॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ
ಉಪರಿಪಣ್ಣಾಸ-ಟೀಕಾ
೧. ದೇವದಹವಗ್ಗೋ
೧. ದೇವದಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧. ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ದೇವಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ರಾಜಾನೋ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಜನಂ ರಞ್ಜಯನ್ತಾ ಸಯಂ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ವಿಸೇಸೇಹಿ ರಾಜನ್ತಿ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಸೋಭನ್ತೀತಿ ಚ, ‘‘ರಾಜಾನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಗಮದೇಸೇ। ಸಾತಿ ಪೋಕ್ಖರಣೀ। ತನ್ತಿ ತಂ, ‘‘ದೇವದಹ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಉಪಾದಾಯ, ತಸ್ಸ ಅದೂರಭವತ್ತಾತಿ ಕೇಚಿ। ಸಬ್ಬಂ ಸುಖಾದಿಭೇದಂ ವೇದಯಿತಂ। ಪುಬ್ಬೇತಿ ಪುರಿಮಜಾತಿಯಂ। ಕತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಜಾತಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ತೇನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ವೇದನಾ ಕಮ್ಮಫಲಭೂತಾ ಏವ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ, ‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಏವಂವಾದಿನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಇಮೇ ನಾಮಾತಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ। ನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ, ‘‘ಏವಂವಾದಿನೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಿಗಣ್ಠಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಲಿಸಾಸನನ್ತಿ ಕಲಿಸಾಸನಂ, ಪರಾಜಯೋ। ಕಲೀತಿ ವಾ ಕೋಧಮಾನಾದಿಕಿಲೇಸಜಾತಿ, ತಾಯ ಪನ ಅಯುತ್ತವಾದಿತಾ ಕಲಿಸಾಸನಂ। ತಂ ಆರೋಪೇತುಕಾಮೋ ವಿಭಾವೇತುಕಾಮೋ ಯೇ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ ಅಕತಂ ವಾತಿ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ತೇ ಕಥಂ ತಂ ಏದಿಸನ್ತಿ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಯೇ ಚ ಕಮ್ಮಂ ಪಭೇದತೋ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ತೇ ಕಥಂ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ; ವಿಪಾಕಪರಿಯೋಸಿತಭಾವಂ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಯೇ ಚ ಪಾಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಮೇವ ನ ಜಾನನ್ತಿ; ತೇ ಕಥಂ ತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಪಾದನವಿಧಿಂ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಉತ್ತರಿ ಪುಚ್ಛಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಆಹ।
೨. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚೂಳದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧೇಪಿ, (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೦) ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ನಿಗಣ್ಠಾನಂ ಅಜಾನನಭಾವೋ ಏವ ಉಜುಕಂ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದೇಸನಾಯ ತಥಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೮೦) ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಏವಂ ಅಜಾನನಭಾವೇ ಸತೀ’’ತಿ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ಉಪರಿದೇಸನಾಯ ಸಮ್ಬದ್ಧೋ ಏವಮತ್ಥೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಧ, ‘‘ಮಹಾನಿಗಣ್ಠಸ್ಸ ವಚನೇ ಸಚ್ಚೇ ಸನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ತಕಸ್ಸ ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ।
೩. ಅನೇಕವಾರಂ ವಿಸರಞ್ಜನಂ ಇಧ ಗಾಳ್ಹಾಪಲೇಪನಂ, ನ ಸಾಟಕಸ್ಸ ವಿಯ ಲಿತ್ತತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಬಹಲೂಪ…ಪೇ॰… ಲಿತ್ತೇನ ವಿಯಾ’’ತಿ। ವುತ್ತಮೇವ, ನ ಪುನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇಮೇಸಂ ನಿಗಣ್ಠಾನಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ತೇಸಂ ಅಭಾವತೋ, ‘‘ಜಾನನಕಾಲೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ವದತಿ। ತೇನ ಏವಂ ಜಾನಿತುಂ ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಸಿಯಾ, ತೇಸಞ್ಚ ದಸ್ಸನಂ ಸಚ್ಚಂ ಸಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ದಸ್ಸನಂ ಅಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ನ ಜಾನಿಂಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಚತೂಸು ಕಾಲೇಸೂತಿ ವಣಮುಖಸ್ಸ ಪರಿಕನ್ತನಕಾಲೋ, ಸಲ್ಲಸ್ಸ ಏಸನಕಾಲೋ, ಅಬ್ಬುಹನಕಾಲೋ, ವಣಮುಖೇ ಅಗದಙ್ಗಾರಓದಹನಕಾಲೋತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಕಾಲೇಸು। ಸುದ್ಧನ್ತೇತಿ ಸುದ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೇ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ನಿಜ್ಜೀರಣಟ್ಠೇನ ನಿದ್ದುಕ್ಖಭಾವೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಾಯ ಉಪಮಾಯಾತಿ, ‘‘ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ವಿದ್ಧಕಾಲೇ ವೇದನಾಯ ಪಾಕಟಕಾಲೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಏಕಾಯ ಉಪಮಾಯ। ತಯೋ ಅತ್ಥಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಹುವಮ್ಹಾ ವಾ ನೋ ವಾ, ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಅಕರಿಮ್ಹಾ ವಾ ನೋ ವಾ, ಏವರೂಪಂ ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಅಕರಿಮ್ಹಾತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಅತ್ಥಾ। ಚತೂಹಿ ಉಪಮಾಹೀತಿ ವಣಮುಖಪರಿಕನ್ತನಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಉಪಮಾಹಿ। ಏಕೋ ಅತ್ಥೋತಿ, ‘‘ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ
೪. ಇಮೇ ಪನ ನಿಗಣ್ಠಾ। ಆಸಙ್ಕಾಯ ವಿದ್ಧೋಸ್ಮೀತಿ ಸಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ಪಚ್ಚಾಹರಿತುನ್ತಿ ಪಚ್ಚಾವತ್ತಿತುಂ, ಪರಿಹರಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫. ಅತೀತವಾದಂ ಸದ್ದಹನ್ತಾನನ್ತಿ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ, ಭೋ, ನಿಗಣ್ಠಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅತೀತಂಸಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ಮಹಾನಿಗಣ್ಠಸ್ಸ ವಾದಂ ಸದ್ದಹನ್ತಾನಂ। ಭೂತತ್ತಾತಿ ಯಥಾಭೂತತ್ತಾ ಕಿಂ ಅವಿಪರೀತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಹ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಹಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಏವ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೋ ಯಥಾ ‘‘ವೇನಯಿಕೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೧; ಪಾರಾ॰ ೮)। ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಸಕಾರಣ’’ನ್ತಿ। ಪಟಿಹರತಿ ಪಟಿವತ್ತೇತೀತಿ ಪಟಿಹಾರೋ, ವಾದೋ ಏವ ಪಟಿಹಾರೋ ವಾದಪಟಿಹಾರೋ; ತಂ, ಉತ್ತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಪಚ್ಚಾಗಮನಕವಾದ’’ನ್ತಿ, ಚೋದನಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಕತಿಕಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸನ್ತಿ ಇದಂ ಆವುತ್ತಿವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ‘‘ತೇಸಂ ಸದ್ಧಾಛೇದಕವಾದಂ ನಾಮ ತೇಸಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ।
೬. ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಞ್ಞಾಣಾ ಸಮ್ಮೋಹಾತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ। ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯ। ಅಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ಅಜಾನನೇನ। ಸಮ್ಮೋಹೇನಾತಿ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನೇನ ಮಹಾಮುಳ್ಹತಾಯ। ಸಾಮಂಯೇವ ಓಪಕ್ಕಮಿಕಾ ಏತರಹಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕ್ಕಮಹೇತು ದುಕ್ಖವೇದನಂ ವೇದಿಯಮಾನಂ – ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಾಯಂ…ಪೇ॰… ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತೂ’’ತಿ ವಿಪರೀತತೋ ಸದ್ದಹಥ। ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತುವಾದಸಞ್ಞಿತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹಥ।
೭. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ, ತತ್ಥ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಫಲಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕದಾಯಕ’’ನ್ತಿ। ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಕಾಯಿಕೇನ ಪಯೋಗೇನ ವಾ ವಾಚಸಿಕೇನ ವಾ ಪಯೋಗೇನ। ಪಧಾನೇನಾತಿ ಪದಹನೇನ ಚೇತಸಿಕೇನ ಉಸ್ಸಾಹನೇನ। ಆಸನ್ನೇ ಭವನ್ತರೇ ವಿಪಾಚೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಪಗೇವ ದೂರೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ದುತಿಯೇ ವಾ ತತಿಯೇ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬತ್ತಕಭಾವತೋ ಸುಖವೇದನಾಯ ಹಿತನ್ತಿ ಸುಖವೇದನೀಯಂ। ಸಾ ಪನ ವಿಪಾಕವೇದನಾಭಾವತೋ ಏಕನ್ತತೋ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವಿಪಾಕದಾಯಕ’’ನ್ತಿ। ವಿಪರೀತನ್ತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನೇತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ। ಸಮ್ಪರಾಯವೇದನೀಯಸ್ಸಾತಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಸ್ಸ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಸ್ಸ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಕಾಮಂ ಪರಿಪಕ್ಕವೇದನೀಯನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥೇತ್ಥ ಅತಿಸಯೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವಿಸೇಸಭಾವತೋ ಪರಿಪಕ್ಕವೇದನೀಯಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಕತಂ, ತತೋ ಸತ್ತದಿವಸಬ್ಭನ್ತರೇ।
ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪಕ್ಕವೇದನೀಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸತ್ತದಿವಸಬ್ಭನ್ತರೇ ವಿಪಾಕದಾನೇ। ಏಕವಾರಂ ಕಸಿತ್ವಾ ನಿಸೀದಿ ಛಾತಜ್ಝತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ। ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ ಆಹ – ‘‘ಉಸ್ಸೂರೇ ಭತ್ತಂ ಆಹರೀಯಿತ್ಥಾ’’ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಇದಮ್ಪಿ ತಪ್ಪಕಾರೋ, ಮಮ ಚಿತ್ತವಿಕಪ್ಪಮತ್ತಂ, ಉದಾಹು ಸುವಣ್ಣಮೇವಾ’’ತಿ ವೀಮಂಸನ್ತೋ ಯಟ್ಠಿಯಾ ಪಹರಿತ್ವಾ।
ವಾಳಯಕ್ಖಸಞ್ಚರಣತ್ತಾ ರಾಜಗಹೂಪಚಾರಸ್ಸ ನಗರೇ ಸಹಸ್ಸಭಣ್ಡಿಕಂ ಚಾರೇಸುಂ। ಉಪ್ಪನ್ನರಾಗೋ ಚೂಳಾಯ ಡಂಸಿ। ರಞ್ಞೋ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ರಞ್ಞೋ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ। ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ವತ್ಥು ಧಮ್ಮಪದವತ್ಥುಮ್ಹಿ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.ಮಲ್ಲಿಕಾದೇವೀವತ್ಥು) ಆಗತೇನ ನಯೇನ ಕಥೇತಬ್ಬಂ।
ಮರಣಸನ್ತಿಕೇಪಿ ಕತಂ, ಪಗೇವ ತತೋ ಪುರೇತರಂ ಅತೀತತ್ತಭಾವೇಸು ಚ ಕತಂ। ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತವಿಪಾಕೋತಿ ವುತ್ತೋ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿಭಾವತೋ। ಸಮ್ಪರಾಯವೇದನೀಯಮೇವ ಭವನ್ತರೇ ವಿಪಾಕದಾಯಕಭಾವತೋ। ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಗುಣೋತ್ವೇವ ವುತ್ತೋ, ನ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತವಿಪಾಕೋತಿ ವಿಮುತ್ತಿಭಾವತೋ। ಪರಿಪಕ್ಕವೇದನೀಯನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪರಿಪಕ್ಕವೇದನೀಯಲಕ್ಖಣಾನತಿವತ್ತನತೋ। ಸಬ್ಬಲಹುಂ ಫಲದಾಯಿಕಾತಿ ಏತೇನ ಫಲುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಪಕ್ಕವೇದನೀಯತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಚತುಪ್ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಫಲತಾಯ ಸಞ್ಞಾಭವೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ ಬಹುವೇದನೀಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಖನ್ಧಫಲತ್ತಾ ಅಸಞ್ಞಾಭವೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪವೇದನೀಯಂ। ಕೇಚಿ ಪನ, ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮಂ ಬಹುಕಾಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಫಲತ್ತಾ ಬಹುವೇದನೀಯಂ, ಇತರಂ ಅಪ್ಪವೇದನೀಯಂ। ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮಂ ವಾ ಬಹುವೇದನೀಯಂ, ಪರಿತ್ತಕಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪವೇದನೀಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥಂ, ನ ಆರದ್ಧವಿಪಾಕಮೇವ। ಅವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲೇನ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಾದಿಭೇದಂ।
೮. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾದೀನನ್ತಿ ‘‘ಅಫಲೋ’’ತಿ। ನಿಗಣ್ಠಾನಂ ಪದಹನಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಲಭಾವಪ್ಪವೇದನೋ ಪಧಾನಚ್ಛೇದಕವಾದೋ। ಪರೇಹಿ ವುತ್ತಕಾರಣೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಿಗಣ್ಠಾನಂ ವಾದೇಸು ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ತೇಹಿ ಪರೇಹಿ ವುತ್ತಕಾರಣೇಹಿ। ನ ಹಿ ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತೇನ ಹೇತುನಾ ವಿನಾ ಪರವಾದೇಸು ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕಾರಣಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ। ನಿಗಣ್ಠಾನಂ ವಾದಾ ಚ ಅನುವಾದಾ ಚಾತಿ ನಿಗಣ್ಠೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸಕಸಕಸಮಯಪ್ಪವೇದಿಕಾ ವಾದಾಚೇವ ಸಾವಕೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ತೇಸಂ ಅನುವಾದಾ ಚ। ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿತಬ್ಬಂ ಕಾರಣಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ, ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥ ದೋಸೋ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಗರಹಾರಹಂ ಕಾರಣಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸತ್ಥೋತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ
೯. ಸಙ್ಗತಿಭಾವಹೇತೂತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಸಮುಟ್ಠಿತಸಙ್ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ಸಾ ಪನ ಸಙ್ಗತಿ ನಿಯತಿಲಕ್ಖಣಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಯತಿಭಾವಕಾರಣಾ’’ತಿ। ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಸುತ್ತಾವುತಅಭೇಜ್ಜಮಣಿ ವಿಯ ಹಿ ಪಟಿನಿಯತತಾ ನಿಯತಿಪವತ್ತೀತಿ। ಛಳಭಿಜಾತಿಹೇತೂತಿ ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿ ನೀಲಾಭಿಜಾತಿ ಲೋಹಿತಾಭಿಜಾತಿ ಹಲಿದ್ದಾಭಿಜಾತಿ ಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತಿ ಪರಮಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತೀತಿ ಇಮಾಸು ಅಭಿಜಾತೀಸು ಜಾತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ಪಾಪಸಙ್ಗತಿಕಾತಿ ನಿಹೀನಸಙ್ಗತಿಕಾ।
೧೦. ಅನದ್ಧಭೂತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಅದ್ಧ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನದ್ಧಭೂತನ್ತಿ ಅನಧಿಭೂತ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾ ಆಪಾಯಿಕೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಮಹತಾ ದುಕ್ಖೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯತಿ, ನ ತಥಾ ಅಯನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ದುಕ್ಖೇನ ಅನಧಿಭೂತೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ‘‘ಅಚೇಲಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೯೪) ವುತ್ತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾಯ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಕಿಲಮಥೇನ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಯೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವೀರಿಯನ್ತಿ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಂ ವೀರಿಯಂ ಸರೀರಂ ಖೇದನ್ತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಞಾಯಾರದ್ಧಭಾವತೋ।
ಥೇರೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಗತಮಹಾರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ। ತಿಸ್ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಮನುಸ್ಸದೇವನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ, ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ವಾ। ಖುರಗ್ಗೇಯೇವಾತಿ ಖುರೇ ಸೀಸಗ್ಗೇ ಏವ, ಖುರೇ ಸೀಸಗ್ಗತೋ ಅಪನೀತೇ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಯನ್ತಿ, ‘‘ಇಸ್ಸರಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ। ನ ಸಬ್ಬೇ ಏವ ಸಕ್ಕಾರಪುಬ್ಬಕಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋ ದಾಸಿಕುಚ್ಛಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ರಜತಮುದ್ದಿಕನ್ತಿ ರಜತಮಯಂ ಅಙ್ಗುಲಿಮುದ್ದಿಕಂ। ಗೋರಕಪಿಯಙ್ಗುಮತ್ತೇನಪೀತಿ ಕಪಿತ್ಥಛಲ್ಲಿಕಙ್ಗುಪುಪ್ಫಗನ್ಧಮತ್ತೇನಪಿ।
ಧಮ್ಮೇನ ಞಾಯೇನ ಆಗತಸುಖಂ ಧಮ್ಮಸುಖನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಙ್ಘತೋ ವಾ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯಸುಖ’’ನ್ತಿ। ಅಮುಚ್ಛಿತೋತಿ ಅನಜ್ಝಾಪನ್ನೋ। ಇದಾನಿ ತಂ ಅನಜ್ಝಾಪನ್ನತಂ ತಸ್ಸ ಚ ಫಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಧಮ್ಮಿಕಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ। ಸೋ ಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತತ್ತಾ ಆಸನ್ನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಯಥಾರದ್ಧಾಯ ಸಾತಿಸಯಂ ಕರಣತೋ ಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಬಲವವೀರಿಯಂ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹಿಂ। ಪದಹತೋತಿ ಪಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ। ಮಗ್ಗೇನ ವಿರಾಗೋ ಹೋತೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ದುಕ್ಖನಿದಾನಸ್ಸ ವಿರಜ್ಜನಾ ‘‘ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ ಅಕಸಿರೇನೇವ ಸೀಘತರಂ ಮಗ್ಗಪಜಾನತಾಯ ಬೋಧಿತತ್ತಾ। ಮಜ್ಝತ್ತತಾಕಾರೋತಿ ವೀರಿಯೂಪೇಕ್ಖಮಾಹ। ಸಙ್ಖಾರಂ ತತ್ಥ ಪದಹತೀತಿ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖನಿದಾನಸ್ಸ ವಿರಜ್ಜನನಿಮಿತ್ತಂ ವಿರಜ್ಜನತ್ಥಂ ಪದಹತಿ। ಕಥಂ? ಮಗ್ಗಪ್ಪಧಾನೇನ ಚತುಕಿಚ್ಚಪ್ಪಧಾನೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ವಾಯಾಮೇನ ಪದಹತಿ ವಾಯಮತಿ। ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೋತಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅನಚ್ಚಾರದ್ಧನಾತಿಸಿಥಿಲತಾಯ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಾಕರಣೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವನಾ ಚ ನಾಮೇತ್ಥ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಏವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಾ ಪದಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, – ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಕಥಂ? ಸಙ್ಖಾರಂ ಮೇ ಪದಹತೋ ಸಙ್ಖಾರಪದಹನಾ ಇಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖನಿದಾನಸ್ಸ ವಿರಾಗೋ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪಧಾನಾತಿ ಸಮ್ಮಸನಪದೇನ ಸುಖೇನೇವ ಖಿಪ್ಪತರಂ ಭಾವನಾಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪನವೀರಿಯಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಸ್ಸಚಿ ನಾತಿದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತವೀರಿಯೇನಪಿ ದುಕ್ಖನಿದಾನಸ್ಸ ವಿರಾಗೋ ಹೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಮನುಯುಞ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ। ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಚತುತ್ಥೀಯೇವ ಪಟಿಪದಾ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಹಿ ಖ್ವಾಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಉಪೇಕ್ಖಂ ತತ್ಥ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವಾರೇಹಿ ತಾಸಂಯೇವ ಪಟಿಪದಾನಂ ವಸೇನ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿದಾನಸ್ಸ ಪರಿಜಿಣ್ಣಂ ಇಮೇಹಿ ವಾರೇಹಿ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ ವಿಭಾವಿತೋ।
೧೧. ಬದ್ಧಚಿತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬದ್ಧಚಿತ್ತೋ। ಬಹಲಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಬಹಲತಣ್ಹಾಛನ್ದೋ। ಅತಿಚರಿತ್ವಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ। ನಟಸತ್ಥವಿಧಿನಾ ನಚ್ಚನಕಾ ನಟಾ, ನಚ್ಚಕಾ ಇತರೇ। ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘‘ಈದಿಸಂ ನಾಮ ಇತ್ಥಿಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿ’’ನ್ತಿ। ಛಿಜ್ಜಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಹೋತು। ಭಿಜ್ಜಾತಿ ಭಿಜ್ಜತು। ‘‘ಛಿಜ್ಜ ವಾ ಭಿಜ್ಜವಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ವಿನಾಸಮೇವ ವದತಿ। ಞತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ। ತದುಭಯನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಪದಹನಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವನಂ।
೧೨. ಪೇಸೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಾಯಮನ್ತಸ್ಸ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ನಿಯ್ಯಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ।
ಉಸುಕಾರೋ ವಿಯ ಯೋಗೀ ತೇಜನಸ್ಸ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಜುಕರಣತೋ। ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕಂ, ಚನ್ದಲೇಖಾಕುಟಿಲಂ, ನಙ್ಗಲಕೋಟಿಜಿಮ್ಹಂ ಚಿತ್ತಂ। ಅಲಾತಾ ವಿಯ ವೀರಿಯಂ ಆತಾಪನ-ಪರಿತಾಪನತೋ। ಕಞ್ಚಿಕತೇಲಂ ವಿಯ ಸದ್ಧಾ ಸಿನೇಹನತೋ। ನಮನದಣ್ಡಕೋ ವಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮನತೋ। ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಜುಕರಣಂ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅನ್ತದ್ವಯವಜ್ಜಿತಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಗಣವಿಜ್ಝನಂ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೋ। ಇತರಾ ಪನ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇಮಾಸು ದ್ವೀಸು ಯಥಾವುತ್ತಾಸು ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಸು ಕಥಿತಾಸು, ಇತರಾಪಿ ಕಥಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರನಯೇನ ಪಟಿಪದಾಸಾಮಞ್ಞತೋ। ಸಹಾಗಮನೀಯಾಪಿ ವಾ ಪಟಿಪದಾ ಕಥಿತಾವ, ‘‘ನ ಹೇವ ಅನದ್ಧಭೂತಂ ಅತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಕಥಿತತ್ತಾ। ‘‘ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾ ಪನ ನ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ನಿಕ್ಖಮನದೇಸನನ್ತಿ ನಿಕ್ಖಮನುಪಾಯಂ ದೇಸನಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ದೇವದಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೨. ಪಞ್ಚತ್ತಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧. ಏಕೇತಿ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ’’ತಿ ಆಹ। ಯಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತಾ; ತತೋ ಚ ನೇಸಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಹಣತೋ ಸಿಥಿಲಕರಣವಿವೇಚನೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾಯ ಕಿಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಅವಿತಥತಾ ಚ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ। ಪರಮತ್ಥಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕತಾಯ ಲೇಸೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಬ್ಬಜುಪಗತಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ಅಪರನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿನೋ, ತೇ ಏವ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ। ಯಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಅಪರನ್ತಂ ಪುರಿಮತರಸಿದ್ಧೇಹಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪೇಹಿ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಆಸೇವನಬಲವತಾಯ ಚ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗಸಿದ್ಧೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸಭೂತೇಹಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೇಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಪರನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ। ತಣ್ಹುಪಾದಾನವಸೇನ ಕಪ್ಪನಗಹಣಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಉಪಾದಾನಂ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ಉದ್ದಾನತೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ವಸೇನ। ದಿಟ್ಟಿಯಾ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾಯ ಸಹಜಾತಾಯ ಅಭಿನನ್ದನಕಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಸಸ್ಸತಾದಿಆಕಾರೇನ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ। ಅನಾಗತಧಮ್ಮವಿಸಯಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಅನಾಗತಕಾಲವಾಚಕೋ ಇಧ ಅಪರ-ಸದ್ದೋ। ರೂಪಾದಿಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪನವತ್ಥುನೋ ಅಭಾವಾ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಭಾಗವಾಚಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಾಗತಂ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸ’’ನ್ತಿ। ಕಪ್ಪೇತ್ವಾತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪರನ್ತೇ ತಣ್ಹಾಯ ನಾಭಿನಿವೇಸಾನಂ ಸಮತ್ತನಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಮಾಹ। ಠಿತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅವಿಜಹನಂ।
ಅನುಗತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅನು ಅನು ಗತಾ ಅಪರನ್ತೇ ಪವತ್ತಾ। ಆರಬ್ಭಾತಿ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ। ವಿಸಯೋ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಪರನ್ತೋ। ವಿಸಯಭಾವತೋ ‘‘ಆಗಮ್ಮ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ। ಅಧಿವಚನಪದಾನೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪದಾನಿ, ದಾಸಾದೀಸು ಸಿರಿವಡ್ಢಕಾದಿಸದ್ದೋ ವಿಯ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿವಚನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ಉಪರಿಭಾವೇ, ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಉಪರಿ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಉಪಾದಾನಭೂತರೂಪಾದೀನಂ ಉಪರಿ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿದೀಪಕಪದಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಯದಿದಂ, ‘‘ಅತ್ತಾ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ, ನ ರೂಪವೇದನಾದಯೋ ವಿಯ ಪರಮತ್ಥೋ। ಅಧಿಕವುತ್ತಿತಾಯ ವಾ ಅಧಿಮುತ್ತಿಯೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಧಿಕಞ್ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಸಸ್ಸತಾದಿಂ ಪಕತಿಆದಿಂ ದ್ರಬ್ಯಾದಿಂ ಜೀವಾದಿಂ ಕಾಯಾದಿಞ್ಚ ಅಭೂತಮತ್ಥಂ ಅಜ್ಝಾರೋಪೇತ್ವಾ ಅಭಿವದನ್ತೀತಿ, ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ನಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವದನ್ತಿ। ಅಭಿವದನಕಿರಿಯಾಯ ಅಜ್ಜಾಪಿ ಅವಿಚ್ಛೇದಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಚನಂ।
ಸಞ್ಞಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಞ್ಞೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾಸಮಙ್ಗೀ’’ತಿ। ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ರೋಗೋ ಭಙ್ಗೋತಿ ಅರೋಗೋತಿ ಅರೋಗಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಪರಿಯಾಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ರೋಗರಹಿತತಾಸೀಸೇನ ವಾ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ನಿಚ್ಚತಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರೋಗೋತಿ ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ। ಇಮಿನಾತಿ, ‘‘ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ ಅರೋಗೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ। ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾತಿ – ರೂಪೀಚತುಕ್ಕಂ, ಅರೂಪೀಚತುಕ್ಕಂ, ಅನ್ತವಾಚತುಕ್ಕಂ, ಏಕನ್ತಸುಖೀಚತುಕ್ಕನ್ತಿ – ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಕಥಿತಾ। ಇಮೇಸುಯೇವ ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಅಟ್ಠ ಚ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾತಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೇ ಕಾಮಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವೇ ರೂಪಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವೇ ಚತುಬ್ಬಿಧಾರುಪ್ಪತ್ತಭಾವೇ ಚವಿತ್ವಾ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಪಞ್ಞಾಪನವಸೇನ ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ಕಥಿತಾ। ಅಸತೋ ವಿನಾಸಾಸಮ್ಭವತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವನಿಬನ್ಧನೋ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತೋತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಯಾವಾಯಂ ಅತ್ತಾ ನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಾವ ವಿಜ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ಗಹಣತೋ ನಿರುದಯವಿನಾಸೋ ಇಧ ಉಚ್ಛೇದೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಚ್ಛೇದ’’ನ್ತಿ। ವಿಸೇಸೇನ ನಾಸೋ ವಿನಾಸೋ, ಅಭಾವೋ, ಸೋ ಪನ ಮಂಸಚಕ್ಖು-ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು-ದಸ್ಸನಪಥಾತಿಕ್ಕಮೋವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಅದಸ್ಸನೇ ಭವವಿಗಮನ್ತಿ ಸಭಾವಾಪಗಮನಂ ಯೋ ಹಿ ನಿರುದಯವಿನಾಸವಸೇನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ನ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ತಿಟ್ಠತಿ।
ಪಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸುಖಮನುಭೋಗವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧರೂಪಜ್ಝಾನಸುಖಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನವಾದಾ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಉಪಲದ್ಧಧಮ್ಮೋ। ತತ್ಥ ಯೋ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯೋ, ಸೋಪಿ ಸುಪಾಕಟಭಾವೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಚ, ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಟಿಲದ್ಧಅತ್ತಭಾವಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಞ್ಞೀತಿ ಆದಿವಸೇನ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಸನ್ತನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀ ಅಸಞ್ಞೀ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಸದಾ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ದಸ್ಸನಾನಿ। ಸನ್ತಅತ್ಥವಸೇನ ಏಕನ್ತಿ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ವಸೇನ ಏಕಂ ದಸ್ಸನಂ। ಇತರಾನಿ ದ್ವೇತಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದ-ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಸಞ್ಞಿತಾನಿ ದ್ವೇ ದಸ್ಸನಾನಿ। ತೀಣಿ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದಂ, ‘‘ಸನ್ತಅತ್ಥವಸೇನ ಏಕ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞೀತಿ ಆದಿವಿಭಾಗವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ಉದ್ಧಟಂ।
೨೨. ರೂಪೀಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭೬-೭೭) ಯದಿ ರೂಪಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಏವಂ ಸತಿ ರೂಪವಿನಿಮುತ್ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ರೂಪಸ್ಸಪಿ ಅತ್ತನಿಯತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭೬-೭೭) ‘‘ತತ್ಥ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಞ್ಚಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ, ‘‘ಕಸಿಣರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ – ‘‘ರೂಪಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ’’ತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ರುಪ್ಪನಸೀಲೋ ರೂಪೀ’’ತಿ। ರುಪ್ಪನಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಕಸಿಣರೂಪಸ್ಸ ವಡ್ಢಿತಾವಡ್ಢಿತಕಾಲವಸೇನ ವಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ, ಸಾ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಪರಿತ್ತವಿಪುಲತಾದಿವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಇಮಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹೋ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ? ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಾಯಭೇದತೋ ಉದ್ಧಂ ಅತ್ತನೋ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರೋಗೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ರೂಪಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇಪಿ ನ ದೋಸೋ। ಕಪ್ಪನಾಸಿದ್ಧೇನಪಿ ಹಿ ಭೇದೇನ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸದಸ್ಸನತೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ರೂಪೀ, ಅತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧ ದುಕಮಾತಿಕಾ) ವಿಯ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಞಾಯಾಗತಮೇವಾತಿ ‘‘ಕಸಿಣರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅರೂಪಿನ್ತಿ ಏತ್ತಾಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಸನ್ತಸುಖುಮಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತಬ್ಬಿಪರೀತಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಲಾಭೀ, ‘‘ಕಸಿಣರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಲಾಭಿತಕ್ಕಿನೋ ಠಪೇತ್ವಾ, ಸೇಸತಕ್ಕೀ ಲಾಭಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ। ಅನುಸ್ಸುತಿತಕ್ಕಿಕೋಪಿ ಸುದ್ಧತಕ್ಕಿಕೋಪಿ ವಾ ನಿರಙ್ಕುಸತ್ತಾ ತಕ್ಕನಸ್ಸ ಕಸಿಣರೂಪಮ್ಪಿ ಅತ್ತಾತಿ ಕದಾಚಿಪಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಭೋಪಿ ರೂಪಾನಿ ಗಣ್ಹಾತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ಸುದ್ಧತಕ್ಕಿಕಸ್ಸ ಉಭಯಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಸಙ್ಕವಚನಂ।
ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸ-ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣ-ನತ್ಥಿಭಾವಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಾನಿ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ಠಪೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧನ್ತಿ ಇದಂ ಸಞ್ಞಾಯ ಅತ್ತನಿಯತಂ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ರೂಪಿಂ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ಅತ್ಥೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಅರೂಪಧಮ್ಮೇ’’ಇಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಮಿಸ್ಸಕಗ್ಗಾಹವಸೇನಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಏಕೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಞ್ಚಸ್ಸ, ‘‘ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಗಹಣವಸೇನ। ಅಯಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿತಾಯ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ರೂಪಭಾವೇನ ಅರೂಪಭಾವೇನ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ, ‘‘ರೂಪೀ ಅರೂಪೀ ಚಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಜನೇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತವಾದಿನೋ ವಿಯ ತಕ್ಕಮತ್ತೇನೇವ ವಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ರೂಪೀ ಚ ಅರೂಪೀಚ ಅತ್ತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಕ್ಕಗಾಹೇನೇವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಭಾವಪತ್ತಿಯಾ ಸಕಿಚ್ಚಸಾಧನಾಸಮತ್ಥತಾಯ
ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದೇನ ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸಮ್ಭವತೋ ದುತಿಯದಿಟ್ಠಿಪಿ ಸಮಾಪನ್ನಕವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ; ತಥಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಏಕರೂಪೇನೇವ ಸಞ್ಞಾಯ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ, ‘‘ಪಠಮದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾಪನ್ನಕವಾರೇನ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ಸಮಾಪನ್ನಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಏವ ವಾ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿ ಭೇದೇನ ಸಞ್ಞಾಭೇದಸಮ್ಭವೇಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತೇನ ಓಳಾರಿಕೇನ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀತಿ, ‘‘ದುತಿಯದಿಟ್ಠಿ ಅಸಮಾಪನ್ನಕವಾರೇನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಅವಡ್ಢಿತಕಸಿಣವಸೇನ ಪರಿತ್ತಸಞ್ಞಿತಂ, ವಡ್ಢಿತಕಸಿಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಸಞ್ಞಿತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತತಿಯದಿಟ್ಠಿ ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇನ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಙ್ಗುಟ್ಠಪ್ಪಮಾಣೋ ವಾ ಅತ್ತಾ ಯವಪ್ಪಮಾಣೋ, ಅಣುಮತ್ತೋ ವಾ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿದಸ್ಸನವಸೇನ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೪; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭೬-೭೭) ಪರಿತ್ತೋ ಸಞ್ಞೀತಿ ಪರಿತ್ತಸಞ್ಞೀ। ಕಪಿಲಕಣಾದಾದಯೋ (ವಿಭ॰ ಅನುಟೀ॰ ೧೮೯) ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಸಬ್ಬಗತಭಾವಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಸಞ್ಞೀತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಸಞ್ಞೀತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಏತನ್ತಿ, ‘‘ರೂಪಿಂ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ತವಾದಂ। ಏಕೇಸನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ। ಉಪಾತಿವತ್ತತನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಾನಂ। ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಮೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ॰… ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಞ್ಞಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ತೀಣೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸಞ್ಞಾಯ ಚತುಕ್ಕಮ್ಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ, ಅಪರೇ ಅಟ್ಠಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತದುಭಯನ್ತಿ ತಂ ಸಞ್ಞಾಅಟ್ಠಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಉಭಯಂ। ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ, ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪರಿ ಪಕಾಸೇಸ್ಸತಿ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ – ‘‘ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಅಟ್ಠ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸತ್ತ ಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೨೨)। ಏತ್ಥಾತಿ, ‘‘ಏತಂ ವಾ ಪನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ। ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ತತ್ಥ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ತದುದ್ಧಂ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ ಚ ಬ್ರೂಹಿತಸದ್ಧಾದಿ ಗುಣತ್ತಾ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಸಕ್ಕುಣನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯೇ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತೇವ ಗಹಿತಾ ತೇಸಂಯೇವ ವಸೇನ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ। ಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಞ್ಚ ನೇಸಂ ಉಪಾತಿವತ್ತನಂ ‘‘ತೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಮೇಕೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಏಕೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಅತ್ತಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಪರೇ। ತಞ್ಹಿ ಕಸಿಣಂ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ, ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣ’’ನ್ತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ, ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಮೇಕೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತಯಿದನ್ತಿ ಯ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಇದ’’ನ್ತಿ। ದಿಟ್ಠಿಗತನ್ತಿ ಯಥಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ। ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ‘‘ಮುತ್ತಗತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೧೧), ಸಙ್ಖಾರಗತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ॰ ೪೧) ವಿಯ। ಗನ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗತಮತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಣಮತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಟ್ಠಿಪಕಾರೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ। ಲೋಕಿಯಾ ಹಿ ವಿಧಯುತ್ತಗತಪಕಾರಸದ್ದೇ ಸಮಾನತ್ಥೇ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯೋ ದಿಟ್ಠಿಕಾರಣಂ, ಅವಿಜ್ಜಾದಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವತೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೦೭)। ಫಸ್ಸೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೮-೧೨೪)। ಸಞ್ಞಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೮೦; ಮಹಾನಿ॰ ೧೦೯)। ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ತಕ್ಕಞ್ಚ ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಕಪ್ಪಯಿತ್ವಾ, ಸಚ್ಚಂ ಮುಸಾತಿ ದ್ವಯಧಮ್ಮಮಾಹೂ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೯೨; ಮಹಾನಿ॰ ೧೨೧)। ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ತಸ್ಸೇವಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಛನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯)। ದಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೩೦)। ರೂಪವೇದನಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಇದಮೇವ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಇದಂ ನಾಮ ದಸ್ಸನಂ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತದೇವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಞ್ಚೇವ ದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಞ್ಚ। ರೂಪಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ। ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ‘‘ಯದಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಸೇಟ್ಠಾ, ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಏವ ಉತ್ತರಿತರಾಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರಿಯಾ। ಅಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಯ ವಿಸುಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಞ್ಞೀವಾದೇ ಅನೋತರಣತೋ, ‘‘ಯದಿ ಆರುಪ್ಪಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನ-ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಇತರೇಹಿ ಪನ ದ್ವೀಹೀತಿ, ‘‘ಯದಿ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ, ಯದಿ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ। ಸಮಾಪನ್ನಕವಾರೋ ಚ ತಥಾ ಇಧ ಕಥಿತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಅಟ್ಠ ಸಞ್ಞಾ ಚತುಕ್ಕದ್ವಯಸಙ್ಗಹತೋ। ಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀಪದಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸತ್ತ ಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಮಾಪನ್ನಕ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಗಹಿತೋಯೇವಾ’’ತಿ।
ಸಞ್ಞಾಗತನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಗತಂ, ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಗಹಂ ಗತಂ ವಾ। ತಸ್ಸ ಪನ ಅದಿಟ್ಠಿಗತಸ್ಸಪಿ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ, ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ದಿಟ್ಠಿಗತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಕತನ್ತಿ ಸಹ ಕಾರಣಭೂತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ತೇನೇವ ಸಹ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ; ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಓಳಾರಿಕಂ ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಸಬ್ಭಾವತೋ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಭೂತವಿಕಾರಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಸಿಯಾ। ನ ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ತೇಸಂ ತಥಾ ಅನನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತೋ; ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಭಾವೇನ ಇತರೇಹಿ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮತಾಯ ದುನ್ನಿವಾರಯಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೩) ವಚನತೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸಪಿ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವೇತ್ಥ ಪಟಿಯೋಗಭಾವೇನ ಉದ್ಧಟಂ ‘‘ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಏತ್ಥ, – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸೀತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸೀ, ತತೋ ಏವ ಇತರಾಭಿಸಮಯತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ತಂ ಸಙ್ಖತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ।
೨೩. ಅಟ್ಠಸು ಅಸಞ್ಞೀವಾದೇಸೂತಿ ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೭೮-೮೦) ಆಗತನಯೇನ ವುತ್ತಮೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ, ‘‘ಸಞ್ಞೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ವಾದಾ ಏವ ಉದ್ಧಟಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಞ್ಞೀ’’ತಿಆದಿ। ಏಸ ನಯೋ ಪರತೋ ‘‘ಅಟ್ಠಸು ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಸಞ್ಞಾಯ ಸತಿ ತಾಯ ವೇದನಾಗಾಹಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ಆಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಸಞ್ಞಾ ರೋಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುಕ್ಖತಾಸೂಲಯೋಗತೋ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣತೋ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗೇಹಿ ಉದ್ಧುಮಾತಪಕ್ಕಪಭಿಜ್ಜನತೋ ಚ ಸಞ್ಞಾ ಗಣ್ಡೋ; ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ದೋಸದುಟ್ಠತಾಯ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸದೋಸಟ್ಠೇನ ಗಣ್ಡೋ’’ತಿ। ಪೀಳಾಜನನತೋ ಅನ್ತೋತುದನತೋ ದುರುದ್ಧರಣತೋ ಚ ಸಞ್ಞಾ ಸಲ್ಲಂ; ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಅನುಪವಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕುತೋಚಿ ಆಗತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಗತಿ’’ನ್ತಿ। ಗತಿನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಂ। ಸಾ ಪನ ತಾಸು ತಾಸು ಗತೀಸು ವುತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಚುತಿವಸೇನ ಗತಿ’’ನ್ತಿ; ವಡ್ಢನವಸೇನ ಘನಪಬನ್ಧವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪರಾಪರ’’ನ್ತಿ। ಅಪರಾಪರಞ್ಹಿ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನನ್ದೂಪಸೇಚನಂ; ಇತರಂ ಖನ್ಧತ್ತಯಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಭಿವುದ್ಧಿಂ ಪತಿಟ್ಠಂ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ। ಪವಡ್ಢವಸೇನ ವಾ ಗತಿಂ, ನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚುತಿಂ, ತತೋ ಅಪರಾಪರಞ್ಚ ರೂಪಪವತ್ತನವಸೇನ ಉಪಪತ್ತಿಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕವಸೇನ ವುಡ್ಢಿಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೂಪಚಿತಭಾವೇನ ವಿರುಳ್ಹಿಂ; ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ವೇಪುಲ್ಲನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಕಾಮಞ್ಚಾತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಚೋದನಾ ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಚೋದನಾಯ ಅವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯತಾಯ ಸಿಯಾ; ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯಾ ಪನಾಯಂ ಚೋದನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಅಯಂ ಪನ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ತಕೇ ಖನ್ಧೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ರೂಪವೇದನಾದಿಕೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ। ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ರೂಪೇನ ವಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಭವವಿಸೇಸಚೋದನಾಯ ಸಭಾವತೋ ‘‘ಅರೂಪಭವೇಪಿ ರೂಪಂ, ಅಸಞ್ಞಾಭವೇ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯ ಚೇ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿಬಾಹಸೀತಿ ಯದಿ ಸದ್ದತ್ಥಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನ ಗಣ್ಹಸಿ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತವಸೇನ ಪಠಮವಾದೋ; ಸಞ್ಞಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಞ್ಞಂಯೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇನ ಠಿತಾಯ ಅಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಸಞ್ಞೀತಿ ಪವತ್ತೋ ದುತಿಯವಾದೋ; ತಥಾ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಸಬ್ಬೇ ಏವ ವಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ತತಿಯವಾದೋ; ತಕ್ಕಗ್ಗಾಹವಸೇನೇವ ಪವತ್ತೋ ಚತುತ್ಥವಾದೋ। ತೇಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದೇಪಿ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸು; ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾಯ ಸುಖುಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಪಠಮವಾದೋ; ಅಸಞ್ಞೀವಾದೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುಖುಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ಸಞ್ಜಾನನಸಭಾವತಾಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಚ ದುತಿಯವಾದಾದಯೋ ಪವತ್ತಾತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ಏತೇಸಂ ವಾದಾನಂ ಸಬ್ಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
೨೪. ಯತ್ಥ ನ ಸಞ್ಞಾ, ತತ್ಥ ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಸಞ್ಞಾ ಸಮ್ಮೋಹೋ’’ತಿ, ಅಸಞ್ಞಭಾವೋ ನಾಮ ಸಮ್ಮೋಹಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ನಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಯಾತಿ ಬಹುಲಂ ವಚನತೋ ಕತ್ತುಸಾಧನೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಯಸದ್ದೋ, ಏವಂ ಇಧ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಸದ್ದೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ವಿಜಾನನಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಮತ್ತೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಸಞ್ಞಾಪವತ್ತಿಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ, ನಿಬ್ಬಿಕಪ್ಪಭಾವತೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಸಞ್ಞಾಪವತ್ತಿಸಮೇನ ಭಾವನಾಭಿನೀಹಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಳಾರಿಕಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತೇನಾತಿ ಓಳಾರಿಕಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಾ। ಓಳಾರಿಕಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಪರಿಯೋಸಾನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಉಪಸಮ್ಪದನ್ತಿ ಯೇ ಸಞ್ಞಾಯ, ಅಸಞ್ಞಿಭಾವೇ ಚ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಾಪಿ ರೂಪಜ್ಝಾನಪಟಿಲಾಭಮತ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನಂ ಪಟಿಲಾಭಂ ಅಧಿಗಮಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಬ್ಯಸನಂ ಅಕ್ಖಾಯತಿ ಅನುಪಾಯಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿನಾಸೋ’’ತಿಆದಿ। ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸದಿಸಸಮಾಪಜ್ಜನಪುಬ್ಬಕಂ ಪರಿವುಟ್ಠಾನಂ। ಸಮಾಪತ್ತಿ ಏವ ತೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ। ಓಳಾರಿಕಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾಪಿ ಪತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ಅಕ್ಖಾಯತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅವಸೇಸಾತಿ ಇತೋ ಪರಂ ಸುಖುಮಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸುಖುಮಭಾವಾಪತ್ತಿಯಾ ಅವಸೇಸಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಭಾವನಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಸುಖುಮಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ। ಏತನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ, ಪತ್ತಬ್ಬಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ತಾದಿಸಸಙ್ಖಾರಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ತಬ್ಬೋಹಾರತೋ। ಸಙ್ಖತಂ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭುಯ್ಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತತ್ತಾ।
೨೫. ‘‘ಯೇ ತೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಂ ವಿನಾಸಂ ವಿಭವಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೫) ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಸಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ತತ್ರಾ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ತತ್ರಾತಿ ಸತ್ತಸು ಉಚ್ಛೇದವಾದೇಸು ಭುಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ಉದ್ಧಂ ಸರನ್ತಿ ಉದ್ಧಂ ಗತಂ ಸರನ್ತಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉದ್ಧಂ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ। ಸರನ್ತಾತಿ ಯತ್ಥ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ ನ ಲಭನ್ತಿ, ತಂ ಜಾನನ್ತಾ। ಆಸತ್ತಿನ್ತಿ ಆಸೀಸನಂ। ಪೇಚ್ಚಾತಿ ಪರಲೋಕೇ। ವಾಣಿಜೂಪಮಾ ವಿಯಾತಿ ಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಫಲವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ। ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸ ಭಯಾತಿ ಸನ್ತೋ ಕಾಯೋತಿ ಸಕ್ಕಾಯೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋತಿ ಕತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತತೋ ಭಾಯನೇನ। ಮಾ ಖೀಯಿ ಮಾ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಮಾ ಓಸೀದಿ ಮಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಭಸ್ಸಿ। ಅಬ್ಭನ್ತಿ ಆಕಾಸಂ ಮಾ ಉನ್ದ್ರಿಯಿ ಮಾ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತಿ। ಗದ್ದುಲೇನ ಬದ್ಧೋ ಗದ್ದುಲಬದ್ಧೋ। ದಳ್ಹಥಮ್ಭೋ ವಿಯ ಖೀಲೋ ವಿಯ ಚ ಸಕ್ಕಾಯೋ ದುಮ್ಮೋಚನೀಯತೋ। ಸಾ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ತಸ್ಸ ಅನುಪರಿವತ್ತನತೋ। ದಣ್ಡಕೋ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಿ ಛೇದನಕರಣಾಯ ಅಸಮತ್ಥಭಾವಕರಣತೋ। ರಜ್ಜು ವಿಯ ತಣ್ಹಾ ಬನ್ಧನತೋ ಚ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗಮನವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಬದ್ಧಭಾವತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದಿಟ್ಠಿದಣ್ಡಕೇ ಪವೇಸಿತಾಯ ತಣ್ಹಾರಜ್ಜುಯಾ’’ತಿ।
೨೬. ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ (ಚತುಚತ್ತಾರೀಸ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕವಾದಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ) ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ಪಞ್ಚೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥುದ್ದೇಸಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ, ‘‘ಇಮಾನೇವ ಪಞ್ಚಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ‘‘ಇಮಾನೇವ ಪಞ್ಚ ಕಾರಣಾನೀ’’ತಿ। ಸಞ್ಞೀಆದಿವಸೇನ ತೀಣಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಭಾಜಿತಾನಿ। ಇತರಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಂ ಕುಹಿಂ ಪವಿಟ್ಠಂ? ಸರೂಪತೋ ಅಭಾಜಿತತ್ತಾ ಯಥಾಭಾಜಿತೇಸು ವಾದೇಸು ಕತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಉದ್ದೇಸೇ ಪನ ಸರೂಪತೋ ಗಹಿತಮೇವ, ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ಪನೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿ। ಇತರೋ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀವಾದೇ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀವಾದೇ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕತ್ತ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ ಯಥಾಸುಖಞ್ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದೋ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀವಾದೇ ಅನ್ತೋಗಧೋ, ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀವಾದೇ।
೨೭. ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಅತೀತಂ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಖಾತಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ। ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಧಮ್ಮವಿಸಯಾ ಕಪ್ಪನಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅತೀತಕಾಲವಾಚಕೋ ಇಧ ಪುಬ್ಬಸದ್ದೋ, ರೂಪಾದಿಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಞ್ಚ ಕಪ್ಪನಾವತ್ಥು ನತ್ಥಿ, ಅನ್ತಸದ್ದೋ ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸವಾಚಕೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಖಾತಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ‘‘ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ತಣ್ಹಾಯನಾಭಿನಿವಿಸಾನಂ ಸಮತ್ಥನಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಂ ವದತಿ। ಸೇಸಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ‘‘ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ತಾತಿ ಆಹಿತೋ ಅಹಂಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಕತ್ವಾ, ಲೋಕೋತಿ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಪಾಪಾನಿ ತಬ್ಬಿಪಾಕಾ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ, ತಂ ತಂ ಗಹಣವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ರೂಪಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅತ್ತಾತಿ ಚ ಲೋಕೋತಿ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬದಾಭಾವೇನ ಸಸ್ಸತೋ। ಅಮರೋ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ಮರಣಾಭಾವೇನ ಅಮರೋ, ಉಪ್ಪಾದಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ವತ್ತನತೋ ನಿಚ್ಚೋ, ಥಿರಟ್ಠೇನ ವಿಕಾರಾಭಾವೇನ ಧುವೋ, ಯಥಾಹಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿದ್ದೇಸಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳೀಹಿ ವಿಭಾವೇತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ವೇದನಂ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೩೦-೧೩೧) ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ‘‘ರೂಪವನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೩೦-೧೩೧) ಪನ ಪಞ್ಚದಸವಿಧಾಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ, ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತದಞ್ಞಂ – ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ, ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತದಞ್ಞೇ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ‘‘ರೂಪಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅತ್ತಾತಿ
ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾತಿ ಲಾಭೀವಸೇನ ತಯೋ, ತಕ್ಕೀವಸೇನ ಏಕೋತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಲಾಭೀ
ಏತ್ಥ ಚ, ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವಾದೇ ಅಯಮಯುತ್ತತಾವಿಭಾವನಾ – ಯದಿ ಹಿ ಪರೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾ, ಲೋಕೋ ವಾ ಸಸ್ಸತೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ಪುರಿಮರೂಪಾವಿಜಹನತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸೇಸಾಧಾನಸ್ಸ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಹಿತತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಹಿತೇ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಅತ್ಥಂ ಉಪದೇಸೋ ಏವ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ ಸಿಯಾ ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ। ಕಥಂ ವಾ ಸೋ ಉಪದೇಸೋ ಪವತ್ತೀಯತಿ ವಿಕಾರಾಭಾವತೋ; ಏವಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಅಜಟಾಕಾಸಸ್ಸ ವಿಯ ದಾನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಹಿಂಸಾದಿಕಿರಿಯಾ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತಿ; ತಥಾ ಸುಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅನುಭವನನಿಬನ್ಧೋ ಏವ ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧಾಭಾವತೋ, ಜಾತಿಆದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಕುತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಅಥ ಪನ ಧಮ್ಮಮತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ವಿನಸ್ಸತಿ ಚ, ಯಸ್ಸ ವಸೇನಾಯಂ ಕಿರಿಯಾದಿವೋಹಾರೋತಿ ವದೇಯ್ಯ। ಏವಮ್ಪಿ ಪುರಿಮರೂಪಾವಿಜಹನೇನ ಅವಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮಮತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸಮ್ಭಾವೇತುಂ; ತೇ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಅವತ್ಥಾಭೂತಾ ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಸಿಯುಂ ಅನಞ್ಞೇ ವಾ, ಯದಿ ಅಞ್ಞೇ, ನ ತಾಹಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾಹಿಪಿ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ। ಯೋ ಹಿ ಕರೋತಿ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ಚವತಿ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಚಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಂ। ತಸ್ಮಾ ತದವತ್ಥೋ ಏವ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸೋ, ಕಿಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕಪ್ಪನಾಪಿ ನಿರತ್ಥಕಾ ಸಿಯಾ। ಅಥ ಅನಞ್ಞೇ, ಉಪ್ಪಾದವಿನಾಸವನ್ತೀಹಿ ಅವತ್ಥಾಹಿ
ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ತೇ ಸರೂಪಮತ್ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವ, ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಜನಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಲಾಭೀ ಚ ಅಲಾಭೀ ಚ। ತತ್ಥ ಲಾಭೀ ನಾಮ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಲಾಭೀ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಅರಹತೋ ಚುತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ। ಯೋ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ಚುತಿಮತ್ತಮೇವ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಪುಬ್ಬಯೋಗಾಭಾವೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಾಕರಣೇನ ವಾ ಉಪಪಾತಂ ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸೋ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ
ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಕಾಮಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವಾದಿನಿರವಸೇಸವಿಭವಪತಿಟ್ಠಾಪಕಾನಂ ದುತಿಯವಾದಾದೀನಂ ಯುತ್ತೋ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಭಾವೋ ಅನಾಗತದ್ಧವಿಸಯತ್ತಾ ತೇಸಂ
ಇಧಾತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು। ಇಧೇವ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವಾದಿಕೇ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಟ್ಠವಿನಾಸವಸೇನ। ಏವಂ ಅನಾಗತೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಪರಾನಂ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾನಂ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು ಗಹಣಂ; ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ಪನ ಆಗತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಇಧೇವ ಉಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಪರಾನಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು ಗಹಣಂ। ಇತೋ ಪರಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪನ ಇದಂ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ। ಸತ್ತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಪವತ್ತೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ’’ತಿ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ’’ತಿ ಇದಂ ತೇಹಿ ಸಸ್ಸತಭಾವೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಮತದಸ್ಸನವಸೇನ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಸ್ಸತಾಭಿಮತಂ ಅಸಙ್ಖತಮೇವಾತಿ ಲದ್ಧಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯) ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ – ‘‘ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಮನೋತಿ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಾ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ ತಥೇವ ಠಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ; ತಸ್ಸೇವ ನಿಚ್ಚಧುವಾದಿಭಾವೋ ಅನುಮ್ಮತ್ತಕೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತುಂ। ಏತೇನ, ‘‘ಉಪ್ಪಾದವಯಧುವತಾಯುತ್ತಭಾವಾ ಸಿಯಾ ನಿಚ್ಚಾ, ಸಿಯಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಸಿಯಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಭಙ್ಗವಾದಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತಾ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥಾಯಂ
ಏತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯) – ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ವಾ…ಪೇ॰… ಕಾಯೋತಿ ವಾ ಅಯಂ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಸಙ್ಖತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಏಕಚ್ಚೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಸ್ಸತಾ; ಏಕಚ್ಚೇ ಅಸಸ್ಸತಾತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ವಿಭಜ್ಜವಾದೋಪಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂಪಕಾರಾ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾ ಹೋತಿ ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮಸಭಾವಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ।
ನ ಮರತೀತಿ ಅಮರಾ। ಕಾ ಸಾ? ‘‘ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೬೨) ನಯೇನ ಪರಿಯನ್ತರಹಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಾಚಾ ಚ, ಅಮರಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾಚಾಯ ವಿವಿಧೋ ಖೇಪೋತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋ। ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅಥ ವಾ ಅಮರಾತಿ ಏಕಾ ಮಚ್ಛಜಾತಿ, ಸಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನನಿಮ್ಮುಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಉದಕೇ ಸನ್ಧಾವಮಾನಾ ಗಾಹಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ; ಏವಮೇವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ವಾದೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸನ್ಧಾವತಿ, ಗಾಹಂ ನಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೋ ಏವ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕೋ। ಸ್ವಾಯಂ ವಾದೋ ಮುಸಾವಾದಅನುಯೋಗಛನ್ದರಾಗಮೋಹಹೇತುಕತಾಯ ಚತುಧಾ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ನನು ಚೇತ್ಥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೬೫-೬೬) ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕೋ ಕುಸಲಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಲೋಕತ್ತಿಕಾದೀನಿ ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನವಬುಜ್ಝಮಾನೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪನಮತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಥಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಭಾವೋ। ನ ಹಿ ಅವತ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ವಿಯ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಕರಣಮತ್ತೇನ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕತಾ ಯುತ್ತಾತಿ? ನ ಹೇವಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಕ್ಖೇಪಕರಣಮತ್ತೇನ ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕತಾ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೇನ। ಸಸ್ಸತವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವಿಟ್ಠೋಯೇವ ಹಿ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿತಾಯ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪರಲೋಕತ್ತಿಕಾದೀನಿ
ಅಮತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಏತ್ಥ ಸಭಾವೋ ಓಸಾನನ್ತಿ ಅನ್ತೋ, ಮರಿಯಾದೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ। ಅವಡ್ಢಿತಕಸಿಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ದುತಿಯವಾದೋ ‘‘ಅನನ್ತವಾ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಾದೋ। ತತಿಯವಾದೋ ‘‘ಅನ್ತವಾ ಚ ಅನನ್ತವಾ ಚಾ’’ತಿ ವಾದೋ। ಚತುತ್ಥವಾದೋ ‘‘ನೇವನ್ತವಾ ನಾನನ್ತವಾ’’ತಿ ವಾದೋ। ಏತೇ ಏವ ಚತ್ತಾರೋ ವಾದಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೫೩) – ‘‘ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ವತ್ಥೂಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೫೩) ಯುತ್ತಂ ತಾವ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಾದೀನಂ ಅನ್ತತ್ತಞ್ಚ ಅನನ್ತತ್ತಞ್ಚ ಅನ್ತಾನನ್ತತ್ತಞ್ಚ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತವಾದತ್ತಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕತ್ತಂ। ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪನ ತದುಭಯಪಟಿಸೇಧವಸೇನ ಪವತ್ತವಾದತ್ತಾ ಕಥಮನ್ತಾನನ್ತಿಕತ್ತನ್ತಿ? ತದುಭಯಪಟಿಸೇಧವಸೇನ ಪವತ್ತವಾದತ್ತಾ ಏವ। ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಸೇಧವಾದೋಪಿ ಅನ್ತಾನನ್ತವಿಸಯೋ ಏವ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಅಪರೇ ಆಹು – ‘‘ಯಥಾ ತತಿಯವಾದೇ ಸಮ್ಭೇದವಸೇನ ಏತಸ್ಸೇವ ಅನ್ತವನ್ತತಾ ಅನನ್ತತಾ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಂ ತಕ್ಕೀವಾದೇಪಿ ಕಾಲಭೇದವಸೇನ ಉಭಯಸಮ್ಭವತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಸೇಧೇನ ಉಭಯಞ್ಞೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಥಂ? ಅನ್ತವನ್ತತಾಪಟಿಸೇಧೇನ ಹಿ ಅನನ್ತತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಅನನ್ತತಾಪಟಿಸೇಧೇನ ಚ ಅನ್ತವನ್ತತಾ, ಅನ್ತಾನನ್ತಾನಞ್ಚ ತತಿಯವಾದಭಾವೋ ಕಾಲಭೇದಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಲೋಕಸಞ್ಞಿತೋ ಅತ್ತಾ ಝಾಯೀಹಿ ಅಧಿಗತವಿಸೇಸೇಹಿ ಅನನ್ತೋ ಕದಾಚಿ ಸಕ್ಖಿ ದಿಟ್ಠೋ ಅನುಸುಯ್ಯತಿ; ತಸ್ಮಾ ನೇವನ್ತವಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಹಿ ಅನನ್ತರಚತುಕ್ಕನ್ತಿ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀತಿ ಆಗತಸಞ್ಞೀಚತುಕ್ಕಂ।
ಏಕನ್ತಸುಖೀತಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸುಖೀ। ತಂ ಪನಸ್ಸ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖೇನ ಅವೋಮಿಸ್ಸಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರನ್ತರಸುಖೀ’’ತಿ। ಏಕನ್ತಸುಖಮೇವಾತಿ ಇದಂ ಸುಖಬಹುಲತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅತೀತಾಸು ಸತ್ತಸು ಜಾತೀಸೂತಿ ಇದಂ ತತೋ ಪರಂ ಜಾತಿಸ್ಸರಞಾಣೇನ ಅನುಸ್ಸರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ ಸುಖಸಮಙ್ಗಿಮೇವ ಅತ್ತಭಾವಂ। ‘‘ಏವಂ ಸುಖಸಮಙ್ಗೀ’’ತಿ ತಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಜಾತಿಸ್ಸರಸ್ಸ ಅತೀತಜಾತಿಯಮ್ಪಿ ಇಧ ವಿಯ ದುಕ್ಖಫುಟ್ಠಸ್ಸ ತಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ।
ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀತಿ ಲಾಭೀನಂ ತಕ್ಕೀನಮ್ಪಿ। ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ಕಾಮಾವಚರಂ ನಾಮ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಅನುಳಾರಂ ಅವಿಭೂತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನಾ’’ತಿ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಂ। ಮಜ್ಝತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಸ್ಸ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾಬಹುಲಸ್ಸ। ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಟ್ಠಾನಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಮಜ್ಝತ್ತತಾಪತ್ತಮೇವ ಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ। ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾತಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ ವುತ್ತಾ। ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಹಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನವಾದೋ ಸಸ್ಸತವಾದಸಮುದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ದ್ವೇ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ।
೨೮. ದಿಟ್ಠುದ್ಧಾರನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ಪದುದ್ಧರಣಂ। ಪಚ್ಚತ್ತಂಯೇವ ಞಾಣನ್ತಿ ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಅತ್ತನಿಯೇವ ಞಾಣಂ। ತಂ ಪನ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಞಾಣ’’ನ್ತಿ। ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಯ ದೋಸಾಪಗಮೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಗಮೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸ’’ನ್ತಿ। ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರವಿಗಮತೋ ಸಪ್ಪಭಾಸಮುಜ್ಜಲಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪರಿಯೋದಾತನ್ತಿ ಪಭಸ್ಸರ’’ನ್ತಿ ಬಾಹಿರಸಮಯಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಿಜ್ಝನತೋ। ಮಯಮಿದಂ ಜಾನಾಮಾತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹವಸೇನ ಅಞ್ಞಾಣಭಾಗಮೇವ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಏವ ಯಥಾಗಹಿತಂ ಗಾಹಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಮಯಮಿದಂ ಅತ್ಥಂ ತತ್ಥ ಜಾನಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಞಾಣಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಓತಾರೇನ್ತಿಯೇವ ಅನುಪ್ಪವೇಸೇನ್ತಿಯೇವ। ನ ತಂ ಞಾಣಂ, ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ ನಾಮೇತಂ, ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ ನಾಮ? ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾತಿಆದಿನಾ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತದಪಿ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಯಂ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಜಾನನಮತ್ತಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಞಾಣಭಾಗಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ। ಞಾಣಮ್ಪಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿಯೇವ ಲಾಭಿನೋ ಇತರಸ್ಸ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸತೋ। ಅನುಪಾತಿವತ್ತನತೋ ಅನತಿಕ್ಕಮನತೋ। ಅಸಾಧಾರಣತೋ ನ ಉಪಾತಿವತ್ತನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಏತೇನ ಫಲೂಪಚಾರೇನೇವ ಉಪಾದಾನಮಾಹ। ಯದಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ಆಗತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಇಧ ಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತೇನ ಏಕಸದಿಸನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ವೇದನಾ ಸಕ್ಕಾಯಂಯೇವ ಅನುಪರಿಧಾವನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಇಧ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಆಗತಾ। ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಂ ಕಥಿತಮೇವ ಹೋತಿ ತತ್ಥ ಆಗತಾನಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾಪಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಇಧಾಗತತ್ತಾ। ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾಭಿನಿವೇಸೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಪುಬ್ಬಕೋ, ‘‘ಅತ್ತಾ ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ಪವತ್ತನತೋ।
೩೦. ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಕಥಂ ಪನಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ? ಅಪ್ಪಹೀನಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತದಿಟ್ಠಿಉಪಾದಿಯನಜೋತನತೋ। ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನನಿರೋಧಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಪರಿಹೀನಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಭವತಿ, ತತಿಯಜ್ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಪನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಚ ತತಿಯಂ ಪಟಿಲೋಮನಯೇನ ಸಮ್ಭವತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಪವಿವೇಕಾ ಪೀತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಇದಂ, ‘‘ನಿರಾಮಿಸಸುಖಸ್ಸನಿರೋಧಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ವುಟ್ಠಾನನಿರೋಧವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹೀನಜ್ಝಾನಪರಿಯಾದಾನಕದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ನೀವರಣಸಹಗತದೋಮನಸ್ಸಮಾಹ। ತಞ್ಹಿ ಝಾನಪರಿಯಾದಾನಕರಂ। ಕಮ್ಮನೀಯಭಾವೋತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಭಾವೇ ಕಮ್ಮಕ್ಖಮಭಾವೋ। ಸೋಮನಸ್ಸವಿಧುರತ್ತಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ ವಿಯಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪವಿವೇಕಾ ಪೀತೀ’’ತಿ ಪುನ ವುತ್ತಾ ಪೀತಿ ಝಾನದ್ವಯಪೀತಿ। ಯಂ ಠಾನಂ ಛಾಯಾ ಜಹತೀತಿ ಯಂ ಪದೇಸಂ ಆತಪೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನಂ ಛಾಯಾ ಜಹತಿ। ತತ್ಥ ಆತಪೇ ಛಾಯಾತಿ ಪದೇಸೇನ ಆತಪಸಞ್ಞಿತಾನಂ ಭೂತಸಙ್ಖತಾನಂ ಪಹಾನಟ್ಠಾನಮಾಹ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿ।
೩೧. ನಿರಾಮಿಸಂ ಸುಖನ್ತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖಂ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಕಾಮಾಮಿಸತ್ತಾ।
೩೨. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವೇದನಂ, ನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಂ।
೩೩. ನಿಗ್ಗಹಣೋತಿ ಮಮಂಕಾರಭಾವೇನ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಗಣ್ಹನ್ತೋ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ವಾ ಅವಿಲೋಮವಸೇನ ಏಕನ್ತಿಕುಪಾಯತಾಯ ಸಪ್ಪಾಯಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಕಾರಭೂತ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು। ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಥಭಾವನಾಯ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಅಸುಕ್ಖಾಪಿತತ್ತಾ ಕಥಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಉಪಕಾರಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಜಾತಂ? ನ ಜಾಯತೇ ವಾತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಆದಿಕೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ। ಅಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನಾತಿ ‘‘ಉಪಕಾರಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಜಾತ’’ನ್ತಿ। ತಾದಿಸಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತೋಹಮಸ್ಮೀತಿಆದಿಕಾ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ಅಧಿಮಾನಪಕ್ಖೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಭಿವದತೀತಿ ಅಭಿಮಾನೇನ ಉಪವದತೀ’’ತಿ। ಇದಮೇವ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನೇ ಸತಿ ಸೇಸಉಪಾದಾನಸಮ್ಭವೋ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧೋತಿ ತದೇವ ಉದ್ಧಟಂ।
ಸೇ ಆಯತನೇ ವೇದಿತಬ್ಬೇತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಆಯತನಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ। ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ।
ನ ಗಾಧತೀತಿ ನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ। ಅತೋತಿ ಅಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಾ। ಸರಾತಿ ತಣ್ಹಾ। ಸಙ್ಖಾರಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಕದೇಸಭೂತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ।
ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ತತೋ ಏವ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಅಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಂ। ಅನನ್ತನ್ತಿ ಅನ್ತರಹಿತಂ, ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬತೋ ಪಭನ್ತಿ ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರಾಭಾವತೋ ಚ ಸಮನ್ತತೋ ಪಭಸ್ಸರಂ। ‘‘ಸಬ್ಬತೋ ಪಪ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಸಬ್ಬತೋ ಪತತಿತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತ್ತಾರೀಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತಿತ್ಥೇಹಿ ಓತರಿತ್ವಾ ಅನುಪವಿಸಿತಬ್ಬಂ ಅಮತಸರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನುಪಾದಾ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಅನುಪಾದಾ ವಿಮುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ। ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕತಾಯ ಪನ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಪಞ್ಚತ್ತಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೩. ಕಿನ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೪. ಭವೋತಿ ಅಭವೋತಿ ಮಹನ್ತೋ। ವುದ್ಧಿಅತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಅ-ಕಾರೋ, ‘‘ಸಂವರಾಸಂವರೋ, ಫಲಾಫಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಭವಾಭವಹೇತೂತಿ ಖುದ್ದಕಸ್ಸ ಮಹನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಭವಸ್ಸ ಹೇತು, ತಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಸುಖಂ ವೇದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿ।
೩೫. ಲೋಕುತ್ತರಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ವಿವಾದೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾವ ಕಥಿತಾ’’ತಿ। ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಹಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ ವಿಸೇಸಕಾರಣನ್ತಿ ಯಾವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೋತಿ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಇಮೇಸು ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥತೋ ನಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಭೇದೋ ಹೋತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಧಿಗತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಕಾಯಾದಯೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ಸತಿಯೇವ ಪನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ನಾನಂ ಭೇದಂ। ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಇಮಾಯಪಿ ಯುತ್ತಿಯಾ। ಇದಾನಿ ತಂ ಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ – ‘‘ಅತ್ಥಞ್ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ಸಮಾನೇತ್ವಾತಿ ಸುತ್ತನ್ತರತೋ ಸಮಾನೇತ್ವಾ, ಸುತ್ತನ್ತರಪದೇಹಿ ಚ ಸಮಾನೇತ್ವಾ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅಞ್ಞತೋ, ಭೂತತೋ ಅಪಗತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಿಚ್ಛಾ ರೋಪಿತಭಾವೋತಿ ಅಯಾಥಾವತೋ ಠಪಿತಭಾವೋ। ಅತ್ಥಞ್ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಪನಕಾರಣಮೇವಾತಿ ಅವಿಪರೀತತ್ಥಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಬುಜ್ಝನಹೇತುತಾಯ।
೩೭. ಇಧ ಧಮ್ಮವಿನಯಟ್ಠಾನೇ ಸತಿಯೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಹಿತಾ, ಅತ್ಥತೋ ಸಮೇತಿ ನಾಮ ಯಾಥಾವತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಅಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾವತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ನಾನತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಲಿಙ್ಗಭೇದೇನ ವಚನಭೇದೇನ ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನೋತಿ ವಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ರೋಪೇಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ಅಪ್ಪಮತ್ತಕನ್ತಿ ಅಣುಮತ್ತಂ ಸಲ್ಲಹುಕಂ, ನ ಗರುತರಂ ಅಧನಿತಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಧನಿತಂ ಘೋಸವನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ರೋಪಿತೇ ವುತ್ತದೋಸಾಭಾವತೋತಿ ತೇನಾಹ – ‘‘ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಪತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾರೋಪನಂ ನ ವಿಸೇಸನ್ತರಾಯಕರಂ ಹೋತೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ, ಚತುಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಪಞ್ಹಂ ಕಥೇತ್ವಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ। ಸುತ್ತನ್ತಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿ।
೩೮. ಅಥ ಚತುತ್ಥವಾರೇ ವಿವಾದೋ ಕಸ್ಮಾ ಜಾತೋ? ಯಾವತಾ ನೇಸಂ ವಚನಂ ಅತ್ಥತೋ ಚೇವ ಸಮೇತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಞ್ಞಾಯ ವಿವಾದೋತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಮೇತಿ ಅತ್ಥತೋ ಚೇವ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಹಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವದಾಮಿ, ಅಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೋತಿ ವದತೀತಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ಞಾಣಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ, ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತಿದಿಸತಿ।
೩೯. ನ ಚೋದನತ್ಥಾಯ ವೇಗಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ನ ಚೋದನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಚ್ಚೋ ಕೋಧನಭಾವೇನ ಏವಂ ಪಟಿಪ್ಫರಿ, ತಸ್ಮಾ। ಅನಾದಾನದಿಟ್ಠೀತಿ ಆದಿಯಿತ್ವಾ ಅನಭಿನಿವಿಸನತೋ ಅನಾದಾನದಿಟ್ಠೀ ಅದಳ್ಹಗ್ಗಾಹೀ। ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯ।
ಉಪಘಾತೋತಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಘಾತೋ ಫರಸುಪಘಾತೋ ವಿಯ। ವಣಘಟ್ಟಿತಸ್ಸ ವಿಯಾತಿ ವಣೇ ಘಟ್ಟಿತಸ್ಸ ವಿಯ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ ಚಿತ್ತದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ। ದ್ವೇ ವಾರೇ ವತ್ವಾಪಿ ವಿಸಜ್ಜೇತೀತಿ ಸುಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೀ ಏವಂ ಪಗೇವ ಚೋದಿತಮತ್ತೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ ಚೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಕಿಲಮಥೋ। ಏವರೂಪೋತಿ ಸಹಸಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೇನ ಚೋದಕಸ್ಸ ವಿಹೇಸಾವಾದೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ಅಕ್ಕೋಧನಾದಿಸಭಾವೋ।
ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಸಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಪಞ್ಞಾಯಿಸ್ಸತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಣಾ। ಉಪೇಕ್ಖಂ ಅತಿಮಞ್ಞತಿ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಅನಾಚಾರಸ್ಸ ಅನಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಣತೋ।
೪೦. ವಚನಸಞ್ಚಾರೋತಿ ಪೇಸುಞ್ಞವಸೇನ ಅಞ್ಞಥಾವಚನುಪಸಂಹಾರೋ। ದಿಟ್ಠಿಪಳಾಸೋತಿ ಯುಗಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಲದ್ಧಿ। ಸಾ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಾರಾಧನಿಯಭಾವೋ ಸತ್ಥುಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಾರಾಧಕಭಾವೋ। ಕಲಹೋತಿ ಅಧಿಕರಣುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ವಿಗ್ಗಹೋ ಭಣ್ಡನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ।
ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇನ। ತಮೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ – ‘‘ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಾನುಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಥಾ ಪವತ್ತಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಯಥಾ ವಿವಾದಾಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಞ್ಞತ್ತಿಕರಣ’’ನ್ತಿ। ತದೇವ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅನುಧಮ್ಮೋತಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅನುಪವತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತದೇವ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ। ಕೋಚೀತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ। ಸಹಧಮ್ಮಿಕೋ ಸಕಾರಣೋ। ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ಅಯಂ ಕಿಂ ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞೋ’’ತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಪನ್ನಭಿಕ್ಖುನೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿ ನ ಕೇನಚಿ ಗರಹಣೀಯಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಕಿನ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೪. ಸಾಮಗಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೧. ದ್ವೇಧಿಕಜಾತಾತಿ ದ್ವೇಜ್ಝಜಾತಾತಿ ದುವಿಧಭಾವಂ ಪತ್ತಾ। ಭಣ್ಡನ್ತಿ ಪರಿಭಾಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಭಣ್ಡನಂ, ವಿರುದ್ಧಚಿತ್ತತಾ। ತನ್ತಿ ಭಣ್ಡನಂ। ಧಮ್ಮವಿನಯನ್ತಿ ಪಾವಚನಂ। ವಿತುಜ್ಜನ್ತಾ ಮುಖಸತ್ತೀಹಿ। ಸಹಿತಂ ಮೇತಿ ಮಯ್ಹಂ ವಚನಂ ಸಹಿತಂ ಸಿಲಿಟ್ಠಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಅತ್ಥಯುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಸಂಹಿತ’’ನ್ತಿ। ಅಧಿಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ಆಚಿಣ್ಣಂ। ವಿಪರಾವತ್ತನ್ತಿ ವಿರೋಧದಸ್ಸನವಸೇನ ಪರಾವತ್ತಿತಂ, ಪರಾವತ್ತಂ ದೂಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಚಿರಕಾಲವಸೇನ…ಪೇ॰… ನಿವತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ಚರ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಚೇ ಸಕ್ಕೋಸಿ, ಇದಾನಿಮೇವ ಮಯಾ ವೇಠಿತದೋಸಂ ನಿಬ್ಬೇಠೇಹಿ। ಮರಣಮೇವಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಘಾತವಸೇನ ಮರಣಮೇವ।
ನಾಟಪುತ್ತಸ್ಸ ಇಮೇತಿ ನಾಟಪುತ್ತಿಯಾ। ತೇ ಪನ ತಸ್ಸ ಸಿಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಸೂ’’ತಿ। ಪುರಿಮಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತನಂ ಪಟಿವಾನಂ, ತಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪಟಿವಾನರೂಪಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿವತ್ತನಸಭಾವಾ’’ತಿ। ಕಥನಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಚಿಕ್ಖನಂ। ಪವೇದನಂ ತಸ್ಸ ಹೇತುದಾಹರಣಾನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಬೋಧನಂ। ನ ಉಪಸಮಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಂ, ತದೇವ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ। ಸಮುಸ್ಸಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾಹೇತುಭಾವತೋ ಥೂಪಂ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಭಿನ್ನಥೂಪೇತಿ ಭಿನ್ನಪತಿಟ್ಠೇ’’ತಿ। ಥೂಪೋತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಸಮುಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನ। ಸೋ ನಿಗಣ್ಠಸ್ಸ ಸಮಯೇ ಕೇಹಿಚಿ ಅಭಿನ್ನಸಮ್ಮತೋಪಿ ಭಿನ್ನೋ ವಿನಟ್ಠೋಯೇವ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಾವತೋತಿ ಭಿನ್ನಥೂಪೋ। ಸೋ ಏವ ನಿಯ್ಯಾನಭಾವೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಾನಂ ಪಟಿಸರಣಂ, ತಂ ಏತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸರಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನಥೂಪೇ ಅಪ್ಪಟಿಸರಣೇತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಆಚರಿಯಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿ ಹುತ್ವಾ ಪಮಾಣಭೂತಂ। ನಾನಾನೀಹಾರೇನಾತಿ ನಾನಾಕಾರೇನ। ‘‘ವಿವಾದೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಸತ್ಥಾ ಹಿ…ಪೇ॰… ಅವಿವಾದಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಭಗವತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪತಿಟ್ಠಾ ಚ ಅವಸ್ಸಯೋ ಚ, ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಅಯಂ ವಿನಯೋ ಇದಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯನೇ ಮಹಾಪದೇಸಾ, ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಾನಿ ಚ, ಯಸ್ಮಾ ತೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯ ತೇ ಅವಸ್ಸಾಯ ಧಮ್ಮವಿನಯಧರಾ ಚ ನಿಚ್ಛಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಮಹಾಪದೇಸತೋ ವಿನಯೇ ಕೇನಚಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಾನಂ ವಸೇನ ಸುವಿನಿಚ್ಛಿತರೂಪೋ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಇಧ ಸತ್ಥು ಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ತೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಳಾರಾಯ ದೇಸನಾಯ ಭಾಜನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೨. ಪಟಿಪವಿಟ್ಠಂ ‘‘ಕಥಾಪಾಭತ’’ನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಮೂಲಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇಸಂ ‘‘ಕೋಸಮ್ಬಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ।
೪೩. ಅಭಿಞ್ಞಾ ದೇಸಿತಾತಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ಬೋಧಿತಾ। ಪತಿಸ್ಸಯಮಾನರೂಪಾತಿ ಅಪದಿಸ್ಸ ಪತಿಸ್ಸಯಮಾನಾ ಗರುಕವಸೇನ ನಿಸ್ಸಯಮಾನಸಭಾವಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ, ಗರುತರಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾನೀತಿ, ‘‘ಆಜೀವಹೇತು ಆಜೀವಕಾರಣಾ’’ತಿ, ಏವಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಪರಿವಾರಪಾಳಿಯಂ (ಪರಿ॰ ೩೩೬) ಆಸಙ್ಕರವಸೇನ ಠಪಿತಾನಿ। ‘‘ಏವಞ್ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೯, ೪೨, ೪೩) ವಿಭಙ್ಗಪಾಠವಸೇನೇವ ಹಿ ತಾನಿ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ। ತಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಅಧಿಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ನಾಮಾತಿ, ಇದಂ ಗೋಬಲೀಬದ್ದಞಾಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಅಧಿಪಾತಿಮೋಕ್ಖಭಾವತೋ।
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುಪ್ಪಜಹನಾಯ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಭಾವೇ ಅಯಂ ವಕ್ಖಮಾನೋ। ತಾನೀತಿ ಪಣೀತಭೋಜನಾನಿ। ಯೋ ಕೋಚೀತಿ ಭಿಕ್ಖು ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ವಾ। ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿವತ್ಥುಕಂ। ತೇನಾತಿ ಸುಪ್ಪಜಹನಭಾವೇನ ಮೂಲಾಪತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅಣುಮತ್ತತಾಯ।
ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಂ। ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿವಾದುಪ್ಪಾದೇ। ಓಭಾಸಞಾಣನ್ತಿ ಓಭಾಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ಞಾಣಂ। ತತ್ಥ ಪನ ಸೋ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಿಭಾವೇನ ಮಗ್ಗೋ ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧೋತಿ ಸುತತ್ತಾ, ‘‘ಪಟ್ಠಮಮಗ್ಗೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಅಸನ್ದಿದ್ಧಂ ಅಪರಿಸಙ್ಕಿತಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ।
ಚೇತಿಯಂ ನ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಕತಂ ಥೂಪಂ ವದತಿ। ನಿನ್ದಿಯೇ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವೇ ಠಿತಂ ಪಾಸಂಸಂ ಅರಿಯಭಾವಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಲದ್ಧಿಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ವೋಹರಣತೋ ಸಗ್ಗೋಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ವಾರಿತೋಯೇವಾತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಯೋ
ವಿಚಿನಾತಿ ಮುಖೇನ ಸೋ ಕಲಿಂ, ಕಲಿನಾ ತೇನ ಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೬೬೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೦-೧೮೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೯೨)।
‘‘ಖಣೇನೇವ ಉಪ್ಪಾಟೇತ್ವಾತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ। ‘‘ಅಥ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ ಸೇಸಂ ನಾಮ। ‘‘ಅಮತಂ ತೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಯೇ ಕಾಯಗತಾಸತಿಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೬೦೦) ವಚನಂ ದುಗ್ಗಹಿತಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ವೋ ಅಮತಂ ಪರಿಭುತ್ತಂ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ।
೪೪. ಏವನ್ತಿ ಆಕಾರಲಕ್ಖಣಮೇತಂ, ನ ಆಕಾರನಿಯಮನಂ। ತೇನ ಇಮಿನಾವ ಕಾರಣೇನ ಚ ಯೋ ವಿವಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಗರುಸ್ಮಿಂ ಗರೂತಿ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಗರುವಿಸಯತ್ತಾ ತಂಸಹಚರಿತತ್ತಾ ಗರು, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಗಾರವಂ, ಗರುಕರಣಂ, ತಂ ಏತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಅಗಾರವೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗಾರವವಿರಹಿತೋ’’ತಿ। ಗರುಸ್ಸ ಗಾರವವಸೇನ ಪತಿಸ್ಸಯನಂ ಪತಿಸ್ಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನೀಚವುತ್ತಿತಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸಯೋ ಅನೀಚವುತ್ತೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಯಥಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ಥರಿ ಅಗಾರವೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಏತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೀಸುಕಾಲೇಸು ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನ ಯಾತೀತಿಆದಿ ಸಮುದಾಯಕಿತ್ತನಅನವಸೇಸದಸ್ಸನಂ, ಅವಯವತೋ ಪನ ಅಗಾರವಸಿದ್ಧಿ ಯಥಾ ತಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮಾದಾನಂ ತಬ್ಬಿಸೇಸೋ ಭೇದೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಆದರವಸೇನ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಸಙ್ಘೇ ಕತೋಯೇವ ಹೋತಿ ಸಙ್ಘಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ತಸ್ಸ, ಯಥಾ ಸಙ್ಘಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಏಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಿನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ। ಅಪರಿಪೂರಯಮಾನೋವ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಗಾರವೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಯ ನ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩೫)। ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವಿವಾದಮೂಲಂ ವಿಸೇಸತೋ ಅತ್ತನಾ ವೂಪಸಮೇತಬ್ಬತೋ ಅತ್ತನೋ ಚ ಅನತ್ಥಾವಹತೋ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ।
೪೬. ಛಠಾನಾನೀತಿ ಛಮೂಲಾನಿ। ಯಥಾ ಸಮನವಸೇನ ಸಮಥಾನಂ ವಿವಾದಾದೀಸು ಅಧಿಕತ್ತುಭಾವೋ, ಏವಂ ವಿವಾದಾದೀನಂ ತೇಹಿ ಅಧಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಪೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವೂಪಸಮನತ್ಥಾಯ…ಪೇ॰… ಅಧಿಕರಣಾನೀ’’ತಿ। ತೇನ ಅಧಿಕರಣಸದ್ದಸ್ಸ ಕಮ್ಮತ್ಥತಂ ಆಹ। ಸಮಥಾ ವಾ ಸಮನವಸೇನ ಅಧಿಕರೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಧಿಕರಣಾನಿ, ವಿವಾದಾದಯೋ।
ವಿವಾದೋ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಕರಣಾನಿ ಪತ್ವಾ ಉಪರಿ ವಡ್ಢನ್ತೋ ಸೋ ವಿವಾದೋ’’ತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೩೩೧) ಉಟ್ಠಿತಾನಂ ಉಟ್ಠಿತಾನಂ। ಸಮಥತ್ಥನ್ತಿ ಸಮನತ್ಥಂ।
ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ವತ್ಥೂಹೀತಿ ಲಕ್ಖಣವಚನಮೇತಂ ಯಥಾ ‘‘ಯದಿ ಮೇ ಬ್ಯಾಧೀ ದಾಹೇಯ್ಯುಂ। ದಾತಬ್ಬಮಿದಮೋಸಧ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩.೩೯-೪೨; ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಭಿ॰ ಟೀ॰ ಅಧಿಕರಣಸಮಥವಣ್ಣನಾ), ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರೇನ ವಿವದನ್ತಾ, ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ವತ್ಥೂಹಿ ವಿವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಉಪವದನಾತಿ ಅಕ್ಕೋಸೋ। ಚೋದನಾತಿ ಅನುಯೋಗೋ।
ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾವ ವಿನಯನತೋ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ। ಸನ್ನಿಪತಿತಪರಿಸಾಯ ಧಮ್ಮವಾದೀನಂ ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯಸಿಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕರಣಂ ಯೇಭುಯ್ಯಸಿಕಾ। ಕಾರಕಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಾಮಗ್ಗಿವಸೇನ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವೋ, ನ ಯಥಾ ತಥಾ ಕಾರಕಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಮ್ಮುಖತಾಮತ್ತಂ। ಭೂತತಾತಿ ತಚ್ಛತಾ। ಸಚ್ಚಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಧಮ್ಮವಾದೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೯) ವಿಯ। ವಿನೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿನಯೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ವೂಪಸಮಾಯ ಭಗವತಾ ವುತ್ತವಿಧಿ, ತಸ್ಸ ವಿನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖತಾ ವಿನಯಸಮ್ಮುಖತಾ। ವಿವಾದವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಅತ್ಥಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ, ತೇಸಂ ಅತ್ಥಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ। ಸಙ್ಘಸಮ್ಮುಖತಾ ಪರಿಹಾಯತಿ ಸಮ್ಮತಪುಗ್ಗಲೇಹೇವ ವೂಪಸಮನತೋ।
ನನ್ತಿ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ। ‘‘ನ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪರಿ॰ ೩೮೩) ವುತ್ತಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ। ಗುಳ್ಹಕಾದೀಸು ಅಲಜ್ಜುಸ್ಸನ್ನಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಗುಳ್ಹಕೋ ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋ; ಲಜ್ಜುಸ್ಸನ್ನಾಯ ವಿವಟಕೋ, ಬಾಲುಸ್ಸನ್ನಾಯ ಸಕಣ್ಣಜಪ್ಪಕೋ। ಯಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಧಮ್ಮವಾದಿನೋ ಬಹುತರಾ, ಸಾ ಯೇಭುಯ್ಯಸಿಕಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಧಮ್ಮವಾದೀನಂ ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ।
ಏವಂ ವಿನಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಆಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ರೋಪನವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಿತಂ, ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಪನ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸಮಥೇ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ನ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಂ ಅಸ್ಸಾಮಣಕಂ, ಸಮಣೇಹಿ ಅಕಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಿಂ। ಅಜ್ಝಾಚಾರೇ ವೀತಿಕ್ಕಮೇಸತಿ। ಪಟಿಚರತೋತಿ ತಸ್ಸಪಾಪಿಯಸಿಕಂ।
ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನೇವ ವೂಪಸಮೋ ನತ್ಥಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ, ತಥಾರೂಪಾಯ ಖನ್ತಿಯಾ ವಾ ವಿನಾ ಅವೂಪಸಮನತೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಪತ್ತಿದೇಸನಾಯಂ। ಪಟಿಞ್ಞಾತೇ ಆಪನ್ನಭಾವಾದಿಕೇ ಕರಣಕಿರಿಯಾ, ‘‘ಆಯತಿಂ ಸಂವರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ, ಪರಿವಾಸದಾನಾದಿವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣಂ।
ಯಥಾನುರೂಪನ್ತಿ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಚತೂಹಿ ತಿಹಿ ಏಕೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಯಥಾನುರೂಪಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸಮಥವಿಚಾರೇ। ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ನಯಮತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
೪೭. ಸಙ್ಖೇಪತೋವ ವುತ್ತೋ, ನ ಸಮಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ ವಿಯ ವಿತ್ಥಾರತೋ। ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆಕಡ್ಢತಿ, ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಏವಮಾದಿನಾ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನಾತಿ ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕನ್ತಾನವಜ್ಜಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ ಅಧಮ್ಮಭಾವೋ, ಭಗವತೋ ದೇಸಿತಾಕಾರಂ ಹಾಪೇತ್ವಾ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವಾ ಕಥನಂ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಅಕತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಅಧಮ್ಮಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿ।
ನಿಯ್ಯಾನಿಕನ್ತಿ ಸಪಾಟಿಹೀರಂ ಅಪ್ಪಟಿವಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ತಥೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಏವಂ ಅಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ಭೂತೇನ…ಪೇ॰… ಕಾತಬ್ಬಕಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಕರಣತೋ, ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯತೋ ಇತೋ ಪರಂ ಅಧಮ್ಮೋ। ಅಯಂ ವಿನಯೋ ನಾಮ ರಾಗಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ಪಹಾನತೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನತೋ ಚ। ಅಯಂ ಅವಿನಯೋ ನಾಮ ರಾಗಾದೀನಂ ಅವಿನಯನತೋ। ಅಯಂ ವಿನಯೋ ನಾಮ ಯಥಾವಿನಯಕರಣತೋ, ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಇತರೋ ಅವಿನಯೋ। ವತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿನಾ ಏವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿನಯಕಮ್ಮಾನಂ ಅಕುಪ್ಪತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ವತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವಿನಯೋ ನಾಮಾ’’ತಿ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅವಿನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವತ್ಥುವಿಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ।
ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ನಯನಟ್ಠೇನ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಏವ ನೇತ್ತಿ, ತತೋ ಏವ ಸತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ರಜ್ಜು ಅಸಿಥಿಲಪವತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ಧಮ್ಮರಜ್ಜೂತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ತಾವ ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ। ಸಾ ಏವ ವಾ ಹೋತು ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿ, ಯೋ ಇಧ ಇಮಿಸ್ಸಾ ವಣ್ಣನಾಯ, ‘‘ಛತ್ತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮೇನ ಚ ವಿನಯೇನ ಚ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಏವ ತಾಯ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಯಾ ಸಮೇತಿ ತಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಯಾ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಏಕಲಕ್ಖಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ವಿವಾದವತ್ಥುಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ ಚೇ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ, ಅಧಮ್ಮೋ ಚೇ ‘‘ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿ, ವಿನಯೋ ಚೇ ‘‘ವಿನಯೋ’’ತಿ, ಅವಿನಯೋ ಚೇ ‘‘ಅವಿನಯೋ’’ತಿ ನಿಚ್ಛಿನನ್ತೇನ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ ತಸ್ಸ ವೂಪಸಮಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪರಿಯೋಸಾಪಿತತ್ತಾ।
೪೮. ತಂ ಪನೇತನ್ತಿ ವಾರೇ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಪತ್ತೇಪಿ। ದ್ವೀಹೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತತ್ಥ ವಾಸೀಹಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅತಿರೇಕತರಾ।
೪೯. ಖನ್ಧಸಾಮನ್ತನ್ತಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಸಮೀಪಂ। ಆಪತ್ತಿಸಾಮನ್ತಂ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಆಪತ್ತಿ। ಮೇಥುನರಾಗವಸೇನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪಾರಾಜಿಕಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮೇವ।
೫೦. ಪರಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ। ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ ತತ್ಥೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಕಾರೇತಬ್ಬತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ।
೫೨. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವತ್ಥು ದಸ್ಸಿತಂ ನ ಸಮಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನನು ಚಾಯಂ ಸಮಥಾಧಿಕಾರೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಸಮಥಸ್ಸ ಪನ ಕಾರಣೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಸಮಥೋ ದಸ್ಸಿತೋವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವರೂಪಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೫೩. ಇದಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಣ್ಡನಜಾತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಕಮ್ಮಂ। ತಿಣವತ್ಥಾರಕಸದಿಸತ್ತಾತಿ ತಂಸದಿಸತಾಯ ತಬ್ಬೋಹಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಯಥಾ – ‘‘ಏಸ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ’’ತಿ। ಆಕಾರಮತ್ತಮೇವ ತಿಣವತ್ಥಾರಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ನ ಪನ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಕರಣವಿಧಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಖನ್ಧಕೇ’’ತಿಆದಿ। ಗಿಹೀನಂ ಹೀನೇನ ಖುಂಸನವಮ್ಭನಂ ಯಥಾ ‘‘ತಿಲಸಂಗುಳಿಕಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಧಮ್ಮಿಕಪಟಿಸ್ಸವೇಸು ವಿಸಂವಾದನವಸೇನ ಆಪನ್ನಾ ಆಪತ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣಸ್ಸ। ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನೇವ ವೂಪಸಮೋ ಸಙ್ಘಸಮ್ಮುಖತಾದಿನಾವ ವೂಪಸಮನತೋ।
೫೪. ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯವಚನತೋ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨) ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಕಥಿತಾ, ಇಧ ಪನ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತಿ’’ಚ್ಚೇವ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾಪಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಾ ಮಹನ್ತತಾ ಸಾವಜ್ಜಭಾವಸ್ಸ ಮುದುತಿಕ್ಖಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಣುನ್ತಿ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ। ಥೂಲನ್ತಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸಾಮಗಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೫. ಸುನಕ್ಖತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೫. ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿ ಅಞ್ಞಾ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ। ತಸ್ಸ ಫಲಭಾವತೋ ಅಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾ, ತಂಸಹಗತಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ಚ ‘‘ಅಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಿ ಅರಹತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಕಥಿತಾ, ‘‘ಪರಿಚಿಣ್ಣಾ ಮೇ ಭಗವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನ ಏಕಪದೇನೇವ। ‘‘ಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಗತೋ ಮಯಾ’’ತಿ ಮಞ್ಞನಾಮತ್ತಂ ಅಧಿಮಾನೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತೇ ಪತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
೫೬. ಇದಂ ಠಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಓಭಾಸಾದಿಸಮ್ಮುತಿಹೇತುಭೂತಂ ಉಳಾರತರಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ। ಉಳಾರತರಭಾವೇನ ಹಿ ತಂ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ಯಾಥಾವತೋ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ವಿಪಸ್ಸಕಂ ವಿಸಂವಾದೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಭೂತಂ ಅನ್ಧಕಾರ’’ನ್ತಿ। ಇಮಂ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಲೋಕುತ್ತರಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಅತ್ತನಾ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಅತ್ಥಂ। ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಕೇವಲಂ ಪಿಟಕಸಮ್ಪಾದನವಸೇನೇವ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿ। ವಿಸೇವಮಾನಾತಿ ಕಿಲೇಸವಿಸೇ ಅವಮಾನೇನ್ತಾ, ಸಾಸನಸ್ಸ ವಾ ಅನುಪಕಾರವಿರೂಪಪಚ್ಚಯೇ ಸೇವಮಾನಾ। ಏವಮಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ತೇಸಂ ಕರಣಹೇತು ಅಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ। ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಅದೇಸೇತುಕಾಮತಾ ಹೋತಿ। ತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ತಸ್ಸಪಿ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಥತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ।
೫೮. ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಮಸೀಯತೀತಿ ಆಮಿಸಂ, ಲೋಕೇಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಆಮಿಸನ್ತಿ ಇಧ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ತೇಸು ವಟ್ಟಾಮಿಸಭಾವೇಪಿ ಲಭಿತೇ ಕಾಮಾಮಿಸಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವಟ್ಟಾಮಿಸಕಾಮಾಮಿಸಲೋಕಾಮಿಸಭೂತೇಸೂ’’ತಿ। ಕಾಮಗುಣಾ ಹಿ ವಟ್ಟಸ್ಸ ವಡ್ಢನತೋ ವಟ್ಟಾಮಿಸಂ, ಕಾಮೇತಬ್ಬತೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಆಮಸಿತಬ್ಬತೋ ಕಾಮಾಮಿಸಂ, ಯೇಭೂಯ್ಯತೋ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಆಮಿಸಭಾವತೋ ಕಾಮಗುಣಸಭಾಗಾತಿ ಕಾಮಗುಣಾನುಲೋಮಾ ಕಾಮಗುಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ। ಆನೇಞ್ಜಸಮಾಪತ್ತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಿಞ್ಜನರಹಿತತಾಯ ಇಧ ಆನೇಞ್ಜಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾಹಿ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯ। ಏವರೂಪೋತಿ ಲೋಕಾಮಿಸಭೂತೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅಧಿಮುತ್ತೋ ತನ್ನಿನ್ನೋ ತಗ್ಗರುಕೋ ತಪ್ಪಬ್ಭಾರೋ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏವಂ ಸದ್ಧಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿತಾಸಯೇನ ಚ। ಸೀಸಂ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಲಾಭಾಸಾಯ ಸೀಸಂ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಉದರಂ ಫಲಿತನ್ತಿ ಅತಿಬಹುಭಣ್ಡಂ ಪಕ್ಖಿಪಿಯಮಾನಂ ಪಸಿಬ್ಬಕಂ ವಿಯ ಲದ್ಧಬ್ಬಸ್ಸ ಅತಿಪಹೂತಭಾವೇನ ಉದರಂ ಫೀತಂ ಹೋತಿ।
೫೯. ಯಥಾ ತಂ ಪವುತ್ತನ್ತಿ ಲೋಕಾಮಿಸಸಂಯೋಜನಂ ವಿಗತಂ।
೬೦. ನಿಘಂಸನ್ತಿ ‘‘ಏತ್ತಕೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿಲೇಸೇನಾತಿ ಚಮ್ಮಕಾರಸಿಲೇಸಾದಿಸಿಲೇಸೇನ, ವಜಿರಲೇಪಸಿಲೇಸೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತಂ ಭಿನ್ನನ್ತಿ ಆನೇಞ್ಜಸಂಯೋಜನಂ ಭಿನ್ನಂ ವಿಧಮಿತಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಂ ತಾಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಅಪೇಕ್ಖಾಭಾವತೋ। ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಅಸಮ್ಬದ್ಧತ್ತಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದ್ವೇಧಾಭಿನ್ನಾ ಸೇಲಾ ವಿಯ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
೬೧. ವನ್ತನ್ತಿ ಛಡ್ಡಿತಂ, ವಿಸ್ಸಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೨. ಉಪರಿಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋತಿ ಏತ್ಥ ಉಪರಿಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಅರಹತೋ ಚ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನೇವ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ, ಸೇಕ್ಖಾನಂ ವಿಸಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾ। ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ನಿಕನ್ತಿಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ…ಪೇ॰… ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
೬೩. ‘‘ಪಞ್ಚ ಖೋ ಇಮೇ, ಸುನಕ್ಖತ್ತ, ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆರದ್ಧದೇಸನಾ, ‘‘ಸಮ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಮುತ್ತೋ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಅರಹತ್ತಕಿತ್ತನೇನ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಾತಿ ತತೋ ಪರಂ, ‘‘ಠಾನಂ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ದೇಸನಾ, ‘‘ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಅನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋತಿ ಯೋಜನಾ, ಏವಂ ವಾ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಅಧಿಮಾನಿಕೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮೋ ಅಪ್ಪತ್ತೇ ಪತ್ತಸಞ್ಞಿತಾಯ ಭೇದಾಭಾವತೋ, ಏವಂ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮೋ ಖೀಣಾಸವಭಾವೇನ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿಮ್ಹಿ ಕಥಿತೇ ಇತರೋಪಿ ಕಥಿತೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನನ್ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಅಧಿಮಾನಿಕಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಯದಗ್ಗೇನಾತಿ ಯೇನ ಭಾಗೇನ। ಯದಿಪಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪಾಯಾರಮ್ಮಣಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ಸನ್ತವಿಹಾರಪರಿಪನ್ಥೋ ಪನ ಸಿಯಾ ವಿಸಭಾಗತೋತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸಪಿ ಅಸಪ್ಪಾಯಮೇವಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿಸಂ ನಾಮ…ಪೇ॰… ವಿಸಮೇವಾ’’ತಿ। ಏತೇನ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ನ ಹಿ ಅಸಂವುತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಅಸಾರುಪ್ಪಭಾವತೋ। ಯುತ್ತಪಯುತ್ತೇನೇವಾತಿ ಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆಲೋಕನಾದೀಸು ಯುತ್ತೇನೇವ ಭವಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
೬೪. ಯತ್ಥ ಸಯಂ ನಿಪತತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಸನ್ನವಸೇನ ರುಪ್ಪನತೋ, ವಿಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸದೋಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ರುಪ್ಪತೀತಿ ಕತ್ತಬ್ಬಾದಿಮುಚ್ಛಾಪಾದನೇನ ವಿಕಾರಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಅನುದ್ಧಂಸೇಯ್ಯಾತಿ ವಿಬಾಧೇಯ್ಯ। ರಾಗೋ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಕುಸಲಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸಂ ಅದೇನ್ತೋ ತಂ ವಿಬಾಧತಿ; ತಥಾಭೂತೋ ಸದ್ಧಾಸಿನೇಹಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಿವುಡ್ಢಿಯಾ ವಮನೇನ ಚ ತಂ ವಿಸೋಸೇತಿ ಮಿಲಾಪೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಸೇಯ್ಯ ಮಿಲಾಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಸಗಹಣಸೇಸನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬವಿಸಂ ಸಾವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಅಲಂ ನ ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಅನಲಂ। ಸೂಕಪರಿಯಾಯೋ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ ಸುಕ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವೀಹಿಸುಕಾದಿ ಚ ಸೂಕ’’ನ್ತಿ।
ಸಉಪಾದಾನಸಲ್ಲುದ್ಧಾರೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಹೀನೋ ಅವಿಜ್ಜಾವಿಸದೋಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಮಹಾನತ್ಥುಪ್ಪಾದನತೋ। ಅಸಪ್ಪಾಯ…ಪೇ॰… ಅಸಂವುತಕಾಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅಪರಿಹರಣಭಾವತೋ। ಮರಣಂ ವಿಯ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಹೀನಾಯಾವತ್ತನಂ ಅಧಿಸೀಲಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಆಯುನೋ ಅಪೇತತ್ತಾ। ಮರಣಮತ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ವಿಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಆಪಜ್ಜನಂ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಆಯುನೋ ಉಪಪೀಳನಕಭಾವತೋ। ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಸಲ್ಲುದ್ಧಾರೋ ವಿಯ ಪಹೀನೋ ಅವಿಜ್ಜಾವಿಸದೋಸೋ; ಸಪ್ಪಾಯ…ಪೇ॰… ಸುಸಂವುತಕಾಲೋ, ತದುಭಯೇನ ವಣೇ ಪುಥುತ್ತಂ ನ ಗತೇ ಮರಣಾಭಾವೋ ವಿಯ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ, ಮರಣಮತ್ತದುಕ್ಖಾಭಾವೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞತರಾಯ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೬೫. ಸತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅರಿಯಾಯಾ’’ತಿ ನ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸತಿ ಪಞ್ಞಾಗತಿಕಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಞ್ಞಾ ಚೇತ್ಥ ಲೋಕಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ।
ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಬಲನ್ತಿ ಉಳಾರತಮೇಸು ದಿಬ್ಬಸದಿಸೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನುಪನಮನಹೇತುಭೂತಂ ಸುಸಂವುತಕಾರಿಸಙ್ಖಾತಂ ಖೀಣಾಸವಬಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಸಂವುತಕಾರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉಕ್ಕಂಸಗತಸತಿವೇಪುಲ್ಲತ್ತಾ ಯಥಾ ಅಸಂವರಸ್ಸ ಅಸಂವರೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಬಲೇನ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರಾನಿ ಏವಂ ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಉಪಧಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಉಪಧೀಯತಿ ದುಕ್ಖಂ ಏತೇಹೀತಿ ಉಪಧೀ, ಕಿಲೇಸಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಕಿಲೇಸುಪಧಿಪಹಾನಾ ನಿರುಪಧೀ’’ತಿ। ತತೋ ಏವ ಉಪಾದೀಯತಿ ದುಕ್ಖಂ ಏತೇಹೀತಿ ಕಿಲೇಸಾ ‘‘ಉಪಾದಾನಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ನಿರುಪಾದಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಉಪಧೀ ಸಮ್ಮದೇವ ಖೀಯನ್ತಿ ಏತ್ತಾತಿ ಉಪಧಿಸಙ್ಖಯೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಉಪಧೀನಂ ಸಙ್ಖಯಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ’’ತಿ। ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಫಲವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತೋ। ಕಾಮುಪಧಿಸ್ಮಿಂ ಕಾಯಂ ಉಪಸಂಹರಿಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಕಾಮೇಸೇವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ಕಾಯಂ ಉಪನಾಮೇಸ್ಸತಿ; ಕಾಯೂಪಸಂಹಾರೋ ತಾವ ತಿಟ್ಠತು, ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸತೀತಿ ಏತಂ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸುನಕ್ಖತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೬. ಆನೇಞ್ಜಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೬. ಖಣಪಭಙ್ಗುತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾ। ತತೋ ಏವ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ನ ಇಚ್ಚಾ ನ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾತಿಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾ। ಸೋ ಚಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚತ್ಥೋ ಉದಯವಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ; ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿನಸ್ಸನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಚತಾ ವಕ್ಖಮಾನಾ ಚ ತುಚ್ಛಾದಿತಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾಮಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವತ್ಥುಕಾಮಾಪಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾಪೀ’’ತಿ। ರಿತ್ತಾ ವಿವಿತ್ತಾ, ತೇಸಂ ನಿಚ್ಚಸಾರಾದೀನಂ ಅತ್ತನಿ ಅಭಾವತೋ ತೇಹಿ ವಿಸುಂಭೂತಾ। ಯಥಾ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಭಾವರಹಿತಮಾಕಾಸಂ ‘‘ತುಚ್ಛಂ ರಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಏವಮೇತೇ। ಏತೇ ಪನ ಕೇವಲಂ ನಿಚ್ಚಸಾರಾದಿವಿರಹತೋ ಏವ ತುಚ್ಛಾ ರಿತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ನ ಹಿ ತುಚ್ಛಮುಟ್ಠಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಇದಂ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾ ಲೋಕಿಯಕಥಾ ನ ಲಙ್ಘಿತಬ್ಬಾ।
ಮುಸಾತಿ ಇತ್ತರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾಯ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮುಸಾತಿ ನಾಸನಕಾ’’ತಿ। ವಿಸಂವಾದನಟ್ಠೇನ ವಾ ಮುಸಾ। ಏತೇ ಹಿ ಅಸುಭಾದಿಸಭಾವಾಪಿ ಬಾಲಾನಂ ಸುಭಾದಿಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಾ ಸುಭಾದಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವೇನ ಸತ್ತೇ ವಿಸಂವಾದೇನ್ತಿ। ನಸ್ಸನಸಭಾವಾತಿ ಖಣಭಙ್ಗತ್ತಾ ಇತ್ತರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ವಿಯಪಿ ಹುತ್ವಾ ಅಪಞ್ಞಾಯನಕಪಕತಿಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಖೇತ್ತಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೯೮) ವಿಯ ಪಕತಿಪರಿಯಾಯೋ, ತಥಾ ಸಭಾವಸದ್ದೋ ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮೋಸಧಮ್ಮಾತಿ ಮೋಸನಪಕತಿಕಾ, ಕುಸಲಭಣ್ಡಹರಣಸಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಾಯಾಕತನ್ತಿ ಮಾಯಾಯ ಕತಂ ಉದಕಾದಿಮಣಿಆದಿಆಕಾರೇನ ಮಾಯಾದಿನಾ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತಂ; ಮಾಯಾಕತಂ ವಿಯ ಮಾಯಾಕತಂ ಅಞ್ಞಸಭಾವಾ ಹುತ್ವಾ ಅತಥಾ ಉಪಟ್ಠಹನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಚಕ್ಖುಪಥೇ ಏವ ಕತವಿಜ್ಜಾಯ, ನ ತತೋ ಪರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದಸ್ಸನೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸೇವ ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ। ತಯಿದಂ ಸಮ್ಬರವಿಜ್ಜಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
ಏವಂ ತಾವಕಾಲಿಕಭಾವೇನ ಕಾಮಾನಂ ಮಾಯಾಕತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪಕಾರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವಾನಂ ಕಾಮಾನಂ ನಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವದಸ್ಸನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸಹಗತತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಬಾಲಾನಂ ಲಾಪನತೋತಿ ಅಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕಾನಂ ಅನ್ಧಬಾಲಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಹೇತುತೋ। ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ಕಾಮಾತಿ ಮಾನುಸಕಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ ‘‘ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾತಿ ತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಭಾವಾ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಏತಾಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ। ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೇ ಕಾಮೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಾ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾ। ತೇ ಸಮೇಚ್ಚ ಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ಆಣಾತಿ ಧೇಯ್ಯಂ, ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ। ಮಾರಸ್ಸ ಧೇಯ್ಯನ್ತಿ ಮಾರಧೇಯ್ಯಂ ತಸ್ಸ ಇಸ್ಸರಿಯಪವತ್ತನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಗಹಿತನ್ತಿ ವಿಸಯವಿಸಯೀಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ, ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಚ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಗಹಣಂ ನಾಮ ‘‘ಇದಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ಅವಿಭಾಗೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಕರಣಂ; ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪನ ಗಹಣಂ ಭಾಗಸೋ ಆರಮ್ಮಣಾನುಭವನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಉಭಯಸ್ಸಪಿ ಪನ ತಣ್ಹಾರಾಗವಸೇನ ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯ, ‘‘ಉಭಯಮೇತಂ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಾರೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ। ಯದಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ, ತದಗ್ಗೇನ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋಪಿ ತೇ ಅತ್ತನೋ ವಸಂ ವತ್ತೇತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಧಮ್ಮಮುಖೇನ ಪುಗ್ಗಲಗ್ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯ।
ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಾ ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತಾ ಮಾರಸ್ಸ ಇಸ್ಸರಿಯವತ್ತನಟ್ಠಾನತಾಯ ‘‘ಮಾರಧೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಮಾರಸ್ಸ ನಿವಾಪಗೋಚರಪರಿಯಾಯೇಹಿಪಿ ತೇ ಏವಂ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಯಥಾ ಚೋಳಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿವಪತೀತಿ ನಿವಾಪೋ, ಸೋ ಏವ ಬೀಜನ್ತಿ ನಿವಾಪಬೀಜಂ। ತೇತಿ ಕಾಮಗುಣಾ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ।
ಮನಸಿ ಭವಾತಿ ಮಾನಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ’’ತಿ। ತೇ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಲೋಹಿತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಪುಬ್ಬೋ ವಿಯ ಅನುರೋಧೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಿರೋಧೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಮಮಾಯಿತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇಧಾತಿ ಏತ್ಥ ಇಧಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ ‘‘ಇಧಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭುತ್ತಾವೀ ಅಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦) ವಿಯ। ಕಾಮಲೋಕನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ, ಯತ್ಥ ವಾ ಲೋಕೇ ಕಾಮಗುಣವನ್ತಂ ಲೋಕಂ। ಚಿತ್ತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಝಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ಪರಿತ್ತಂ ನಾಮ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಪರಿತೋ ಖಣ್ಡಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಪರಿತ್ತಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ। ಪಮಾಣನ್ತಿಪಿ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ನಾಮ ಮಹಗ್ಗತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರ’’ನ್ತಿ। ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾನೇನ ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಸುಭಾವಿತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ಪರಿತ್ತಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸುಭಾವಿತನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸೇವೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ಏತಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ‘‘ಸುಭಾವಿತ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ವಸೇನ।
ತಮೇವ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ತಮೇವ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪಹಾನಾವಹಂ ಝಾನಪಟಿಪದಂ। ಅರಹತ್ತೇ ತಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತಾಯ ‘‘ಅರಹತ್ತಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಉಪಚಾರಂ ವಾ’’ತಿ। ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪಸಾದೋತಿ ‘‘ಅಜ್ಜೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ; ‘‘ಅಜ್ಜೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಹಿತತ್ತಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಭೂತೋ ಸಮ್ಪಸಾದೋ। ಪಟಿಲಾಭಸಮ್ಪಸಾದೋತಿ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವಾ ಅಧಿಗಮಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮ್ಪಸಾದೋ। ಪಟಿಲಾಭೋಪಿ ಹಿ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸಿಯಾಭಿಭವನತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಸನ್ನಭಾವಾವಹತ್ತಾ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪಚ್ಚಯಾತಿ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ। ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಸಮುದಯತೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ಅಸ್ಸಾದತೋ ಆದೀನವತೋ ನಿಸ್ಸರಣತೋತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ। ಆಸಾತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಆಸೀಸನಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಆಸಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ।
ಪಾದಕನ್ತಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಕಿಲೇಸಾ ಸನ್ನಿಸೀದನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಸಹಗತಾ ಏವ ಕಿಲೇಸಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವೂಪಸಮನ್ತಿ। ಸತೀತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾವಹಾ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ। ಸಙ್ಖಾರಗತನ್ತಿ ಭಾವನಾಯ ಸಮತಾಯ ಪವತ್ತಮಾನತ್ತಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಯೋ ಏಕರಸಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ, ಭಾವನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ವಿಭೂತಂ ಪಾಕಟಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ। ಲೇಪಪಿಣ್ಡೇತಿ ಸಿಲೇಸಪಿಣ್ಡೇ ಲಗ್ಗಮಾನೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಉಪಚಾರೇನ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇನ ಸಮಾಧಿಯತಿ। ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ದುವಿಧೋಪಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಾಕಾರೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪಸಾದೋ ನಾಮ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪಸಾದೇ ಸತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಲಕ್ಖಣೇ, ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇ ವಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪಸಾದೇ ಸತಿ। ಯೋ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ವಾ ಪಟಿಲಭತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ವಾ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಹೋತಿಯೇವ, ಅಯಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪಟಿಲಾಭಸಮ್ಪಸಾದೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಇಧಾಮಿಪ್ಪೇತಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನಂ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅರಹತ್ತಪಞ್ಞಾಯ। ಅಧಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ದಹನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ। ಉಪಚಾರನ್ತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ। ಆನೇಞ್ಜಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
ಏತರಹಿ ವಾತಿ ಇದಾನಿಮೇವ। ಆನೇಞ್ಜಂ ವಾತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ವಾ। ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಇದಂ ಹೀತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ। ಅರಹತ್ತಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಸತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಾ ಹೋತಿ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಏವ ತದತ್ಥಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ನಾಮ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಸಮಾನೀತದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರಾವಯವೇ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತೇ ಕೂಟಾಗಾರಂ ಕಾತುಂ ನ ಪಹೋನ್ತಿಯೇವ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ತಂ ಅನಭಿಸಮ್ಭುಣನ್ತೋ ಆನೇಞ್ಜಂ ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಚತುಸಚ್ಚಂ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಾಧಿಗಮನವಸೇನ ಆನೇಞ್ಜಂ ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ಉಭಯಸ್ಸಪಿ ಹೇತುಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ।
ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ, ಆನೇಞ್ಜಂ ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇ ಅಯಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಯೋಜನಾನಯೋ। ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನ ಚಿತ್ತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಹೋತಿ। ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಕಿಚ್ಚಂ। ತತೋತಿ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮನತೋ। ಓಸಕ್ಕಿತಮಾನಸೋತಿ ಸಂಕುಚಿತಚಿತ್ತೋ। ಅನ್ತರಾ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಸಮಾಹಿತಭೂಮಿಯಂ ನ ತಿಟ್ಠತಿ। ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವನಮಹಿಂಸಂ ಗಹೇತುಂ ಉಸ್ಸಾಹವತೋ ಓಸಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಸಸಗೋಧಾದಿಗ್ಗಹಣೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಇಮಸ್ಸಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅರಹತ್ತಂ ಗಹೇತುಂ ಉಸ್ಸಾಹವತೋ ತತೋ ಓಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಪಮಂ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯೋಜನಾಯಂ ಚತುಸಚ್ಚಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯೋಜನಾಯಞ್ಚ ಅತಿದಿಸತಿ।
ಹೇತುಅತ್ಥಜೋತನೋ ಯನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ಕರಣೇ ವಾ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಸಂವತ್ತನಂ ಅರಹತಿ, ತಂ ವಾ ಪಯೋಜನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಂಸಂವತ್ತನಿಕಂ। ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಆನೇಞ್ಜಸಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜೂಪಗಂ। ಯಥಾ ಕುಸಲಂ ಆನೇಞ್ಜಸಭಾವಂ, ಏವಂ ತಂ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಆನೇಞ್ಜಸಭಾವಂ ಉಪಗತಂ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಕಾದಿಸಮೇವ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ। ಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತನ್ನಾಮಕಮೇವಾತಿ ಕುಸಲಂ ವಿಯ ಆನೇಞ್ಜನಾಮಕಮೇವ ಸಿಯಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮವಿಕಪ್ಪೇ ‘‘ಆನೇಞ್ಜೂಪಗ’’ನ್ತಿ ತಂಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ, ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ತತೋ ಏವ ತಂಸಮಞ್ಞತಾ। ಸೋ ಪನಾಯಮತ್ಥೋತಿ ಆನೇಞ್ಜಸದಿಸತಾಯ ವಿಪಾಕಕಾಲೇಪಿ ತಂನಾಮಕಮೇವ ಅಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಹೇತುವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಆನೇಞ್ಜೂಪಗಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಂನಾಮಕಮೇವ ಕತ್ವಾ ದೀಪಿತಂ। ಅರಹತ್ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಅಪಿಸದ್ದೇನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಭಾವನಾಯಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಭಾವನಾಯಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಓಸಕ್ಕನಾ ಕಥಿತಾತಿ ‘‘ವಿಪುಲೇನ ಮಹಗ್ಗತೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಸಮಥನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಕಥಿತಾ।
೬೭. ಅಯಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅಯಂ ದುತಿಯಾನೇಞ್ಜಸಪ್ಪಾಯದೇಸನಾಯ ಭಿಕ್ಖು ವುತ್ತೋ। ಪಞ್ಞವನ್ತತರೋತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ಯೇ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನೇವ ರೂಪಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ರೂಪಪಟಿಬಾಹನೇನಾತಿ ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ತತಿಯಾನೇಞ್ಜಾದೀಸು।
ಪಞ್ಞವನ್ತತರೋತಿ ಪಞ್ಞುತ್ತರೋ। ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾತಿ ಕಾಮಗುಣಾ ಸಬ್ಬರೂಪಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ತಿಧಾ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಮಸನೂಪಗಧಮ್ಮೇ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ಸಮ್ಮಸತಿ ಯಥಾ – ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ॰ ೧೬; ಚೂಳನಿ॰ ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪, ೭, ೮; ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦, ೧೧; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೩೦)। ತೇನಾಹ – ‘‘ಉಭಯಮೇತಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕಾಮರೂಪಸಞ್ಞಾವಸೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಭೇದತೋ ಅಟ್ಠ ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಏವಂ ಕತಂ ಉಭಯನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕ…ಪೇ॰… ವಸೇನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಭಯನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾವಸೇನ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ, ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾವಸೇನ ಅಭಿನನ್ದಿತುಂ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನನ್ದಿತುಂ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಠಾತುನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ಕಾಮಪಟಿಬಾಹನೇನಾತಿ ಇದಂ ಆಗಮನಪಟಿಪದಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಞ್ಚ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಪಟಿಬಾಹನಂ ಹಿಸ್ಸ ಆಸನ್ನಂ, ತತೋಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮತಿಕ್ಕಮೋ, ತಂಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಸಹೇವ ಸಬ್ಬೇ ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಓಸಕ್ಕನಾ ಕಥಿತಾ ‘‘ಉಭಯಮೇತಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ।
೬೮. ಇಧ ಅತ್ತನೋ ಚಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗನಿರೋಧೇನ, ಸಮಾಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇ ಪನ ಅನುಪ್ಪಾದನೇನಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಪತ್ವಾ’’ತಿ। ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಉಳಾರತರಭಾವೇನ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅತಿತ್ತಿಕರಭಾವೇನ। ತಮೇವ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಭಾವನಮಾಹ। ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಓಸಕ್ಕನಾ ಕಥಿತಾ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಯತ್ಥೇತಾ’’ತಿಆದಿನಾ।
ಇಧ ಅತ್ತನೋತಿ ದ್ವಿಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾಮನಸಿಕಾರಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪಟಿಪದನ್ತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಸತಿ ಸಮಥಭಾವನಾಯಂ ಸುಞ್ಞತಾಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ‘‘ದುತಿಯಾಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಓಸಕ್ಕನಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ।
೭೦. ತತಿಯಾಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ಅತ್ತನೋತಿ ಚತುಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾಮನಸಿಕಾರಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾಧಿಕಾರೇ। ಕ್ವಚೀತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಠಾನೇ, ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮೇ ವಾ। ಅಥ ವಾ ಕ್ವಚೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ। ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಕತ್ತಾನಂ। ‘‘ಅಯಂ ಖೋ, ಭೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ…ಪೇ॰… ವಸೀ ಪಿತಾ ಭೂತಭಬ್ಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೨) ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚನಭೂತಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಸ್ಸಚೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪರಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪರಾ ಪಜಾ’’ತಿ ‘‘ಪರೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಗಹಿತಸ್ಸ। ನ ಚ ಮಮ ಕ್ವಚನೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಮ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪಯುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಮಸದ್ದಂ ತಾವ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಪರಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ, ‘‘ಪರೋ ಪುರಿಸೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ಮಮತ್ಥಾಯ ಸಜಿತೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಮಯ್ಹಂ ಸಬ್ಬಂ ‘‘ನ ಚ ಕ್ವಚನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ನಾಹಂ ಕ್ವಚನೀತಿ ಸಕಅತ್ತನೋ ಅಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ। ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚನತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸಕಅತ್ತನೋ ಏವ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನತ್ತನಿಯತಂ ಪಸ್ಸತಿ। ನ ಚ, ಮಮಾತಿ ಏತಂ ದ್ವಯಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ಅತ್ಥೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ। ‘‘ನ ಚ ಕ್ವಚನಿ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ‘‘ತಸ್ಸ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಮಮ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚನತಾ ನ ಚತ್ಥೀ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅನತ್ತನಿಯತಂ ಪಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಸುಞ್ಞತಾ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜತಾ ಚತುಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ದಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪಟಿಪದನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮೇವ ವದತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ಓಸಕ್ಕನಾ ಕಥಿತಾ ಚತುಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನವಿಸೇಸಭಾವತೋ, ತಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಚಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ।
ಇಧ ಅತ್ತನೋತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮಾಹ। ಸಬ್ಬಸಞ್ಞಾತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಅರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸಞ್ಞಾ ಅನವಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಪನ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆಗತಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಾದಯೋ ಅಪಿ ಸಞ್ಞಾತಿ ಅಪರೇ। ತನ್ತಿ ಸಮ್ಮುತಿಮತ್ತಂ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಪಟಿಬಾಹನವಸೇನೇವ ತೇಸಂ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾದಿನಿರೋಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಓಸಕ್ಕನಾ ಕಥಿತಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಭಾವನಾಯ ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವತೋ।
೭೧. ಪುಬ್ಬೇ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟನ್ತಿ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಕನ್ತಿತಣ್ಹಾ ನ ಆಯೂಹಿತಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ನ ಚೇತಿತಂ ಪಕಪ್ಪಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಏತರಹಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ವಿಪಾಕವಟ್ಟನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾಸಙ್ಖಾತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ವಿಪಾಕಪ್ಪಬನ್ಧೋ ನಪ್ಪವತ್ತೇಯ್ಯ ಕಾರಣಸ್ಸ ಅನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ। ಸಚೇ ಆಯೂಹಿತಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯದಿ ಚೇತಿತಂ ಪಕಪ್ಪಿತಂ ನ ಸಿಯಾ। ಯಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಕಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭೂತ’’ನ್ತಿ। ತಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತತಾಯ ‘‘ಭೂತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಪಜಹಾಮೀತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ತತೋ ಏವ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನವಸೇನ ಪಜಹಾಮಿ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ।
ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ ನು ಖೋತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ। ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥಿತನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವೇನ ಞಾಣುತ್ತರಸ್ಸೇವ ವಿಸಯಭಾವತೋ ಸರೂಪತೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥಿತಂ, ನಯೇನ ಪನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಂ ಞಾಪೇತುಕಾಮತ್ತಾ। ಭಗವತೋ ಕಿರ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಂಯೇವ ಪರಿಸತಿ ನಿಸಿನ್ನೋ ಆನನ್ದೋ ಅನುಸನ್ಧಿಕುಸಲತಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅರಹತ್ತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸತಿ, ಇಮಿನಾ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿನಾ ತಮತ್ಥಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಓಸಕ್ಕನಾಯ ಚ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಭಿನ್ನರಸದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಸತಿ ಅನುಸನ್ಧಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸಾ ದೇಸನಾ, ನ ಚ ಬುದ್ಧಾಚಿಣ್ಣಾ ಭಿನ್ನರಸದೇಸನಾತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ। ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ। ಉಪಾದಿಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಚ ಉಪಾದಾನಂ। ನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪ್ಪಜಹನತೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಧಮ್ಮಾಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಪಗೇವ ಅಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೦)। ಉಪಾದಾನಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಇದಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಭವಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವಗ್ಗತಾದಸ್ಸನಪರಂ, ನ ಪನ ಅರಿಯಭವಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಸೇಟ್ಠತಾಪಟಿಸೇಧಪರಂ।
೭೩. ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ನಾಮ ನಿಸ್ಸಾಯ ಓಘನಿತ್ಥರಣಾ ಭಗವತಾ ಅಕ್ಖಾತಾ; ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯಮೇತಂ, ಅಹೋ ಅಬ್ಭುತಮೇತನ್ತಿ।
ನವಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಆಗತತ್ತಾ, ಇಧ ಚ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ’’ತಿ। ನವನ್ನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸತೀತಿ ಇದಂ ಝಾನಧಮ್ಮೇಪಿ ಅನುಸ್ಸವಲದ್ಧೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ; ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಇಧ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಾವತಾ ಸಕ್ಕಾಯೋ’’ತಿ।
ಏತಂ ಅಮತನ್ತಿ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಯಾ ಏತಂ ಅರಹತ್ತಂ ಅಮತರಸಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಏತಂ ಅಮತಂ ಸನ್ತಂ, ಏತಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಅನುಪಾದಾಯ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾಪಿ ಅನುಪಾದಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ವುಚ್ಚತಿ।
ತಿಣ್ಣಂ ಭಿಕ್ಖೂನನ್ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಭೇದೇನ ತಿವಿಧಾನಂ। ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಓಸಕ್ಕನಾಯ ಅಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಓದಹಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ। ಸುಕಥಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಕಥೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಕಥಿತತ್ತಾ।
ಆನೇಞ್ಜಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೭. ಗಣಕಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೪. ಯಥಾ ‘‘ಯಾವ ಪಚ್ಛಿಮಸೋಪಾನಕಳೇವರಾತಿ ಯಾವ ಪಠಮಸೋಪಾನಫಲಕಾ’’ತಿ। ವತ್ಥುಂ ಸೋಧೇತ್ವಾತಿ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೇನ ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಪಾಸಾದವತ್ಥುನೋ ಸೋಧನವಿಧಿಂ ಕತ್ವಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಪಾಸಾದಕರಣೇ। ಸತ್ತಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ವಾಲಗ್ಗಸ್ಸ ಅಂಸುಕೋಟಿವೇಧಕೋ ವಾಲವೇಧಿ ನಾಮ। ಠಾನಸಮ್ಪಾದನನ್ತಿ ವೇಸಾಖಮಣ್ಡಲಾದೀನಂ ಸಮ್ಪಾದನಂ। ಮುಟ್ಠಿಕರಣಾದೀಹೀತಿ ಉಸುಮುಟ್ಠಿಕರಣಜಿಯಾಗಾಹಜಿಯಾವಿಜ್ಝಾದೀಹಿ। ಏವಂ ಗಣಾಪೇಮಾತಿ ಏಕಂ ನಾಮ ಏಕಮೇವ, ದ್ವೇ ದುಕಾ ಚತ್ತಾರಿ, ತೀಣಿ ತಿಕಾನಿ ನವ, ಚತ್ತಾರಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ಸೋಳಸಾತಿಆದಿನಾ ಏವಂ ಗಣನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇಮ।
೭೫. ಕೇರಾಟಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮಯಸ್ಸ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಕರಣಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಂ ದಮನಂ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ನಾತಿಕ್ಕಮತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಜಾತಿದೋಸಾಭಾವೋ।
೭೬. ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಹಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವತ್ಥಾಯಾತಿ ಸತತವಿಹಾರಿಭಾವಸಾಧನೇಹಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮತ್ಥಾಯ। ನನು ಚ ಖೀಣಾಸವಾ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಾ ಚ, ಕಥಂ ತಸ್ಸ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಪಯೋಗಸಾಧನೀಯಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸತತವಿಹಾರೀತಿ ಸತತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಿಬಹುಲಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ನೋಸತತವಿಹಾರಿನೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅನಾಚಿಣ್ಣಭಾವತೋ।
ತಂ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಸೇನಾಸನಂ ನತ್ಥಿ, ಅರಞ್ಞಞ್ಚ ಸೀಹಾದೀಹಿ ಸಪರಿಸ್ಸಯಂ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ತಸ್ಸ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತಂ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತೋ। ಏವರೂಪೋತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತೇ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೇ। ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲತಾದಿಆವಜ್ಜನಹೇತು ಏವ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ।
೭೮. ‘‘ಯೇಮೇ, ಭೋ ಗೋತಮಾ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತಥಾಗತೇ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವನ್ತಿ ‘‘ಯೇಮೇ, ಭೋ ಗೋತಮಾ’’ತಿಆದಿಆಕಾರೇಹಿ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ।
ಅಜ್ಜಧಮ್ಮೇಸೂತಿ
ಗಣಕಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೮. ಗೋಪಕಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೯. ಕಮ್ಮಂಯೇವ ‘‘ಕಮ್ಮನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮನ್ತಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ। ತೇ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪಮುಖಾತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಅನವಸೇಸಂ, ಏತ್ತಕೋ ಗುಣಾನಂ ಪಕಾರಭೇದೋ, ತೇಸು ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಪಕಾರಂ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ। ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಯತ್ತಕಾ ಗುಣಭಾಗಾ, ತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಅನವಸೇಸಂ ನಿಸ್ಸೇಸಮೇವ ಕತ್ವಾ। ಯೋಪಿ ಅಹೋಸೀತಿ ಯೋಪಿ ಕೋಸಮ್ಬಿವಾಸೀನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಸೇನ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ಕಲಹೋ ಅಹೋಸಿ। ಸೋಪಿ ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತೋ ವೂಪಸಮಿತೋ। ಪರಿನಿಬ್ಬುತಕಾಲೇ ಪನಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಕಾಲೇ ಪನ। ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಮಗ್ಗಾ ಜಾತಾ, ಕಥಞ್ಚ ಸಂವೇಗೋ ಜಾತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠಸಟ್ಠೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾತಿಸಯಂ ಅಭಿಣ್ಹಞ್ಚ ಉಪಸಮಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತಿವಿಯ ಉಪಸನ್ತುಪಸನ್ತಾ। ಅನುಸಂಯಾಯಮಾನೋತಿ ಅನು ಅನು ಸಮ್ಮದೇವ ಜಾನನ್ತೋ ವಿಚಾರೇನ್ತೋ ವೋಸಾಸಮಾನೋ। ‘‘ಅನುಸಞ್ಞಾಯಮಾನೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ತತ್ಥ ಯ-ಕಾರಸ್ಸ ಞ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುವಿಚರಮಾನೋ’’ತಿ।
೮೦. ಹೇಟ್ಠಿಮಪುಚ್ಛಮೇವಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸರಣೇತಿ ಯಂ ತುಮ್ಹೇ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಟಿಬೋಧೇಯ್ಯಾಥ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಟಿಸರಣೇ। ತಥಾಗತೇನ ಪವೇದಿತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಸರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಸರಣಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಅವಸ್ಸಯೋ’’ತಿ।
೮೧. ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ವಾಚುಗ್ಗತಭಾವೇನ ಆಗಚ್ಛತಿ। ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತೇ ಗರುಗರುತರಲಹುಲಹುತರಾದಿಭೇದೇ ಅಜ್ಝಾಚಾರೇ ಆಪತ್ತಿಸಮಞ್ಞಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಆಪತ್ತಿ…ಪೇ॰… ಆಣಾತಿಕ್ಕಮನಮೇವಾ’’ತಿ। ಯಥಾಧಮ್ಮನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನುರೂಪಂ। ಯಥಾಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ। ಧಮ್ಮೋ ನೋತಿ ಏತ್ಥ ನೋ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ ‘‘ನ ನೋ ಸಮಂ ಅತ್ಥಿ ತಥಾಗತೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೩; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೨೬) ವಿಯ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮೋವ ಕಾರೇತೀ’’ತಿ।
೮೩. ‘‘ಯಥಾ ತಂ ತುಮ್ಹಾದಿಸೇಹಿ ರಕ್ಖಕೇಹಿ ಗೋಪಕೇಹೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಸನ್ನವೇಸೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸಾಪೇತುಕಾಮೋ ‘‘ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ। ಗೋನಙ್ಗಲಮಕ್ಕಟೋತಿ ಗೋನಙ್ಗುಟ್ಠಮಕ್ಕಟೋ।
೮೪. ಅಯಂ ಉಕ್ಕಂಸಾಪೇತುಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಯಥಾರದ್ಧಮತ್ಥಂ ವಿಸಂವಾದೇತಿ ಅವಣ್ಣಿತಮ್ಪಿ ವಣ್ಣಿತಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೋ; ಇಮಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಇಮಿನಾ ದಾತಬ್ಬಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ಏವಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ನ ಖೋ ಪನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ನ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಂ। ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ, ಅನ್ತರಂ ವಾ ತಸ್ಸ ನಿಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ। ಕಾಮರಾಗವಸೇನ ಹಿ ತಂ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಹೋತೀತಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತಪದೇಸೇ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ಏವಂ ಕತ್ವಾಪಿ ರೂಪಾವಚರಸ್ಸ ಮಗ್ಗಝಾನಸ್ಸ ಫಲಝಾನಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ ಕಥಿತಂ।
ಯಂ ನೋ ಮಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನೋತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ತಂ ನೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನೋತಿ ಅಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಸೂಯತಿ ರಾಜಕಿಚ್ಚಪಸುತತಾಧೀನತಾಯ ಏಕತ್ಥಾಭಿನಿವೇಸಭಾವತೋ ‘‘ಏಕದೇಸಮೇವ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಗೋಪಕಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೯. ಮಹಾಪುಣ್ಣಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೫. ತಸ್ಮಿಂ ಅಹೂತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಹನೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ’’ತಿ। ಅನಸನೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಹಾರಸ್ಸ ಅಭುಞ್ಜನೇನ ಸಾಸನಿಕಸೀಲೇನ ಬಾಹಿರಕಅನಸನೇನ ಉಪೇತಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಖೀರಪಾನಮಧುಸಾಯನಾದಿವಿಧಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಉಪೇಚ್ಚ ವಸಿತಬ್ಬತೋ ಉಪೋಸಥೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ। ಉಪೇತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಹುತ್ವಾ ವಸಿತಬ್ಬತೋ ಸನ್ತಾನೇ ವಾಸೇತಬ್ಬತೋ ಉಪೋಸಥೋ, ಸೀಲಂ। ಅನಸನಾದಿಧಮ್ಮಾದಿಂ ವಾ ಉಪೇಚ್ಚ ವಸನಂ ಉಪವಾಸೋ ಉಪೋಸಥೋ। ತಥಾರೂಪೇ ಹತ್ಥಿಜಾತಿವಿಸೇಸೇ ಉಪೋಸಥೋತಿ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಉಪೋಸಥೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪೋಸಥೋ, ದಿವಸೋ। ಸೋ ಪನೇಸ ಉಪೋಸಥೋ। ಮಾಸಪುಣ್ಣತಾಯಾತಿ ಮಾಸಸ್ಸ ಪೂರಿತಭಾವೇನ। ಸಮ್ಪುಣ್ಣಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಣ್ಣಾ। ತಾಯ ಹಿ ರತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಮಾಸೋ ಅನವಸೇಸತೋ ಪುಣ್ಣೋ ಹೋತಿ। ಮಾಸದ್ಧಮಾಸಾದಿಭೇದಂ ಕಾಲಂ ಮಾತಿ ಮಿನನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಚ ‘‘ಮಾ’’ಇತಿ ಚನ್ದೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ರತ್ತಿಯಾ। ಪುಣ್ಣೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಲೋ ಜಾತೋತಿ ಪುಣ್ಣಮಾ। ತಞ್ಹಿ ಚನ್ದಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಮಾಸಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಏವಮಾಹ। ಏತೇನ ತಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ದಿಸ್ಸತಿ ಫಲಂ ಸನ್ದಿಸ್ಸತೀತಿ ದೇಸೋ, ಹೇತೂತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸನ್ತಿ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಂ ಕಥೇನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಪ್ಪಕಾರಂ ಕಥೇನ್ತಿ। ಕಥೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಅವಿಸಯತ್ತಾ। ಪಾಸಾದಪರಿವೇಣೇತಿ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಪುರತೋ ವಿವಟಙ್ಗಣೇ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಸೇಖಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨೨) ವುತ್ತನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
೮೬. ಇಮೇ ನು ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ನೂತಿ ಸಂಸಯಜೋತನೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿಮತಿಪುಚ್ಛಾ ವಿಯ ಕಥಿತಾ’’ತಿ। ಜಾನನ್ತೇನಾತಿಆದಿ ಪುಚ್ಛಾವತ್ತದಸ್ಸನಪರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಅಜಾನನ್ತೇನ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೇ। ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಂ ಜಾನನ್ತೋ ವಿಯ ಪುಚ್ಛತಿ ಕೋಹಞ್ಞೇ ಠತ್ವಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಥೇರೋ ಏವರೂಪಂ ವಚನಂ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಛನ್ದಮೂಲಕಾತಿ ತಣ್ಹಾಛನ್ದಮೂಲಕಾ। ತಣ್ಹಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ। ಕುಸಲಸಞ್ಞೋ ವಾ ಥಿರವಿಸದನಿಪುಣಸಞ್ಞೋ ವಾ, ಕುಸಲಸಙ್ಖಾರೋ ವಾ ತಿಖಿಣಥಿರವಿಸದಸಙ್ಖಾರೋ ವಾ; ಸುವಿಸುದ್ಧವಿಪುಲೋದಾರವಿಞ್ಞಾಣೋ ‘‘ಸಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತಿದಿಸತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅನಾಗತಕಾಲವಸೇನೇವ ದೇಸನಾ ಆಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಣ್ಣತ್ತೀತಿ ಖನ್ಧಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಾನಂ ರುಪ್ಪನಾನುಭವನಸಞ್ಜಾನನಾಭಿಸಙ್ಖರವಿಜಾನನಸಭಾವಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ‘‘ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಮಞ್ಞಾ। ಕಿತ್ತಕೇನಾತಿ ಕಿಂಪರಿಮಾಣೇನ ಅತ್ಥೇನ, ರಾಸತ್ಥಭಾಗತ್ಥಾದೀಸು ಕೀದಿಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಹೇತುಹೇತೂತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಹೇತು। ಯೋ ಹಿ ಲೋಭಾದೀನಂ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಮೂಲಟ್ಠೇನುಪಕಾರಕಭಾವೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಹೇತುತ್ಥೋ; ಸೋ ಪಥವೀಆದೀಸುಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮತ್ತೇನ ಹೇತುಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನತೋ ದುತಿಯೇನ ಹೇತು-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ‘‘ಹೇತುಹೇತೂ’’ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಸಾಧಾರಣಹೇತು, ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಂ ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋ ವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪಾಕನಿಯಾಮಕತ್ತಾ ಕಮ್ಮಂ ತಸ್ಸ ಪಧಾನಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕದಾನೇ ಉತ್ತಮಹೇತೂ’’ತಿ। ‘‘ಮಹಾಭೂತಾ ಹೇತೂ’’ತಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ವುತ್ತೋತಿ ಹೇತುಸದ್ದಪಚ್ಚಯಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಏವ ಹೇತು ಪಚ್ಚಯಹೇತು, ಯೋ ಚ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಹೇತು, ಸೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಇಧ ಪಚ್ಚಯಹೇತು ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ। ಯದಗ್ಗೇನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಠಿತಿಯಾ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ, ತದಗ್ಗೇನ ತಸ್ಸ ಭಾವತೋ ಸಮಞ್ಞಾತೋ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯಪಿ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಭಾಗೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತತ್ಥ ಪಥವೀಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯಾತಿ ಸಹೇತುಅಹೇತುಕನ್ತಿಆದಿಆಕಾರೇಹಿ ಬೋಧನಾಯ ‘‘ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ।
ಫಸ್ಸೋತಿ ಫಸ್ಸಸಮಙ್ಗೀಭಾವೋ। ಸೋ ಚೇತ್ಥ ಸಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಹಿ ಫಸ್ಸೋ ತಥಾರೂಪಾಯ ವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। ಏತದತ್ಥಮೇವೇತ್ಥ ಭಗವತಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಕಾಲವಸೇನ ದ್ವಿಕಾಲಿಕೋ ಫಸ್ಸಸದ್ದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಫಸ್ಸೇ ಸತಿ ವೇದೇತಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಥೇವ ಹಿ ವೇದನಾಯ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಮ್ಪಿ ಫಸ್ಸೋ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಅಭಾವತೋ। ಚೇತನಾಗ್ಗಹಣೇನ ಆಯೂಹನಾನುರೂಪತಾಯ ತಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಭಾಜನೀಯೇ (ವಿಭ॰ ೨೧, ೨೨) ಚ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಆದಿಭೂತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇನ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸ್ಸ ಸಭಾವಕಸ್ಸ ರೂಪಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪರಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಮತಿಂಸತೋ ಉಪರಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ತಸ್ಸ ರೂಪಾನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಇದಾನಿ ಪವತ್ತಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ದ್ವಾರವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನನು ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಫಸ್ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಕಸ್ಮಾ ತಯೋ ಏವ ಖನ್ಧಾ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಯಥಾ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಸಹಿತೋ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೪, ೪೫; ೨.೪.೬೦) ಫಸ್ಸೋ ವಿಯ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಯಥಾ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಾಮರೂಪಸ್ಸೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಫಸ್ಸಸ್ಸ।
೮೭. ಯಾವ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತೋ ನತ್ಥೇವಾತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಕೋ ವಟ್ಟೇ ಪರಿಬ್ಭಮತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಕಥಂ ಪನ, ಭನ್ತೇತಿ ವಟ್ಟಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಜೋತನಾ ವಟ್ಟಪುಚ್ಛಾ, ಏವಂ ತಬ್ಭೇದನಜೋತನಾ ವಿವಟ್ಟಪುಚ್ಛಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ನ ಹೋತೀತಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿ।
೮೮. ಅಯಂ ರೂಪೇ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಯಾಥಾವತೋ ದಸ್ಸನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೋ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಞ್ಚ ರೂಪನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಇಮಿನಾ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೋ ಚೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಚ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಯಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೋ ತತ್ಥ ಆದೀನವೋ, ಸೋ ಚಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಆದೀನವಸಮತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಆದೀನವಗ್ಗಹಣೇನ ಸಿದ್ಧಮತ್ಥಮಾಹ – ‘‘ಪಹಾನಪಟಿವೇಧೋ ಚೇವ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಞ್ಚಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಇಮಿನಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೋ ಚೇವ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಞ್ಚಾ’’ತಿ। ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದುಕ್ಖಾದೀಸು ತೀಸು ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠಾನೇಸು। ಯೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಞ್ಞಿತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ, ಸತ್ತ ವಾ ಧಮ್ಮಾ। ಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ಸೇಸಪದೇಸುಪೀತಿ, ‘‘ಅಯಂ ವೇದನಾಯ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿಆದಿಪದೇಸುಪಿ।
೮೯. ಇಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯ ಸಕಅತ್ತಭಾವೋ ಗಹಿತೋ, ತದೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಖನ್ಧಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಯೋಗಿತಾಯ, ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಪರಸ್ಸ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇ ಕಾಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಸೂತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದೀಸುಪಿ ‘‘ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣೇನೇವೇತ್ಥ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ಗಹಿತಾ ಅವಿನಾಭಾವತೋತಿ, ‘‘ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇ ಕಾಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ವಾ ಖನ್ಧಸಮೂಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೯೦. ಅನತ್ತನಿ ಠತ್ವಾತಿ ಅತ್ತರಹಿತೇ ಅನತ್ತಸಭಾವೇ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಠತ್ವಾ ತಂ ಆಧಾರಂ ಕತ್ವಾ ಕತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ। ಕತರಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನಿ ಠತ್ವಾತಿ ಕೀದಿಸೇ ಅತ್ತನಿ ನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಪಚ್ಚಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಏತೇನ ಕಾರಕವೇದಕರಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಪಕ್ಖಕಮ್ಮಕಾನಿ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಖಣಿಕತ್ತಾ ಚ ಕತನಾಸಅಕತಬ್ಭಾಗಮದೋಸೋ ಚ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ (ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೪; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.೫) ಚೋದನಾಸೋಧನಾವಿಧಿ – ಪಾಣಾತಿಪಾತವಸೇನ ತಾವ ಕಮ್ಮಪಥಸಮ್ಬನ್ಧವಿಭಾವನಾ, ಖಣೇ ಖಣೇ ಹಿ ನಿರುಜ್ಝನಸಭಾವೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಕೋ ಹನ್ತಿ, ಕೋ ವಾ ಹಞ್ಞತಿ, ಯದಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸನ್ತಾನೋ, ಸೋ ಅರೂಪತ್ತಾ
ವುಚ್ಚತೇಯಥಾವುತ್ತವಧಕಚೇತನಾಸಹಿತೋ ಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜೋ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಹನ್ತಿ। ತೇನ ಪವತ್ತಿತವಧಪ್ಪಯೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪಗತಉಸ್ಮಾವಿಞ್ಞಾಣಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಮತವೋಹಾರಪವತ್ತಿನಿಬನ್ಧನೋ ಯಥಾವುತ್ತವಪ್ಪಯೋಗಕರಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೋ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ಹಞ್ಞತಿ, ಕೇವಲೋ ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸನ್ತಾನೋ। ವಧಪ್ಪಯೋಗಾವಿಸಯಭಾವೇಪಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ರೂಪಸನ್ತಾನಾಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ರೂಪಸನ್ತಾನೇ ಪರೇನ ಪಯೋಜಿತಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಪಯೋಗವಸೇನ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಿತವಿಬನ್ಧಕವಿಸದಿರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಗತೇ ವಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ; ನಾಪಿ ಅಹೇತುಕೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ನ ಚ ಪಯೋಗೋ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಕತಪ್ಪಯೋಗವಸೇನ ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕಲಾಪಸ್ಸ ತಥಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಖಣಿಕಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಿಕಮರಣಸ್ಸ ಇಧ ಮರಣಭಾವೇನ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸನ್ತತಿಮರಣಸ್ಸ ಚ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಸಹೇತುಕಭಾವತೋ ನ ಅಹೇತುಕಂ ಮರಣಂ
ಸಬ್ಬೋ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೋ ತಣ್ಹಾವಸಗತಸ್ಸೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಧಿಪತೇಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ। ತೇಸು ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಮಯಾ ದೇಸಿಯಮಾನದಸ್ಸನಧಮ್ಮೇಸು। ಪಕತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಹರಿಯಮಾನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಅಞ್ಞಂ ನವಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಗಹಿತಂ ಅಞ್ಞಂ ನವಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಮಹಾಪುಣ್ಣಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೧೦. ಚೂಳಪುಣ್ಣಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೧. ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತನ್ತಿ ಆಮೇಡಿತವಚನಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಯಂ ಯಂ ದಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಸದ್ದೋಪಿ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಮೇವಾತಿ ಅನು ಅನು ವಿಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ತತೋ ತತೋ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಅಸನ್ತೋ ನೀಚೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಾಪಪುರಿಸೋ ಲಾಮಕಪುರಿಸೋ’’ತಿ। ಸೋತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೋ। ತನ್ತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಂ ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಾನಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಜಾನನತೋ। ಪಾಪಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾದಿಲಾಮಕಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅಸಪ್ಪುರಿಸೇ ಭತ್ತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭತ್ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಸಪ್ಪುರಿಸಸೇವನೋ’’ತಿ। ಅಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ತೇಸಂ ಚಿನ್ತನಸೀಲೋತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಚಿನ್ತೀ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಪ್ಪುರಿಸಚಿನ್ತಾಯ ಚಿನ್ತಕೋ’’ತಿ, ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಪ್ಪುರಿಸಮನ್ತನನ್ತಿ ಅಸಾಧುಜನವಿಚಾರಂ ಅಸಪ್ಪುರಿಸವೀಮಂಸಂ। ಅಸಪ್ಪುರಿಸವಾಚನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ। ಅಸಪ್ಪುರಿಸಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ। ಅಸಪ್ಪುರಿಸದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ವಿಸೇಸತೋ ದಸವತ್ಥುಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಅಸಪ್ಪುರಿಸದಾನಂ
‘‘ಪಾಣಂ ಹನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಚೇತನಾ ಕಾಮಂ ಪರಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಹೋತಿಯೇವ, ಯಥಾ ಪನ ಸಾ ಅತ್ತನೋ ಬಲವತರದುಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಹೋತಿ, ತಥಾ ನ ಪರಸ್ಸಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಚಿನ್ತೇತಿ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ಅಸುಕೋ ಅಸುಕನ್ತಿಆದೀಹಿ ಪಾಪಕೋ ಪಾಪವಿಪಾಕೇಕದೇಸಂ ಬಲವಂ ಗರುತರಂ ವಾ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೋಪಿ ಯಥಾ ಪರೋ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ನ ತಥಾ ಸಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಾ’’ತಿ। ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಸಹಾಯಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ।
ಅಸಕ್ಕಚ್ಚನ್ತಿ ಅನಾದರಂ ಕತ್ವಾ। ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಸಕ್ಕರಣಂ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾಕಾರೋ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸಕ್ಕರಣಂ ಅಗರುಕರಣನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ನ ಸಕ್ಕರೋತಿ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಚಿತ್ತೀಕತ್ವಾತಿ ನ ಚಿತ್ತೇ ಕತ್ವಾ, ನ ಪೂಜೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೂಜೇನ್ತೋ ಹಿ ಪೂಜೇತಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತಿ, ತತೋ ನ ಬಹಿ ಕರೋತಿ। ಚಿತ್ತಂ ವಾ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಚಿತ್ತೀಕರಣಂ, ಸಮ್ಭಾವನಕಿರಿಯಾ। ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅಚಿತ್ತೀಕರಣಂ, ಅಸಮ್ಭಾವನಕಿರಿಯಾ। ಅಪವಿದ್ಧನ್ತಿ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಾದಿಛಡ್ಡನೀಯಧಮ್ಮಂ ವಿಯ ಅವಖಿತ್ತಕಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಛಡ್ಡೇತುಕಾಮೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ರೋಗಂ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ರೋಗಿಕಸರೀರಂ ಓದನಾದೀಹಿ ಪಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಮ್ಮಿಕೇ ರೋಗಂ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯ। ಅದ್ಧಾ ಇಮಸ್ಸ ದಾನಸ್ಸ ಫಲಂ ಮಮೇವ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಏವಂ ಯಸ್ಸ ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಆಗಮನದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಅಯಂ ಪನ ನ ತಾದಿಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗಮನದಿಟ್ಠಿಕೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ನೋ ಫಲಪಾಟಿಕಙ್ಖೀ ಹುತ್ವಾ ದೇತೀ’’ತಿ।
ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲೋ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾದೀಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತೇಹಿ ಪನ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನಾತಿ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಸದೇವಕಂ ಲೋಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧) ದೇವಸದ್ದೋ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು, ಏವಮಿಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಚೇ? ಇಧ ದಾನಫಲಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಕುಲಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಖತ್ತಿಯಮಹತ್ತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಕುಲಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಕುಲಸಮ್ಪದಾ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಅಥ ಖೋ ತತ್ಥ ಆಯುವಣ್ಣಯಸಭೋಗಇಸ್ಸರಿಯಾದಿಸಮ್ಪದಾಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಉಳಾರಸ್ಸ ದಾನಮಯಪುಞ್ಞಸ್ಸ ವಸೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಮಿಜ್ಝನತೋ। ಸುದ್ಧವಟ್ಟವಸೇನೇವ ಕಥಿತಂ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇಪಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿವಟ್ಟಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ। ಸದ್ಧಾದಯೋ ಹಿ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಸಮ್ಭಾರಾ ಏವೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಚೂಳಪುಣ್ಣಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ದೇವದಹವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।