಸಉಪತಾಪಂ ಸಪೀಳಂ। ಸಪರಿಳಾಹನ್ತಿ ಸದರಥಂ।
ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಿಗತನ್ತಿ ಇಮಾ ತಾವ ಅಟ್ಠ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಮಾ ಹೋನ್ತು, ಅತ್ಥಿ ಪನ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಗಹಿತಂ। ನ ಹಿ ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿನಾ ಕಞ್ಚಿ ಸಮಯಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅಪವಿದ್ಧನ್ತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಛಡ್ಡಿತಂ। ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಭಗವತಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ। ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಸತ್ತಂ ಮಥೇನ್ತಿ ಸಮ್ಮದ್ದನ್ತೀತಿ ಮಥಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಥಿತಾನನ್ತಿ ತೇಸಂಯೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ। ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಂ ವಾ। ಅನುಪಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ।
೧೯೦. ನ ಉಪೇತೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಅನುಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಞ್ಚಿಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ಏವಂ ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ನ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಕಾಮಞ್ಚೇತಂ ಸಭಾವಪವೇದನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ, ಏಕೇ ಪನ ಉಚ್ಛೇದವಾದಿನೋ ‘‘ಮಯಮ್ಪಿ ‘ಸತ್ತೋ ಆಯತಿಂ ನ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’ತಿ ವದಾಮ, ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋಪಿ ತಥಾ ವದತೀ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದಭಾವೇಯೇವ ಪತಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠೋತಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾದಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾರಹಿತೋ। ಅನಾಲಮ್ಬೋತಿ ತೇಸಂಯೇವ ವಾದಾನಂ ಓಲಮ್ಬಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಾಲಮ್ಬೋ। ಸುಖಪವೇಸನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ವಾದಾನಂ ಸುಖಪವೇಸನೋಕಾಸಂ ಮಾ ಲಭತೂತಿ। ಅನನುಞ್ಞಾಯ ಠತ್ವಾತಿ ‘‘ನ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಜಾನಿತಬ್ಬಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಠಾನಹೇತು। ಅನುಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ಅನುಜಾನಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುತಿಯಪಞ್ಹಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ। ಪರಿಯತ್ತೋ ಪನ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥತೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಧಮ್ಮೋ’’ತಿ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಇಮಮ್ಹಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಮಯೇ ಪವತ್ತಪ್ಪಯೋಗೇನ, ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ವಿವಿಧಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಞ್ಞವಾದಿಯಕೇನಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಪಚ್ಚಯಾಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಾಕಾರದೀಪಕಆಚರಿಯವಾದಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ತಿಟ್ಠನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೯೧. ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿ
೧೯೨. ಯೇನ ರೂಪೇನಾತಿ ಯೇನ ಭೂತುಪಾದಾದಿಭೇದೇನ ರೂಪಧಮ್ಮೇನ। ತಂ ರೂಪಂ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನೇನ ಖೀಣಾಸವ-ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಹೀನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪನ್ನಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಜಾನನಾಯ ಅಭಾವಗುಣತಾಯ ಗುಣಗಮ್ಭೀರೋ। ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಗುಣಾ’’ತಿ ಪಮಾಣಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ। ‘‘ಈದಿಸಾ ಏತಸ್ಸ ಗುಣಾ’’ತಿ ಪರಿಯೋಗಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ದುಪ್ಪರಿಯೋಗಾಳ್ಹೋತಿ। ದುಜ್ಜಾನೋತಿ ಅಗಾಧತಾಯ ಗಮ್ಭೀರೋ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಳ್ಹಕಸತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಮೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ, ತತೋ ಏವ ದುಜ್ಜಾನೋ। ಏವಮೇವಾನ್ತಿ ಯಥಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ದುಜ್ಜಾನೋ, ಏವಮೇವ ಖೀಣಾಸವೋಪಿ ಗುಣವಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ರೂಪಾದಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರೂಪೀತಿಆದಿವೋಹಾರೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಪನ ತದಭಾವಾ ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತತೋ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿಆದಿ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಯಥಾ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಏವ ಜಾತವೇದೋ ಬ್ಯತ್ತೇನ ಪುರಿಸೇನ ನೀಯಮಾನೋ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿದಿಸಂ ಗತೋತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ನಿಬ್ಬುತೋ, ಏವಂ ಖೀಣಾಸವೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಮೇವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚತಾಗಹಣಂ ಅಸಾರನಿದಸ್ಸನಂ। ತೇನ ಯಥಾ ಸೋ ಸಾಲರುಕ್ಖೋ ಸಾಖಾಪಲಾಸಾದಿಅಸಾರಾಪಗಮೇನ ಸುದ್ಧೋ ಸಾರೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಏವಮಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಸಾಸವಸಙ್ಖಾತಅಸಾರವಿಗಮೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸಾರೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಅಗ್ಗಿವಚ್ಛಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೩. ಮಹಾವಚ್ಛಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೯೩. ಸಹ ಸಹಕಥೀ, ‘‘ಮಯಂ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ತುಮ್ಹೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಹಪವತ್ತಕಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಸ್ಸೇವ ಕಥಿತಾನಿ, ತತ್ಥ ಪಠಮೇ ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯಂ ದೇಸಿತಂ, ದುತಿಯೇ ಅಗ್ಗಿನಾ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತೇವಿಜ್ಜವಚ್ಛಸುತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿವಚ್ಛಸುತ್ತನ್ತಿ ನಾಮಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸೀಘಂ ಲದ್ಧಿಂ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿಯತೋಯಂ ವಿನಾಸೋ ಅನಞ್ಞಸಮುಪ್ಪಾದೋ, ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ನ ಚಿರೇನ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತಿ, ನ ಲಹುಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಸಾತೇಲ …ಪೇ॰… ಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಗಮನಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಪಾಕಂ ಗತತ್ತಾ। ಯಟ್ಠಿಂ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉದಕಂ ತರಿತುಂ ಓತರನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ‘‘ಯಟ್ಠಿಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಉದಕೇ ಪತಮಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನನ್ತಿ ಸಂಖಿತ್ತದೇಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮೂಲವಸೇನ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿತ್ಥಾರಸದಿಸಾತಿ ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಇಧ ದೇಸಿತದೇಸನಾವ ಮೂಲವಸೇನ ದೇಸಿತದೇಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ವಿತ್ಥಾರಸದಿಸಾ। ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಅಯಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಜುಕೇನ ನಿರವಸೇಸತೋ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಮಹಾವಿಸಯತಾಯ ಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ತಜ್ಜಾಯ ಮಹಾನುಭಾವತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಹಿ ಅವಸೇಸಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನುಭಾವಿತಾಯ ಅಪರಿಮಿತಕಾಲಸಮ್ಭತಞಾಣಸಮ್ಭಾರಸಮುದಾಗತಾಯ ಕದಾಚಿಪಿ ಪರಿಕ್ಖಯಾನರಹಾಯ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾಯ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಪಹೂತಜಿವ್ಹಾದಿತದನುರೂಪರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪದಾಯ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಕಥಂ ಪರಿಮಿತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಾಯ ಪನ ಭಗವಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿಮಿತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಪೇತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೬ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಸಬ್ಬಂ ಸಂಖಿತ್ತಮೇವ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಬೋಧನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ನಿಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ। ನ ಚೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಾಸನವಿರೋಧೋ ಪರಿಯಾಯಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಬೋಧಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಲಹುತ್ತಾ ಚಾತಿ।
೧೯೪. ಸತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಾ ಸಮ್ಪತ್ತಸಮಾದಾನವಿರತೀನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।
ಅನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸಾವಕೋ’’ತಿ ವಾ ನಿಯಮಂ ವಿಸೇಸೇನ ಅಕತ್ವಾ। ಅತ್ತಾನಮೇವ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಹಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ‘‘ತಿಟ್ಠತು ಭವಂ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಆಹ।
೧೯೫. ಸತ್ಥಾವ ಅರಹಾ ಹೋತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಾರಿಪೂರಿಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಕತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಏಕಭಿಕ್ಖುಪಿ ಸಾವಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುಟ್ಠು ಪಞ್ಹೇ ಕಥಿತೇ।
೧೯೬. ಸಮ್ಪಾದಕೋತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಮ್ಪಾದಕೋ।
೧೯೭. ಸೇಖಾಯ ವಿಜ್ಜಾಯಾತಿ ಸೇಖಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಾತಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಕರಣವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಫಲಪಞ್ಞಾ ಪನ ತಾಯ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಂ ಪತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಇಮಂ ಪನೇತ್ಥ ಅವಿಪರೀತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋ ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ‘‘ಯಾವತಕಂ ಸೇಖೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ಅನುಪ್ಪತ್ತಂ ತಂ ಮಯಾ’’ತಿ ವಚನಲೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋಪಿ ಅನೇನ ಪತ್ತೋಯೇವಾ’’ತಿ ವದತಿ। ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಗಾಥಾಯ।
ಕಿಲೇಸಾನಿ ಪಹಾಯ ಪಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಸಙ್ಖಾತೇ ಸಂಕಿಲೇಸೇ ಪಹಾಯ ಪಜಹಿತ್ವಾ, ಪಹಾನಹೇತು ವಾ। ಪರಿಪುಣ್ಣಸೇಖೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಡ್ಢಿತಸೇಖಧಮ್ಮೋ। ಅಪರಿಹಾನಧಮ್ಮೋತಿ ಅಪರಿಹಾನಸಭಾವೋ। ನ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಫಾತಿಗತೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಪರಿಹಾನಿ ಅತ್ಥಿ, ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಾಹಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ’’ತಿ। ಅಪರಿಹಾನಧಮ್ಮತ್ತಾವ ಠಿತತ್ತೋ।
ಅನಾಗಾಮಿನಾ ಹಿ ಅಸೇಖಭಾವಾವಹಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಪೂರೇತಬ್ಬಾ, ನ ಸೇಖಭಾವಾವಹಾತಿ ಸೋ ಏಕನ್ತಪರಿಪುಣ್ಣೇ ಸೇಖೋ ವುತ್ತೋ। ಏತಂ ನ ಬುದ್ಧವಚನನ್ತಿ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ ನ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಅನನ್ತರೇಕನ್ತವಿಪಾಕದಾನತೋ, ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತನೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸ, ‘‘ಸಮಾಧಿಮಾನನ್ತರಿಕಞ್ಞಮಾಹು (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೫; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೨೮), ನ ಪಾರಂ ದಿಗುಣಂ ಯನ್ತೀ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೧೯) ಏವಮಾದೀನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಏತಸ್ಸತ್ಥಸಾಧಕಾನಿ। ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನೇನ ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಪರಿಪೂರಿಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತಾಯ ಅತ್ಥೋ ತವ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ। ಅಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋ ವಚ್ಛಸ್ಸ।
೧೯೮. ಅಭಿಞ್ಞಾ ವಾ ಕಾರಣನ್ತಿ ಯಞ್ಹಿ ತಂ ತತ್ರ ತತ್ರ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಪಚ್ಚನುಭವನಾದಿ, ತಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಕಾರಣಂ। ಅಥ ಇದ್ಧಿವಿಧಪಚ್ಚನುಭವನಾದಿ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಕಾರಣಂ। ಅವಸಾನೇ ಛಟ್ಠಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಪಠಮಸುತ್ತೇ ಆಸವಕ್ಖಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಆಸವಾ ಖೀಣಾ ಏವ, ನ ಪುನ ಖೇಪೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಯಾವದೇವಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಸಾ ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಾವದೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಏವ ಹಿ ‘‘ಅರಹತ್ತಂ ವಾ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ‘‘ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಾ’’ತಿ ಆಹ।
೨೦೦. ಪರಿಚರನ್ತಿ ನಾಮ ವಿಪ್ಪಕತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸತ್ತಾ। ಪರಿಚಿಣ್ಣೋ ಹೋತಿ ಸಾವಕೇನ ನಾಮ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮೇ ಕತ್ತಬ್ಬಾ ಪರಿಚರಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇತಿ…ಪೇ॰… ಥೇರೋ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ। ತೇಸಂ ಗುಣಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಅಸೇಕ್ಖಗುಣಾನಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಮಹಾವಚ್ಛಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೪. ದೀಘನಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೦೧. ಖನನಂ ಸೂಕರಖತಾ, ತಾಯ। ಏವಂನಾಮಕೇತಿ ಏವಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮಕೇ। ಪಂಸುಧೋತೇತಿ ಧೋತಪಂಸುಕೇ। ಓತರಿತ್ವಾ ಅಭಿರುಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಕತಿಭೂಮಿತೋ ಅನೇಕೇಹಿ ಸೋಪಾನಫಲಕೇಹಿ ಓತರಿತ್ವಾ ಪುನ ಲೇಣದ್ವಾರಂ ಕತಿಪಯೇಹಿ ಅಭಿರುಹಿತಬ್ಬಂ।
ಠಿತಕೋವಾತಿ ಮಾತುಲಸ್ಸ ಠಿತತ್ತಾ ತತ್ಥ ಸಗಾರವಸಪತಿಸ್ಸವಸೇನ ಠಿತಕೋವ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಅವಿಸೇಸತೋ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾಯಕೋ, ವತ್ಥುಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನುರೋಧೀ ಪನ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಮೇ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಾ ಲೋಕೇ ಮನುಸ್ಸಉಪಪತ್ತಿಯೋತಿಆದಿಕಾ ಉಪಪತ್ತಿಯೋ, ತಾ ಅನತ್ಥಸಮುದಾಗತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಯವಾದೀಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸಬ್ಬಾ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಉಪಪತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ। ಜಲಬುಬ್ಬುಳಕಾ ವಿಯ ಹಿ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಅಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಮೇ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ಆಹ, ತಂ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ಅಜಾನನ್ತೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಕ್ಖರೇ ತಾವ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಯಾಪಿ ಖೋ ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಕ್ಖರೇ ತಾವ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ।
ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ‘‘ಏಸಾ ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಮ್ಪಸ್ಸ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ ಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಮೇ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ಗಹಿತಂ ವತ್ಥು, ತಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಮೇವ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಸಬ್ಬನ್ತೋಗಧದಿಟ್ಠಿ ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿವತ್ಥು, ತಂ ಮೇ ಖಮೇಯ್ಯವಾತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಏಸಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿ ತುಯ್ಹಂ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ಯಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾ ಭವತಾ ಗೋತಮೇನ, ಸಾಪಿ ಮಯ್ಹಂ ನಕ್ಖಮತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಂ ಮೇ ನಕ್ಖಮತೇವಾತಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತಂ ಪರಿಹರಾಮೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ವದತೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತಸ್ಮಾಪಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಮಯ್ಹಂ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ। ‘‘ಏಸಾ ಮೇ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಯಾ ಠಿತಿಭೂತಾ ದಿಟ್ಠಿ, ತಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಮೇ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಹ – ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನಸ್ಸ ಏಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ನ ಮೇ ಖಮತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿ। ರುಚಿತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿದಸ್ಸನೇನ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ರೋಚೇತ್ವಾ ಗಹಿತಂ। ತೇನ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಅಕ್ಖಮೇನ ಅರುಚಿತೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಕ್ಖಮಭಾವೇ ತತೋ ತಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಖಮೇಯ್ಯ ರುಚ್ಚೇಯ್ಯ ಯಥಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕ್ಖಮಭಾವೇತಿ ಸಬ್ಬಂ ಖಮತಿ ರುಚ್ಚತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ನ ಪನೇಸ ತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತೀತಿ ಏಸ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಮೇ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವದನ್ತೋ ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ ತಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಖಮನಂ ರುಚ್ಚನಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ। ಞಾಯೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಕಥಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇವಲಂ ತಸ್ಸಾಪಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಚ್ಛೇದಮೇವ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಾದಂ ಅರುಚ್ಚಿತ್ವಾ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಮೇ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ವದತಿ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಕೇಸು ಚ ಉಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ಕುತೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಭಾವೋತಿ।
ತೇನಾತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ, ಯಸ್ಮಾ ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ಈದಿಸಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಜಹನಕೇನ ವಾ ಚಿತ್ತೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಜಹನಕೇಹಿ ಅಪ್ಪಜಹನಕೇ ನಿದ್ಧಾರೇತುಂ ಭಗವಾ ‘‘ಅತೋ…ಪೇ॰… ಬಹುತರಾ’’ತಿ ಅವೋಚಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಜಹನಕೇಸು ನಿಸ್ಸಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಪಞ್ಚಸೀಲೇಹಿ ಪಭಾವನಾ ಪಞ್ಞವನ್ತತರಾ’’ತಿ। ‘‘ಬಹೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಬಹೂ, ಅಥ ಖೋ ಅತಿವಿಯ ಬಹೂತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬಹುತರಾ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಬಹೂ ಹೀ’’ತಿ ನಯಿದಂ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ಕಥಂ ಹಿ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹಿ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ತಾವ ತಸ್ಸ ಪಜಹನಕಾನಂ ಬಹುಭಾವತೋ ತೇಪಿ ಪರತೋ ‘‘ಬಹುತರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚೀಯನ್ತಿ। ಮೂಲದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯೇ ತಾದಿಸಂ ದಸ್ಸನಂ ಪಠಮಂ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ, ತಜ್ಜಾತಿಕಮೇವ ಪಚ್ಛಾ ಗಹಿತದಸ್ಸನಂ। ವಿಜಾತಿಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಂ ಗಹಿತದಸ್ಸನಂ ಅಪ್ಪಹಾಯ ವಿಜಾತಿಯಸ್ಸ ಗಹಣಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ವಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಸಹ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದೋ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾಭಿನಿವೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹನಜಾತಿಕೋ, ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹೇನ ಪನ ಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ತಂಗಾಹೇನ ಚ ಅಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ವಿರುಜ್ಝನತೋ ಉಭಯತ್ಥಪಿ ‘‘ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಂ ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ‘‘ಸಸ್ಸತಂ ವಾ ಉಚ್ಛೇದಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಗಹೇತು’’ನ್ತಿ ಚ। ಮೂಲಸಸ್ಸತಞ್ಹಿ ಪಠಮಂ ಗಹಿತಂ। ಆಯತನೇಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ನ ಕೇವಲಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೇವ ಸಸ್ಸತಂ, ಸೋತಾಯತನಮ್ಪಿ ಸಸ್ಸತಂ, ಘಾನಾಯತನಾದಿಪಿ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಆಯತನೇಸುಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಧಾತೂನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಗಾಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ
ದುತಿಯವಾರೇ ಪಠಮವಾರೇ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ‘‘ಯದಿ ರೂಪಂ ಸಸ್ಸತಂ ಸಿಯಾ, ನಯಿದಂ ಆಬಾಧಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ ಇದಂ ರೂಪಂ ಅಸಸ್ಸತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಣ್ಹಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ಉದಯವಯವನ್ತತಾಯ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಸಸ್ಸತವಾದೇ ಆದೀನವಂ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ। ಓಳಾರಿಕನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ಅಯಾಥಾವಗ್ಗಾಹತಾಯ ರೂಪಂ ನ ಸಣ್ಹಂ ಓಳಾರಿಕಮೇವ। ವೇದನಾದೀನಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವದಸ್ಸನಂ ರೂಪವೇದನಾಆದೀನಂ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮತ್ತಾ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತೀತಿ ಪಜಹತಿ।
ತಿಸ್ಸೋ ಲದ್ಧಿಯೋತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಕಾ ವಟ್ಟೇ ರಜ್ಜನಸ್ಸ ಆಸನ್ನಾ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಓಲೀಯನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಭವಾಭವದಿಟ್ಠೀನಂ ವಸೇನ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರತೋ ಸೀಸುಕ್ಖಿಪನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಏತಾವ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಸೇಸತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
ಇಧಲೋಕಂ ಪರಲೋಕಞ್ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಸ್ಸತದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜತಾಕಾರಣಮಾಹ, ವಟ್ಟಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ ಇಮಿನಾ ದನ್ಧವಿರಾಗತಾಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಧಲೋಕಂ ಪರಲೋಕಞ್ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಇಮಿನಾ ತಾಸು ತಾಸು ಗತೀಸು ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸರಣಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಮ್ಮಫಲಂ। ಕುಸಲಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಂ ಕರೋನ್ತೋ ನ ಭಾಯತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಿ ಸಭಾವತೋ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಟ್ಟಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ ತನ್ನಿನ್ನಭಾವತೋ ಸೀಘಂ ಲದ್ಧಿಂ ಜಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ವಟ್ಟುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಅರುಚ್ಚನತೋ। ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಉಚ್ಛೇದಂ ಮಞ್ಞತಿ। ತತೋ ಪರಂ ಇಧಲೋಕಂ ಪರಲೋಕಞ್ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾನಾತಿ ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನಂ ಫಲಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾನಾತಿ ಕಮ್ಮಫಲವಾದೀಭಾವತೋ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ ಸಭಾವನಿಯತಿಯದಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೇಸು ಅಞ್ಞತ್ರಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತಿ। ಸೀಘಂ ದಸ್ಸನಂ ಪಜಹತಿ ವಟ್ಟಾಭಿರತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ, ಲೋಕವೋಹಾರಮತ್ತೇನೇವ ಸೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋತಿ ಬುದ್ಧೋ ಹೋತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ। ಅಭಿನೀಹಾರಂ ಕತ್ವಾ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಅಭಿನೀಹಾರಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ಸಾವಕೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ ಮಹಾಸಾವಕೋ ಹುತ್ವಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ತೇವಿಜ್ಜೋ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತೋ ವಾ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಏವ ವಾ ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ। ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಉಚ್ಛೇದವಾದಿನೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನೇ ಖಿಪ್ಪವಿರಾಗತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆಗತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ।
೨೦೨. ಕಞ್ಜಿಯೇನೇವಾತಿ ಆರನಾಳೇನ। ಕಞ್ಜಿಯಸದಿಸೇನ ಉಚ್ಛೇದದಸ್ಸನೇನ। ಪೂರಿತೋತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಜ್ಝಾಸಯೋ। ಸೋತಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ। ಅಪ್ಪಹಾಯಾತಿ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ। ವಿಗ್ಗಹೋತಿ ಕಲಹೋ ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿರುದ್ಧಗ್ಗಾಹೋತಿ ಕತ್ವಾ। ವಿವಾದನ್ತಿ ವಿರುದ್ಧವಾದಂ। ವಿಘಾತನ್ತಿ ವಿರೋಧಹೇತುಕಂ ಚಿತ್ತವಿಘಾತಂ। ವಿಹೇಸನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹವಿವಾದನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ಕಿಲಮಥಂ। ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಏತಾಸಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಏವರೂಪೋ ಆದೀನವೋ, ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವತಾಯ ಪನ ಸಮ್ಪತಿ ಆಯತಿಞ್ಚ ಮಹಾದೀನವೋತಿ ಏವಂ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ।
೨೦೫. ‘‘ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮) ಕಾಯಂ ಅನ್ವೇತೀತಿ ಕಾಯನ್ವಯೋ, ಸೋಯೇವ, ತಸ್ಸ ವಾ ಸಮೂಹೋ ಕಾಯನ್ವಯತಾ, ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕಿಲೇಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಯಂ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಭಾವನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಿತಭಾವಂ। ತೇನ ತಾಸಂ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ತಾಸಂ ಕದಾಚಿಪಿ ಸಙ್ಕರೋ ನತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ। ಸರೂಪಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಮೇವ ವಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾವ ಹೋನ್ತಿ ಅನ್ತರಹಿತಾ ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸರೂಪತೋ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಕಾಚಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ವಾ ಹೋತಿ, ಕಾಚಿ ಅನ್ತರಹಿತಾ ವಾತಿ। ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜಮಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ।
ನ ಕೇನಚಿ ಸಂವದತೀತಿ ಕೇನಚಿ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದಿಟ್ಠಿರಾಗವಸೇನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ನ ವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಸ್ಸತಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ನ ವಿವದತೀತಿ ವಿರುದ್ಧಭಾವೋ ಹುತ್ವಾ ನ ವಿವದತಿ। ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಉಚ್ಛೇದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ತಯೋಪಿ ವಾದಾ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ತೇನ ವೋಹರತೀತಿ ತೇನ ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಂ ಅನತಿಧಾವನ್ತೋ ಸತ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದಿನಾ ವೋಹರತಿ, ನ ಪನ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಾ ವಿಯ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪರಾಮಸನ್ತೋ’’ತಿ। ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಂ ಧಮ್ಮಮ್ಪಿ। ಪರಾಮಾಸಗ್ಗಾಹೇನ ಅಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರತೋ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಗಹಣೇನ ಅಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ।
ಕತಾವೀತಿ ಕತಕಿಚ್ಚೋ। ಸೋ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಹಙ್ಕಾರಮಮಙ್ಕಾರೇಸು ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇಸುಪಿ ಅಹಂ ವದಾಮೀತಿ ವದೇಯ್ಯ। ತತ್ಥ ಅಹನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಾನೇ। ಮಮನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಭೂತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಲೋಕನಿರುಳ್ಹೇ। ಸಮಞ್ಞನ್ತಿ ತತ್ಥ ಸುಕುಸಲತಾಯ ಲೋಕೇ ಸಮಞ್ಞಾ ಕುಸಲೋ ವಿದಿತ್ವಾ। ವೋಹಾರಮತ್ತೇನಾತಿ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಮಹಾಬೋಧಿಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಸಾವಕೋ ಹುತ್ವಾ ದೇಸವೋಹಾರಮತ್ತೇನ ನ ಅಪ್ಪಹೀನತಣ್ಹೋ ವಿಯ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅಭಿನಿವೇಸನವಸೇನ।
೨೦೬. ಸಸ್ಸತಾದೀಸೂತಿ ಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಾದೀಸು। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಸಸ್ಸತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ ಸಮುದಯತೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ಅಸ್ಸಾದತೋ ನಿಸ್ಸರಣತೋ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ। ಪಹಾನನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಂ। ರೂಪಸ್ಸ ಪಹಾನನ್ತಿ ರೂಪಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಸಞ್ಞೋಜನಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಹಾನಂ। ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುದ್ಧೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾವ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಿ। ‘‘ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ। ಸೋಳಸ ಪಞ್ಞಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞಾದಿಕಾ ಸೋಳಸ ಪಞ್ಞಾ। ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಪುಣ್ಣಉಪೋಸಥದಿವಸತಾ, ಕೇನಚಿ ಅನಾಮನ್ತಿತಮೇವ ಅನೇಕಸತಾನಂಯೇವ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಾನಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ನಿಪತಿತತಾ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಭಾವೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಛಳಭಿಞ್ಞತಾ ಚಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ರಿಮಾನಿ ಅಙ್ಗಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ದೀಘನಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೫. ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೦೭. ದ್ವೇ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಾತಿ ದ್ವೇ ದೇವಗಬ್ಭಸದಿಸನ್ತಿ ದೇವಾನಂ ವಸನಓವರಕಸದಿಸಂ। ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಭಾರದ್ವಾಜಗೋತ್ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅಗ್ಯಾಗಾರೇ ತಿಣಸನ್ಥಾರಕೇ’’ತಿ ಏತಂ ವುತ್ತಂ। ನ ಕೇವಲಂ ತಂ ದಿವಸಮೇವಾತಿ ಯಂ ದಿವಸಂ ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ತಿಣಸನ್ಥಾರಕಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ನ ಕೇವಲಂ ತಂ ದಿವಸಮೇವ ಭಗವಾ ಯೇನಞ್ಞತರೋ ವನಸಣ್ಡೋ, ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಗಾಮೂಪಚಾರೇತಿ ಗಾಮಸಮೀಪೇ। ಸಞ್ಞಾಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಞ್ಞಾಣಂ ಕತ್ವಾ ವಿಯ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಣಕರಣೇ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ।
ಸಮಣಸೇಯ್ಯಾನುರೂಪನ್ತಿ ಸಮಣಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಸೇಯ್ಯಾ। ಪಾಸಂಸತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ರೂಪ-ಸದ್ದೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಂ ತಿಣಸನ್ಥಾರಕ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅನಾಕಿಣ್ಣೋತಿ ವಿಲುಳಿತೋ ಅಘಟ್ಟಿತೋ। ಹತ್ಥಪಾದಸೀಸೇಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಹಟೇನ ನ ಚಲಿತೋ ಅಭಿನ್ನೋ, ಅಚಲಿತತ್ತಾ ಏವ ಅಭಿನ್ನಂ ಅತ್ಥರಣಂ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಅಯಂ ಛೇಕೇನ ಚಿತ್ತಕಾರೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತುಲಿಕಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಲೇಖಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಲಿಖಿತಾ ಚಿತ್ತಕತಸೇಯ್ಯಾ ವಿಯ। ಭೂನಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಡ್ಢಿತಂ, ತಂ ಹನ್ತೀತಿ ಭೂನಹುನೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹತವಡ್ಢಿನೋ’’ತಿ। ತಂ ಪನಾಯಂ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಸಂವರವಿಧಾನಂ ವಡ್ಢಿಹನನಂ ಮಞ್ಞತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮರಿಯಾದಕಾರಕಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಬ್ರೂಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಉಳಾರವಿಸಯೂಪಹಾರೇನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಂ ಪೀಣೇತಬ್ಬಂ। ತಂ ಪನ ಅನನುಭೂತಾನುಭವನೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಂ ದಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಅನುಭೂತಂ ಪನ ಅಪಣೀತಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದೀ ಕಿರೇಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ವಡ್ಢಿಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಯಂ ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಲೋಕಸ್ಸ ಅವಡ್ಢಿತಂ ವಿನಾಸಮೇವ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಯಮ್ಪಿ ವಡ್ಢಿಹತೋ ಹತವಡ್ಢಿತೋ।
ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮಭಾವತೋ ಞಾಯೋ ಧಮ್ಮೋ। ವಜ್ಜಲೇಸಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತೋ ಕುಸಲೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧೇ ಕಾರಣಧಮ್ಮೇ ಅನವಜ್ಜೇ’’ತಿ। ಉಗ್ಗತಸ್ಸಾತಿ ಉಚ್ಚಕುಲೀನತಾದಿನಾ ಉಳಾರಸ್ಸ। ಮುಖೇ ಆರಕ್ಖಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಮುಖೇನ ಸಂಯತೋ ಹುತ್ವಾ। ಅಮ್ಬಜಮ್ಬೂಆದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಯ ಅಪೂರಯಮಾನೋತಿ ಅಮ್ಬಜಮ್ಬೂಆದೀನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸದಿಸಾನಿ ವಿಯ ಪೂರಣಕಥಾನಯೇನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕಥೇತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಯಾ ಕಥಿತನಿಯಾಮೇನಾ’’ತಿ।
೨೦೮. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ದಿವಾವಿಹಾರತೋ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿವಾವಿಹಾರೋಪಿ ಹಿ ‘‘ಪಟಿಸಲ್ಲಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರಹೋಗತಸ್ಸ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನಸ್ಸ ಏವಂ ಚೇತಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧೮)। ಭಗವಾ ಹಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನುತ್ತರಕಾಲಂ ತೇಸಂ ಕಥಾಸಲ್ಲಾಪಂ ಸುತ್ವಾ ದಿವಾವಿಹಾರತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ಗತೋ। ಸಂವೇಗೋ ನಾಮ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಂ, ತಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನವಸೇನಪಿ ಹೋತಿ, ಸಂವೇಗನಿಸ್ಸಿತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪೀತಿಸಂವೇಗೇನ ಸಂವಿಗ್ಗೋ’’ತಿ। ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಾವತ್ಥಾಯ ಚಲನಂ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಚಲಿತೋ ಕಮ್ಪಿತೋ’’ತಿ। ತಿಖಿಣಸೋತೇನ ಪುರಿಸೇನಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ।
೨೦೯. ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಆರಭಿ ಯಥಾ ವಿನೇಯ್ಯದಮನಕುಸಲೋ ವಸನಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಇದಂ ಆರಮಿತಬ್ಬಭಾವಸ್ಸ ಭಾವಲಕ್ಖಣವಚನಂ। ಆರಮತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆರಾಮೋ, ರೂಪಂ ಆರಾಮೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾರಾಮಂ, ತತೋ ಏವ ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೇನ ರೂಪೇ ರತನ್ತಿ ರೂಪರತಂ, ತೇನ ಸಮ್ಮೋ ದುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪೇನ ಸಮ್ಮುದಿತನ್ತಿ ರೂಪಸಮ್ಮುದಿತಂ, ತದೇತಂ ತದಭಿಹತಜವನಕಿಚ್ಚಂ ತತ್ಥ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ದನ್ತನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ದನ್ತಂ ದಮಿತಂ। ನಿಬ್ಬಿಸೇವನನ್ತಿ ವಿಗತವಿಸುಕಾಯಿಕಂ। ಗುತ್ತನ್ತಿ ಸತಿಯಾ ಗುತ್ತಂ। ರಕ್ಖಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಸಂವುತನ್ತಿ ಅಪನೀತಂ ಪವೇಸನಿವಾರಣೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಿಹಿತ’’ನ್ತಿ।
೨೧೦. ಉಪ್ಪಜ್ಜನಪರಿಳಾಹನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಂ। ಕಿಂ ವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ ಸಮುದಯಾದಿಪಹಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿರಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯೋ ವಿಮುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಕಿಂ ವುದ್ಧಿಹತಪರಿಯಾಯೋ ಅವಸ್ಸಂ ಲಭತಿ ನ ಲಭತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ತಾದಿಸೇ ಸಾರಬದ್ಧವಿಮುತ್ತಿಕೇ ವುದ್ಧಿಹತೋತಿ ನ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ, ಭೋ, ಗೋತಮಾ’’ತಿ।
೨೧೧. ತೇತಿ ತಯಾ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ವಸ್ಸಂ ವಾಸೋ ವಸ್ಸಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ವಸ್ಸಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ವಸ್ಸಿಕೋ, ವಸ್ಸಕಾಲೇ ನಿವಾಸಾನುಚ್ಛವಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಾತಿಉಚ್ಚೋ ಹೋತಿ ನಾತಿನೀಚೋತಿ ಗಿಮ್ಹಿಕೋ ವಿಯ ಉಚ್ಚೋ, ಹೇಮನ್ತಿಕೋ ವಿಯ ನೀಚೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ತದುಭಯವೇಮಜ್ಝಲಕ್ಖಣತಾಯ ನಾತಿಉಚ್ಚೋ ಹೋತಿ ನಾತಿನೀಚೋ। ನಾತಿತನೂನೀತಿ ನಾತಿಬಹೂನೀತಿ ಗಿಮ್ಹಿಕಸ್ಸ ವಿಯ ನ ಅತಿಬಹೂನಿ। ಮಿಸ್ಸಕಾನೇವಾತಿ ಹೇಮನ್ತಿಕಗಿಮ್ಹಿಕೇಸು ವುತ್ತಲಕ್ಖಣವೋಮಿಸ್ಸಕಾನಿ। ಉಣ್ಹಪವೇಸನತ್ಥಾಯಾತಿ ನಿಯೂಹೇಸು ಪುರೇಭತ್ತಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಞ್ಚ ಪತಿತಸೂರಿಯೋಭಾಸವಸೇನ ಉಣ್ಹಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಪವೇಸನತ್ಥಾಯ। ಭಿತ್ತಿನಿಯೂಹಾನಿ ನೀಹರೀಯನ್ತೀತಿ ವಿಪುಲಜಾಲಾನೀತಿ ಪುಥುಲಛಿದ್ದಾನಿ। ಉದಕಯನ್ತಾನೀತಿ ಉದಕವಾಹಕಯನ್ತಾನಿ।
ನೀಲುಪ್ಪಲಗಚ್ಛಕೇ ಕತ್ವಾತಿ ವಿಕಸಿತೇಹಿ ನೀಲುಪ್ಪಲೇಹಿ ಗಚ್ಛಕೇ ನಳಿನಿಕೇ ಕತ್ವಾ। ಗನ್ಧಕಲಲನ್ತಿ ಗನ್ಧಮಿಸ್ಸಕಕದ್ದಮಂ। ಯಮಕಭಿತ್ತೀತಿ ಯುಗಳಭಿತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಅನ್ತರೇ ನಾಳಿ, ಯತೋ ಉದಕಂ ಅಭಿರುಹತಿ। ಲೋಹನಾಳಿನ್ತಿ ಲೋಹಮಯಯನ್ತನಾಳಿಂ। ಜಾಲನ್ತಿ ತಮ್ಬಲೋಹಮಯಂ ಜಾಲಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ಯನ್ತಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೇ ಉದಕಯನ್ತಂ ಗಮೇನ್ತಿ। ಉದಕಫುಸಿತೇ ತೇಮೇನ್ತೇ ವಿವಣ್ಣತಾ ಮಾಹೋಸೀತಿ ನೀಲಪಟಂ ನಿವಾಸೇತಿ। ದಿವಾಕಾಲೇತಿ ದಿವಸವೇಲಾಯ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವೂಪಸನ್ತಚಿತ್ತೋ ವಿಹರಾಮೀತಿ ಏತೇನ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರೋ ಭಗವತಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ತಾಯ ರತಿಯಾ ರಮಮಾನೋತಿ ಇದಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿರತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।
೨೧೨. ಮಹಾ ಚ ನೇಸಂ ಪಪಞ್ಚೋತಿ ನೇಸಂ ರಾಜೂನಂ ಮಹಾಪಪಞ್ಚೋ ರಾಜಿದ್ಧಿವಸೇನ ಸಬ್ಬದಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಸಯೋ ಚ, ಅನುಭವಿತುಂ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮನ್ತೇ ಗವೇಸನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ನ ಭೋಗಸುಖಂ। ಗಣನಾ ನಾಮ ಅಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಾ, ನ ವಿಗಣಗಣನಾ ನ ಪಣಗಣನಾ। ಆವಟ್ಟೋತಿ ಯಥಾಧಿಗತೇ ದಿಬ್ಬೇ ಕಾಮೇ ಪಹಾಯ ಕಾಮಹೇತು ಆವಟ್ಟೋ ನಿವತ್ತೋ ಪರಿವತ್ತಿತೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಏವಂ ಮಾನುಸಕಾ ಕಾಮಾತಿ ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಕುಸಗ್ಗೇನ ಉದಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ ಮಿನೇಯ್ಯ। ತತ್ಥ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಮೇವ ಮಹನ್ತಂ ವಿಪುಲಂ ಪಣೀತಞ್ಚ, ಏವಂ ದಿಬ್ಬಾನಂ ಕಾಮಾನಂ ಸಮೀಪೇ ಉಪನಿಧಾಯ ಮಾನುಸಕಾ ಕಾಮಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾ ಓರಮತ್ತಕಾ ನಿಹೀನಾ, ದಿಬ್ಬಾವ ಕಾಮಾ ಮಹನ್ತಾ ವಿಪುಲಾ ಉಳಾರಾ ಪಣೀತಾ। ಸಮಧಿಗಯ್ಹಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಗಮನವಸೇನ ನಿಗ್ಗಯ್ಹ ದಿಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸುಖಂ ಹೀನಂ ಕತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ।
೨೧೩. ಆರೋಗ್ಯಹೇತುಕಂ ಸುಖಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸುಖೀ, ತಂ ಪನಸ್ಸ ರೋಗವಿಗಮತೋವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಂ ದುಕ್ಖಿತೋ ಪಚ್ಛಾ ಸುಖಿತೋ’’ತಿ। ಸೇರೀ ನಾಮ ಅತ್ತಾಧೀನವುತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇರೀ ಏಕಕೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಅತ್ತನೋ ವಸೋ ಸಯಂವಸೀ। ಅಙ್ಗಾರಕಪಲ್ಲಂ ವಿಯ ಕಾಮವತ್ಥುಪರಿಳಾಹಹೇತುತೋ। ತಚ್ಛೇತ್ವಾತಿ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ, ಕಣ್ಡೂಯಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೧೪. ಯೇನ ಕಾಯೋ ಮಧುರಕಜಾತೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಕಿರ ಕುಟ್ಠಂ ಛವಿಂ ವಿನಾಸೇತಿ, ಚಮ್ಮಂ ಛಿದ್ದಜಾತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಉಪಹತಕಾಯಪ್ಪಸಾದೋ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಲತ್ಥಾತಿ ಪಟಿಲಭಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಭಿಭೂತತಾಯ ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಹತತ್ತಾ। ಆಯತಿಂ ದುಕ್ಖಫಲತಾಯ ಏತರಹಿ ಚ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ ಕಾಮಾನಂ ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸ್ಸತಾ, ತದುಭಯಸಂಯುತ್ತೇಸು ತೇಸು ಚ ತಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಿತ್ವಾ
೨೧೫. ತಾನೀತಿ ಕುಟ್ಠಸರೀರೇ ವಣಮುಖಾನಿ। ಅಸುಚೀನೀತಿ ಅಸುಭಾನಿ। ದುಗ್ಗನ್ಧಾನೀತಿ ವಿಸ್ಸಗನ್ಧಾನಿ। ಪೂತೀನೀತಿ ಕುಣಪಭೂತಾನಿ। ಇದಾನೀತಿ ಏತರಹಿ। ನಖೇಹಿ ವಿಪ್ಪತಚ್ಛನಅಗ್ಗಿಪರಿತಾಪನೇಹಿ ಅತಿನಿಪ್ಪೀಳನಕಾಲೇ ಪಾಣಕಾ…ಪೇ॰… ಪಗ್ಘರನ್ತಿ, ತೇನ ವೇದನಾ ತನುಕಾ ಹೋತಿ। ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದನಾಯ ತನುಕಭಾವತೋ।
ಆರೋಗ್ಯಭಾವೇ ಧನಲಾಭಾದಿಲಾಭುಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ಅಸತಿ ಚ ಆರೋಗ್ಯೇ ಲಾಭಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕಭಾವತೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಲಾಭಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ಚ ಆರೋಗ್ಯಪರಮಾ ಲಾಭಾ। ನಿಬ್ಬಾನೇ ಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ಅಸತಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮೇ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿವಿತ್ತತ್ತಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಚ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಾಭಾವತೋ, ಅಧಿಗತೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಾಭಾವತೋ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ಸುಖಂ। ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಾನನ್ತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ। ತೇಸಞ್ಚ ಅಮತಗಾಮಿತಾ ನಾಮ ತನ್ನಿನ್ನತಾವಸೇನೇವ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಗಮನೇನೇವ ಅಮತಗಾಮಿನ’’ನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಖೇಮೋ ಸಬ್ಬಪರಿಸ್ಸಯಸಮುಗ್ಘಾತನೇನ ಅನುಪದ್ದುತತ್ತಾ, ತಂಸಮಙ್ಗೀನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನುಪದ್ದುತತ್ತಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನುಪದ್ದವಹೇತುತೋ ಚ। ಲದ್ಧಿವಸೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಸಸ್ಸತವಾದಾದೀಹಿ ಕೇವಲಂ ತೇಸಂ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ತಥಾ ಗಹಿತಾ। ಖೇಮಅಮತಗಾಮಿನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಹಿ ‘‘ಖೇಮಂಅಮತಗಾಮಿನ’’ನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಿಅಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೨೧೬. ಅನೋಮಜ್ಜತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಓತಾರೇನ್ತೋ ಮಜ್ಜತಿ।
೨೧೭. ಛೇಕನ್ತಿ ಘನಭಾವೇನ ವೀತಂ। ಘನಮಟ್ಠಭಾವೇನ ಸುನ್ದರಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ। ಸಾಧೂಹಿ ಪರಮಪ್ಪಿಚ್ಛಸನ್ತುಟ್ಠೇಹಿ ಲಾತೋ ಗಹಿತೋತಿ ಸಾಹುಳಿ। ಸಙ್ಕಾರಚೋಳಕಂ ನಿಚ್ಚಕಾಳಕಂ।
೨೧೮. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ರುಜನಟ್ಠೇನ ವಿಬಾಧನಟ್ಠೇನ ರೋಗೋವ ಭೂತೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನಪಿ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತೇನ ಆರೋಗ್ಯಂ ಏಕದೇಸೇನ ಪಸ್ಸತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ವಟ್ಟಪಟಿಪಕ್ಖತೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಞ್ಚೇವಾ’’ತಿ।
೨೧೯. ಅನ್ತರಾತಿ ಉಪಹತೋತಿ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದಿದೋಸೇಹಿ ದೂಸಿತಭಾವೇನ ಕಥಿತೋ। ಪಿತ್ತಾದಿದೋಸೇ ಪನ ಭೇಸಜ್ಜಸೇವನಾಯ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಉಪಹತಂ ಪಟಿಪಾಕತಿಕಂ ಕರೋನ್ತೋ ಚಕ್ಖೂನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ನಾಮ। ವಿನಟ್ಠಾನೀತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪನ್ನಾನಿ।
೨೨೦. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ ಸಾಹುಳಿಯಚೀರೇ। ವಟ್ಟೇ ಅನುಗತಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಿತಾಯ ಅನುಗಾಮಿಚಿತ್ತೇನ।
೨೨೧. ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ। ಅನುಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅನುರೂಪಂ ನಿಯ್ಯಾನಧಮ್ಮಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ। ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ದೀಘರತ್ತಂ ವತ, ಭೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಾದಾನನಿರೋಧಾತಿ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೬. ಸನ್ದಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೨೩. ದೇವೇನ ‘‘ವಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ರಹದೋ’’ತಿ। ಗುಹಾತಿ ಪಂಸುಗುಹಾ ಪಾಸಾಣಗುಹಾ ಮಿಸ್ಸಕಗುಹಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಗುಹಾ। ತತ್ಥ ಪಂಸುಗುಹಾ ಉದಕಮುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಅಹೋಸಿ ನಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಉದಕೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥತಂ। ಉಮಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಸುದುಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ। ಅನಮತಗ್ಗಿಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ‘‘ನ ಖೋ ಸೋ ಸತ್ತಾವಾಸೋ ಸುಲಭರೂಪೋ, ಯೋ ಇಮಿನಾ ದೀಘೇನ ಅದ್ಧುನಾ ಅನಾವುಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೦) ಇದಞ್ಚ ತಳಾಕಂ ಮಯಾ ವುತ್ಥಪುಬ್ಬಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಮ್ಪಿ ಠಾನಂ ಸೋ ಚ ಅತ್ತಭಾವೋ ಅಪಞ್ಞತ್ತಿಕಭಾವಂ ಗತೋತಿ ಏವಂ ಅನಮತಗ್ಗಿಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತಾದಿಸಂ ಠಾನಂ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಮುದ್ದಪಬ್ಬತದಸ್ಸನಾದೀಸುಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಿಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಉಚ್ಚಂ ನದಮಾನಾಯಾತಿ ಉಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿಯಾ ಕಾಮಸ್ಸಾದಭವಸ್ಸಾದಾದಿವತ್ಥುನ್ತಿ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಅಯಞ್ಚ ಕಾಮೋ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಮನಾಪೋ, ಅಸುಕೋ ಭವೋ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಮನಾಪೋ, ಏವಮಯಂ ಲೋಕೋ ಪಿಯೇಹಿ ಪಿಯತರೋ’’ತಿ ಏವಂ ಕಾಮಸ್ಸಾದಭವಸ್ಸಾದಲೋಕಸ್ಸಾದಾದಿಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥುಂ। ದುಗ್ಗತಿತೋ ಸಂಸಾರತೋ ಚ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಂ, ಸಗ್ಗಮಗ್ಗೋ ಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗೋ ಚ, ತಂ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಅರಹತಿ, ನಿಯ್ಯಾನೇ ವಾ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ನಿಯ್ಯಾನಂ ವಾ ಫಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾದಿಸಂಕಿಲೇಸತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನೀಯಾ, ಈ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಯ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಕ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ಚೇತನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಾ ವೇರಮಣಿ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ತಸ್ಸಾ ಭಾವೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾ। ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಾತಿ ತಿರೋಕರಣಭೂತಾ। ಗೇಹಸ್ಸಿತಕಥಾತಿ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಕಥಾ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವೇತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವೇ। ಸಹ ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಸಾತ್ಥಕಂ, ಹಿತಪಟಿಸಂಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸಿಖಾತಿ ಘರಸನ್ನಿವೇಸೋ, ವಿಸಿಖಾಗಹಣೇನ ಚ ತನ್ನಿವಾಸಿನೋ ಗಹಿತಾ ‘‘ಗಾಮೋ ಆಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ವಿಯ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸೂರಾ ಸಮತ್ಥಾ’’ತಿ ‘‘ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ’’ತಿ ಚ। ಕುಮ್ಭಟ್ಠಾನಪ್ಪದೇಸೇನ ಕುಮ್ಭದಾಸಿಯೋ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಮ್ಭದಾಸಿಕಥಾ ವಾ’’ತಿ।
೨೨೮. ವೋಹಾರೋ ವಿಯ ತೇಸಂ ತಥಾ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೇ’’ತಿ। ಅಕತಾತಿ ಸಮೇನ, ವಿಸಮೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಹೇತುನಾ ನ ಕತಾ ನ ವಿಹಿತಾ। ಕತವಿಧೋ ಕರಣವಿಧಿ ನತ್ಥಿ ಅಕಟವಿಧಾ। ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ನೇಸಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದ್ಧಿಯಾಪಿ ನ ನಿಮ್ಮಿತಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಇದ್ಧಿಮತೋ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ದೇವಸ್ಸ, ಇಸ್ಸರಾದಿನೋ ವಾ ಇದ್ಧಿಯಾಪಿ ನ ನಿಮ್ಮಿತಾ। ಅನಿಮ್ಮಾತಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಿಮ್ಮಾಪಿತಾ। ರೂಪಾದಿಜನಕಭಾವನ್ತಿ ರೂಪಸದ್ದಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ, ರೂಪಾದಯೋಪಿ ಪಥವಿಯಾದೀಹಿ ‘‘ಪಬ್ಬತಕೂಟಾ ವಿಯ ಠಿತಾತಿ ಕೂಟಟ್ಠಾ’’ತಿ। ಯಮಿದಂ ಬೀಜತೋ ಅಙ್ಕುರಾದಿ ಜಾಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ತತೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ ನಾವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞತೋಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪಲದ್ಧಿ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಂ ಠಿತಾತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಾ ಠಿತಾ। ಉಭಯೇನಪೀತಿ ಅತ್ಥದ್ವಯೇನಪೀತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಕೂಟಟ್ಠಾ ಏಸಿಕಟ್ಠಾಯಿಟ್ಠಿತಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನಪಿ। ತೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಕಾಯಾನಂ। ಠಿತತ್ತಾತಿ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಾಭಾವೇನ ಠಿತತ್ತಾ। ನ ಚಲನ್ತೀತಿ ವಿಕಾರಂ ನಾಪಜ್ಜನ್ತಿ। ವಿಕಾರಾಭಾವತೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಕಾಯಾನಂ ಏಸಿಕಟ್ಠಾಯಿಟ್ಠಿತತಾ। ಅನಿಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ಥತೋ ಪಕತಿಯಾ ಅವಟ್ಠಾನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ವಿಪರಿಣಾಮೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತ್ತಾ ಏವ ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನ ಬ್ಯಾಬಾಧೇನ್ತಿ। ಸತಿ ಹಿ ವಿಕಾರಂ ಆಪಾದೇತಬ್ಬತಾಯ ಬ್ಯಾಬಾಧಕತಾಪಿ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ ಅನುಗ್ಗಾಹಕತಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ನಾಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಥವೀ ಏವ ಕಾಯೇಕದೇಸತ್ತಾ ಪಥವೀಕಾಯೋ। ಹನ್ತುಂ ವಾ ಘಾತೇತುಂ ವಾ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಜೀವಸತ್ತಮಾನಂ ಕಾಯಾನಂ ನಿಚ್ಚತಾಯ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಭಾವತೋ, ಏತೇನೇವ ನೇಸಮಹನ್ತಬ್ಬತಾ ಅಘಾತೇತಬ್ಬತಾ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಾಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತನ್ನಂತ್ವೇವ ಕಾಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸೋತುಂ ವಾ ಸಾವೇತುಂ ವಾ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನೇಸಂ ಸವನೇಸು ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ ತದೇಕದೇಸಾದೀಸುಪಿ ಅಸಮತ್ಥತಂ ದೀಪೇತಿ। ಯದಿ ಕೋಚಿ ಹನ್ತಾ ನತ್ಥಿ, ಕಥಂ ಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಮುಗ್ಗರಾಸಿಆದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಕೇವಲಂ ಸಞ್ಞಾಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಹನನಘಾತನಾದಿ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥೇವ ಕಾಯಾನಂ ಅವಿಕೋಪನೀಯಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೇವಲಂ ತಕ್ಕಮತ್ತೇನ ನಿರತ್ಥಕಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಏತೇನ ಯಸ್ಮಾ ತಕ್ಕಿಕಾ ನಿರಙ್ಕುಸತಾಯ ಪರಿಕಪ್ಪನಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಸಾರತೋ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ತಥೇವ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ತಕ್ಕದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ವಿಚಾರಣಾ ಕತ್ತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕೇಚೀತಿ ಸಾರಸಮಾಸಾಚರಿಯಾ। ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾತಿ ಪಞ್ಚರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ। ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧಿ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಸುಪಾಕಟತ್ತಾ। ಅವಙ್ಕಕಥಾತಾರಣಾದಿಕಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ಪಟಿಪದಾ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಕಪ್ಪೇ।
ಪುರಿಸಭೂಮಿಯೋತಿ ಭಿಕ್ಖು ಚ ಪನ್ನಕೋತಿಆದಿ ತೇಸಂ ಪಾಳಿಯೇವ। ತತ್ಥ ಪನ್ನಕೋತಿ ಭಿಕ್ಖಾಯ ವಿಚರಣಕೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಜಿನೋತಿ ಜಿಣ್ಣೋ, ಜರಾವಸೇನ ನಿಹೀನಧಾತುಕೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಸೋ ಕಿರ ತಥಾಭೂತೋ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಧಮ್ಮಂ ನ ಕಥೇತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹಾ’’ತಿ। ಅಲಾಭಿನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ನ ಕುಮ್ಭಿಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೯೪) ನಯೇನ ವುತ್ತಅಲಾಭಹೇತುಸಮಾಯೋಗೇನ ಅಲಾಭಿಂ। ತತೋ ಏವ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಬ್ಬಲಪರೇತತಾಯ ಸಯನಪರಾಯಣಂ ಸಮಣಂ ಪನ್ನಭೂಮೀತಿ ವದತಿ।
ಆಜೀವವುತ್ತಿಸತಾನೀತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆಜೀವಭೂತಾನಿ ಜೀವಿಕಾವುತ್ತಿಸತಾನಿ। ಪಸುಗ್ಗಹಣೇನ ಏಳಕಜಾತಿ ಗಹಿತಾ, ಮಿಗಗ್ಗಹಣೇನ ರುರುಗವಯಾದಿಸಬ್ಬಮಿಗಜಾತಿ। ಬಹೂ ದೇವಾತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿವಸೇನ ನೇಸಂ ಅನ್ತರಭೇದವಸೇನ ಬಹೂ ದೇವಾ। ತತ್ಥ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಏಕಚ್ಚೋ ಅನ್ತರಭೇದೋ ‘‘ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತೇನ’’ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೧ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಮಾನುಸಾಪಿ ಅನನ್ತಾತಿ ದೀಪದೇಸಕುಲವಂಸಾಜೀವಾದಿವಿಭಾಗವಸೇನ ಮಾನುಸಾಪಿ ಅನನ್ತಭೇದಾ। ಪಿಸಾಚಾ ಏವ ಪೇಸಾಚಾ, ತೇ ಅಪರಪೇತಾದಯೋ ಮಹನ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಛದ್ದನ್ತದಹಮನ್ದಾಕಿನಿಯೋ ಕುಳೀರಮುಚಲಿನ್ದನಾಮೇನ ವದತಿ। ಗಣ್ಠಿಕಾತಿ ಪಬ್ಬಗಣ್ಠಿಕಾ। ಪಣ್ಡಿತೋಪಿ…ಪೇ॰… ಉದ್ಧಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸರಣಕಾಲಸ್ಸ ನಿಯತಭಾವತೋ।
ಅಪರಿಪಕ್ಕಂ ಸಂಸರಣನಿಮಿತ್ತಂ ಸೀಲಾದಿನಾ ಪರಿಪಾಚೇತಿ ನಾಮ ಸೀಘಂಯೇವ ವಿಸುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಪರಿಪಕ್ಕಂ ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಪತ್ವಾ ಪತ್ವಾ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವಾಪಾದನೇನ ಬ್ಯನ್ತಿಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ। ಸುತ್ತಗುಳೇತಿ ಸುತ್ತವಟ್ಟಿಯಂ। ನಿಬ್ಬೇಠಿಯಮಾನಮೇವ ಪಲೇತೀತಿ ಉಪಮಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಖೀಯತೇವ, ನ ತಸ್ಸ ವದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪತ್ತಾ।
೨೨೯. ನಿಯತಿವಾದೇ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ಪದೇಸಞ್ಞುತಾಯ ಅಸಮ್ಪಾಯಮಾನೋ ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಅಞ್ಞಾಣಕಿರಿಯಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಚ ‘‘ಏವಮೇಸಾ ನಿಯತೀ’’ತಿ ನಿಯತಿವಾದೇ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ।
೨೩೦. ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಅನುಸ್ಸವೀ, ತೇನೇವಸ್ಸ ಅಪಸ್ಸಯವಾದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುಸ್ಸವನಿಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸವನಂ ಸಚ್ಚತೋತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನುಸ್ಸವಂ, ತಂ ಸವನಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಪಿಟಕಸಮ್ಪದಾಯಾತಿ ಗನ್ಥಸಮ್ಪಾದನೇನ, ತಾದಿಸಂ ಗನ್ಥಂ ಪಗುಣಂ ವಾಚುಗ್ಗತಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಗ್ಗಪಣ್ಣಾಸಕಾಯಾ’’ತಿಆದಿ।
೨೩೨. ಮನ್ದಪಞ್ಞೋತಿ ಮೋಮೂಹೋತಿ ಸಮ್ಮುಯ್ಹಕೋ। ‘‘ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಿಧೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರೋ ಖೇಪೋ ವಾಚಾಯ ಪರವಾದಾನಂ ಖೀಪನಂ ವಾಚಾವಿಕ್ಖೇಪೋ, ತಂ ವಾಚಾವಿಕ್ಖೇಪಂ, ನ ಮರತಿ ನ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ವಾದವಿಕ್ಖೇಪೋ ಏತಾಯಾತಿ ಅಮರಾ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋ, ತಂ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಂ। ಅಪರಿಯನ್ತವಿಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಅಪರಿಯೋಸಾಪನವಸೇನ ವಿಕ್ಖೇಪಂ। ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸನ್ಧಾವತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಭಾವೇ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ। ಗಾಹಂ ನ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹತಾಯ ಉತ್ತರವಿಧಾನಾಯ ಪುರಿಮಪಕ್ಖಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಹಂ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ಅಮರಾಸದಿಸಾಯ ಅಮರಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋ।
ಇದಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕೋ ಯಥಾ ಕುಸಲೇ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕೇನಚಿ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಅರುಚ್ಚನತಾಯ ‘‘ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಕ್ಖೇಪಞ್ಞೇವ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಿತಾಕಾರಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ವಿಕ್ಖಿಪನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ನನು ಚೇತ್ಥ ವಿಕ್ಖೇಪವಾದಿನೋ ವಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅನನುಜಾನನಂ ವಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖೇ ಅವಟ್ಠಾನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ? ನ, ತತ್ಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ ವಿಕ್ಖೇಪವಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಞ್ಚಯೋ ಬೇಲಟ್ಠಪುತ್ತೋ ರಞ್ಞಾ ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪರಲೋಕತ್ತಿಕಾದೀನಂ ಪಟಿಸೇಧನಮುಖೇನ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ।
ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ನನು ಚಾಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕೋ ಕುಸಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಪರಲೋಕತ್ತಿಕಾದೀನಿ ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನವಬುಜ್ಝಮಾನೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಸಮಾನೋ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪಮತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಕಥಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಭಾವೋ। ನ ಹಿ ಅವತ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ವಿಯ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಕರಣಮತ್ತೇನ
೨೩೪. ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಂ ಕಾಮೇತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನೀತಿ ತಿಲತಣ್ಡುಲಾದಿಗ್ಗಹಣಂ, ತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪಸಾದಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ಕದಾಚಿ ತಣ್ಡುಲನಾಳಿಆದಿಸಙ್ಗಹಣಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿಲತಣ್ಡುಲಾದಯೋ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀ’’ತಿ।
೨೩೬. ಆಜೀವಕಾ ಮತಾ ನಾಮಾತಿ ಇಮೇ ಆಜೀವಕಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿರಹಿತಾ ಮಿಚ್ಛಾ ಏವ ಚ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅಧಿಸೀಲಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೀಲಜೀವಿತಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಮತಾ ನಾಮ। ಪುತ್ತಮತಾತಿ ಮತಪುತ್ತಾ। ಸಮಣೇ ಗೋತಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಮಣಂ ಏವ ಗೋತಮಂ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಸುಪರಿಪುಣ್ಣೋ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾವಹೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಅತ್ಥಿ। ಏತೇನೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾದಿದೀಪನೇನ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಬಾಹಿರಕೇಸು ತಸ್ಸ ಅಭಾವಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸನ್ದಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೭. ಮಹಾಸಕುಲುದಾಯಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩೭. ಅಭಿಞ್ಞಾತಾತಿ ಅಪ್ಪಸದ್ದವಿನೀತೋತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅಞ್ಞೇನ ವಿನೀತಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ, ಭಗವಾ ಪನ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಸಯಮೇವ ವಿನೀತೋ। ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಪ್ಪಸದ್ದವಿನೀತೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಿನೀತೋ’’ತಿ।
೨೩೮. ಹಿಯ್ಯೋದಿವಸಂ ಉಪಾದಾಯ ತತೋ ಆಸನ್ನಾನಿ ಕತಿಪಯಾನಿ ದಿವಸಾನಿ ಪುರಿಮಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಪುರಿಮಾನೀತಿ ಚ ಪುಬ್ಬಕಾನಿ, ಅತೀತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಯಥಾ ವುತ್ತಅತೀತದಿವಸತೋ ಅನನ್ತರಂ ಪರಂ ಪುರಿಮತರಂ ಅತಿಸಯೇನ ಪುರಿಮತ್ತಾ। ಇತಿ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಪವತ್ತಿತೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುರಿಮಪುರಿಮತರಭಾವೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯದೇತ್ಥ ‘‘ಪುರಿಮತರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಪಭುತಿ ಯಂ ಯಂ ಓರಂ, ತಂ ತಂ ಪರಂ, ಯಂ ಯಂ ಪರಂ, ತಂ ತಂ ‘‘ಪುರಿಮತರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕುತೂಹಲಯುತ್ತಾ ಸಾಲಾ ಕುತೂಹಲಸಾಲಾ ಯಥಾ ‘‘ಆಜಞ್ಞರಥೋ’’ತಿ। ಇಮೇ ದಸ್ಸನಾದಯೋ।
ಅಯಥಾಭೂತಗುಣೇಹೀತಿ ಅಯಥಾಭೂತಂ ಮಿಚ್ಛಾದೀಪಿತಅತ್ಥಮತ್ತೇನೇವ ಉಗ್ಘೋಸಿತಗುಣೇಹಿ ಸಮುಗ್ಗತೋ ಘೋಸಿತೋ। ತರನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ತಿತ್ಥಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ। ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಮಗ್ಗೋ ಪನ ಅಯಥಾಭೂತೋಪಿ ತೇಸಂ ತಥಾ ವಿತರಣಂ ಉಪಾದಾಯ ತಿತ್ಥನ್ತಿ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ತಂ ಕರೋನ್ತಾ ತಿತ್ಥಕರಾ। ಓಸರತೀತಿ ಪವಿಸತಿ।
೨೩೯. ಸಹಿತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಾವಿರುದ್ಧಂ। ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಜಾತನ್ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾದೋಸಹೇತುದೋಸಉದಾಹರಣದೋಸದುಟ್ಠದೋಸತಾಯ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಜಾತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರೋಪಿತೋ ತೇ ವಾದೋ’’ತಿ। ವದನ್ತಿ ತೇನ ಪರಿಭಾಸನ್ತೀತಿ ವಾದೋ ದೋಸೋ। ಸಭಾವಕ್ಕೋಸೇನಾತಿ ಸಭಾವತೋ ಪವತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೇನ।
೨೪೦. ಪೀಳೇಯ್ಯಾತಿ ಮಧುಭಣ್ಡೇನ ಸಹ ಭಾಜನೇ ಪೀಳೇತ್ವಾ ದದೇಯ್ಯ। ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಹಿ ವಿಹೇಠನಪಯೋಗಂ ಕತ್ವಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ವಿವಾದಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ।
೨೪೧. ಇತರೀತರೇನಾತಿ ಪಣೀತತೋ ಇತರೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲಾಮಕಲಾಮಕೇನಾ’’ತಿ।
೨೪೨. ಭತ್ತಕೋಸಕೇನಾತಿ ಬೇಲುವಮತ್ತಭತ್ತಾಹಾರಾತಿ ಬಿಲ್ಲಪಮಾಣಭತ್ತಭೋಜನಾ। ಓಟ್ಠವಟ್ಟಿಯಾತಿ ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ। ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನೇವಾತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನೇವ। ಅನಪ್ಪಾಹಾರೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಕದಾಚಿ ಅಪ್ಪಾಹಾರೋತಿ ಕತ್ವಾ। ತತ್ಥ ಅತಿವಿಯ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅವಿಸಯ್ಹಂ ಅಪ್ಪಾಹಾರತಂ ಭಗವತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಧಾನಭೂಮಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ। ವಿಸೇಸತರಾತಿ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ವಿಸೇಸವನ್ತತರಾ।
ವತಸಮಾದಾನವಸೇನೇವ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮಾದಿನ್ನಪಂಸುಕೂಲಿಕಙ್ಗಾ’’ತಿ, ಸದ್ದತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ’’ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೪) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಾ ಸಪದಾನಚಾರಿನೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸತ್ಥೇನ ಛಿನ್ದಿತತ್ತಾ ಸತ್ಥಲೂಖಾನಿ। ಯಂ ಯಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ, ತಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಉಚ್ಚಿನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಥಿರಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಅಲಾಬುಲೋಮಸಾನೀತಿ ಅಲಾಬುಲೋಮಾನಿ ವಿಯ ಸುಖುಮತರಾನಿ ಚೀವರಸುತ್ತಂಸೂನಿ ಏತೇಸಂ ಸನ್ತೀತಿ ಅಲಾಬುಲೋಮಸಾನಿ। ಪಾತಿತಸಾಣಪಂಸುಕೂಲನ್ತಿ ಕಳೇವರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಛಡ್ಡಿತಸಾಣಮಯಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ, ಯಂ ತುಮ್ಬಮತ್ತೇ ಪುಳವೇ ಓಧುನಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾ ಗಣ್ಹಿ।
‘‘ಯಥಾಪಿ ಭಮರೋ ಪುಪ್ಫ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೪೯) ವುತ್ತಂ ಮಧುಕರಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತಂ ‘‘ಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪಭೋಜನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೭೩, ೧೨೮) ವಚನತೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಕತಿಭೂತಂ ವತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಞ್ಛಾಸಕೇ ವತೇ ರತಾ’’ತಿ। ವತ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಪಕತಿವತಸಙ್ಖಾತಂ ಸಕವತಂ ವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಞ್ಛಾಚರಿಯಸಙ್ಖಾತೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಕತಿವತೇ’’ತಿ। ಉಚ್ಚನೀಚಘರದ್ವಾರಟ್ಠಾಯಿನೋತಿ ಮಹನ್ತಖುದ್ದಕಗೇಹಾನಂ ಬಹಿದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಟ್ಠಾಯಿನೋ। ಕಬರಮಿಸ್ಸಕಂ ಭತ್ತಂ ಸಂಹರಿತ್ವಾತಿ ಕಣಾಜಕಮಿಸ್ಸಕಂ ಭತ್ತಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತ್ವಾ। ಉಮ್ಮಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಘರುಮ್ಮಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ।
ಚೀವರಾನುಗ್ಗಹತ್ಥನ್ತಿ ಚೀವರಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ, ಸಾ ಚಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತತಾ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತಾನಂ ತಾದಿಸಂ ಉಪಕಾರಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ತೇ ಚ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾ ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಸಾದಿಯನ್ತಿ, ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸೇ ಪನ ನೇ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಾ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೪೪. ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಹೇತುಕಂ ಸಕಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಚೋದಕೋ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇತರೋ ‘‘ನೋ ನ ದೇಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರತಿ। ನಿದಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಞಾಪಕಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಞ್ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ ‘‘ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಸ್ಸೇವೇತಂ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ। ರಾಗಾದೀನಂ ವಾ ಪಟಿಹರಣಂ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ತದೇವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ಸಹ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ರಾಗಾದಿಪಟಿಸೇಧವಸೇನೇವ ಹಿ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ।
೨೪೫. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ಯಂ ಪಞ್ಹಂ ಪರೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ। ಉಪರಿ ಆಗಮನವಾದಪಥನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಕತೇ ತತೋ ಉಪರಿ ಆಗಚ್ಛನಕಂ ವಾದಮಗ್ಗಂ। ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವದನ್ತೋತಿ ವತ್ತತಿ, ‘‘ಭೋ ಗೋತಮ, ವತ್ತುಮರಹತೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾದಭೇದನತ್ಥಂ ಆಹತಂ ಕಾರಣಂ ಅತ್ತನೋ ಮಾರಣತ್ಥಂ ಆವುಧಂ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವದನ್ತೋ ಪಹಾರಕೇನ ವಚನೇನ। ಅನ್ತರನ್ತರೇತಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನಕಥಾಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರೇ। ದದೇಯ್ಯ ವದೇಯ್ಯ। ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಪರವಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಾದಪಟಿವಾದಟ್ಠಾನೇಸು। ತೇ ನಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಮಯಾ ದೇಸಿತಂ ಸುತ್ತಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಮಮಯೇವ ಅನುಸಾಸನಿಂ ಓವಾದಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಿ।
೨೪೬. ಸಮ್ಪಾದೇಮೀತಿ ಮನೋರಥಂ ಸಮ್ಪಾದೇಮಿ। ಪರಿಪೂರೇಮೀತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಪರಿಪೂರೇಮಿ। ಅಧಿಸೀಲೇತಿ ಅಧಿಕೇ ಉತ್ತಮಸೀಲೇ। ಸಾವಕಸೀಲತೋ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸೀಲತೋ ಚ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸೀಲಂ ಅಧಿಕಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಂ ಪರಮುಕ್ಕಂಸತೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಸೀಲಂ ನಾಮ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ। ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಪಞ್ಞಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಠಾನಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ ಅನಾಗತಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಞಾಣದ್ವಯವಿನಿಮುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ।
೨೪೭. ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನನ್ತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಅಧಿಗನ್ಧಬ್ಬವಿಸೇಸಾನಂ। ಅಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ತಾಸು ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಛಳಭಿಞ್ಞಾರಹತೋವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಇಧ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಸ ವೋಸಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಾರಮೀ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಾತಿ ಅವಕಂಸಾತಿ ಚ ಅಗ್ಗಫಲಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ’’ತಿ।
ಉಪಾಯಪಧಾನೇತಿ ಅರಿಯಫಲಾಧಿಗಮನಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತೇ ಪಧಾನೇ। ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಾಪಕಾನುಪ್ಪಾದಾದಿಅತ್ಥಾ’’ತಿ ಗಹಿತಾ ತಥೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕೋ ಸಮ್ಮಾ-ಸದ್ದೋತಿ ಯಥಾಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಾಪಕಾನುಪ್ಪಾದಾದಿನೋ ಉಪಾಯಭೂತೇ, ಪಧಾನಉಪಾಯಭೂತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಮಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಾ ಯೋನಿಸೋ ಅತ್ಥದೀಪಕತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೋನಿಸೋ ಪಧಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಛನ್ದಂ ಜನೇತೀತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ವಾ। ವಾಯಮತೀತಿ ಪಯೋಗಪರಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ। ವೀರಿಯಂ ಆರಭತೀತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಉಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಪದಹತೀತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಭೂತಂ ವೀರಿಯಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನೇತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಆಸೇವನಾಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಮ್ಮಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಹಿ ವಡ್ಢಿಯಾ ಪರಿಪೂರಣತ್ಥನ್ತಿ ಯಾವತಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪರಿಪೂರಣತ್ಥಂ। ಯಾ ಠಿತೀತಿ ಯಾ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಗಮೇನ ಅವಟ್ಠಿತಿ। ಸೋ ಅಸಮ್ಮೋಸೋತಿ ಸೋ ಅವಿನಾಸೋ। ಯಂ ವೇಪುಲ್ಲನ್ತಿ ಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಪುಲಭಾವೋ ಮಹನ್ತತಾ। ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀತಿ ಭಾವನಾಯ ಪರಿಪೂರಿತಾ। ಅತ್ಥೋತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಪದಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಭಾವತೋ।
ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಕಥಿತಾತಂತಂವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾವನಾಯ ಆರದ್ಧತ್ತಾ। ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನೇನ ಅನತ್ಥಾವಹತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ರಾಸನ್ತರಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ – ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾತಿ ವಚನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ರಾಸನ್ತರಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ। ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಸಮಾಯೋಗೇನ ವಿನಸ್ಸಮಾನಾ, ನ ಖಣನಿರೋಧವಸೇನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ।
ಲೋಭಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಯೇ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ। ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಸಭಾವಕಥನಮತ್ತಮೇತಂ। ಏಕವಾರಮೇವ ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನಿರುಜ್ಝಮಾನೋತಿ ಸರಸೇನೇವ ನಿರುಜ್ಝಮಾನೋ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಸಮಾಯೋಗೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಫಲಸ್ಸಾತಿ ಅನನ್ತರಕಾಲೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಫಲಸ್ಸ। ಪಚ್ಚಯಂ ದತ್ವಾವ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೋ ಸಮ್ಪತಿ ಆಯತಿಞ್ಚ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಅತ್ಥಾವಹೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುರಿಮಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಮೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ತತಿಯವಾರೇಪಿ। ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ತಂ ಪನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನತಾಯ ಸಬ್ಭಾವತೋ, ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ವಟ್ಟಾನತ್ಥಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸಪಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಯದಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಮ್ಪಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ಅನತ್ಥಾವಹಾ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ।
ಮಹನ್ತಂ ಗಾರವಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಙ್ಘಗಾರವೇನ ಯಥಾರುಚಿ ವನ್ದಿತುಂ ನ ಲಭಾಮೀ’’ತಿ ಸಙ್ಘೇನ ಸಹ ನ ನಿಕ್ಖಮಿ। ಏತ್ತಕಂ ಧಾತೂನಂ ನಿಧಾನಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞತ್ರ ನತ್ಥಿ, ಮಹಾಧಾತುನಿಧಾನತೋ ಹಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಕತಿಪಯಾ ಧಾತುಯೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಚೇತಿಯೇ ಉಪನೀತಾ, ಇಧ ಪನ ರಾಮಗಾಮಥೂಪೇ ವಿನಟ್ಠೇ ನಾಗಭವನಂ ಪವಿಟ್ಠಾ ದೋಣಮತ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ಉಪನೀತಾ। ಅತಿಮನ್ದಾನಿ ನೋತಿ ನನು ಅತಿವಿಯ ಮನ್ದಾನಿ।
ಸಂವಿಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ಮಾದಿಸೋ ಈದಿಸಂ ಅನತ್ಥಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಂವೇಗಂ ಜನೇತ್ವಾ। ಈದಿಸಂ ನಾಮ ಮಾದಿಸಂ ಆರಬ್ಭ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಿಂ ವದತೀತಿ ತಂ ವಚನಂ ಅನಾದಿಯನ್ತೋ।
ಸನ್ತಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಸನ್ತಾಯ…ಪೇ॰… ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಮಹಾರಜ್ಜುಯಾ ಛಿನ್ನಾಯ ಸುತ್ತತನ್ತೂ ಸನ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ। ಸಮಥೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ॰… ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ।
ಕಾಸಾವನ್ತಿ ಕಾಸಾವವತ್ಥಂ। ಕಚ್ಛಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ನಿವತ್ಥನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಓವಟ್ಟಿಕಂ ಪೀಳೇನ್ತೋ ವಿಯ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ನಿವತ್ಥಂ ಅದ್ದಸಂಸೂತಿ ಯೋಜನಾ।
ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೩೯೪) ‘‘ಕಾಮಾ ನಾಮೇತೇ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇಸು ಆದೀನವದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಕನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಛನ್ದರಾಗಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಯತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಚ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಚ ಕಾಮಾಸವೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಬ್ಬಾಸವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫ ಆದಯೋ; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೫ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯೇನ। ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧವಿಪಾಕೋತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಮಾಹ। ಅನುಭವಿತ್ವಾ ಭವಿತ್ವಾ ಚ ವಿಗತಂ ಭೂತವಿಗತಂ। ಅನುಭೂತಭೂತಾ ಹಿ ಭೂತತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಭೂತ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ। ಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಹಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಿಸೇಸೀಯತೀತಿ। ಅನುಭೂತಸದ್ದೋ ಚ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅನುಭವಕವಾಚಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವಿಪಾಕೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧೋ ಭುತ್ವಾವಿಗತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ,
ತೇಸೂತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೂಮಿಭೂತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು। ಅನುಸಯಿತಕಿಲೇಸಾತಿ ಅನುಸಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತೀತಾ…ಪೇ॰… ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖೋಪಮಾಯ ವತ್ತಮಾನಾದಿತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಅಪ್ಪಹೀನಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಾತಿ ಇದಂ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಕಿಲೇಸಜಾತಂ ತಾಯ ಏವ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾಯ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ, ತೇಭೂಮಕಭೂಮಿಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾಸು ತಾಸು ಭೂಮೀಸೂತಿ ಮನುಸ್ಸದೇವಾದಿಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತೇಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು। ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಅನಾಪಾದಿತತಾಯ ಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಲದ್ಧಭೂಮಿಕಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಆಹಿತೋ ವಿಯ।
ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನ-ಸದ್ದೇಪಿ ಚ ಓಕಾಸೋ ಕತೋ ಏತೇನಾತಿ ಓಕಾಸೋ ಕತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಅತ್ಥದ್ವಯೇಪಿ ಕತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪರನಿಪಾತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಆಹತಖೀರರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅಧಿಗ್ಗಹಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಅನಾಹತಖೀರರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತಾಯ ಅನ್ತೋಗಧಕಿಲೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಕಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸಾ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಆಹತಾನಾಹತಖೀರರುಕ್ಖಸದಿಸಾ। ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಪ್ಪನ್ನೇ ವಿಯ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಠಾನೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ವುತ್ತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ। ತತ್ಥ ಚ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾನಮೇವ ತಿಧಾ ನವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅಪಾಕಟಂ ಸುಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ಅಜಾತಫಲರುಕ್ಖೋ ಉಪಮಾಭಾವೇನ ಆಗತೋ ‘‘ಜಾತಫಲರುಕ್ಖೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇ ರುಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾರಹಾನಿ ಫಲಾನಿ ಛಿನ್ನೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ನ ಕದಾಚಿ ಸಸಭಾವಾನಿ ಅಹೇಸುಂ ಹೋನ್ತಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ತಾನಿ ಅತೀತಾದಿಭಾವೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಏವಂ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಛೇದೇ ಅಸತಿ ಫಲಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸತಿ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಛೇದಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತಾ, ಏವಂ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಚ ಸಾತ್ಥಕತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ತೇಪಿ ಪಜಹತಿಯೇವ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನೇವ ತೇಸಮ್ಪಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನತೋ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ಉಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಿನ್ನತೋತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಖನ್ಧತೋ ಚೇವ ಕಿಲೇಸತೋ ಚ। ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ವುಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ – ‘‘ಭವವಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯೇ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತ್ತ ಭವಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ತತೋ ಪಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ‘‘ಸುಗತಿಭವೇಕದೇಸಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಸುಗತಿಕಾಮಭವತೋತಿ ಸುಗತಿಭವೇಕದೇಸಭೂತಕಾಮಭವತೋ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ರೂಪಾರೂಪಭವತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಸಮುಗ್ಘಾತಭಾವತೋ। ಯದಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಏವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಏವ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬಭವೇಹಿಪಿ ವುಟ್ಠಹೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಓಧಿಸೋವ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀನಾವಸೇಸೇ ಕಿಲೇಸೇ ಸೋ ಪಜಹತಿ, ಇತಿ ಇಮಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬಭವೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತಿಯೇವಾತಿಪಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಏವ ‘‘ವಜಿರೂಪಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
ಹೋತು ತಾವ ವುತ್ತನಯೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸದಿಸಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನಾಯ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ, ಅಥ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಥಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಠಿತಿಯಾ ಭಾವನಾ ಹೋತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ ತಸ್ಸಾತಿ ಚೋದೇತಿ, ಇತರೋ ‘‘ಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಯಾಯೇವಾ’’ತಿ ಪರಿಹಾರಮಾಹ। ಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಕಾಮಞ್ಚೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ, ತಥಾರೂಪೋ ಪನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ, ಯಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಸವಿಸೇಸಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವತ್ತಮಾನಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತಂ ಉಪಾದಾಯ ಉಪಚಾರವಸೇನ ತಥಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನಾಗತಪುಬ್ಬಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಪವತ್ತಿ ಠಿತಿ ನಾಮಾತಿ, ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಗ್ಗಮ್ಪಿ ಭಾವೇನ್ತೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಭಾವೇತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ಉಪಸಮಮಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಉಪಸಮೇನ್ತಂ ವತ್ತತಿ। ಪುಬ್ಬಭಾಗಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏವ ವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸೂಪಸಮತ್ಥಂ ವಾ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ।
೨೪೮. ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನಾತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೧೨೯; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೮.೬೬) ಅಧಿಕಂ ಸವಿಸೇಸಂ ಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಮುಚ್ಚನಟ್ಠೋ’’ತಿ। ಏತೇನ ಸತಿಪಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುತ್ತಭಾವೇ ಯೇನ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇನ ತಂ ಝಾನಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೋ ದೀಪಿತೋ। ಭವತಿ ಹಿ ಸಮಾನಜಾತಿಯುತ್ತೋಪಿ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇನ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸೋ। ಯಥಾ ತಂ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ, ತಥಾ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುತ್ತತಾಯ ಏವ ಅನಿಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನ ನಿರಾಸಙ್ಕತಾಯ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನಪಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನತ್ಥೋ ಪಚ್ಛಿಮವಿಮೋಕ್ಖೇ ನಿರೋಧೇ ನತ್ಥಿ। ಕೇವಲೋ ವಿಮುತ್ತತ್ಥೋ ಏವ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಸಯಮೇವ ಪರತೋ ವಕ್ಖತಿ।
ರೂಪೀತಿ ಯೇನಾಯಂ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇನ ರೂಪೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತಂ ಯಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ರೂಪಂ ಹೋತಿ। ಯೇನ ವಿಸಿಟ್ಠೇನ ರೂಪೇನ ‘‘ರೂಪೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ ರೂಪೀ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತಿಸಯತ್ಥದೀಪನತೋ, ತದೇವ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ ಝಾನಮಿವ ಪರಮತ್ಥತೋ ರೂಪೀಭಾವಸಾಧಕನ್ತಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ರೂಪಜ್ಝಾನಂ ರೂಪಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ। ರೂಪಾನೀತಿ ಪನೇತ್ಥ ಪುರಿಮಪದಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನೀಲಕಸಿಣಾದೀನಿ ರೂಪಾನೀ’’ತಿ।
ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಂ ಸುಭನ್ತಿ ಆಭೋಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗವಸೇನ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಞ್ಹೇತ್ಥ ತಥಾವತ್ತಬ್ಬತಾಪತ್ತಿಚೋದನಾ ಅನವಕಾಸಾ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸುವಿಸುದ್ಧೇಸು ನೀಲಾದೀಸು ವಣ್ಣಕಸಿಣೇಸು ತತ್ಥ ಕತಾಧಿಕಾರಾನಂ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಥಾ ತತಿಯೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಭಾವನಾ ಸತ್ತೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲತೋ ದಹತಿ,
ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಅನವಸೇಸತೋ। ನ ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕದೇಸೋಪಿ ತತ್ಥ ಅವಸಿಟ್ಠೋತಿ। ವಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಕಾಲೇ ನಿರೋಧಿತತ್ತಾ। ಉತ್ತಮೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ಅರಿಯೇಹೇವ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ, ಅರಿಯಫಲಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಭಾವತೋ ಚ।
೨೪೯. ಅಭಿಭವತೀತಿ ಅಭಿಭು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೧೭೩; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೬.೬೧-೬೫) ಪರಿಕಮ್ಮಂ, ಞಾಣಂ ವಾ। ಅಭಿಭು ಆಯತನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಭಾಯತನಂ, ಝಾನಂ। ಅಭಿಭವಿತಬ್ಬಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಂ ಆಯತನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಭಾಯತನಂ, ಝಾನಂ। ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಭವನತೋ ಅಭಿಭು ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚ ಯೋಗಿನೋ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಭಾವತೋ ಚಾತಿಪಿ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಝಾನಂ ಅಭಿಭಾಯತನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭಿಭವನಕಾರಣಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ತಾನೀತಿ ಅಭಿಭಾಯತನಸಞ್ಞಿತಾನಿ ಝಾನಾನಿ। ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಆಭೋಗೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾವಸೇನ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ಅಭಿಭವನಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞೀ, ನ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ। ನ ಹಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಅಪ್ಪನಾ ಅಜ್ಝತ್ತವಿಸಯಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ತಂ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಲದ್ಧಂ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸುವಿಸುದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಲದ್ಧಂ ವಿಯ ವಿಸುದ್ಧಂ।
ಪರಿತ್ತಾನೀತಿ ಯಥಾಲದ್ಧಾನಿ ಸುಪ್ಪಸರಾವಮತ್ತಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಡ್ಢಿತಾನೀ’’ತಿ। ಪರಿತ್ತವಸೇನೇವಾತಿ ವಣ್ಣವಸೇನ ಆಭೋಗೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಪರಿತ್ತವಸೇನೇವ ಇದಮಭಿಭಾಯತನಂ ವುತ್ತಂ। ಪರಿತ್ತತಾ ಹೇತ್ಥ ಅಭಿಭವನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ। ವಣ್ಣಾಭೋಗೇ ಸತಿಪಿ ಅಸತಿಪಿ ಅಭಿಭಾಯತನಭಾವನಾ ನಾಮ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಞಾಣುತ್ತರಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ। ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ಸಹ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನೇವೇತ್ಥ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪೇತೀ’’ತಿ। ಸಹ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನಾತಿ ಚ ಅಪ್ಪನಾಪರಿವಾಸಾಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣವಚನಮೇತಂ। ಯೋ ‘‘ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ। ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ಭಾವನಾ ಅಪ್ಪನಂ ನೇತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕೇಚಿ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಯೇ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತೇನ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜವನವಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನ ಪಕ್ಖಿಕಾ ಏವ, ತದನನ್ತರಞ್ಚ ಭವಙ್ಗಪರಿವಾಸೇನ ಉಪಚಾರಾಸೇವನಾಯ ಚ ವಿನಾ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತಿ, ಸಹ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನೇವ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಪಾರಿವಾಸಿಕಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಅಪ್ಪನಾವಾರೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ನಾಪಿ ಮಹಗ್ಗತಪ್ಪಮಾಣಜ್ಝಾನೇಸು ವಿಯ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇ ಏಕನ್ತತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮತೋ ಪರಂ ಕತಿಪಯಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಾವಸಾನೇ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ‘‘ಸಹ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನೇವೇತ್ಥ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಸಹ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನಾ’’ತಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಿಕಮಿದಂ ವಚನಂ, ನ ನೀತತ್ಥಂ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ತದಾ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಆಭೋಗಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಆಭೋಗೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾವಸೇನ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ಅಭಿಭವನಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೦೪) ಪನ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಕಥಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ತಥಾ ಆಭೋಗಾಭಾವೇ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಝಾನಸಞ್ಞಾಯಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಭವ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೀ’’ತಿ।
ವಡ್ಢಿತಪ್ಪಮಾಣಾನೀತಿ ವಿಪುಲಪ್ಪಮಾಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಏಕಙ್ಗುಲದ್ವಙ್ಗುಲಾದಿವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಪ್ಪಮಾಣಾನೀತಿ ತಥಾ ವಡ್ಢನಸ್ಸೇವೇತ್ಥ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹನ್ತಾನೀ’’ತಿ।
ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ, ಸಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪಸಞ್ಞೀ, ನ ರೂಪಸಞ್ಞೀ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಝಾನಂ ವದತಿ। ರೂಪಸಞ್ಞಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದನಮೇವೇತ್ಥ ಅಲಾಭಿತಾ। ಬಹಿದ್ಧಾವ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಬಹಿದ್ಧಾವತ್ಥುಸ್ಮಿಂಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಂ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಪರಿತ್ತಾನಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಂ ಆಗತತ್ತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೦೪) ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾ ಸುತ್ತನ್ತೇ – ‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞೀ ಏಕೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಪರಿತ್ತಾನೀ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅವತ್ವಾ
ಏತ್ಥ ಚ ವಣ್ಣಾಭೋಗರಹಿತಾನಿ ಸಹಿತಾನಿ ಚ ಸಬ್ಬಾನಿ ‘‘ಪರಿತ್ತಾನಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಥಾ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣಾನೀ’’ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಅತ್ಥಿ ಹಿ ಏಸೋ ಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ಪರಿತ್ತಾನಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ತಾನಿ ಚೇ ಕದಾಚಿ ವಣ್ಣವಸೇನ ಆಭುಜಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ವಣ್ಣಾಭೋಗರಹಿತಾನಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾನಿ, ತಥಾ ಸಹಿತಾನಿ। ಅತ್ಥಿ ಹಿ ಉಭಯತ್ಥ ಅಭಿಭವನಪರಿಯಾಯೋತಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮದುತಿಯಅಭಿಭಾಯತನೇಸು ಪಠಮವಿಮೋಕ್ಖೋ, ತತಿಯಚತುತ್ಥಾಭಿಭಾಯತನೇಸು ದುತಿಯವಿಮೋಕ್ಖೋ, ವಣ್ಣಾಭಿಭಾಯತನೇಸು ತತಿಯವಿಮೋಕ್ಖೋ ಚ ಅಭಿಭವನಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾಭಿಭಾಯತನಾನಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಚ ವಿಮೋಕ್ಖಕಿಚ್ಚಾನಿ ಝಾನಾನಿ ವಿಮೋಕ್ಖದೇಸನಾಯಂ ವುತ್ತಾನಿ। ತದೇತಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಆಗತಸ್ಸ ಅಭಿಭಾಯತನದ್ವಯಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭಾಯತನೇಸು ಅವಚನತೋ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಸಬ್ಬವಿಮೋಕ್ಖಕಿಚ್ಚಸಾಧಾರಣವಚನಭಾವತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ಕತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
‘‘ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪಾನಂ ಅನಭಿಭವನೀಯತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ। ತೇನ ಯಂ ಅಞ್ಞಹೇತುಕಂ, ತಂ ತೇನ ಹೇತುನಾ ವುತ್ತಂ, ಯಂ ಪನ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಹೇತುಕಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞಿತಾಯ ಏವ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಚನಂ, ನ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪಾನಂ ಅನಭಿಭವನೀಯತಾ ಚ ತೇಸಂ ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪಾನಂ ವಿಯ ಅವಿಭೂತತ್ತಾ, ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ಚ ಯಥಾವುತ್ತವವತ್ಥಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪರಿಯಾಯಕಥನಭಾವತೋ। ‘‘ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ನೀಲಾದಿಅಭಿಭಾಯತನಾನಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ ಚೇ? ನ, ನೀಲಾದೀಸು ‘‘ಇಮೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನಾತಿ ವಣ್ಣವಸೇನಾತಿ ಸಭಾವವಣ್ಣವಸೇನ। ನಿದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತಾವಸೇನ। ಓಭಾಸವಸೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಭಾಸತಾಯ ಅವಭಾಸನವಸೇನ। ಉಮಾಪುಪ್ಫನ್ತಿ ಅತಸಿಪುಪ್ಫಂ। ನೀಲಮೇವ ಹೋತಿ ವಣ್ಣಸಙ್ಕರಾಭಾವತೋ। ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಭವನ್ತಿ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ।
ತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಧಮ್ಮೇ ಚೇವ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಚ। ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಾಯೇವ ತತ್ಥ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನುತ್ತರಂ ಸತಂ ಗತಾ ಅಭಿಞ್ಞಾವೋಸಾನಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾ।
೨೫೦. ಸಕಲಟ್ಠೇನಾತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೩೪೬; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೧೦.೨೫) ಸಕಲಭಾವೇನ, ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದೀಸು ವಿಯ ಏಕದೇಸೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಖೇತ್ತಂ ಸಸ್ಸಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ವಡ್ಢಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ಏವಮೇವ ತಂತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಖೇತ್ತಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಇದಂ ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ತಿರಿಯನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏವ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಸಿಣಂ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಂ। ತೇನ ತೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಉಪರಿಆದೀಸು ತೇನ ತೇನ ಕಸಿಣೇನ। ಯಥಾ ಕಿನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಆಲೋಕಮಿವ ರೂಪದಸ್ಸನಕಾಮೋ’’ತಿ, ಯಥಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಉದ್ಧಂ ಚೇ ರೂಪಂ ದಟ್ಠುಕಾಮೋ, ಉದ್ಧಂ ಆಲೋಕಂ ಪಸಾರೇತಿ, ಅಧೋ ಚೇ, ಅಧೋ, ಸಮನ್ತತೋ ಚೇ ರೂಪಂ ದಟ್ಠುಕಾಮೋ, ಸಮನ್ತತೋ ಆಲೋಕಂ ಪಸಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಕಸಿಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ। ಅಞ್ಞಭಾವಾನುಪಗಮನತ್ಥನ್ತಿ ಅಞ್ಞಕಸಿಣಭಾವಾನುಪಗಮನದೀಪನತ್ಥಂ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಕಸಿಣಭಾವಾನುಪಗಮನದೀಪನತ್ಥಂ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ಪಸಾರಿತಕಸಿಣಂ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಪಸಾರಿತಕಸಿಣಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ಅಞ್ಞಕಸಿಣಸಮ್ಭೇದಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನ ಅಞ್ಞಂ ಪಥವೀಆದಿ। ನ ಹಿ ಉದಕೇನ ಠಿತಟ್ಠಾನೇ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವೀ ಅತ್ಥಿ। ಅಞ್ಞಕಸಿಣಸಮ್ಭೇದೋತಿ ಆಪೋಕಸಿಣಾದಿನಾ ಸಙ್ಕರೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಸೇಸಕಸಿಣೇಸು। ಏಕದೇಸೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅನವಸೇಸಫರಣಂ ಪಮಾಣಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ। ತೇನೇವ ಹಿ ನೇಸಂ ಕಸಿಣಸಮಞ್ಞಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಚೇತಸಾ ಫರನ್ತೋತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಭಾವನಾಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ಕಸಿಣಂ ಪರಿತ್ತಂ ವಾ ವಿಪುಲಂ ವಾ ಸಕಲಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ।
ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಸಿಣವಸೇನಾತಿ ಉಗ್ಘಾಟಿತಕಸಿಣವಸೇನ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಉದ್ಧಂಅಧೋತಿರಿಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯತ್ತಕಞ್ಹಿ ಠಾನಂ ಕಸಿಣಂ ಪಸಾರಿತಂ, ತತ್ತಕಂ ಆಕಾಸಭಾವನಾವಸೇನ ಆಕಾಸಂ ಹೋತೀತಿ। ಏವಂ ಯತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಆಕಾಸಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಿತಂ, ತತ್ತಕಂ ಆಕಾಸಮೇವ ಹುತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ ಆಗಮನವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣೇಪಿ ಉದ್ಧಂಅಧೋತಿರಿಯತಾ ‘‘ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸವಸೇನ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣೇ ಉದ್ಧಂಅಧೋತಿರಿಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ।
೨೫೨. ವುತ್ತೋಯೇವ ವಮ್ಮಿಕಸುತ್ತೇ। ನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ಛವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ। ಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ ತೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ಕಾಯಸಞ್ಞಿತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣತೋ ಚ। ಸುಟ್ಠು ಭಾತಿ ಓಭಾಸತೀತಿ ವಾ ಸುಭೋ। ಕುರುವಿನ್ದಜಾತಿಆದಿಜಾತಿವಿಸೇಸೋಪಿ ಮಣಿ ಆಕರಪಾರಿಸುದ್ಧಿಮೂಲಕೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಪರಿಸುದ್ಧಆಕರಸಮುಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ। ದೋಸನೀಹರಣವಸೇನ ಪರಿಕಮ್ಮನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಕತಪರಿಕಮ್ಮೋ ಅಪನೀತಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರೋ’’ತಿ। ಧೋವನವೇಧನಾದೀಹೀತಿ ಚತೂಸು ಪಾಸಾಣೇಸು ಧೋವನೇನ ಚೇವ ಕಾಳಕಾದಿಅಪಹರಣತ್ಥಾಯ ಸುತ್ತೇನ ಆವುನನತ್ಥಾಯ ಚ ವಿಜ್ಝನೇನ। ತಾಪಸಣ್ಹಕರಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ। ವಣ್ಣಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ।
ಮಣಿ ವಿಯ ಕರಜಕಾಯೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ। ಆವುತಸುತ್ತಂ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ। ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಲಾಭೀ ಭಿಕ್ಖು ಸಮ್ಮದೇವ ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ। ತದಾರಮ್ಮಣಾನನ್ತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾನಂ। ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಧಮ್ಮಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಗತಿಕತ್ತಾ ‘‘ಆವುತಸುತ್ತಂ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಅವಿರೋಧಿತಂ ಹೋತಿ।
ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ, ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪರತೋ ಛಟ್ಠಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಪುರತೋ ವತ್ತಬ್ಬಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಯದಿಪಾಯಂ ಞಾಣಾನುಪುಬ್ಬಟ್ಠಿತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಏತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ವಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಚಸು ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಸು ಕಥಿತಾಸು ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಸುತ್ತಾದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೬೪ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಛಟ್ಠಾಭಿಞ್ಞಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಅನಭಿಞ್ಞಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ತಾಸಂ ಅನ್ತರಾ ವಾರೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅವಸರಾಭಾವತೋ ಇಧೇವ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾನನ್ತರಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ತದೇವ, ಅಥ ಖೋ ಇದಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಇಧೇವ ದಸ್ಸನೇತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಭೇರವರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೋತಿ ಏತ್ಥ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣೇನ ಭೇರವಂ ರೂಪಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಮ್ಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಲಾಭಿನೋ ಅಪರಿಞ್ಞಾಣವತ್ಥುಕಸ್ಸ ಭಯಸನ್ತಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಚ್ಚವಾಲಿಕವಾಸೀಮಹಾನಾಗತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ। ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಪಿ, ನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೫೩. ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿಯಂ ಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ। ತಂ ಸದಿಸಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವಾತಿ ಸಣ್ಠಾನತೋಪಿ ವಣ್ಣತೋಪಿ ಅವಯವವಿಸೇಸತೋಪಿ ಸದಿಸಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ। ಸಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋ, ನ ನಾಗಿದ್ಧಿಯಾ ಅಞ್ಞಜಾತಿರೂಪೋ। ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಮತ್ತಿಕಾದಯೋ ವಿಯ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ವಿಕುಬ್ಬನಕಿರಿಯಾಯ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ।
೨೫೫. ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವಾತಿ ಅಕಿಚ್ಛೇನೇವ।
೨೫೬. ಮನ್ದೋ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕದಾರಕೋಪಿ ‘‘ದಹರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯುವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯುವಾಪಿ ಕೋಚಿ ಅನಿಚ್ಛನತೋ ಅಮಣ್ಡನಸೀಲೋ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಮಣ್ಡನಕಜಾತಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯುವಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಕಾಳತಿಲಪ್ಪಮಾಣಾ ಬಿನ್ದವೋ ಕಾಳತಿಲಕಾನಿ। ನಾತಿಕಮ್ಮಾಸತಿಲಪ್ಪಮಾಣಾ ಬಿನ್ದವೋ ತಿಲಕಾನಿ। ವಙ್ಕಂ ನಾಮ ಪಿಯಙ್ಗಂ। ಯೋಬ್ಬನಪೀಳಕಾದಯೋ ಮುಖದೂಸಿಪೀಳಕಾ। ಮುಖಗತೋ ದೋಸೋ ಮುಖದೋಸೋ, ಲಕ್ಖಣವಚನಞ್ಚೇತಂ ಮುಖೇ ಅದೋಸಸ್ಸಪಿ ಪಾಕಟಭಾವಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಪರೇಸಂ ಸೋಳಸವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ।
೨೫೯. ಪಟಿಪದಾವಸೇನಾತಿ ಯಥಾರಹಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಪಟಿಪದಾವಸೇನ। ಅಟ್ಠಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು, ವಿಮೋಕ್ಖಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ವಾತಿ ಇಮೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ಸೇಸೇಸೂತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸೇಸು ಅಭಿಭಾಯತನಕೋಟ್ಠಾಸಾದೀಸು। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಮಹಾಸಕುಲುದಾಯಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೮. ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಾಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೬೦. ಉಗ್ಗಹಿತುನ್ತಿ ಉಗ್ಗಾಹೇತುನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತುಂ, ಪಾಠತೋ ಅತ್ತನಾ ಯಥಾಉಗ್ಗಹಿತಮತ್ಥಂ ತಬ್ಬಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಉಚ್ಚಾರಣವಸೇನ ಪರೇಸಂ ಗಾಹೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಯನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ। ಸಾ ಹಿ ಸಂಯೋಜನಭಾವತೋ ಸಮೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಏತಿ ಪವತ್ತತಿ, ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಭಾವತೋ ವಾ ಸಂಯುತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಯಥಾಭಿನಿವೇಸಂ ಏತೇನಾತಿ ಸಮಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಬಜ್ಝನ್ತೀತಿ। ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಉಗ್ಗಮನತೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ಅಯಂ ಏತ್ತಕೋ ಕಾಲೋ ರತ್ತನ್ಧಕಾರವಿಧಮನತೋ ದಿವಾ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಪನ ಮಜ್ಝಿಮಪಹಾರಸಞ್ಞಿತೋ ಕಾಲೋ ಸಮುಜ್ಜಲಿತಪಭಾತೇಜದಹನಭಾವೇನ ದಿವಾ ನಾಮ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಿವಸಸ್ಸಪಿ ದಿವಾಭೂತೇ’’ತಿ। ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾತಿ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ। ಏವಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಂಹರಣಂ ನಾಮ ಗೋಚರಕ್ಖೇತ್ತೇ ಠಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಝಾನರತಿಸೇವನವಸೇನ ಏಕೀಭಾವಂ ಗತೋ’’ತಿ। ಏತೇನ ಕಾಯವಿವೇಕಪುಬ್ಬಕಂ ಚಿತ್ತವಿವೇಕಮಾಹ। ಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಮನಸಾ ಸಮ್ಭಾವನೀಯಾ, ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತಿ (ಕಿಲೇಸಅನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪಞ್ಚಪಸಾದಾಯತ್ತತ್ತಾ,) ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಮನವಡ್ಢನಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಉನ್ನಮತೀತಿ ಉದಗ್ಗಂ ಹೋತಿ। ವಡ್ಢತೀತಿ ಸದ್ಧಾವಸೇನ ವಡ್ಢತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಅನುಸ್ಸರಣಮ್ಪಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬಹೂಪಕಾರಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೧೦೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೮೪)।
೨೬೧. ಪಞ್ಞಪೇಮೀತಿ ‘‘ದಸ್ಸೇಮಿ ಠಪೇಮೀ’’ತಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣಕುಸಲನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಣ್ಣಕುಸಲಧಮ್ಮಂ, ಉತ್ತಮಕುಸಲನ್ತಿ ಉತ್ತಮಭಾವಂ ಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ಪತ್ತಕುಸಲಧಮ್ಮಂ। ಅಯೋಜ್ಝನ್ತಿ ವಾದಯುದ್ಧೇನ ಅಯೋಧನೀಯಂ, ವಾದಯುದ್ಧಂ ಹೋತು, ತೇನ ಪರಾಜಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ವಾದಯುದ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಂವರಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚಸು ಸಂವರೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಸಂವರೇನ ಸಂವರಲಕ್ಖಣಂ ಪಹಾನಂ। ಪಟಿಸೇವನಪ್ಪಹಾನಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಪರಿವಜ್ಜನಪ್ಪಹಾನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ‘‘ನ ಭಾಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪದೇಸು। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಅಭಾಸನಮತ್ತಮೇವ ವದತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಅತಿದಿಸತಿ।
ನಾಭಿನನ್ದೀತಿ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿ। ಸಾಸನೇ ತಿಣ್ಣಂ ದುಚ್ಚರಿತಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಸ್ಸ ವಿವಜ್ಜನಂ ವಣ್ಣೀಯತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಏವಂ ಕಥೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಂ ವಿಯ ವದತಿ, ವದನ್ತೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಧಮ್ಮೇ ಚಸ್ಸ ಅಪ್ಪಸಾದಂ ನ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಸನ್ನಕಾರಮ್ಪಿ ವದತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ತಸ್ಸ ವಾದಂ ನ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ।
೨೬೨. ಯಥಾ ತಸ್ಸ ವಚನಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ವಚನಂ, ಏವಂ ಸಮಣಭಾವೇ ಸನ್ತೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇ। ಮಯಂ ಪನ ಏವಂ ನ ವದಾಮಾತಿ ಏತೇನ ಸಮಣಭಾವೋ ನಾಮ ಏವಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಯಾದಿಸೋ, ತಥೇವ ತಂ ಬುದ್ಧಾ ದೀಪೇನ್ತಿ। ವಿಸೇಸಞಾಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಕಾಯವಿಸೇಸವಿಸಯಞಾಣಂ ತಸ್ಸ ತದಾ ನತ್ಥಿ, ಯತೋ ಪರಕಾಯೇ ಉಪಕ್ಕಮಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ತತ್ಥ ವಿಸೇಸಞಾಣಮ್ಪಿ ನತ್ಥೇವಾತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಫನ್ದಿತಮತ್ತಾ’’ತಿ। ಕಿಲೇಸಸಹಗತಚಿತ್ತೇನೇವಾತಿ ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಅಸಹನನಿಮಿತ್ತೇನ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತೇನೇವ। ದುತಿಯವಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಜಿಘಚ್ಛಾಪಿಪಾಸದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಸಹನನಿಮಿತ್ತೇನ ದೋಮನಸ್ಸೇನೇವ। ವಿಕೂಜಿತಮತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿರೂಪಂ ಕೂಜಿತಂ ವಿಕೂಜಿತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಉಪಯಂ, ತಂ ಪನೇತ್ಥ ರೋದನಹಸನಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಸಹಗತನ್ತಿ ದೋಸಸಹಗತಂ ಲೋಭಸಹಗತಞ್ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ। ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಪನ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಸರಿತ್ವಾತಿ ಯಾವ ನ ಸತಿಸಣ್ಠಾಪನಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ ಸುಪಿನನ್ತೇ ಅನುಭೂತಂ ವಿಯ ದುಕ್ಖಂ ಸರಿತ್ವಾ ರೋದನ್ತಿ। ಹಸನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಯೇ ಲದ್ಧಸುಖಾರಮ್ಮಣಾ ಹುತ್ವಾ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋಪಿ ಸುಖೇನೇವ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಾಯನ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಜನಪದದೇಸರೂಪೇನ ಅಯಮ್ಪೀತಿ ಆಜೀವೋಪಿ ಮಾತು ಅಞ್ಞವಿಹಿತಕಾಲೇ ಚ ಲೋಕಸ್ಸಾದವಸೇನ ಕಿಲೇಸಸಹಗತಚಿತ್ತೇನೇವ ಹೋತಿ।
೨೬೩. ಸಮಧಿಗಯ್ಹಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಗತಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ। ಖೀಣಾಸವಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಖೀಣಾಸವಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಖೀಣಾಸವಮ್ಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಕುಸಲಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಠಿತತ್ತಾ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ನ ಕಾಯೇನ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ನ ಪಾಪಕಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ, ನ ಪಾಪಕಂ ಆಜೀವಂ ಆಜೀವತೀತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕುಸಲಸೀಲಮೂಲಕಾ ಚ ಅಕುಸಲಸೀಲಮೂಲಕಾ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಪಠಮಚತುಕ್ಕಾ ಠಪಿತಾ। ಏಕಂ ಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ನ ಪಾಪಕಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಇಮಂ ಏಕಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪಮೂಲಕಾ ಅಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪಮೂಲಕಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಪಚ್ಛಿಮಚತುಕ್ಕಾ ಠಪಿತಾ।
೨೬೪. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚಿತ್ತದ್ವಯಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ ಬಲವತಾ ಮೋಹೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ತಾನಿ ‘‘ಮೋಮೂಹಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಕುಹಿನ್ತಿ ಕಿಂನಿಮಿತ್ತಂ। ಕತರಂಠಾನಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾತಿ ಕಿಂ ಕಾರಣಂ ಆಗಮ್ಮ। ಏತ್ಥೇತೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಸುಚರಿತಭಾವನಾಸಾಜೀವನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಂ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಭುಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಂ ಅವಸಿಟ್ಠಞ್ಚ ಸೀಲಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಸ್ಸ ಚ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾಧಿಗಮೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ…ಪೇ॰… ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸುಖಸೀಲೋ ದುಕ್ಖಸೀಲೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಕತಿಅತ್ಥಸೀಲಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಕುಸಲಸೀಲ’’ನ್ತಿಆದಿ।
೨೬೫. ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಮೇವ ವುತ್ತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಸಮಾದಾನವಿರತಿಪುಬ್ಬಕಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಏತೇನ ಹಿ ಕುಸಲಸೀಲಂ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ।
ಸೀಲವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಪಾಸಂಸತ್ಥೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯೋ ಸೀಲಮತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ನ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸು, ಸೋ ಸೀಲಮಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಲಮೇತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಸಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಞ್ಚ। ತದುಭಯಞ್ಚ ಯಸ್ಮಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಭುಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ಅಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಸುಖವಿಪಾಕಭಾವಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನತೋ।
೨೬೬. ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಕಾಮಸಞ್ಞಾ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇತರಾ ದ್ವೇತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ।
ಅನಾಗಾಮಿಫಲಪಠಮಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಹಗತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ। ಏತ್ಥ ಚ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪಹಾನಂ ಸಾತಿಸಯನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಗ್ಗಹಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪರಿಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಸಹಗತತಾ ತಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೨೬೭. ಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪನಿರೋಧದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಅರಹತ್ತಫಲಅಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪನಿರೋಧ- ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಅನಾಗಾಮಿಫಲಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮಣೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಾಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೯. ಚೂಳಸಕುಲುದಾಯಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೭೧. ಪಞ್ಹೋತಿ ಕಾರಣಂ। ಉಪಟ್ಠಾತೂತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತು। ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಯೇನ ತುಯ್ಹಂ ಉಪಟ್ಠಿತೇನ ಕಾರಣೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಉಪಟ್ಠಹೇಯ್ಯ, ತಂ ಪನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇನ ಹಿ…ಪೇ॰… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ಏಕಙ್ಗಣಾನೀತಿ ಪಿಧಾನಾಭಾವೇನ ಏಕಙ್ಗಣಸದಿಸಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾಕಟಾನೀ’’ತಿ।
ಜಾನನ್ತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ತಥಾಭಾವಂ ಸಯಂ ಜಾನನ್ತೋ। ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸುಸ್ಸೂಸತೀತಿ ‘‘ತಥಾಭೂತಂಯೇವ ಮಂ ತಥಾ ಅವೋಚಾ’’ತಿ ಸಾದರಂ ಸುಸ್ಸೂಸತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಲಾಭಿನೋ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಲಾಭತೋ। ಏವಮಾಹಾತಿ ‘‘ಯೋ
ಇತರನ್ತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಲಾಭೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಅತೀತೇತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತೇ ಅತ್ಥೇ। ಅನಾಗತೇತಿ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತೇ ಅನಾಗತೇ ಅತ್ಥೇ।
ಪಂಸುಪದೇಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ಪಂಸುಸಮೋಕಿಣ್ಣಸರೀರತಾಯ ಪಂಸುಪಿಸಾಚಕಂ। ಏಕಂ ಮೂಲಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ದೀಘಸೋ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತೇನ ಚತುರಙ್ಗುಲಂ, ಉಪರಿಮನ್ತೇನ ವಿದತ್ಥಿಕಂ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಲತಾದೀಸು ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಂ ಮೂಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಜಾತಿಕಾನಂ ಅದಿಸ್ಸಮಾನಕಾಯೋ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಕಿರ ನೇಸಂ ಜಾತಿಸಿದ್ಧಾ ಧಮ್ಮತಾ। ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸ ಮೂಲವಸೇನ ಅದಿಸ್ಸಮಾನಕತಾಯ। ನ ದಿಸ್ಸತಿ ಞಾಣೇನ ನ ಪಸ್ಸತಿ।
೨೭೨. ನ ಚ ಅತ್ಥಂ ದೀಪೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಸಾ ವಾಚಾ ಸರೂಪತೋ ನ ಚ ದೀಪೇಯ್ಯ, ಕೇವಲಂ ವಾಚಾಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಟಿಹರಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಪರಸನ್ತಾನೇ ನೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಪಟಿಹಾರಿಯ-ಸದ್ದದ್ವಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ಭಾವತ್ಥೋ, ಸೋವ ಪಾಟಿಹೀರಕೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಪಾಟಿಹೀರಕನ್ತಿ ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕತಂ, ತ-ಸದ್ದೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ಅನಿಯ್ಯಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಸುಭಕಿಣ್ಹದೇವಲೋಕೇ ಖನ್ಧಾ ವಿಯ ಜೋತೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ – ‘‘ದಿಬ್ಬೋ ರೂಪೀ ಮನೋಮಯೋ ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೀ ಅಹೀನಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೨೭೩. ಸಉಪಸಗ್ಗಪದಸ್ಸ ‘‘ವಿದ್ಧೇತಿ ಉಬ್ಬಿದ್ಧೇ’’ತಿ। ಸಾ ಚಸ್ಸ ಉಬ್ಬಿದ್ಧತಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಗಮೇನ ಸುಚಿಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮೇಘವಿಗಮೇನ ದೂರೀಭೂತೇ’’ತಿ। ಇನ್ದನೀಲಮಣಿ ವಿಯ ದಿಬ್ಬತಿ ಜೋತೇತೀತಿ ದೇವೋ, ಆಕಾಸೋ। ‘‘ಅಡ್ಢರತ್ತಸಮಯೇ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಿಹಿತವಚನಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗಾಭಾವಾ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಞ್ಹಿ ಗಗನಮಜ್ಝಸ್ಸ ಪುರತೋ ವಾ ಪಚ್ಛತೋ ವಾ ಅನ್ತೇ ಠಿತೇ ಅಡ್ಢರತ್ತೇ ಸಮಯೋ ಭಿನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಏವ ಪನ ಠಿತೋ ಅಭಿನ್ನೋ ನಾಮ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭಿನ್ನೇ ಅಡ್ಢರತ್ತಸಮಯೇ’’ತಿ।
ಯೇ ಅನುಭೋನ್ತೀತಿ ಯೇ ದೇವಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಆಭಾ ಅನುಭೋನ್ತಿ ವಿನಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ ವಳಞ್ಜನ್ತಿ ಚ ತೇಹಿ ದೇವೇಹಿ ಬಹೂ ಚೇವ ಬಹುತರಾ ಚ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಆಭಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸರೀರೋಭಾಸೇನೇವ ಆಲೋಕಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ।
೨೭೪. ಪುಚ್ಛಾಮೂಳ್ಹೋ ಪನ ಜಾತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪರಮೋ ವಣ್ಣೋ’’ತಿ ಗಹಿತಪದಸ್ಸ ವಿಧಮನೇನ। ಅಚೇಲಕಪಾಳಿನ್ತಿ ‘‘ಅಚೇಲಕೋ ಹೋತಿ ಮುತ್ತಾಚಾರೋ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೯೪) ಅಚೇಲಕಪಟಿಪತ್ತಿದೀಪಕಗನ್ಥಂ, ಗನ್ಥಸೀಸೇನೇವ ತೇನ ಪಕಾಸಿತವಾದಾನಿ ವದತಿ। ಸುರಾಮೇರಯಪಾನಮನುಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸುರಾಪಾನತೋ ವಿರತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಯಂ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ತಾಪೇನ್ತೀ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಸುರಾಪಾನವಿರತಿ (ತಪೋ, ಸೋಯೇವ ಗುಣೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುರಾಪಾನವಿರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ)।
೨೭೫. ಏಕನ್ತಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಸುಖಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕನ್ತಸುಖಂ। ಪಞ್ಚಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಸೀಲಾಚಾರಧಮ್ಮೇಸು। ನ ಜಾನಿಂಸೂತಿ ಸಮ್ಮೋಸೇನ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ನ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ। ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇನ ಕಿರ ವಿಹತತೇಜಾನಿ ಮಹಾನುಭಾವಾನಿ ಮನ್ತಪದಾನಿ ವಿಯ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ಯೋಗಾವಚರಗನ್ಥೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಗಾವಚರಪಟಿಪದಾ ನಸ್ಸತಿ। ಉಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸೂತಿ ‘‘ಪಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿವಚನಮತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸು। ತತಿಯಜ್ಝಾನತೋತಿ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ಫಲಂ ವದತಿ, ಫಲಭೂತತೋ ತತಿಯಜ್ಝಾನತೋ।
೨೭೬. ಏಕನ್ತಸುಖಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭೇನ ಪತ್ತಿಯಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಟಿಲಾಭಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ। ಏಕನ್ತಸುಖೇ ಲೋಕೇ ಅನಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಏವ ಇದ್ಧಿಯಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಭಾಜನಲೋಕಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ।
೨೭೭. ಉದಞ್ಚನಿಕೋತಿ ಅಟವಿಸೇನಾಸನೇ ಪಧಾನಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬಹೂನಂ ತತ್ಥ ನಿವಾಸೇನ ಏಕಂ ಪಧಾನಘರಂ ಅಹೋಸಿ।
ಚೂಳಸಕುಲುದಾಯಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೧೦. ವೇಖನಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೮೦. ಸಹ ಕಾಮಗರು। ತೇಸ್ವೇವ ಕಾಮೇಸು ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತೋ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಕಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಗರು ಗರುಕಾತಬ್ಬಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಗರು। ತತ್ಥ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಜ್ಝಾಸಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತೋ ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಯಥಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಗಹಟ್ಠೇ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಏಕಚ್ಚೇ ಅನಗಾರೇಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತೋಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಯಂ ಪನ ವೇಖನಸೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ। ಸೋ ಹಿ ವೇಖನಸತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ವೇಖನಸೇನ ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠಿಮಾದಾಯ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ವೇಖನಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಲೋಕೋ ಸಯಂ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಆದಿತ್ತೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅನುಭವಿಯಮಾನಂ ಸಾಲಾಕಿಕಂ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಂ ವಿಯ ಅನಾದಿಕಾಲಾನುಗತಸಮ್ಮಾಕವಚರಸನ್ತಾಪಂ ಆದಿತ್ತತಾಯ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಪನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೮; ಮಹಾವ॰ ೫೪) ದೇಸಿಯಮಾನೇ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಅನಾದಿಕಾಲಪರಿಭಾವಿತಂ ಅತ್ತಅಜ್ಝಾಸಯೇ ಅವಟ್ಠಿತಂ ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತಂ ಸರಸೇನ ಅನುಪಧಾರೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಾ – ‘‘ಪಞ್ಚ ಖೋ ಇಮೇ, ಕಚ್ಚಾನ, ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾಮಗುಣೇಸು ಕಾಮಸುಖೇ ಭಾಸಿಯಮಾನೇ ‘‘ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತಂ ವತ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಉಪಧಾರೇಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಇಮಾಯ ಕಥಾಯ ಕಥಿಯಮಾನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಕಾಮಗ್ಗಸುಖನ್ತಿ ಕಾಮೇತಬ್ಬವತ್ಥೂಹಿ ಅಗ್ಗಭೂತಂ ಸುಖಂ। ಸಬ್ಬೇ ಹಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಕಾಮಾ, ತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸುಖತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಮೇವ ಅಗ್ಗಭೂತಂ ಸುಖಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಾ, ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೯೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪) – ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೫, ೨೧೭; ಧ॰ ಪ॰ ೨೦೩) ಚ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ।
೨೮೧. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಲಾಭಿನೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ವುಚ್ಚಮಾನಕಥಾ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ, ತದಭಾವತೋ ವೇಖನಸಸ್ಸ ಅನನುಚ್ಛವಿಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಅನಾಗತಕಥಾಯ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆರಕ್ಖತ್ಥಾಯಾತಿ ದೇವತಾಹಿ ಮನ್ತಪದೇಹಿ ಸಹ ಠಿತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯಾತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ, ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾವ ಗಹಿತಾ। ಜಾನನಂ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ವೇಖನಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।