೨. ಅನುಪದವಗ್ಗೋ
೧. ಅನುಪದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೩. ಇದ್ಧಿಮಾತಿ ಗುಣೋ ಪಾಕಟೋ ಪರತೋಘೋಸೇನ ವಿನಾ ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನದೇವಚಾರಿಕಾದೀಹಿ ಸಯಮೇವ ಪಕಾಸಭಾವತೋ; ಧುತವಾದಾದಿಗುಣಾನಮ್ಪಿ ತಥಾಭಾವೇ ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಪಾಕಟಯೋಗತೋ ಚ ಪರೇಸಂ ನಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ ಚ। ಪಞ್ಞವತೋ ಗುಣಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪಭೇದಪಭಾವಿತೇ ಗುಣವಿಸೇಸೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ತೇ ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪರೇಸಂ ಅವಿಸಯಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಕಥಿತಾ ಜಾನಿತು’’ನ್ತಿ। ವಿಸಭಾಗಾ ಸಭಾಗಾ ನಾಮ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೇಸು ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು, ತೇ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನರಾಗದೋಸತಾಯ ಪರಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಗುಣಂ ಮಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಅವಣ್ಣಮೇವ ಘೋಸೇನ್ತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿಸಭಾಗ…ಪೇ॰… ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ।
ಯಾ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಮುದಯತೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ಅಸ್ಸಾದತೋ ಆದೀನವತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನಾ, ಅಯಂ ಧಾತುಕುಸಲತಾ। ಆಯತನಕುಸಲತಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ದ್ವಾದಸಸು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಸು ಕೋಸಲ್ಲಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲತಾ। ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಠಾನಂ ಕಾರಣಂ, ಇದಂ ಅಟ್ಠಾನಂ ಅಕಾರಣನ್ತಿ ಏವಂ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ, ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನಾ, ಅಯಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ। ಯೋ ಪನ ಇಮೇಸು ಧಾತುಆದೀಸು ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಗತಿಯಾ ಪಣ್ಡಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ಞಾಣೇನ ಇತೋ ಗತೋ ಪವತ್ತೋ, ಅಯಂ ಪಣ್ಡಿತೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ। ಮಹನ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನತೋ ಮಹತೀ ಪಞ್ಞಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಮಹಾಪಞ್ಞಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ನಾನತ್ತನ್ತಿ ಯಾಹಿ ಮಹಾಪಞ್ಞಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಥೇರೋ ‘‘ಮಹಾಪಞ್ಞೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಿತ್ತೀಯತಿ, ತಾಸಂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾದೀನಂ ಇದಂ ನಾನತ್ತಂ ಅಯಂ ವೇಮತ್ತತಾ। ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೨೧೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೧೧೦; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೫೮೪) ವಿಸೇಸತೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಸ್ಸ ಮಹತ್ತಂ ನಾಮ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತದಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹೇತುಮಹನ್ತತಾಯ ಪಚ್ಚಯಮಹನ್ತತಾಯ ನಿಸ್ಸಯಮಹನ್ತತಾಯ ಪಭೇದಮಹನ್ತತಾಯ ಕಿಚ್ಚಮಹನ್ತತಾಯ ಹೇತೂ ಅಲೋಭಾದಯೋ, ಪಚ್ಚಯಾ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸದ್ಧಾಸತಿವೀರಿಯಾದಯೋ। ನಿಸ್ಸಯಾ ಸಾವಕಬೋಧಿಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿನಿಯತತಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚ ಪುರಿಸವಿಸೇಸಾ। ಪಭೇದೋ ಚಾರಿತ್ತಾದಿವಿಭಾಗೋ। ಕಿಚ್ಚಂ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ವಿಧಮನಂ। ಫಲಂ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪದಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪದಾ ಚ। ಆನಿಸಂಸೋ ಪಿಯಮನಾಪತಾದಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೯) ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಸುತ್ತಾದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೬೪ ಆದಯೋ) ಚ ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಮ್ಪಿ ಮಹನ್ತತಾ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಪನ ಮಹನ್ತಭಾವೋ ಮಹಾವಿಸಯತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾನಂ ಮಹಾವಿಸಯತಾ ಬಹುಧಾತುಕಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೪ ಆದಯೋ) ಸಯಮೇವ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇ ನಿದ್ಧಾರಿತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಸಕಲಸಾಸನಸಙ್ಗಹಣತೋ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೧೮೯ ಆದಯೋ) ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಸು (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೮೯ ಆದಯೋ) ಆಗತನಯೇನ। ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು (ವಿಭ॰ ೩೫೫ ಆದಯೋ) ತಂಸಂವಣ್ಣನಾದೀಸು (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೫೫ ಆದಯೋ) ಚ ಆಗತನಯೇನ। ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಂ ಮಹತೋ ಹಿತಸ್ಸ ಮಹತೋ ಸುಖಸ್ಸ ಮಹತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಮಹತೋ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಭಾವತೋ ಸನ್ತಪಣೀತನಿಪುಣಅತಕ್ಕಾವಚರಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯಭಾವತೋ ಚ। ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಮಹಾಸಮ್ಭಾರತೋ ಮಹಾವಿಸಯತೋ ಮಹಾಕಿಚ್ಚತೋ ಮಹಾನುಭಾವತೋ ಮಹಾನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ ಚ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಮದನಿಮ್ಮದನಾದಿಮಹತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ ಮಹನ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪುಥುಪಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ನಾನಾಖನ್ಧೇಸು ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ, ‘‘ಅಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮಾ’’ತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ। ತೇಸುಪಿ ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕಾದಸವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಏಕವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಏಕವಿಧಾದಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭೇದವಸೇನಪಿ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ‘‘ಇದಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಇದಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ದಸಾಯತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಚತುಭೂಮಕಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆಯತನನಾನತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ।
ನಾನಾಧಾತೂಸೂತಿ
ಅತ್ಥೇಸೂತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು। ನಾನಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇಸೂತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದತೋ ಸನ್ತಾನಭೇದತೋ ಚ ನಾನಪ್ಪಭೇದೇಸು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಸು। ಅವಿಜ್ಜಾದಿಅಙ್ಗಾನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸಞ್ಞಿತಾತಿ। ತೇನಾಹ – ಸಙ್ಖಾರಪಿಟಕೇ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪಚ್ಚಯಾ ದ್ವಾದಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ। ನಾನಾಸುಞ್ಞತಮನುಪಲಬ್ಭೇಸೂತಿ ನಾನಾಸಭಾವೇಸು ನಿಚ್ಚಸಾರಾದಿವಿರಹತೋ ಸುಞ್ಞಸಭಾವೇಸು, ತತೋ ಏವ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಅತ್ತಅತ್ತನಿಯಾದಿವಸೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭೇಸು ಸಭಾವೇಸು। ಮ-ಕಾರೋ ಹೇತ್ಥ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ನಾನಾಅತ್ಥೇಸೂತಿ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯೇಸು ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾದಿನಾನಾಅತ್ಥೇಸು। ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯೇಸು ಪಚ್ಚಯಾದಿನಾನಾಧಮ್ಮೇಸು। ನಿರುತ್ತೀಸೂತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಣವಚನಸಙ್ಖಾತಾಸು ನಾನಾನಿರುತ್ತೀಸು। ಪಟಿಭಾನೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದೀಸು ವಿಸಯಭೂತೇಸು, ‘‘ಇಮಾನಿ ಇದಮತ್ಥಜೋತಕಾನೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೨೫-೭೪೫) ತಥಾ ತಥಾ ಪಟಿಭಾನತೋ ಪಟಿಭಾನಾನೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇಸು ಞಾಣೇಸು। ಪುಥು ನಾನಾಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇಸೂತಿಆದೀಸು ಸೀಲಸ್ಸ ಪುಥುತ್ತಂ ನಾನತ್ತಞ್ಚ ವುತ್ತಮೇವ। ಇತರೇಸಂ ಪನ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಪಾಕಟಮೇವ। ಯಂ ಪನ ಅಭಿನ್ನಂ ಏಕಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತತ್ಥ ಉಪಚಾರವಸೇನ ಪುಥುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಪುಥು ನಾನಾಜನಸಾಧಾರಣೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’’ತಿ। ತೇನಸ್ಸ ಮದನಿಮ್ಮದನಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ಪುಥುತ್ತಂ ಪರಿದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ।
ಏವಂ ‘‘ಕತಮಾ ಹಾಸಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಾಸಬಹುಲೋತಿ ಪೀತಿಬಹುಲೋ। ಸೇಸಪದಾನಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಉದಗ್ಗುದಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಪೀತಿಸಹಗತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ। ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಲ್ಲಾ ವಿಕಸಿತಾ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ; ನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಹಾಸನೀಯಂ ಪರಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸುಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುನ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಮಾಹ। ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಖಿಪ್ಪಂ ಜವತೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸೀಘಂ ವೇಗೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖದೂರೀಭಾವೇನ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ ಇನ್ದೇನ ವಿಸ್ಸಟ್ಠವಜಿರಂ ವಿಯ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೀ ಅದನ್ಧಾಯನ್ತೀ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ವೇಗಸಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಜವನಪಞ್ಞಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಜವನಪಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಖಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜನತೋ ಖಯಸಭಾವತ್ತಾ। ಭಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಭಯಾನಕಭಾವತೋ। ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ತಸಾರವಿರಹತೋ ನಿಚ್ಚಸಾರಾದಿವಿರಹತೋ ಚ। ತುಲಯಿತ್ವಾತಿ ತುಲಾಭೂತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ತುಲೇತ್ವಾ। ತೀರಯಿತ್ವಾತಿ ತಾಯ ಏವ ತೀರಣಭೂತಾಯ ತೀರೇತ್ವಾ। ವಿಭಾವಯಿತ್ವಾತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಂ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ। ರೂಪನಿರೋಧೇತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿರೋಧಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರವಸೇನ। ಇದಾನಿ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಜವನಪಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ಪುನ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾತಿ ಕೇಚಿ।
ಞಾಣಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಭಾವೋ ನಾಮ ಸವಿಸೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ, ‘‘ಖಿಪ್ಪಂ ಕಿಲೇಸೇ ಛಿನ್ದತೀತಿ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇ ಪನ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಹಿ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ ಹೋತಿ, ಪಟಿಪದಾ ಚಸ್ಸ ನ ಚಲತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆಸನೇ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ ಅಧಿಗತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ।
‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಖಯಧಮ್ಮಾ ವಯಧಮ್ಮಾ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ದಸ್ಸನೇನ ಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ ಇಜ್ಝತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಕಾರಣಮುಖೇನ ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಪಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉಬ್ಬೇಗಬಹುಲೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉಬ್ಬೇಗಬಹುಲೋತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತಸಂವೇಗೋ। ಉತ್ತಾಸಬಹುಲೋತಿ ಞಾಣುತ್ರಾಸವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಬಹುಸೋ ಉತ್ರಸ್ತಮಾನಸೋ। ತೇನ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಮಾಹ। ಉಕ್ಕಣ್ಠನಬಹುಲೋತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಂ ಆಹ – ಅರತಿಬಹುಲೋತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸಾ ಏವ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಂ। ಬಹಿಮುಖೋತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರತೋ ಬಹಿಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಞಾಣಮುಖೋ, ತಥಾ ವಾ ಪವತ್ತಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೋ। ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಂ ನಿಬ್ಬೇಧೋ, ಸೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಿ, ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝತೀತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬೇಧಾ, ಸಾವ ಪಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಾ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾದಿಕೋತಿ ಪದಂ, ಸಮಾಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಪದನ್ತಿ ಅನುಸಮಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪದಂ ವಾ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ವಾ’’ತಿ ಝಾನಙ್ಗವಸೇನ ವಾತಿ ಝಾನಙ್ಗವಸೇನಾತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಕಮತ್ಥೋ ಇಧ ಪದಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಪದಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ’’ತಿ। ಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನನ್ತಿ ತಂತಂಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ। ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಝಾನಮುಖೇನ ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ಇತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಮಸತಿ। ಅದ್ಧಮಾಸೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಉಕ್ಕಂಸಗತಸ್ಸ ಸಾವಕಾನಂ ಸಮ್ಮಸನಚಾರಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನತ್ತಾ, ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಸ್ಸ ಚ ತಥಾ ಪಟಿಪಾದೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಯದಿಪಿ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ; ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಪನ ತತೋ ಚಿರೇನ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋಪಿ ಮಹಾಪಞ್ಞೋವ, ತಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋವ ಮಹಾಪಞ್ಞತರೋತಿ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ, ‘‘ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಮಸನಂ ಚರತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಮಸನಚಾರೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿ, ತಂ ಸಮ್ಮಸನಚಾರಂ। ಏಕದೇಸಮೇವಾತಿ ಸಕಅತ್ತಭಾವೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಞ್ಚ ಸಮ್ಮಸಿತುಞ್ಚ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿನೀಹಾರಸಮುದಾಗತಞಾಣಬಲಾನುರೂಪಂ ಏಕದೇಸಮೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ। ನನು ಚ ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಭಿಜಾನಂ ಅಪರಿಜಾನಂ ಅವಿರಾಜಯಂ ಅಪ್ಪಜಹಂ ಅಭಬ್ಬೋ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೬) ವಚನತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮೇನ ಸಬ್ಬಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಮೇವ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಧಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಸಸನ್ತಾನಗತೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ‘‘ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತೋ ವಿಯ ಏಕದೇಸಮೇವ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಞಾಣೇನ ನಾಮ ಯಾವತಾ ನೇಯ್ಯಂ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಅಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಏಕದೇಸಮೇವ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಮ್ಮಸನಚಾರೋ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಯಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತಾ, ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸೂತಿ ಅಪರೇ। ತಥಾ ಹಿ ಅದ್ಧತ್ತಯವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯಂ ಓಸರಿತ್ವಾ ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಂ ಪವತ್ತಂ। ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಸಸನ್ತಾನಗತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸವಾಸಿಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತಾ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ಚ ಸಮ್ಮಸನಚಾರೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸಿಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತಾತಿ ಕೇಚಿ। ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಾವಕಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿಯೇವ ಸಮ್ಮಸನಚಾರೋ। ತತ್ಥ ಪನ ಥೇರೋ ಸಾತಿಸಯಂ ನಿರವಸೇಸಂ ಅನುಪದಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಾವಕಾನಂ ಸಮ್ಮಸನಚಾರಂ ನಿಪ್ಪದೇಸಂ ಸಮ್ಮಸೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಸಾವಕಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಪ್ಪತ್ತಾ ಪಕತಿಸಾವಕಾ
ಏತೇಸು ಚ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರೋ ಖಜ್ಜೋತಪಭಾಸದಿಸೋ, ಅಭಿಞ್ಞಪ್ಪತ್ತಪಕತಿಸಾವಕಾನಂ ದೀಪಪಭಾಸದಿಸೋ, ಮಹಾಸಾವಕಾನಂ ಓಕ್ಕಾಪಭಾಸದಿಸೋ, ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಓಸಧಿತಾರಕಾಪಭಾಸದಿಸೋ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಚನ್ದಪಭಾಸದಿಸೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ರಸ್ಮಿಸಹಸ್ಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತಸರದಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಸದಿಸೋ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ। ತಥಾ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರೋ ಅನ್ಧಾನಂ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಗಮನಸದಿಸೋ, ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಪ್ಪತ್ತಪಕತಿಸಾವಕಾನಂ ದಣ್ಡಕಸೇತುಗಮನಸದಿಸೋ, ಮಹಾಸಾವಕಾನಂ ಜಙ್ಘಸೇತುಗಮನಸದಿಸೋ, ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಸಕಟಸೇತುಗಮನಸದಿಸೋ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಮಹಾಜಙ್ಘಮಗ್ಗಗಮನಸದಿಸೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಮಹಾಸಕಮಗ್ಗಗಮನಸದಿಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅರಹತ್ತಞ್ಚ ಕಿರ ಪತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿರ-ಸದ್ದೋ ಅನುಸ್ಸವಲದ್ಧೋಯಮತ್ಥೋತಿ ದೀಪೇತುಂ ವುತ್ತೋ। ಪತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಸಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರಸ್ಸ ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ ತಿಕ್ಖವಿಸದಸೂರಭಾವಸ್ಸ ಚ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ। ಕಥಂ ಪನಾಯಂ ಮಹಾಥೇರೋ ದನ್ಧಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಸೀಘಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಮಹಾಜಟನ್ತಿ ಮಹಾಜಾಲಸಾಖಂ ಅತಿವಿಯ ಸಿಬ್ಬಿತಜಾಲಂ। ಯಟ್ಠಿಂ ಪನ ಸಾರಂ ವಾ ಉಜುಂ ವಾ ನ ಲಭತಿ ವೇಣುಗ್ಗಹಣೇ ಅನುಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ವೇಣುಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಏವಂಸಮ್ಪದನ್ತಿ ಯಥಾ ತೇಸು ಪುರಿಸೇಸು ಏಕೋ ವೇಳುಗ್ಗಹಣೇ ಅನುಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ವೇಳುಯಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏಕೋ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ, ಏವಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಕಂ। ಪಧಾನನ್ತಿ ಭಾವನಾನುಯುಞ್ಜನಂ।
ಸತ್ತಸಟ್ಠಿ ಞಾಣಾನೀತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೭೩ ಮಾತಿಕಾ) ಆಗತೇಸು ತೇಸತ್ತತಿಯಾ ಞಾಣೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಸುತಮಯಞಾಣಾದೀನಿ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಸತ್ತಸಟ್ಠಿ ಞಾಣಾನಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಸಾವಕೇಹಿ ಪವಿಚಿತಬ್ಬಾನಿ, ನ ಇತರಾನಿ। ಸೋಳಸವಿಧಂ ಪಞ್ಞನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೫.೩೭೯; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೫.೩೭೯) ಮಹಾಪಞ್ಞಾದಿಕಾ, ನವಾನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾತಿ ಇದಂ ಸೋಳಸವಿಧಂ ಪಞ್ಞಂ।
ತತ್ರಾತಿ ಇದಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮ್ಮಸನಂ ಹೋತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ವಿಭತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಭಾಗಂ।
೯೪. ಪಠಮೇ ಝಾನೇತಿ ಉಪಸಿಲೇಸೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತಸ್ಮಾ ಯೇ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಂಸಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಹಗತೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಞ್ಞಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ವವತ್ಥಿತಾತಿ ಕತವವತ್ಥನಾ ನಿಚ್ಛಿತಾ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಞಾತಾ। ಓಲೋಕೇನ್ತೋತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ। ಅಭಿನಿರೋಪನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರೋಪನಂ। ಅನುಮಜ್ಜನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುವಿಚಾರಣಂ। ಫರಣಂ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪನಂ, ವಿಪ್ಫಾರಿಕಭಾವೋ ವಾ। ಸಾತನ್ತಿ ಸಾತಮಧುರತಾ। ಅಧಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಸಮಾಧಾನಂ। ಫುಸನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ತತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನಾಕಾರೇನ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ। ವೇದಯಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಾನುಭವನಂ। ಸಞ್ಜಾನನಂ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ। ಚೇತಯಿತಂ ಚೇತಸೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋ। ವಿಜಾನನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿ। ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅತ್ಥಿಕತಾ। ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ। ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಪಗ್ಗಾಹೋ, ಅಧಿಗ್ಗಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಾನಂ, ಅನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ। ಸಮಪ್ಪವತ್ತೇಸು ಅಸ್ಸೇಸು ಸಾರಥಿ ವಿಯ ಸಕಿಚ್ಚಪಸುತೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುನಯನಂ ಸಂಚರಣಂ ಅನುನಯೋ। ಸಭಾವತೋತಿ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವತೋ। ಸೋಳಸನ್ನಂ ಏವ ಚೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣಂ ತೇಸಂಯೇವ ಥೇರೇನ ವವತ್ಥಾಪಿತಭಾವತೋ, ತೇ ಏವಸ್ಸ ತದಾ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸು, ನ ಇತರೇತಿ ವದನ್ತಿ। ವೀರಿಯಸತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾ; ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಏಕನ್ತಾನವಜ್ಜಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಯೋ ಛ ಯುಗಳಾ; ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಝಾನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ಥೇರೇನ ಚ ಧಮ್ಮಾ ವವತ್ಥಾನಸಾಮಞ್ಞತೋ ಆರದ್ಧಾ। ತೇ ನ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸೂತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಪರೇ।
ವಿದಿತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದೇಪಿ ನೇಸಂ ವೇದನಾನಂ ಪಜಾನನಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ತಂಞಾಣತಾ, ಞಾಣಸ್ಸ ಅತ್ತಸಂವೇದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ। ಞಾಣಬಹುತಾತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಬಹುಭಾವೋ, ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಅನೇಕಞಾಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ, ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಸಕ್ಕಾ ಜಾನಿತುಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಅಸಮ್ಮೋಹಾವಬೋಧೋ ಚ ಈದಿಸಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ನತ್ಥಿ। ಏಕೇಕಮೇವ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಏಕಸ್ಸೇವ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ನ ಚ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಚುಲ್ಲಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಕಪ್ಪಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಯೇ ಮರೂ।
ನ ತ್ವೇವ ತೇಪಿ ಜೀವನ್ತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಂಯುತಾ’’ತಿ॥ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೦, ೩೯) ಚ,
‘‘ನತ್ಥಿ ಚಿತ್ತೇ ಯುಗಾ ಗಹೀ’’ತಿ ಚ –
ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತಾಯಾತಿ ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಯೇ ಝಾನಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಗೇವ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಯಥಾ ನಾಮ ಮಿಗಸೂಕರಾದೀನಂ ಆಸಯೇಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ತತ್ರ ಠಿತಾ ಮಿಗಾ ವಾ ಸೂಕರಾ ವಾ ತತೋ ಉಟ್ಠಾನತೋಪಿ ಆಗಮನತೋಪಿ ನೇಸಾದಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಥೇರೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇನಾತಿ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ। ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಝಾನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ಉಪ್ಪಾದಂ ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದಾದೀಸು ಯಂ ಯದೇವ ಆರಬ್ಭ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಚಸ್ಸ ಪಾಕಟಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ। ನ ಹಿ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ‘‘ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವದಸ್ಸನತೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಾವಬೋಧಕೋ ಹಿ ಅತ್ತಲಾಭೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉದಯೋ। ಹುತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಪಟಿವೇನ್ತೀತಿ ಪಟಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ। ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ‘‘ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇನ್ತೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವದಸ್ಸನತೋ। ವಿದ್ಧಂಸಭಾವಬೋಧಕೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತೋ ವಯೋ।
ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉಪಯೋ ರಾಗವಸೇನ ಉಪಗಮನನ್ತಿ ಅನುಪಯೋ, ಅನನುರೋಧೋ। ಹುತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತಥಾ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಅಪಾಯೋ ಪಟಿಘವಸೇನ ಅಪಗಮನನ್ತಿ ಅನಪಾಯೋ, ಅವಿರೋಧೋ। ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಅನಿಸ್ಸಿತೋ। ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋತಿ ಅನುಪಯಾನಿಸ್ಸಿತಭಾವತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಬನ್ಧವಸೇನ ಛನ್ದರಾಗೇನ ನ ಪಟಿಬದ್ಧೋ ನ ವಿಬನ್ಧಿತೋ। ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋತಿ ತತೋ ಏವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಕಾಮರಾಗತೋ ವಿಮುತ್ತೋ। ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ।
ಕಿಲೇಸಮರಿಯಾದಾ ತೇನ ಕತಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತೇ ಸೋಳಸ ಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಮಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಚೇ ರಾಗಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ; ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಯಾ ಕಿಲೇಸಮರಿಯಾದಾ ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನಾ ವಾ ಕತಾ ಭವೇಯ್ಯ। ತೇಸೂತಿ ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು। ಅಸ್ಸಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ। ಏಕೋಪೀತಿ ರಾಗಾದೀಸು ಏಕೋಪೀತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಅನಾಪಾಥಗಮನೇ ಸತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನ ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಮರಿಯಾದಾ ಭವೇಯ್ಯ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಪಚ್ಚನೀಕತ್ತಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಪಗೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ಇದಾನಿಪಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಾ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ।
ಇತೋತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ। ಅನನ್ತರೋತಿ ಉಪರಿಮೋ ಝಾನಾದಿವಿಸೇಸೋ। ತಸ್ಸ ಪಜಾನನಸ್ಸಾತಿ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ಉತ್ತರಿ ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಜಾನನಸ್ಸ। ಬಹುಲೀಕರಣೇನಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಾದನೇನ।
ಸಮ್ಪಸಾದನಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸಿಯಾಪಗಮನೇನ, ತಸ್ಸ ವಿಚಾರಕ್ಖೋಭವಿಗಮೇನ ವಾ ಚೇತಸೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಾಸಾದಿಕಭಾವೇನ।
ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾವೇದನಾತಿ ಏತ್ಥ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾತಿ, ‘‘ಸುಖಟ್ಠಾನೇ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಖಟ್ಠಾನೇತಿ ಚ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸು ಸುಖಸ್ಸ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ। ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾತಿ ಸಮಧುರಚೇತಯಿತಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ವಿಸಟವಿತ್ಥತಭಾವತೋ ಯೋ ಸೋ ಚೇತಸೋ ಆಭೋಗೋ ವುತ್ತೋ। ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾದೀಸು ಸತಿಯಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ಸಾ ಥನ ಅತ್ಥತೋ ಸತಿವಿನಿಮುತ್ತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಾಸತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೇಕ್ಖಾ, ನ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾದಯೋ।
೯೫. ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಸತಿಯಾ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಞಾಣವಿರಹೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ, ‘‘ಸತಿಮಾ ಸುಖವಿಹಾರೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತಿ ನ ಸಾವಕಾನಂ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಕಲಾಪವಿಪಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ।
೯೬. ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನಸಮಕಾಲಂ ಖೀಯಮಾನಾ ಆಸವಾ, ‘‘ದಿಸ್ವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಮಾನಕಾಲೇಪಿ ಹಿ ಏದಿಸೋ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ದಿಸ್ಸತಿ –
‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೩-೪೫; ೨.೪.೬೦; ಕಥಾ॰ ೪೬೫, ೪೬೭)।
‘‘ನಿಹನ್ತ್ವಾ ತಿಮಿರಂ ಸಬ್ಬಂ, ಉಗ್ಗತೇಜೋ ಸಮುಗ್ಗತೋ।
ವೇರೋಚನೋ ರಸ್ಮಿಮಾಲೀ, ಲೋಕಚಕ್ಖುಪಭಙ್ಕರೋ’’ತಿ॥ (ಪಟ್ಠಾ॰ ಅನುಟೀ॰ ೧.೨೫-೩೪; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೫೮೦) ಚ –
ಏವಮಾದೀಸು। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ವಾ ಅಯಂ ದಿಸ್ವಾಸದ್ದೋ ಅಸಮಾನಕತ್ತುಕೋ ಯಥಾ – ‘‘ಘತಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಬಲಂ ಹೋತಿ, ಸೀಹಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೮೦೨)। ದಸ್ಸನಹೇತುಕೋ ಹಿ ಆಸವಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯೋ ಪರಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇ ಸತಿ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ। ಯುಗನದ್ಧಂ ಆಹರಿತ್ವಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ಝಾನಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತಿ। ಏವಂ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ಥೇರೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತವಾರೋ ಇಧ ಗಹಿತೋ’’ತಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ। ದೀಘನಖಸುತ್ತದೇಸನಾಯ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೫-೨೦೬) ಹಿ ಥೇರೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ। ತದಾ ಚ ಅನಾಗಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ವಚನಅವಸರೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತವಾರೋ ಇಧ ಗಹಿತೋ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ – ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಥೇರೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪಣ್ಡಿತಗುಣೇ ಅನವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ। ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಪನ ಥೇರಸ್ಸ ಆಚಿಣ್ಣಸಮಾಚಿಣ್ಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರೋಧಂ ಪನ…ಪೇ॰… ವದನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಮ್ಪಿ ಅನ್ತರಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ವೋಮಿಸ್ಸಂ ‘‘ತತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಸೀಸಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಆಭೋಗವಸೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ವಾರೋ ಆಗಚ್ಛತಿ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಗೂಳ್ಹೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಸೀಸಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸಿನೋ ಥೇರಾ ಪನಾತಿಆದಿ ಅಟ್ಠಕಥಾರುಳ್ಹಮೇವ ತಂ ವಚನಂ। ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನಕಾಲೇ। ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಧಮ್ಮೇತಿ ಉತುಕಮ್ಮಾಹಾರವಸೇನ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಧಮ್ಮೇ।
೯೭. ಚಿಣ್ಣವಸಿತನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖದೂರಿಭಾವೇನ ಸುಭಾವಿತವಸೀಭಾವಂ। ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಪತ್ತೋತಿ ಉಕ್ಕಂಸಪರಿನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಪತ್ತೋ। ಉರೇ ವಾಯಾಮಜನಿತಾಯ ಓರಸೋ। ಪಭಾವಿತನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ। ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇನ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಅಧಿಗಮೇನ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಧಮ್ಮಜೋ ಧಮ್ಮನಿಮ್ಮಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಧಮ್ಮದಾಯಸ್ಸಾತಿ ನವವಿಧಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮದಾಯಸ್ಸ। ಆದಿಯನತೋತಿ ಗಣ್ಹನತೋ, ಸಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಅನುಪದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೨. ಛಬ್ಬಿಸೋಧನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೮. ಖೀಣಾ ಜಾತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಕ್ಖಯಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಬ್ಯಾಕತಂ ಹೋತಿ ಅರಹತೋ ತದಭಾವತೋ। ತಥಾ ವುಸಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಮೇ ಪರಿಯೋಸಿತೋತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತೇನಪಿ। ಕತಂ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಸೋಳಸವಿಧಸ್ಸಪಿ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೇನಪಿ। ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾತಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವಂ, ಆಯತಿಂ ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕರಣೀಯಾಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೇನಪೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಏಕೇನಪಿ ಪದೇನ ಅಞ್ಞಾ ಬ್ಯಾಕತಾವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಬದ್ಧಂ ಪನ ಸುಬದ್ಧಂ ವಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ಅಞ್ಞಾಬ್ಯಾಕರಣಂ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ಚೇತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಚೇತನಾಯ ದಿಟ್ಠವಾದಿತಾ ನಾಮ ಅರಿಯವೋಹಾರೋ। ಸಭಾವೋತಿ ಪಕತಿಅತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ, ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೪-೨೭೫) ವಿಯ ತಸ್ಮಾ, ಅನುಧಮ್ಮೋತಿ ಅರಿಯಭಾವಂ ಅನುಗತಾ ಪಕತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಮಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಅರಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ಅನಾವಿಕರೋನ್ತಾಪಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಪವೇದನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಞ್ಚ ತಾದಿಸಾನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಮಯೇಯೇವ ಆವಿಕರೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ – ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
೯೯. ದುಬ್ಬಲನ್ತಿ ಫೇಗ್ಗು ವಿಯ ಸುಭೇಜ್ಜನೀಯಂ ಬಲವಿರಹಿತಂ, ಅಸಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿರಾಗುತನ್ತಿ ಪಲುಜ್ಜನಸಭಾವಂ। ವಿಗಚ್ಛನಸಭಾವನ್ತಿ ವಿನಾಸಗಮನಸಭಾವಂ। ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾಸಲೇಸಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತೋ ಅಸ್ಸಾಸವಿರಹಿತಂ। ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗಮನವಸೇನ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಉಪೇನ್ತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಉಪಯಾ, ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾನಾ। ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ ಚೇತಸೋ ಅಭಿನನ್ದನಭೂತಾತಿ ಚೇತಸೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ತಾಹೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ। ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ। ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ನಿವಿಸತಿ, ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಸಕ್ಕಾಯಧಮ್ಮೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ ‘‘ಏತಂ ಮಮಂ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತಾಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸಾಹಿ, ತಥಾ ಸಕ್ಕಾಯಧಮ್ಮೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಅನುಸೇತಿ ಏತಾಹೀತಿ ಅನುಸಯಾ, ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ರಾಗಾದಯೋ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತಂಸಹಗತಧಮ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ, ‘‘ತಂ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಖಯಾ ವಿರಾಗಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ‘‘ಖಯೇನ ವಿರಾಗೇನಾ’’ತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ವಿರಾಗೇನಾತಿ ಚ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದಿ ಅತ್ಥೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಾನೇವ ಉಪಯಾದೀನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಸ್ಸೇವ ಬೋಧನತೋ।
೧೦೦. ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ಉಪಾದಾರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಾ, ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಾತುಚಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಧಾತು। ನ್ಹಾನೀಯಚುಣ್ಣಂ ಬಾಹಿರಉದಕಂ ವಿಯ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ಆಬನ್ಧತೀತಿ ಆಬನ್ಧನಂ। ಪಚನೀಯಭತ್ತಂ ಬಾಹಿರತೇಜೋ ವಿಯ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ಪರಿಪಾಚೇತೀತಿ ಪರಿಪಾಚನಂ। ಬಾಹಿರವಾತೋ ವಿಯ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ವಿತ್ಥಮ್ಭೇತೀತಿ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ। ಧಾತುಸದ್ದತ್ಥೋ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಧಾತೂತಿ ವಿಜಾನನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿ। ಅಹಂ ಅತ್ತಾತಿ ಅಹಂ, ‘‘ರೂಪಧಮ್ಮೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ನ ಉಪಗಮಿಂ ನ ಗಣ್ಹಿಂ। ನಿಸ್ಸಿತನಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಏವ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಥವೀಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಾವಾ’’ತಿ। ಅತ್ತನಾ ವಾ ಪನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ‘‘ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ। ಉಪಾದಾರುಪಮ್ಪಿ ಕಾಮಂ ನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪಿ ಹೋತಿ। ತಥಾಪಿ ತಂ ನಿಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ತಂ ನ ಉದ್ಧಟಂ। ಪರಿಚ್ಛೇದಕರತ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಾಕಾಸಸ್ಸ ‘‘ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಚ ತಥಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಭೂತುಪಾದಾರೂಪಂ ಆಕಾಸಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಂ ನಾಮ। ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ವಿಯ ಭೂತರೂಪಾನಿ, ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ ವಿಯ ಚ ವತ್ಥುರೂಪಾನಿ, ‘‘ತಂನಿಸ್ಸಿತರೂಪವತ್ಥುಕಾ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಆಕಾಸಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಚಕ್ಖಾದಿರೂಪಧಮ್ಮವತ್ಥುಕಾ ವೇದನಾದಯೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಕಾಸಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಾ ನಾಮಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಉಪಸಂಹರತಿ। ಇಧಾಪೀತಿ ಆಕಾಸಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಪದೇಪಿ, ನ ಪಥವೀಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಪದಾದೀಸು ಏವ। ರೂಪಾರೂಪನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಾರೂಪಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಗ್ಗಹಿತಂ ನತ್ಥಿ। ಸಹಜಾತಾ…ಪೇ॰… ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಸಿದ್ಧಂ ನಿಸ್ಸಯತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪರಿಯಾಯಸಿದ್ಧೇ ನಿಸ್ಸಯತ್ತೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ – ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೧) ವಚನತೋ ಸಬ್ಬಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಂ, ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಅನನ್ತರವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಪಚ್ಚಯಾ ಪವತ್ತನತೋ, ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
೧೦೧. ರುಪ್ಪತಿ ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ರೂಪನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಗತೇ ರೂಪಾಯತನೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಆಪಾಥಮನಾಗತೇ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಭಾವೋ ಪನ ಆಪಾಥಮನಾಗತೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಲಬ್ಭತೇವ ತಂಸಭಾವಾನತಿವತ್ಥನತೋ। ರೂಪಾಯತನಂ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ। ಥೇರೋ ಪನ ಆಪಾಥಂ ಅನಾಗತಸ್ಸಾಪಿ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ರೂಪಭಾವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾಕರಣಂ ನಾನುಜಾನನ್ತೋ ಛನ್ನೋವಾದಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಉಪರಿ ಛನ್ನೋವಾದೇ ಕಿನ್ತಿ ಕರಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ, ಆವುಸೋ ಛನ್ನ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇ ‘‘ನ ಯಿದಂ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ। ರೂಪಮೇವಾತಿ ರೂಪಾಯತನಮೇವ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಪದಂ ಕಥಂ ನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇಸೂತಿ ಯೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇಸು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಣ್ಹಾಛನ್ದೋತಿ ತಸ್ಸನಸಭಾವೋ ಛನ್ದೋ, ನ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾ ಛನ್ದೋಯೇವಾತಿ ತಣ್ಹಾಛನ್ದೋ। ರಜ್ಜನವಸೇನಾತಿ ವತ್ಥಂ ವಿಯ ರಙ್ಗಜಾತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುರಞ್ಜನವಸೇನ। ಅಭಿನನ್ದನವಸೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿರಮಿತ್ವಾ ನನ್ದನವಸೇನ। ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾ ಹಿ ನನ್ದೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಣ್ಹಾಯನವಸೇನ ತಣ್ಹಾ।
೧೦೨. ಅಹಙ್ಕಾರೋತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೨೧, ೧೨೩೯; ವಿಭ॰ ೮೩೨, ೮೬೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೧೦೮; ಮಹಾನಿ॰ ೨೧, ೧೭೮) ಅಹಂಕರಣಂ। ಯೇನ ಹಿ ಮಮಂ ಕರೋತಿ, ಏತಂ ಮಮಙ್ಕಾರೋ। ಸ್ವೇವಾತಿ ‘‘ಅಹಙ್ಕಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಮಾನೋ। ಏವಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಸಬ್ಬಾಸು ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಸು ವುಚ್ಚಮಾನಾಸು ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಜ್ಜಾದ್ವಯಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ, ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ? ಇತರೋ ಇಧ ಸಬ್ಬವಾರೇಸುಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಪುಚ್ಛಾ ಅಧಿಕತಾ ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ತತಿಯಾ ವಿಜ್ಜಾ ಕಥಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಂ ನ ಪುಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏಕವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಸುತ್ತಂ ನಾಮೇತಂ ತತಿಯವಿಜ್ಜಾಯ ಏವ ಆಗತತ್ತಾ। ಅರಿಯಧಮ್ಮವಸೇನಪಿಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಛಬ್ಬಿಸೋಧನನ್ತಿಪಿಸ್ಸ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಏತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸುದ್ಧಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಚೋದನಾಯ ಸೋಧನವಸೇನ ವಿಸೋಧಿತಾ। ಏಕಮೇವ ಕತ್ವಾತಿ ಏಕವಾರವಸೇನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಆಗತತ್ತಾ ಏಕಮೇವ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕತ್ವಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ವಾ ಛಬ್ಬಿಸೋಧನತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಚತೂಹಿ ಆಹಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ? ಕೇಚಿ ತಾವ ಆಹು – ‘‘ಸಾಧೂತಿ ಭಾಸಿತಂ ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿ ಪಞ್ಹೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಗತೇನ ನಯೇನ ಆಹಾರವಾರೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ। ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆಹಾರಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಹಾರಾ ಅತ್ಥತೋ ಆಗತಾ ಏವಾತಿ ಅಞ್ಞೇ। ಅಪರೇ ಪನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣೇನ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ
‘‘ಛಬ್ಬಿಸೋಧನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಅನ್ವತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಆಯತಿಮ್ಪಿ ತಾದಿಸೇನ ಬ್ಯಾಕರಣೇನ ‘‘ಇಮೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ವಿನಯನಿದ್ದೇಸಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ವಿನಯನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತೇನ ಕಾರಣೇನ। ವಿನಯೇ ವಾ ಆಗತನಿದ್ದೇಸಾನುಕ್ಕಮೇನ।
ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಅಧಿಗಮೋ, ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಪುಚ್ಛಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಉಪಾಯಪುಚ್ಛಾತಿ ಅಧಿಗಮೋಪಾಯಪುಚ್ಛಾ। ಕಿನ್ತೀತಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ವಿಧಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕತಮೇಸಂ ತ್ವಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಾಭೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಕಿಂ ತೇ ಅಧಿಗತ’’ನ್ತಿ ಅನಿದ್ಧಾರಿತಭೇದಾ ಝಾನಾದಿವಿಸೇಸಾ ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಧಿಗಮಬ್ಯಾಕರಣಂ ಸೋಧೇತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ। ಏತ್ತಾವತಾವಾತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಬ್ಯಾಕರಣಮತ್ತೇನೇವ ನ ಸಕ್ಕಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಬ್ಯಾಕರಣಞ್ಹಿ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅಯಾಥಾವತೋಪಿ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ನಾಮ ಜಾತರೂಪಪತಿರೂಪಂ ಜಾತರೂಪಂ ವಿಯ ಖಾಯತೀತಿ ಜಾತರೂಪಂ ನಿಘಂಸನತಾಪನಛೇದನೇಹಿ ಸೋಧೇತಬ್ಬಂ ಏವಮೇವಂ ಇಮೇಸು ಇದಾನೇವ ವುತ್ತೇಸು ಛಸು ಠಾನೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸೋಧನತ್ಥಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾಧಿ-ಸಮಾಪತ್ತಿ-ಞಾಣದಸ್ಸನ-ಮಗ್ಗಭಾವನಾ-ಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ ಅಧಿಗತವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾಭಾವತೋ। ಸೇಸಪುಚ್ಛಾಸುಪಿ ‘‘ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪದೇ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾಕುಸಲಾತಿ ಸಜ್ಝಾಯಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಸು ನಿಪುಣಾ। ಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಯಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಸಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿ ಆಗಮನಪಟಿಪದಾ। ಸೋಧೇತಬ್ಬಾತಿ ಸುದ್ಧಾ ಉದಾಹು ಅಸುದ್ಧಾತಿ ವಿಚಾರಣವಸೇನ ಸೋಧೇತಬ್ಬಾ। ನ ಸುಜ್ಝತೀತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಮಾದಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ। ಅಪನೇತಬ್ಬೋ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ। ‘‘ಸುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸುಜ್ಝನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ದೀಘರತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯದೀ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯದಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಯದಿ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಖೀಣಾಸವಪಟಿಪತ್ತಿಸದಿಸಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ ದೀಘರತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸತ್ತಾ।
ನದಿಯಾ ನದೀಮುಖದ್ವಾರಂ। ಮದ್ದಮಾನೋತಿ ಬದರಸಾಳವಂ ಸರಸಂ ಪತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಮದ್ದಮಾನೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಛಬ್ಬಿಸೋಧನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೩. ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೫. ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮನ್ತಿ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ, ಏಸ ನಯೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಏವಂ ಪಧಾನಂ ಅನುಟ್ಠಾತಬ್ಬಞ್ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಯಥಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ‘‘ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಥಾ ಪನ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಉದಾಹರಣಪುಬ್ಬಕಂ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಪರಿಚ್ಚಾಗಪುಬ್ಬಕಂ ಗಹೇತಬ್ಬಗ್ಗಹಣಂ ನಾಮ ಞಾಯಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾತಿ ದೀಪೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ಅಯಥಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾ ನಿದ್ಧಾರೀಯತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಸೇವನಾ ಚ ಬಾಲಾನಂ, ಪಣ್ಡಿತಾನಞ್ಚ ಸೇವನಾ’’ತಿ। ಏತದೇವ ಹಿ ಕುಲದ್ವಯಂ ‘‘ಉಚ್ಚಕುಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ। ತಥಾಹಿ ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ತತ್ಥೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಸೋತಿ ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು। ಅನ್ತರಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ। ಪಟಿಪದಾ ಹಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪೂಜಾಯ ಕಾರಣಂ, ನ ಉಚ್ಚಕುಲೀನತಾ। ಮಹಾಕುಲಾತಿ ವಿಪುಲಕುಲಾ ಉಪಾದಿತೋದಿತಕುಲಸಮ್ಪವತ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೦೬. ಯಸಸದ್ದೋ ಪರಿವಾರವಾಚಕೋ। ಯಸಸ್ಸೀತಿ ಚ ಸಾತಿಸಯಪರಿವಾರವನ್ತತಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿವಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ। ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಾಭಾವತೋ ಪರೇಸಂ ಉಪರಿನತ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಈಸೋ ಈಸನಂ ಇಸ್ಸರಿಯನ್ತಿ ಅಕ್ಖಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಪರಿವಾರಾ’’ತಿ। ಅಭಾವತ್ಥೋ ಹಿ ಇಧ ಅಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ।
೧೦೭. ನವೇವ ಧುತಙ್ಗಾನಿ ಆಗತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪಂಸುಕೂಲಿಕಸ್ಸ ತೇಚೀವರಿಕತಾ ಸುಕರಾ। ಏವಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಸ್ಸ ಸಪದಾನಚಾರಿಕತಾ ಸುಕರಾ। ಏಕಾಸನಿಕಸ್ಸ ಚ ಪತ್ತಪಿಣ್ಡಿಕಖಲುಪಚ್ಛಾಭತ್ತಿಕತಾ ಸುಕರಾ ಏವಾತಿ – ‘‘ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನೇನೇವ ಪಾಳಿಯಾ ಅನಾಗತಾನಮ್ಪಿ ಆಗತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪರಿಹರಣಸುಕರತಾಯ ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಮಾದಾನಸಮ್ಭವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇರಸ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ।
೧೦೮. ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿಕಾಯ ಅತಮ್ಮಯತಾ, ನಿತ್ತಣ್ಹತಾ। ತಂಯೇವ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇಪಿ ತಣ್ಹಾಪಹಾನಂಯೇವ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ। ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಅತಮ್ಮಯತಾಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೇ ತಣ್ಹಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಓಕಾಸೇ ಕಾಮಭವಾದಿಕೇ ಕೇನಚಿ ವತ್ಥುನಾ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಖೇತ್ತವತ್ಥಾದಿನಾ ಪತ್ತಚೀವರವಿಹಾರಪರಿವೇಣಾದಿನಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲಂ ನ ಮಞ್ಞತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೪. ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೯. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಸೇವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸತ್ತಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ಸತ್ತಹಿ ವಾಕ್ಯೇಹಿ। ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಪದಂ, ವಾಕ್ಯಂ। ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಓಕಾಸಕರಣಂ ಧಮ್ಮದಾಯಾದೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೧) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೧೩. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಪಟಿಲಾಭೋ। ಸಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯೋ…ಪೇ॰… ನ ಗಹಿತಾ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಮನೋಸಮಾಚಾರಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಾರೇ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ಕಾಮಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅವಯವಿಭಾವೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಕಮ್ಮಪಥಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನ ಉದ್ಧಟೋ।
೧೧೫. ಕಾಮಸಞ್ಞಾದೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಥಾ ಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಏವಂ ಅನಭಿಜ್ಝಾಅಬ್ಯಾಪಾದಅವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪಠಮೇನ ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಅನಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ।
೧೧೭. ತಿ ಕಾಮಭವಾದೀನಂ ಅಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಇಚ್ಛತೋಪಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಭವಾನಂ ಅಪರಿಯೋಸಾನಮೇವ ಹೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಹೋನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ವಡ್ಢನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಪಹಾನಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತತೋ ಏವ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ। ತೇನಸ್ಸ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೇನ ವಿಪಾಕದುಕ್ಖೇನ ಚ ಸದುಕ್ಖಮೇವ ಅತ್ತಭಾವಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ। ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹಾಯ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನಾರಹೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಕಥಂ…ಪೇ॰… ಅಭಿವಡ್ಢನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗಾಮೀಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಸದುಕ್ಖಮೇವ ಅತ್ತಭಾವಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಯಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನಅಕುಸಲಾಭಿವುದ್ಧಿಂ ಕುಸಲಪರಿಹಾನಿಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿನೋಪಿ ಸಬ್ಯಾಬಜ್ಝಅತ್ತಭಾವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಯಥಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ಅಕುಸಲಪರಿಹಾನಿಂ ಕುಸಲಾಭಿವುದ್ಧಿಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಪಿ ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಅತ್ತಭಾವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಕುಸಲಮೇವ ಹಾಯತಿ,ನ ಕುಸಲಂ ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಿಪಕ್ಖೇ ಠಿತತ್ತಾ। ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಮೇವ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ, ನ ವಟ್ಟಗಬ್ಭಂ ಅನ್ತಿಮಭವಿಕತಾಯ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ, ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಪಾಕಗಮನತೋ।
೧೧೯. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಭಗವತೋ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ತಾವ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಸುಖತೋ ಪರಿಬಾಹಿರಾ ಹೋನ್ತು ಜಾನನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಹೋತೀತಿ ಅನೇಕಂಸಿಕತಂ ಚೋದೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇತರೋ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ, ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕಂಸಿಕತಂ ಪರಿಹರತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೫. ಬಹುಧಾತುಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೪. ಭಯನ್ತಿ ‘‘ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೋ’’ತಿ। ಉಪದ್ದವೋತಿ ಅನ್ತರಾಯೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ವಿಕ್ಖೇಪಕಾರಣತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೇಕಗ್ಗತಾಕಾರೋ’’ತಿ। ಉಪಸಗ್ಗೋತಿ ಉಪಸಜ್ಜನಂ। ತತೋ ಅಪ್ಪತೀಕಾರವಿಘಾತಾಪತ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಲಗ್ಗನಾಕಾರೋ’’ತಿ। ವಞ್ಚೇತ್ವಾ ಆಗನ್ತುಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ದಿವಸೇ ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸು। ಬಹಿ ಅನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಾಯ ದ್ವಾರೇ ಅಗ್ಗಿಂ ದತ್ವಾ।
ನಳೇಹೀತಿ ನಳಚ್ಛನ್ನಸಙ್ಖೇಪೇನ ಉಪರಿ ಛಾದೇತ್ವಾ ತೇಹಿಯೇವ ದಾರುಕಚ್ಛದನನಿಯಾಮೇನ ಪರಿತೋಪಿ ಛಾದಿತಾ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ತಿಣೇಹಿ ಛನ್ನತಂ, ಸೇಸಸಮ್ಭಾರಾನಂ ರುಕ್ಖಮಯತಞ್ಚ ಅತಿದಿಸತಿ। ವಿಧವಾಪುತ್ತೇತಿ ಅದನ್ತಭಾವೋಪಲಕ್ಖಣಂ। ತೇ ಹಿ ನಿಪ್ಪಿತಿಕಾ ಅವಿನೀತಾ ಅಸಂಯತಾ ಅಕಿಚ್ಚಕಾರಿನೋ ಹೋನ್ತಿ।
ಮತ್ಥಕಂ ಅಪಾಪೇತ್ವಾವ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಏವಮಕಾಸೀತಿ? ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾಕೋಸಲ್ಲದೀಪನತ್ಥಮೇವ, ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಾನಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಭಿಕ್ಖೂನಂ ದೇಸನಾಯ ಜಾನನತ್ಥಞ್ಚ। ತೇ ಕಿರ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಾ ವಿಯ ಠಿತಾ। ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ।
೧೨೫. ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋವ ಕಥಿತೋ, ನ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಾನಿ ತತೋ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಸಬ್ಬಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅದ್ಧೇಕಾದಸ ಧಾತುಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅದ್ಧಟ್ಠಮಾ ಧಾತುಯೋ ಯಥಾರಹಂ ವೇದನಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧಾ ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ। ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ನಿರೋಧಪಜಾನನಾತಿ ಪಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಮಾಹ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಮುಖೋ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಭೂಮಿಯಾ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಚ ಕಥಿತತ್ತಾ। ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಕಥಿತಂ ತಂ ಪನ ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ದುವಿಧನ್ತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾಪಿ ಖೋತಿ ಪಿ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸತ್ಥಾ ಧಾತುಕೋಸಲ್ಲಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋತಿ ಥೇರೋ ‘‘ಪಥವೀಧಾತು…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ತಾಪಿ ಹಿ ಆದಿತೋ ಛ ಧಾತುಯೋ। ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪೂರೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಕಥಂ ರೂಪಧಾತುಯೋ ನೀಹರೀಯನ್ತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಾತುಪಥವೀಧಾತು ಆದಿವಸೇನ ದೇಸನಾರುಳಮೇವ, ಕಾಯಧಾತು ಪನ ನೀಹರಿತಬ್ಬಾತಿ ಏಕಂಸಮೇವ ನೀಹರಣವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮವಸೇನ ಮನೋಧಾತೂತಿ ಪಚ್ಛಿಮಭಾಗವಸೇನ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು ಗಹೇತಬ್ಬಾ ತಸ್ಸಾನುರೂಪಭಾವತೋ। ನನು ಚೇತ್ಥ ಮನೋಧಾತು ನಾಮಾಯಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಅಸಂಸಟ್ಠಾ, ವಿಸುಂಯೇವ ಚೇಸಾ ಧಾತೂತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುದೇಸನಾಯ, ಚಿತ್ತವಿಭತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೇ ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯದೇಸನಾಯಂ ಪನ ಸಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಸಙ್ಗಹಿತಾವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೫೧೭) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮವಸೇನಾತಿ ಪುರೇಚರಾನುಚರವಸೇನ। ಮನೋಧಾತೂತಿ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಪುರೇಚರಣತೋ, ಪರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಅನನ್ತರಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ, ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತುಯಾ ಅನನ್ತರಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಚ।
ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಾವದೇವ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಸತ್ಥು ಧಾತುದೇಸನಾತಿ ಅಞ್ಞೇಸು ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನೇಸುಪಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಪಧಾನೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಏಸನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ। ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗವಸೇನ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖೇನ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ, ದುಕ್ಖಂ ಸುಖೇನ, ಏವಂ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಾತಿ। ಯಥಾ ಸುಖಾದೀನಂಯೇವ ಸಮುದಾಚಾರೋ ವಿಭೂತೋ, ನ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ, ಏವಂ ರಾಗಾದೀನಂಯೇವ ಸಮುದಾಚಾರೋ ವಿಭೂತೋ, ನ ಮೋಹಸ್ಸ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಭೂತಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾವ ಹೋತಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋ। ಸೇಸಾಸು ಸೋಮನಸ್ಸಧಾತುಆದೀಸು, ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾವ ಹೋತಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋ ಏವ। ನ ಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಯೋ ಮನೋಧಾತುಯಾ ವಿನಾ ವತ್ತನ್ತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಧಾತುತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ತಾಸಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದಯೋ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠ ರೂಪಧಾತುಯೋ, ಮನೋಧಾತು, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಏವ ಧಮ್ಮಧಾತೂತಿ ಏವಂ ಪನ್ನರಸ ಧಾತುಯೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಧಾತುತೋ ನೀಹರಿತಬ್ಬಾ। ಸೋಮನಸ್ಸಧಾತುಆದಯೋ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಧಮ್ಮಧಾತುಅನ್ತೋಗಧಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಧಾತುತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪೂರೇತಬ್ಬಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ।
ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಇಧ ಕಾಮಧಾತುಆದಿಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಆದೀನಂ ದ್ವೇಧಾವಿತಕ್ಕೇ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋತಿ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋತಿ ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ, ಸೋ ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾ ವಟ್ಟತಿ। ಅಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ಸೋ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾ ವಟ್ಟತಿ। ಅವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ, ಸೋ ಕರುಣಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಆಗತೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಧಾತುತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ ರೂಪಧಾತುಆದಯೋ ಛ, ತಂವಿಸಯಾ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ, ತತ್ಥ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದಯೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುಆದಯೋ ಪನ ಧಮ್ಮಧಾತುಅನ್ತೋಗಧಾ ಏವ।
ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಯಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಧಾತೂತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಞ್ಚ ಕಾಮಾವಚರಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಾಮಧಾತೂ’’ತಿ। ತಥಾ ರೂಪತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಯಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಧಾತು, ಅರೂಪತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಯಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಧಾತೂತಿ ಆಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಾವಚರಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪತಣ್ಹಾ ರೂಪಾರೂಪಂ। ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ತಾ ಯತ್ಥ ಅವಚರನ್ತಿ, ತೇ ಕಾಮಾವಚರಾದಯೋತಿ ಏವಂ ಕಾಮಾವಚರಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಉಪರಿತೋ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿದೇವೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಏತ್ಥಾವಚರಾ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಂ (ವಿಭ॰ ೧೦೨೦) ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏತ್ಥಾವಚರಾತಿ ಅವೀಚಿಪರನಿಮ್ಮಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋಕಾಸಾಯ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಯಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತದೋಕಾಸತಾ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ತನ್ನಿನ್ನತ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪರಿಪುಣ್ಣಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುಕತ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಕಾಮಧಾತುತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪೂರೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ
ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾತಿ ಸಹಿತಾ ಹುತ್ವಾ। ಯತ್ತಕಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ತತ್ಥ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತನೇ ಸಮಾಗತಾ ವಿಯ ಹೋತಿ ವೇಕಲ್ಲೇ ತದನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ। ಸಙ್ಖತಧಾತುತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪೂರೇತಬ್ಬಾ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಏಕದೇಸಭಾವತೋ।
೧೨೬. ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಮಯಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಣಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾ, ತೇಸು ಭವಾ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ। ತತೋ ಬಹಿಭೂತಾನಿ ಬಾಹಿರಾನಿ। ಆಯತನಕಥಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೫೧೦, ೫೭೦, ೫೭೧) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ।
೧೨೭. ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಅಟ್ಠಾನಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೨೬೮; ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೮೦೯), ನತ್ಥಿ ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ಅಟ್ಠಾನಂ। ಅನವಕಾಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತದತ್ಥನಿಗಮನಮೇವ ಹಿ ‘‘ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಭಯೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯನ್ತಿ ಕಾರಣೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಚ ಕಾರಣತ್ಥೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಯನ್ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ। ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಗ್ಗದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ। ಕುತೋ ಪನಾಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಲಿಙ್ಗತೋ। ಲಿಙ್ಗಞ್ಹೇತಂ, ಯದಿದಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಗಮನಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಚತುಭೂಮಕೇಸೂತಿ ಇದಂ ಚತುತ್ಥಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೂಪಗಮನತೋ ವುತ್ತಂ; ನ ಪನ ತೇ ಆರಬ್ಭ ನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಗಮನಸಬ್ಭಾವತೋ। ವಕ್ಖತಿ ಚ ‘‘ಚತುತ್ಥಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅಭಿಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಅಭಿಸಙ್ಖರಣಕಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಲೋಕುತ್ತರಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪನ ನಿವತ್ತನೇ ಕಾರಣಂ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ। ಏತಂ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ ಸೇತುಘಾತತ್ತಾ। ತೇಜುಸ್ಸದತ್ತಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಧಮನತೇಜಸ್ಸ ಅಧಿಕಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೇನ ದುದ್ದಸಾ। ಅಕುಸಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಪಕರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ತೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತಿ।
ಅಸುಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಚ ಇಧ ಸುಖತೋ ಉಪಗಮನಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಏಕನ್ತ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾತಿ ಪಧಾನದಿಟ್ಠಿಮಾಹ ‘‘ಕಸಿಣಾದಿಪಣ್ಣತ್ತಿಸಙ್ಗಹತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಗಹಣಂ। ಸ್ವಾಯಂ ಯೇಸಂ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಉಪಗಮನಂ ಭವತಿ ತೇಸಂಯೇವ ವಸೇನ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬವಾರೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಬ್ಬವಾರೇಸೂತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿಸಬ್ಬವಾರೇಸು। ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಹೀತಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಯಂ ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೋ ತಂ ಗಾಹಂ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ವಿನಿವೇಠೇತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಗಾಹೋ ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ಚತುತ್ಥಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾ ಇಧ ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನ ನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೨೮. ಪುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಮಾತಾಪಿತುಸಮಞ್ಞಾ, ದತ್ತಕಿತ್ತಿಮಾದಿವಸೇನಪಿ ಪುತ್ತವೋಹಾರೋ ಲೋಕೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಪರಿಯಾಯತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಸಿದ್ಧಂ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಜನಿಕಾ ವ ಮಾತಾ ಜನಕೋ ಪಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತೋವ ಖೀಣಾಸವೋ ಅರಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಮಾತುಆದೀನಂಯೇವ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನೇ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಅಭಬ್ಬಭಾವದಸ್ಸನತೋ ತದಞ್ಞಂ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತೀತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಮೇವಾತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ವದತಿ – ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ‘‘ಏತಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಬಲದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ ಸದ್ಧಾದಿಬಲಸಮನ್ನಾಗಮದೀಪನತ್ಥಂ। ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನಾಗತಸದ್ಧಾದಿಬಲವಸೇನ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಾದಿಸಂ ಸಾವಜ್ಜಂ ನ ಕರೋತಿ।
ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫಾದಕಾನಿ ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾನಿ ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಕಾರಣಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಹಯೋಗಕ್ಖಮತೋ। ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ಅನುಸ್ಸಾವನೇನಾತಿ ಅನುರೂಪಂ ಸಾವನೇನ। ಭೇದಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಯಥಾ ಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ತನೋ ವಚನಸ್ಸ ಸಾವನೇನ ವಿಞ್ಞಾಪನೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ನನು ತುಮ್ಹೇ’’ತಿಆದಿ। ಕಣ್ಣಮೂಲೇ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ವೋಹಾರೋ, ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ನಿಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ರಹಸ್ಸವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ ಅನುಸ್ಸಾವನ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಮ್ಮಮೇವ ಉದ್ದೇಸೋ ವಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ತೇಹಿ ಸಙ್ಘಭೇದಸಿದ್ಧಿತೋ ವುತ್ತಂ, ಇತರೇ ಪನ ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭೂತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವೋಹಾರಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥಾತಿ ವೋಹಾರೇ। ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಫಲಂ ಅನನ್ತರಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನನ್ತರೇ ನಿಯುತ್ತಾನಿ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಅನನ್ತರಕರಣಸೀಲಾನಿ, ಅನನ್ತರಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ಚಾತಿ ಆನನ್ತರಿಯಾನಿ, ತಾನಿ ಏವ ‘‘ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ।
ಕಮ್ಮತೋತಿ ‘‘ಏವಂ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮವಿಭಾಗತೋ। ದ್ವಾರತೋತಿ ಕಾಯಾದಿದ್ವಾರತೋ। ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಯತೋತಿ ‘‘ಇದಂ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕವಿಪಾಕಂ, ಇದಂ ನ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಯವಿಭಾಗತೋ। ಪಾಕಾತಿ ‘‘ಇದಮೇತ್ಥ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ಇದಂ ನ ವಿಪಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವಿಪಚ್ಚನವಿಭಾಗತೋ। ಸಾಧಾರಣಾದೀಹೀತಿ ಗಹಟ್ಠಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣತೋ, ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವೇದನಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಚ।
ಯಸ್ಮಾ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೇ ಠಿತಸ್ಸೇವ ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ತಿಕ್ಖವಿಸದಸೂರಭಾವಾಪತ್ತಿ, ಯಥಾ ತಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಬೋಧಿತ್ತಯನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಂ, ಏವಂ ಮನುಸ್ಸಭಾವೇ ಠಿತಸ್ಸೇವ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ತಿಕ್ಖವಿಸದಸೂರಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ। ಪಾಕತಿಕಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಮಾನವತ್ಥುಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿ॰ ವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ವುತ್ತೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ಸಮಾನಜಾತಿಯಸ್ಸ ವಿಕೋಪನೇ ಕಮ್ಮಂ ಗರುತರಂ, ನ ತಥಾ ವಿಜಾತಿಯಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತಂ ಮಾತರಂ ವಾ ಪಿತರಂ ವಾ’’ತಿ। ಲಿಙ್ಗೇ ಪರಿವತ್ತೇ ಚ ಸೋ ಏವ ಏಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಭವಙ್ಗಪ್ಪಬನ್ಧೋ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಚ, ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪಿ ಪರಿವತ್ತಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ। ಅರಹನ್ತೇಪಿ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕನ್ತಿಆದಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆನನ್ತರಿಯಭಾವಸಮತ್ಥನಂ, ಚತುಕೋಟಿಕಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಭವತಿ। ತತ್ಥ ಪಠಮಾ ಕೋಟಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ಇತರಾಸು ವಿಸಙ್ಕೇತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಯೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ವಿಸಙ್ಕೇತೋ, ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಗರುತರಂ ಆನನ್ತರಿಯಸದಿಸಂ ಭಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಆನನ್ತರಿಯಂ ಆಹಚ್ಚೇವ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋತಿ ಞಾಪನಿಚ್ಛಾನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಕಥಾ।
ಆನನ್ತರಿಯಂ ಫುಸತಿ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ಆನನ್ತರಿಯವತ್ಥುನೋ ವಿಕೋಪಿತತ್ತಾ। ಆನನ್ತರಿಯಂ ನ ಫುಸತಿ ಆನನ್ತರಿಯವತ್ಥುಅಭಾವತೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥ
ತೇನೇವಾತಿ ತೇನೇವ ಪಯೋಗೇನ। ಅರಹನ್ತಘಾತೋ ಹೋತಿಯೇವ ಅರಹತೋ ಮಾರಿತತ್ತಾ। ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ದಿನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾ ವಧಕಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಪಬನ್ಧವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಏವಂ ಚಾಗಚೇತನಾ, ಸಾ ಹಿ ಚಜಿತಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚಜನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಸನ್ತಕಭಾವಕರಣಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಚಜನಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ತಂ ಸನ್ತಕಂ ಕತಂ। ತಸ್ಸೇವ ದಿನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ।
ಲೋಹಿತಂ ಸಮೋ ಸರತೀತಿ ಅಭಿಘಾತೇನ ಪಕುಪ್ಪಮಾನಂ ಸಞ್ಚಿತಂ ಹೋತಿ। ಮಹನ್ತತರನ್ತಿ ಗರುತರಂ। ಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನೇ ವಿಯಾತಿ ಸತ್ಥುರೂಪಕಾಯಪಟಿಜಗ್ಗನೇ ವಿಯ।
ಅಸನ್ನಿಪತಿತೇತಿ ಇದಂ ಸಾಮಗ್ಗಿಯದೀಪನಂ। ಭೇದೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭೇದೋ ಹೋತಿ। ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಈದಿಸಕರಣಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭೇದಾಯ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯ। ನವತೋ ಊನಪರಿಸಾಯಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಥಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ನ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮನ್ತಿ’’ ಇಮಂ ಆಕಡ್ಢತಿ, ನ ಪನ ‘‘ಭೇದೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ। ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತೇನ ಹಿ ನವನ್ನಮೇವ ವಸೇನ ಸಙ್ಘಭೇದೋ। ಧಮ್ಮವಾದಿನೋ ಅನವಜ್ಜಾ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಅವಟ್ಠಾನತೋ। ಸಙ್ಘಭೇದಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಸಙ್ಘರಾಜಿ।
ಕಾಯದ್ವಾರಮೇವ ಪೂರೇನ್ತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವೇನೇವ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ।
‘‘ಸಣ್ಠಹನ್ತೇ ಹಿ…ಪೇ॰… ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಕಪ್ಪಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಕಪ್ಪಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಥಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೫೪-೬೫೭) ವುತ್ತಂ – ‘‘ಆಪಾಯಿಕೋತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಯಂ ಸೋ ಏಕಂ ಕಪ್ಪಂ ಕಪ್ಪವಿನಾಸೇಯೇವಾತಿ ಪನ ಆಯುಕಪ್ಪವಿನಾಸೇಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ನತ್ಥಿ ವಿರೋಧೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಣ್ಠಹನ್ತೇತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಸ್ವೇವವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಿಯ ಅಭೂತಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಏಕದಿವಸಮೇವ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚತಿ ತತೋ ಪರಂ ಕಪ್ಪಾಭಾವೇ ಆಯುಕಪ್ಪಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತೋತಿ ಅವಿರೋಧತೋ ಸೇಸಾನೀತಿ ಸಙ್ಘಭೇದತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಿ।
ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಂ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಥಂ ನೇಸಂ ಆನನ್ತರಿಯತಾ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ವಿಪಾಕದಾನಾಭಾವತೋ। ಅಥ ಸತಿ ಫಲದಾನೇ ಚುತಿಅನನ್ತರೋ ಏವ ಏತೇಸಂ ಫಲಕಾಲೋ, ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ಫಲಕಾಲನಿಯಮೇನ ನಿಯತತಾ ನಿಚ್ಛಿತಾ, ನ ಫಲದಾನನಿಯಮೇನ, ಏವಮ್ಪಿ ನಿಯತಫಲಕಾಲಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾನಞ್ಚ ನಿಯತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರವಿಕಲತಾದೀಹಿ ಅವಿಪಚ್ಚಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ವಿಯ ಬಲವತಾ ಆನನ್ತರಿಯೇನ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಅವಿಪಚ್ಚಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಆನನ್ತರಿಯಾನಂ ಫಲದಾನೇ ನಿಯತಸಭಾವಾ ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ಚ ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಫಲದಾನನಿಯಮೇನೇವ ನಿಯತತಾ ಆನನ್ತರಿಯತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅವಸ್ಸಞ್ಚ ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ತತೋ ಏವ ನಿಯತಸಭಾವಾ ಚ ತೇಸಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬಲವತೋ ಆನನ್ತರಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಏಕನ್ತೇನ ಫಲದಾನತೋ।
ನನು ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕದಾಯಕೇ ಅಸತಿ ಚುತಿಅನನ್ತರಮೇಕನ್ತೇನ ಫಲದಾನತೋ ನಿಯತಸಭಾವಾ ಅನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ಚ ಪವತ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ। ಅಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ಚೇತೋಪಣಿಧಿವಸೇನ ಉಪಘಾತಕೇನ ಚ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅನನ್ತರೇ ಏಕನ್ತಫಲದಾಯಕತ್ತಾಭಾವಾ। ನ ಪನ ಆನನ್ತರಿಯಕಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಿಯ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕಂ ಫಲನಿವತ್ತಕಂ ಅತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಾನನ್ತರಿಯಾನಂ ಅವೀಚಿಫಲತ್ತಾ। ನ ಚ ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛತೋ ಸೀಲವತೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ವಿಯ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಜನಕಕಮ್ಮಫಲಂ ಆನನ್ತರಿಯಫಲಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ಅತ್ಥಿ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ಅವೀಚಿಪಾತನತೋ, ನ ಚ ಆನನ್ತರಿಯೋಪಘಾತಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂಯೇವ ಅನನ್ತರೇ ಏಕನ್ತವಿಪಾಕಜನಕಸಭಾವಾ ಪವತ್ತೀತಿ। ಅನೇಕಾನಿ ಚ ಆನನ್ತರಿಯಾನಿ ಕತಾನಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ವಿಪಾಕೇ ನಿಯತಸಭಾವತ್ತಾ ಉಪರತಾವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಾಸಙ್ಕತ್ತಾ ನಿಚ್ಛಿತಾನಿ ಸಭಾವತೋ ನಿಯತಾನೇವ। ತೇಸು ಪನ ಸಮಾನಸಭಾವೇಸು ಏಕೇನ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಇತರಾನಿ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ತೇನೇವ ಕತತ್ತಾ ನ ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಕರೋನ್ತಿ। ನ ಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತತ್ತಾತಿ ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ಆನನ್ತರಿಯಕತಾ ನಿವತ್ತಿ; ಗರುತರಭಾವೋ ಪನ ತೇಸು ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಸಙ್ಘಭೇದಸ್ಸ ‘‘ಯೇನ…ಪೇ॰… ವಿಪಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಏಕಸ್ಸ ಪನ ಅಞ್ಞಾನಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ ವಚನೇನ ಇತರೇಸಂ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕದಾಯಿತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ನೋ ವಾ ತಥಾ ಸೀಲವತೀತಿ ಯಥಾ ಪಿತಾ ಸೀಲವಾ, ತಥಾ ಸೀಲವತೀ ನೋ ವಾ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಚೇ ಮಾತಾ ಸೀಲವತೀ, ಮಾತುಘಾತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಪಕತತ್ತೋತಿ ಅನುಕ್ಖಿತ್ತೋ। ಸಮಾನಸಂವಾಸಕೋತಿ ಅಪಾರಾಜಿಕೋ। ಸಮಾನಸೀಮಾಯನ್ತಿ ಏಕಸೀಮಾಯಂ।
ಸತ್ಥುಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋತಿ ಯಂ ಸತ್ಥಾರಾ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಅನುಸಾಸನಾದಿ, ತಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ। ಅಞ್ಞಂ ತಿತ್ಥಕರನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ।
೧೨೯. ಅಭಿಜಾತಿಆದಿಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೨೭೭) ಪಕಪ್ಪನೇನ ದೇವತೂಪಸಙ್ಕಮನಾದಿನಾ ಜಾತಚಕ್ಕವಾಳೇನ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ದಸಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಂ ಠಾನಂ ಜಾತಿಖೇತ್ತಂ, ಸರಸೇನೇವ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಆಣಾಖೇತ್ತಂ, ವಿಸಯಭೂತಂ ಠಾನಂ ವಿಸಯಖೇತ್ತಂ। ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತೂತಿ ಇಮಾಯ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಇಮಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತಾ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು। ತತ್ತಕಾನಂಯೇವ ಜಾತಿಖೇತ್ತಭಾವೋ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ತತ್ತಕಂ ಏವ ಜಾತಿಖೇತ್ತಂ ತನ್ನಿವಾಸೀನಂಯೇವ ಚ ದೇವತಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಓಕ್ಕಮನಕಾಲಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಏವ ಗಹಣಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾದಿಕಾಲೇಪಿ ತಸ್ಸ ಪಕಮ್ಪನಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನತೋ। ಆಣಾಖೇತ್ತಂ ನಾಮ ಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಂವಟ್ಟತಿ ಚ ವಿವಟ್ಟತಿ ಚ। ಆಣಾ ವತ್ತತಿ ಆಣಾಯ ತನ್ನಿವಾಸೀನಂ ದೇವತಾನಂ ಸಿರಸಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಕೇವಲಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆನುಭಾವೇನೇವ, ನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಪನ ‘‘ಯಾವತಾ ವಾ ಪನ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೮೧) ವಚನತೋ ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಆಣಾ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ।
ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥೀತಿ, ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸದಿಸೋ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧; ಮಹಾವ॰ ೧೧; ಕಥಾ॰ ೪೦೫; ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೫.೧೧) ಇಮಿಸ್ಸಂ ಲೋಕಧಾತುಯಂ ಠತ್ವಾ ವದನ್ತೇನ ಭಗವತಾ, ‘‘ಕಿಂ ಪನಾವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅತ್ಥೇತರಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ
ಏಕತೋತಿ ಸಹ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನ ಕಾಲೋ ಕಥಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಚರಿಮಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿಸಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪಟಿಲೋಮಕ್ಕಮೇನ ವದತಿ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಏತ್ಥನ್ತರೇತಿ ಚರಿಮಭವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಅನ್ತರೇ।
ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ನಿವಾರಿತಾ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೀಣಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಪತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನೇನ ಹಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಓಸಕ್ಕಿತತ್ತಾ ಅಪರಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಲದ್ಧಾವಸರಾ ಹೋತಿ। ಪಟಿಪದಾತಿ ಪಟಿವೇಧಾವಹಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ। ‘‘ಪರಿಯತ್ತಿ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ತಯಿದಂ ಹೀನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿಞ್ಹಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ।
ಮಾತಿಕಾಯ ಅನ್ತರಹಿತಾಯಾತಿ, ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಾಳಿ ಮಾತಿಕಾ, ತಾಯ ಅನ್ತರಹಿತಾಯ ನಿದಾನುದ್ದೇಸಸಙ್ಖಾತೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯುಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮೇಸು ಚ ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ, ಏವಂ ಸತಿ ತದುಭಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಅನ್ತೋಗಧಂ ತದುಭಯಾಭಾವೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಯಿದಂ ತಯಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ಠಿತಿಹೇತೂತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಪಬ್ಬಜ್ಜಾಉಪಸಮ್ಪದಾಸು ಠಿತಾಸು ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾಧೀನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಧೀನಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಸಿದ್ಧೇ, ಸಿದ್ಧಾಸು ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಉಪಸಮ್ಪದಾಸು ಚ ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಪಟಿವೇಧತೋ ಹಿ ಪರಂ ಪಟಿವೇಧಸಾಸನಂ, ಪಚ್ಛಿಮಸೀಲತೋ ಚ ಪರಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಸನಂ ವಿನಟ್ಠಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಓಸಕ್ಕಿತಂ ನಾಮಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಪಟಿವೇಧಸೀಲಭೇದದ್ವಯಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ವಿನಟ್ಠಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತೇನ ‘‘ತೀಣಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಕಾರುಞ್ಞನ್ತಿ
ಅನಚ್ಛರಿಯತ್ತಾತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಚ್ಛರಿಯತ್ತಾಭಾವದೋಸತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಂ ಸುವಣ್ಣಂ ವಿಯ ಏಕಸದಿಸಾತಿ ತೇಸಂ ದೇಸನಾಪಿ ಏಕರಸಾ ಏವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ದೇಸನಾಯ ಚ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ’’ತಿ। ಏತೇನಪಿ ಅನಚ್ಛರಿಯತ್ತಮೇವ ಸಾಧೇತಿ। ವಿವಾದಭಾವತೋತಿ ಏತೇನ ವಿವಾದಾಭಾವತ್ಥಂ ದ್ವೇ ಏಕತೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ಥಾತಿ ಮಿಲಿನ್ದಪಞ್ಹೇ। ಏಕಂ ಬುದ್ಧಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಏಕಬುದ್ಧಧಾರಣೀ। ಏತೇನ ಏವಂ ಸಭಾವಾ ಏತೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ಯೇನ ದುತಿಯಬುದ್ಧಗುಣೇ ಧಾರೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಅಯಂ ಲೋಕಧಾತೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನಿಪ್ಫನ್ನಾನಞ್ಹಿ ಗುಣಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾರಿಯೋ ವಿಸೇಸೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಧಾರೇತುನ್ತಿ, ‘‘ನ ಧಾರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವ ಅಧಾರಣಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನಪಿ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಲೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಚಲೇಯ್ಯಾತಿ ಪರಿಪ್ಫನ್ದೇಯ್ಯ। ಕಮ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ಪವೇಧೇಯ್ಯ। ನಮೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ನಮೇಯ್ಯ। ಓನಮೇಯ್ಯಾತಿ ಓಸೀದೇಯ್ಯ। ವಿನಮೇಯ್ಯಾತಿ ವಿವಿಧಂ ಇತೋಚಿತೋ ಚ ನಮೇಯ್ಯ। ವಿಕಿರೇಯ್ಯಾತಿ ವಾತೇನ ಥುಸಮುಟ್ಠಿ ವಿಯ ವಿಪ್ಪಕಿರೇಯ್ಯ। ವಿಧಮೇಯ್ಯಾತಿ ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯ। ವಿದ್ಧಂಸೇಯ್ಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯ। ತಥಾಭೂತಾ ಚ ಕತ್ಥಚಿ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಠಾನಮುಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಮುಪಾದಿಕಾತಿ ಸಮಂ ಉದ್ಧಂ ಪಜ್ಜತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಮುಪಾದಿಕಾ, ಉದಕಸ್ಸ ಉಪರಿ ಸಮಂ ಗಾಮಿನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಣ್ಣೇನಾತಿ ಸಣ್ಠಾನೇನ। ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಆರೋಹೇನ ಕಿಸಥೂಲೇನಾತಿ ಕಿಸಥೂಲಭಾವೇನ, ಪರಿಣಾಹೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಛಾದೇನ್ತನ್ತಿ ರೋಚೇನ್ತಂ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಂ। ತನ್ದೀಕತೋತಿ ತೇನ ಭೋಜನೇನ ತನ್ದೀಭೂತೋ। ಅನೋನಮಿತದಣ್ಡಜಾತೋತಿ ಯಾವದತ್ಥಂ ಭೋಜನೇನ ಓನಮಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅನೋನಮಿತದಣ್ಡೋ ವಿಯ ಜಾತೋ। ಸಕಿಂ ಭುತ್ತೋ ವಮೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಆಲೋಪಂ ಅಜ್ಝೋಹರಿತ್ವಾ ವಮೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅತಿಧಮ್ಮಭಾರೇನ ಪಥವೀ ಚಲತೀತಿ ಧಮ್ಮೇನ ನಾಮ ಪಥವೀ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ಸಾ ಕಿಂ ತೇನೇವ ಚಲತಿ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪುನ ಥೇರೋ ‘‘ರತನಂ ನಾಮ ಲೋಕೇ ಕುಟುಮ್ಬಂ ಸನ್ಧಾರೇನ್ತಂ ಅಭಿಮತಞ್ಚ ಲೋಕೇನ ಅತ್ತನೋ ಗರುಸಭಾವತಾಯ ಸಕಟಭಙ್ಗಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಅತಿಭಾರಭೂತಂ ದಿಟ್ಠಂ। ಏವಂಧಮ್ಮೋ ‘‘ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಸಕಟಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತೇನೇವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಓಕ್ಕಮನಾದಿಕಾಲೇ ಪಥವೀಕಮ್ಪನಕಾರಣಂ ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಕಸಕಟತೋ ರತನನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಾ, ಏಕಸ್ಸ ವಾ ಸಕಟಸ್ಸ ರತನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಕಟತೋ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಓಸಾರಿತನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾರಿತಂ, ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಗ್ಗೋತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಅಗ್ಗೋ।
ಸಭಾವಪಕತೀತಿ ಸಭಾವಭೂತಾ ಅಕಿತ್ತಿಮಾ ಪಕತಿ। ಕಾರಣಮಹನ್ತತಾಯಾತಿ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಬುದ್ಧಕಾರಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಾರಮಿತಾಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಥವಿಆದೀನಿ ಮಹನ್ತಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ, ಮಹನ್ತಾ ಚ ಸಕ್ಕಭಾವಾದಯೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಏಕೇಕಾ ಏವ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋಪಿ ಮಹನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಏಕೋವ, ಕೋ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ? ಬುದ್ಧಭೂಮಿ, ಯಾವತಕಂ ವಾ ಞೇಯ್ಯಂ। ಏವಂ ‘‘ಆಕಾಸೋ ವಿಯ ಅನನ್ತವಿಸಯೋ ಭಗವಾ ಏಕೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಪರಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ದುತಿಯಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಇಮಿನಾವ ಪದೇನಾತಿ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಏವ ಪದೇನ। ದಸಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ ಜಾತಿಖೇತ್ತತ್ತಾ। ಏಕಚಕ್ಕವಾಳೇನೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಏಕಚಕ್ಕವಾಳೇನೇವ। ಯಥಾ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಜಮ್ಬುದೀಪೇಯೇವ, ತತ್ಥಪಿ ಮಜ್ಝಿಮಪದೇಸೇ ಏವಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ; ಏವಂ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಜಾತಿಖೇತ್ತೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ಚಕ್ಕವಾಳೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ವಿವಾದೂಪಚ್ಛೇದತೋತಿ ವಿವಾದೂಪಚ್ಛೇದಕಾರಣಾ। ದ್ವೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಯೋ ವಿವಾದೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದೋಯೇವೇತ್ಥ ವಿವಾದುಪಚ್ಛೇದೋ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ದೀಪೇತಿಆದಿನಾ ದೀಪನ್ತರೇಪಿ ಏಕಜ್ಝಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಗೇವ ಏಕದೀಪೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋ ಪರಿಹಾಯೇಥಾತಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ಪದೇಸೇ ಏವ ವತ್ತಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪರಿಹಾಯೇಯ್ಯ।
೧೩೦. ಮನುಸ್ಸತ್ತನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಭಾವೋ ತಸ್ಸೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದಿಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಆದೀನಂ ಯೋಗ್ಗಭಾವತೋ। ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಭಾವೋ। ಹೇತೂತಿ ಮನೋವಚೀಪಣಿಧಾನಪುಬ್ಬಿಕಾ ಹೇತುಸಮ್ಪದಾ। ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸತ್ಥುಸಮ್ಮುಖೀಭಾವೋ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಾತಿ ಕಮ್ಮಕಿರಿಯವಾದೀಸು ತಾಪಸೇಸು, ಭಿಕ್ಖೂಸು ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ। ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾದಿಗುಣಸಮ್ಪದಾ। ಅಧಿಕಾರೋತಿ ಬುದ್ಧಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅಧಿಕೋ ಸಕ್ಕಾರೋ। ಛನ್ದತಾತಿ ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನಾತಿ ಏತೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಯೋಗೇನ। ಅಭಿನೀಹಾರೋತಿ ಕಾಯಪಣಿಧಾನಂ। ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾ ಚರಿಯಾಪಿಟಕವಣ್ಣನಾಯ (ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಮೇವಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಲಕ್ಖಣತಾಯ ಸತ್ತುಸ್ಸದಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಮೇವ। ನ ಹಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕೋಸೋಹಿತವತ್ಥಗುಯ್ಹತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ದುತಿಯಪಕತಿ ಚ ನಾಮ ಪಠಮಪಕತಿತೋ ನಿಹೀನಾ ಏವ। ತೇನೇವಾಹ ಅನನ್ತರವಾರೇ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ।
ಇಧ ಪುರಿಸಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಪುರಿಸಭೂತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ। ತೇನ ಅಸತಿಪಿ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗೇ ಪುರಿಸಾಕಾರಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಂಯೇವ ಹಿ ಪುರಿಸಾಕಾರಂ ‘‘ಯಂ ಪುರಿಸೋ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮಾನೇಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಇತ್ಥಿಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ।
೧೩೧. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸಾತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ನಾಮ ಕಥಿತೋ। ಸಮಞ್ಜನಂ ಸಮಙ್ಗೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಮಙ್ಗೀ, ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸಮಞ್ಜನಸೀಲೋ ವಾ ಸಮಙ್ಗೀ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆಯೂಹನಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾವಸೇನ ಚೇತನಾಸಮಙ್ಗಿತಾ। ಚೇತನಾಸನ್ತತಿವಸೇನ ವಾ ಆಯೂಹನಸಮಙ್ಗಿತಾ, ತಂತಂಚೇತನಾಖಣವಸೇನ ಚೇತನಾಸಮಙ್ಗಿತಾ। ಕತೂಪಚಿತಸ್ಸ ಅವಿಪಕ್ಕವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಕಮ್ಮೇ ಪನ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಆರದ್ಧೇ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ವಿಪಾಕಸಮಙ್ಗಿತಾ। ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಕಾಲವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಸಮಙ್ಗಿತಾ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇತಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಸಮೀಹನಕ್ಖಣೇ। ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಪದಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ಯಥಾ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಕತಂ ಉಪಚಿತಂ। ವಿಪಾಕಾರಹನ್ತಿ ದುತಿಯಭವಾದೀಸು ವಿಪಚ್ಚನಾರಹಂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಚಲತೀತಿ ಪರಿವತ್ತತಿ। ಏಕೇನ ಹಿ ಕಮ್ಮುನಾ ತಜ್ಜೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತೇ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸವಸೇನ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಪರಿವತ್ತನಂ।
ಸುನಖಜೀವಿಕೋತಿ ಸುನಖೇಹಿ ಜೀವನಸೀಲೋ। ತಲಸನ್ಥರಣಪೂಜನ್ತಿ ಭೂಮಿತಲಸ್ಸ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಸನ್ತರಣಪೂಜಂ। ಆಯೂಹನಚೇತನಾಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಾವಸೇನಾತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಅಪರಾಪರಂ ಆಯೂಹನೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ
೧೩೨. ಏವಂ ಸಸ್ಸಿರಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅನೇಕಧಾತುವಿಭಜನಾದಿನಾ ನಾನಾನಯವಿಚಿತ್ತತಾಯ ಪರಮನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರತಾಯ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಸೋಭಂ ಕತ್ವಾ।
ನಂ ಧಾರೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ನನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಧಾತುಆದಿವಸೇನ ಪರಿವಟ್ಟೀಯನ್ತಿ ಅತ್ಥಾ ಏತೇಹೀತಿ ಪರಿವಟ್ಟಾ, ದೇಸನಾಭೇದಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಪರಿವಟ್ಟಾ ಏತಸ್ಸ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾತಿ ಚತುಪರಿವಟ್ಟೋ, ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ। ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸೋ ಪರಿಯತ್ತಿಭಾವತೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಆದಾಸೋತಿ ಧಮ್ಮಾದಾಸೋ। ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಯಥಾಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಾಸೋತಿಪಿ ಧಮ್ಮಾದಾಸೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಆದಾಸೇನ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಸಮಥಾಧಿಗಮೇನ ಯೋಗಿನೋ ಜಯಪ್ಪತ್ತಾ; ತಸ್ಮಾ ಅಮತಪುರಪ್ಪವೇಸನೇ ಉಗ್ಘೋಸನಮಹಾಭೇರಿತಾಯ ಚ ಅಮತದುನ್ದುಭಿ। ಇಧ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ। ಅನುತ್ತರೋ ಸಙ್ಗಾಮವಿಜಯೋತಿ ಅನುತ್ತರಭಾವತೋ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಾಮವಿಜಯೋ, ‘‘ವಿಜೇತಿ ಏತೇನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಬಹುಧಾತುಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೬. ಇಸಿಗಿಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೩. ಸಮಞ್ಞಾಯತಿ ಸಮಞ್ಞಾ, ನಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಮಯಂ ನಾಮಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ ಏತಾಯ, ತಥಾಪಞ್ಞಾಪನಮತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ನಾಮಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ‘‘ಪಣ್ಡವಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ತೀಸು ವಾರೇಸುಪಿ।
ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ತಾವ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಕಥೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಕಾತುಂ ‘‘ತದಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಪಬ್ಬತೇಹಿ ಅತ್ಥೋತಿ ನ ಭಗವತೋ ಪಬ್ಬತೇಹಿ ಕಥಿತೇಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ। ಇಸಿಗಿಲಿಭಾವೋತಿ ಇಸಿಗಿಲಿನಾಮತಾ। ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ, ಇಮಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅವೇಕ್ಖನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಚೇತಿಯಗಬ್ಭೇತಿ ಚೇತಿಯಘರೇ ಚೇತಿಯಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ। ಯಮಕಮಹಾದ್ವಾರನ್ತಿ ಯಮಕಕವಾಟಯುತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ದ್ವಾರಂ। ದ್ವೇಧಾ ಕತ್ವಾತಿ ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಮಣ್ಡಪಸಙ್ಖೇಪೇನ ಲೇಣಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ದ್ವೇಧಾ ಕತ್ವಾ ತದಾ ತೇ ತತ್ಥ ವಸಿಂಸು।
ವಸಿತಕಾಲಞ್ಚ ಕಥೇನ್ತೋ ತೇಸಂ ಮಾತುಯಾ ಯಾವ ತತಿಯಭವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮುದಾಗಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಅತೀತೇ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪತ್ಥೇಸೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಕಿರ ಖೇತ್ತಕುಟಿಯಾ ವೀಹಯೋ ಭಜ್ಜನ್ತಿಯಾ ತತ್ಥ ಮಹಾಕರಞ್ಜಪುಪ್ಫಪ್ಪಮಾಣಾ ಮಹನ್ತಾ ಮನೋಹರಾ ಪಞ್ಚಸತಮತ್ತಾ ಲಾಜಾ ಜಾಯಿಂಸು। ಸಾ ತಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಹನ್ತೇ ಪದುಮಿನಿಪತ್ತೇ ಠಪೇಸಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಮಯೇ ಏಕೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಅವಿದೂರೇ ಖೇತ್ತಪಾಳಿಯಾ ಗಚ್ಛತಿ। ಸಾ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇತಿ ಯದಾ ಸಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ; ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಪಞ್ಚಸತಾ ಮಿಗಲುದ್ದಕಾ ಸಮ್ಭತಸಮ್ಭಾರಾ ಪರಿಪಕ್ಕಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಾ ತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ಮಧುರಮಂಸಂ ದತ್ವಾ, ‘‘ಏತಿಸ್ಸಾ ಪುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ಪತ್ಥಯಿಂಸು। ಅತೀತಾಸು ಅನೇಕಜಾತೀಸು ತಸ್ಸಾ ಪುತ್ತಭಾವೇನ ಆಗತತ್ತಾ ತಥಾ ತೇಸಂ ಅಹೋಸೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಾದುದ್ಧಾರೇತಿ ಪಾದುದ್ಧಾರೇ ಪಾದುದ್ಧಾರೇ। ಪಾದುದ್ಧಾರಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ಆಹ।
ಗಬ್ಭಮಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಗಬ್ಭಮಲಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಸಂಸೇದಜಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಖಯವಯಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಿಕಾ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಿಕಾ ಚ, ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣೇ ದಿಟ್ಠೇ, ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾ’’ತಿ ಸೇಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯಿಂಸೂತಿ ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಪಾರಮಿತಾಯ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಪಾಕತ್ತಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಯಮೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಂ ಅಧಿಗಚ್ಛಿಂಸು। ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ತಂಯೇವ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿಂಸೂತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಯಂ ತೇಸಂ ಬ್ಯಾಕರಣಗಾಥಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ।
ಸರೋರುಹನ್ತಿ ಸರಸಿ ಜಾತಂ। ಪದುಮಪಲಾಸಪತ್ತಜನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಮಹನ್ತೇಹಿ ಕಮಲದಲೇಹಿ ಸಹಜಾತಂ। ಖುದ್ದಕಮಹನ್ತಕಮಲದಲಸಙ್ಖಾತಾನಿ ವಾ ಪದುಮಪಲಾಸಪತ್ತಾನಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಪದುಮಪಲಾಸಪತ್ತಂ, ಪದುಮಗಚ್ಛಂ। ತತ್ಥ ಜಾತನ್ತಿ ಪದುಮಪಲಾಸಪತ್ತಜಂ। ಸುಪುಪ್ಫಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಪುಪ್ಫಿತಂ ಸಮ್ಮಾ ವಿಕಸಿತಂ। ಭಮರಗಣಾನುಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ಭಮರಗಣೇಹಿ ಅನುಕುಲಞ್ಚೇವ ಅನುಪರಿಬ್ಭಮಿತಞ್ಚ। ಅನಿಚ್ಚತಾಯುಪಗತನ್ತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ವಣ್ಣಭೇದಾದಿವಸೇನ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಉಪಗತಂ। ವಿದಿತ್ವಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಏಕೋ ಚರೇತಿ ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಮಾದಿಸೋ ಹೋತುಕಾಮೋ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕೋ ಚರೇ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಕಪ್ಪೋತಿ।
೧೩೫. ಸತಿಸಾರಸೀಲಸಾರಾದಿಸಮನ್ನಾಗಮನೇನ ಸಾರಭೂತಾ। ಸಬ್ಬಸೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಿಗತತ್ತಾ ನಿದ್ದುಕ್ಖಾ। ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಣ್ಹತಾಯ ನಿತ್ತಣ್ಹಾ। ಮಾನಚ್ಛಿದೋತಿ ಥುತಿವಚನಂ।
ಏತೇಸಂ ಏಕನಾಮಕಾಯೇವಾತಿ ಏತೇಸಂ ಆಗತಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಾ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಸಮಾನನಾಮಕಾ ಏವ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟೀಕರಣತ್ಥಂ ‘‘ಇಮೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅವತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸರೂಪತೋ ಅವತ್ವಾ। ಅಞ್ಞೇ ಚಾತಿ ಅಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಆಹ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಇಸಿಗಿಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೭. ಮಹಾಚತ್ತಾರೀಸಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೬. ದೋಸೇಹಿ ಅರಿಯಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿದ್ದೋಸ’’ನ್ತಿ। ಸಾ ಪನ ನಿದ್ದೋಸತಾ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವೇನ ಸವಿಸೇಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಸುನ್ದರೋ ಪಸತ್ಥೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಸಮಾಧಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ’’ನ್ತಿ। ಉಪನಿಸೀದತಿ ಏತ್ಥ ಫಲಂ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಉಪನಿಸಂ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಉಪನಿಸನ್ತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಕರೋತಿ ಪರಿವಾರೇತೀತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಪರಿಕ್ಖಾರನ್ತಿ ಸಪರಿವಾರ’’ನ್ತಿ।
ಪರಿವಾರಿತಾತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪರಿವಾರನ್ತೇಹಿ ವಿಯ ಉಪಗತಾ। ಪುರೇಚಾರಿಕಾತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವನಾ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಪುರಸ್ಸರಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಚಾ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ತಾನಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪರಿವೀಮಂಸಗ್ಗಹಣಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಸ್ಸ ನಾನಾಖಣಿಕಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವೀಮಂಸನಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ತಥಾಪವತ್ತಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಓಸಾನೇ। ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ವಟ್ಟಂ ಸಮುಗ್ಘಾಟಯಮಾನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ದೀಘರತ್ತಂ ಅನುಸಯಿತಂ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಿ। ವೂಪಸಮಯಮಾನಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ವೂಪಸಮಯಮಾನಾತಿ ವಾ ತತೋ ಏವ ಅವಸಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ವಟ್ಟಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ವೂಪಸಮೇನ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ದುವಿಧಾಪೀತಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ।
ಲಕ್ಖಣೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝಮಾನೇ ಲಕ್ಖಣಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ…ಪೇ॰… ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಮ್ಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಭಾವನಾಕಿಚ್ಚತೋ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ತದಧಿಗತಅಸಮ್ಮೋಹತಾಯ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಜಾನಾತಿ। ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಪಟಿವೇಧಕಿಚ್ಚತೋ। ತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ’’ತಿ। ಏವಂ ಪಜಾನನಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಅವಬೋಧೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ।
ದ್ವಾಯನ್ತಿ -ಕಾರೋ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವಯಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ। ದ್ವೇ ಅವಯವಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಯಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುವಿಧಕೋಟ್ಠಾಸಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ। ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಏಕೋ ಭಾಗೋ ಸೋ ಏವ ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಕೋ ‘‘ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ಧಪಬನ್ಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ।
ಅಮತದ್ವಾರನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ। ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಾದಿಪಕಾರತೋ ಪಞ್ಞಪೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸನೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇತಿ ಅಮತದ್ವಾರಪಞ್ಞಾಪನೇ ಅತ್ಥೇ। ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ। ಮಗ್ಗಭಾವೇನ ನಿಯ್ಯಾನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಚ ಅವಯವೋ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಸೇಸಧಮ್ಮೇ ಅಙ್ಗಿಕಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಸೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು। ಪಜಹನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಜಹನಾಯ। ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಧಿಗಮಾಯ। ಕುಸಲವಾಯಾಮೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೋವ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತೋ ವಾಯಾಮೋ। ಸರತೀತಿ ಸತೋ, ತಂ ಪನಸ್ಸ ಸರಣಂ ಸತಿಸಮಙ್ಗಿತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಯಥಾಭೂತಾ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸತಿಯೋ ಸಹಜಾತಾ ಚ ಪುರೇಜಾತಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ, ‘‘ಇತಿಯಿಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಅನುಪರಿಧಾವನ್ತಿ ಅನುಪರಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ವಚನತೋ, ‘‘ಏತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏವ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಹಚರಣಭಾವೇನ ಪರಿವಾರಣಂ ಯೋಜಿತಂ। ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾನಂ ಗಹಣಂ ಇತರೇಸಂ ಪರಿವಾರಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ತಯೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಾಯಾಮಸತಿಯೋ ಸಹಜಾತಪರಿವಾರಾವ ಹೋನ್ತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣಿಕಾನಂ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಖಣವಿರತೀನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ।
೧೩೭. ತಕ್ಕನವಸೇನ ಲೋಕಸಿದ್ಧೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಏವಞ್ಚೇವಞ್ಚ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಿವಿಧಂ ತಕ್ಕನಂ ಕೂಪೇ ವಿಯ ಉದಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆಕಡ್ಢನಂ ವಿತಕ್ಕನಂ ವಿತಕ್ಕೋ। ಸಙ್ಕಪ್ಪನವಸೇನಾತಿ ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪನವಸೇನ। ತಕ್ಕನಂ ಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಚ ಅತಂಸಹಜಾತಾನಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಕಗ್ಗೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾಧಿನಾ ಲದ್ಧುಪಕಾರಸ್ಸೇವ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಪರಿಯಾಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿಸೇಸೇನ ವಾ ಅಪ್ಪನಾ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿರೋಪೇತಿ, ವಿತಕ್ಕೇ ಅಸತಿ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅತ್ತನೋಯೇವ ಧಮ್ಮತಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿರುಹತೀತಿ, ಏತೇನ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣಂ ನಾಮ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಂ, ನ ಧಮ್ಮನ್ತರಮಪೇಕ್ಖತಿ, ವಿತಕ್ಕೋ ಪನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿನಿರೋಪನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸಭಾವಾವಿತಕ್ಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದತೋ ಸವಿತಕ್ಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣವಿಸೇಸೋ ವಿತಕ್ಕೇನ ಜಾತೋತಿ ಕತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ। ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ
ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಅವಿತಕ್ಕಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತೀತಿ? ವಿತಕ್ಕಬಲೇನೇವ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪರಿಚಯೇನ ತೇನ ವಿನಾಪಿ ನಿರಾಸಙ್ಕೋ ರಾಜಗೇಹಂ ಪವಿಸತಿ, ಏವಂ ಪರಿಚಯೇನ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿನಾಪಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿ। ಪರಿಚಯೇನಾತಿ ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತವಿತಕ್ಕಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಪರಿಚಯೇನ। ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಹಿ ಸನ್ತಾನೇ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿರುಹನಂ ಚಿರಪರಿಚಿತಂ; ತೇನ ತಂ ಕದಾಚಿ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿನಾಪಿ ತತ್ಥ ಪವತ್ತತೇವ; ಯಥಾ ಞಾಣಸಹಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಚಿರಪರಿಚಿತಂ ಕದಾಚಿ
ವಾಚಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ವಾಚಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ವಚೀಘೋಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕಿಯವಿತಕ್ಕೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಚಿತ್ತಸಹಗತೋ ವಾಚಂ ಸಙ್ಖರೋತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನನತೋ। ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋತ್ವೇವ ಪನಸ್ಸ ನಾಮಂ ಹೋತಿ ರುಳ್ಹಿತೋ, ತಂಸಮತ್ಥತಾನಿರೋಧತೋ ವಾ ಸಮ್ಭವತೋ ಪನ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ। ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ಪರಿವಾರೇನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಿವಿಧೇ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೇ ಕದಾಚಿ ಕತಮಂ ಪರಿವಾರೇನ್ತೀತಿ? ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ ನಾನಾಸಮನ್ನಾಹಾರಹೇತುಕತ್ತಾ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಯೇವ ಚ ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ ತಿವಿಧಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದೀಸುಪಿ।
೧೩೮. ವಿರಮತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವೇರಮಣೀ ವಿರತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾ ಮುಸಾವಾದತೋ ವಿರಮಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಚೇತನಾಪಿ ವೇರಸ್ಸ ಮಣನತೋ ವಿನಾಸನತೋ ವಿರತಿಪೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿರತಿಪಿ ಚೇತನಾಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಆರಕಾ ರಮತೀತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇಹಿ ದೂರತೋ ಸಮುಸ್ಸಾರೇತಿ। ವಿನಾ ತೇಹಿ ರಮತೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಭವತಿ। ತತೋ ತತೋತಿ ದಿಟ್ಠೇ ಅದಿಟ್ಠವಾದಾದಿತೋ ಮುಸಾವಾದಾ। ವಿಸೇಸತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತ್ತಾ ಪಟಿನಿವತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ।
೧೪೦. ತಿವಿಧೇನ ಕುಹನವತ್ಥುನಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನ-ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನ-ಇರಿಯಾಪಥಪವತ್ತನಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ತಿವಿಧೇನ ಕುಹನವತ್ಥುನಾ। ಏತಾಯ ಕುಹನಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಪ್ಪೇಸೋ। ಇತೋ ಲದ್ಧಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ, ತತೋ ಲದ್ಧಂ ಪರಸ್ಸ ದತ್ವಾ ಏವಂ ಲಾಭೇನ ಲಾಭಂ ನಿಜಿಗೀಂಸತೀತಿ ಲಾಭೇನ ಲಾಭಂ ನಿಜಿಗೀಂಸನಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ ಕುಹನಾದಿವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವೋ। ಕೋ ಪನ ಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಜೀವಹೇತೂ’’ತಿಆದಿ। ತಾಸಂಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ, ‘‘ಆಜೀವೋ ಕುಪ್ಪಮಾನೋ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಏವ ಕುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
೧೪೧. ಸಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಪುಗ್ಗಲೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಅವಸ್ಸಯೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಪಹೋತಿ ಭವತಿ ತಾಯ ಸಹೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪವತ್ತತಿ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಞಾಣನ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಠಿತೇ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆಹ – ‘‘ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾಞಾಣಂ ಪಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ? ಯಥಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇ ಠಿತೋ, ‘‘ಸಮ್ಮಾಞಾಣೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಪವತ್ತಿಯಾ ಪಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಞಾಣಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಫಲಸಮಾಧಿ ತಾವ ಪವತ್ತತು, ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ತಮ್ಪಿ ಅಕುಪ್ಪಭಾವತಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮಾಧಿಭಾವತೋ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತತೇವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ। ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಫಲಙ್ಗಾನೀತಿ ಫಲಭೂತಾನಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ, ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಠಪೇತ್ವಾ। ಸಮ್ಮಾಞಾಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಸಮ್ಮಾಞಾಣಂ ಕತ್ವಾ। ಫಲಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಫಲಧಮ್ಮಸಹಚರಿತತಾಯ ವಿಪಾಕಸಭಾವತಾಯ ಚ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇ ಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ಸಲ್ಲೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೮೩) ‘‘ಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ।
೧೪೨. ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾತಿ ನಿಜ್ಜೀರಿತಾ, ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ವಿನಾಸಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಫಲಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಾರೇನ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ನಿಜ್ಜೀರಣಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿಜ್ಜೀರಣಂ ಪನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ, ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ…ಪೇ॰… ಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋತಿ ವದನ್ತಿ। ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ। ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇನ ಯಥಾದಿಟ್ಠಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಪಾಕಟಕರಣಟ್ಠೇನ। ತದಧಿಮುತ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾಸಚ್ಛಿಕತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಭಾವೇನ।
ಕುಸಲಪಕ್ಖಾತಿ ಮಹಾವಿಪಾಕದಾನೇನಾತಿ ಮಹತೋ ವಿಪುಲಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಸುಖವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚೇವ ಕಾಯಿಕಾದಿದುಕ್ಖವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ದಾನೇನ।
ಯಥಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಕಥಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಬಹುಅತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ಮಹಾ-ಸದ್ದೋ ಹೋತಿ ‘‘ಮಹಾಜನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೬೫)। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುಭೇದೇನ ದಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮಾ ಕಥಿತಾ, ವತ್ಥುಭೇದೇನೇವ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮಾತಿ ವೀಸತಿ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಗ್ಗವಸೇನ ದಸ ಸಮ್ಮತ್ತಧಮ್ಮಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥತೋ ದಸ ಮಿಚ್ಛತ್ತಧಮ್ಮಾತಿ ವೀಸತಿ, ತಥಾ ಫಲವಸೇನ ತೇಸು ಏವಂ ವೀಸತಿ। ಕಥಂ ವಾರೇಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ದಸಾತಿ ವೀಸತಿ? ಏವಮೇತೇ ದ್ವೇ ಚತ್ತಾರೀಸಕಾನಿ ಪುರಿಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಯೋ ಚತ್ತಾರೀಸಕಾ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೧೪೩. ಪಸಂಸಿಯಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಂ ನಿನ್ದಿಯಂ ಪಸಂಸನ್ತೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಸಂಸಿಯಂ ನಿನ್ದನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪಸಂಸಿಯಸ್ಸ ಗುಣಪರಿಧಂಸನಮುಖೇನೇವ ಹಿ ನಿನ್ದಿಯಸ್ಸ ಪಸಂಸಾಯ ಪವತ್ತನತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿನಾಮಾಯಂ ಸೋಭನಾತಿ ವದನ್ತೋಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಗರಹತಿ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಮಾದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಹೇತು ನತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾಯಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨೭) ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ; ತಸ್ಮಾ ಏವಂವಾದಿನೋತಿ ಏವಂ ಹೇತು ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಾದಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಕ್ಕನ್ತನಿಯಾಮಾತಿ ಓಗಾಳ್ಹಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮಾ। ಏವರೂಪಂ ಲದ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಚೂಳಪುಣ್ಣಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏದಿಸೋ ಹಿ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಅತೇಕಿಚ್ಛೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಸದಿಸೋ।
ಅತ್ತನೋ ನಿನ್ದಾಭಯೇನಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ನಾಮೇತೇ ಗರಹನ್ತೀ’’ಆದಿನಾ ಉಪರಿ ಪರೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬನಿನ್ದಾಭಯೇನ। ಘಟ್ಟನಭಯೇನಾತಿ ತಥಾ ಪರೇಸಂ ಆಸಾದನಾಭಯೇನ। ಸಹಧಮ್ಮೇನ ಪರೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿ ಕಾತಬ್ಬನಿಗ್ಗಹೋ ಉಪಾರಮ್ಭೋ, ಗರಹತೋ ಪರಿತ್ತಾಸೋ ಉಪಾರಮ್ಭಭಯಂ, ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಉಪವಾದಭಯಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪವಾದಭಯೇನಾ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಮಹಾಚತ್ತಾರೀಸಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೮. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೪೪. ಪುಬ್ಬೇನಾತಿ ‘‘ಸೀಲಪರಿಪೂರಣಾದಿತೋ ಪುಬ್ಬವಿಸೇಸತೋ’’ತಿ।
೧೪೫. ಆರದ್ಧೋ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಆರಾಧಿತೋ। ಯದತ್ಥಾಯ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ವಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ ಚ, ತದೇವೇತ್ಥ ಅಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಂ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಕೋಮುದೀತಿ ಕುಮುದವತೀ। ತದಾ ಕಿರ ಕುಮುದಾನಿ ಸುಪುಪ್ಫಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಕುಮುದಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಕೋಮುದೀ’’ತಿ। ಕುಮುದಾನಂ ಸಮೂಹೋ, ಕುಮುದಾನಿ ಏವ ವಾ ಕೋಮುದಾ, ತೇ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಕೋಮುದೀತಿ। ಪವಾರಣಸಙ್ಗಹನ್ತಿ ಮಹಾಪವಾರಣಂ ಅಕತ್ವಾ ಆಗಮನೀಯಸಙ್ಗಹಣಂ।
ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸಾತಿ ಆರಭಿತವಿಪಸ್ಸನಸ್ಸ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ। ಭಿಕ್ಖೂ ಇಧ ಓಸರಿಸ್ಸನ್ತಿ ವುತ್ಥವಸ್ಸಾ ಪವಾರಿತಪವಾರಣಾ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿಸ್ಸಾಮ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸೋಧೇಸ್ಸಾಮ, ಯಥಾಲದ್ಧಂ ವಿಸೇಸಞ್ಚ ಪವೇದಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ। ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇಮೇ ತರುಣಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಭಿಕ್ಖೂ। ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸೇನಾಸನಸಪ್ಪಾಯಾದಿಅಲಾಭೇನ। ಅಪಲಿಬುದ್ಧನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅನುಪದ್ದುತಂ। ಸೇನಾಸನಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಲಭನ್ತಿ ಅನ್ತೋವಸ್ಸಭಾವತೋ। ಏಕಸ್ಸ ದಿನ್ನೋಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದಿನ್ನೋಯೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುತಸುತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಏಕಮಾಸಂ ವಸಿತ್ವಾ ಓಸರಿಂಸು।
೧೪೬. ಅಲನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ, ಓಪಾಯಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಅಲಮೇವ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೭೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೪, ೧೨೮, ೧೩೪, ೧೪೩) ವಿಯ। ಪುಟಬದ್ಧಂ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ಅಸಿತಂ ಪುಟೋಸಂ ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಓ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾಥೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ।
೧೪೭. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಮುಖೇನೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾ ಕಥಿತಾ। ನ ಹಿ ಕೇವಲಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಿಚ್ಚಂ ಸಮಿಜ್ಝತಿ। ಬಹೂ ಭಿಕ್ಖೂ ತೇ ಚ ವಿತ್ಥಾರರುಚಿಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ।
೧೪೯. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ಸುಖವೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರತಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕಾರ’’ನ್ತಿ। ಸಞ್ಞಾನಾಮೇನ ಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪಯೋಗತ್ತಾ। ಮನಸಿಕಾರನಾಮೇನ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ಭಾವನಾಯ ಪರಿಚಿತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರತ್ತಾ ತೇಸಂ।
ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಯದಿಪಿ ಮನಸಿಕಾರಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ‘‘ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಹಿಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ। ವತ್ಥುನ್ತಿ ಸುಖಾದೀನಂ ವೇದನಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾವ ವೇದಿಯತಿ, ವೇದನಾಯ ಏಕನ್ತಭಾವದಸ್ಸನೇನ ತಸ್ಸ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತಸ್ಸ ಅನುಯೋಗಸ್ಸ।
ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇತಿ ಪೀತಿಸಹಗತಾನಿ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇ। ಝಾನಪಟಿಲಾಭೇನಾತಿ ಝಾನೇನ ಸಮಙ್ಗೀಭಾವೇನ। ಆರಮ್ಮಣತೋ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾ। ಯಥಾ ನಾಮ ಸಪ್ಪಪರಿಯೇಸನಂ ಚರನ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಆಸಯೇ ಪಟಿಸಂವಿದಿತೇ ಸೋಪಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತೋವ ಹೋತಿ ಮನ್ತಾಗದಬಲೇನ ತಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ಸುಕರತ್ತಾ; ಏವಂ ಪೀತಿಯಾ ಆಸಯಭೂತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಸಂವಿದಿತೇ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಏವ ಹೋತಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ತಸ್ಸಾ ಗಹಣಸ್ಸ ಸುಕರತ್ತಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ವಿಸೇಸತೋ ದಸ್ಸನಕ್ಖಣೇ। ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಾತಿ ಪೀತಿಯಾ ಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ। ಯಞ್ಹಿ ಪೀತಿಯಾ ವಿಸೇಸತೋ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿದಿತೇ ಸಾ ಯಾಥಾವತೋ ವಿದಿತಾ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವೇತುಂ, ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ದೀಘಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ವಸೇನ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋತಿ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀತಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಝಾನೇಪಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತಾಯ ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತತ್ತಾ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ। ಅವಸೇಸಪದಾನಿಪೀತಿ ‘‘ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಪದಾನಿಪಿ।
ಏವಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಿನಾಪಿ ಯೋಗಿನಾ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ವೇದನಾಸಙ್ಖಾತಮನಸಿಕಾರಪಟಿಲಾಭೇನಾ’’ತಿ।
ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಲದ್ಧಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕರೋತಿ; ಸತಿಞ್ಚ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀಯೇವ ನಾಮೇಸ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಪಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಬಲೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಪಜಹತಿ ಏತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಪಜಹತೀತಿ ಪಹಾನಂ, ಞಾಣಂ। ದೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ ತದೇಕಟ್ಠಭಾವತೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ನೀವರಣಪಬ್ಬಸ್ಸ। ಪಹಾನಕರಞಾಣನ್ತಿ ಪಜಹನಞಾಣಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಮ್ಪರನ್ತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಮಾಹ। ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನನ್ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪನ್ನಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ। ಏಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಗಮೇನ ಏಕಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ। ಸಹಜಾತಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ ಹೋತೀತಿ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಅನಾಪಜ್ಜಿತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ, ‘‘ಯದತ್ಥಿ ಯಂ ಭೂತಂ ತಂ ಪಜಹತಿ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ, ಏವಂ ವುತ್ತಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಪಟಿಪನ್ನಾ। ಕೇವಲಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮೇತಿ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮೇ ಏವ ಪಹೀನೇ ದಿಸ್ವಾ, ಅಥ ಖೋ ತೇಸಂ ಪಜಹನಞಾಣಮ್ಪಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಪಗೇವ ಅಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೦)।
೧೫೦. ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪವಿಚಿನತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಚಿನತಿ ಪಸ್ಸತಿ। ನಿರಾಮಿಸಾತಿ ಕಿಲೇಸಾಮಿಸರಹಿತಾ। ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದರಥಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಸಾಧುಭಾವೂಪಗಮನೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ। ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಹಜಾತಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾಯ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋತಿ।
ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಪವತ್ತಾ ಕಾಯಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಚೇತಂ ಓಕ್ಕಮನಂ ಓಲಿಯನಂ ಕೋಸಜ್ಜಂ, ತತೋ ಅತಿವತ್ತನಂ ಅತಿಧಾವನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ತದುಭಯವಿಧುರಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಭೂತಾ ಅನೋಸಕ್ಕನಅನತಿವತ್ತನಸಙ್ಖಾತಾ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರತಾ। ಇದಾನಿ ಯಥೇವ ಹೀತಿಆದಿನಾ ತಮೇವ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಂ ತುದನಂ ವಾ ಪತೋದೇನ। ಆಕಡ್ಢನಂ ವಾ ರಸ್ಮಿನಾ। ನತ್ಥಿ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ। ನಾನಾರಸಲಕ್ಖಣಾತಿ ನಾನಾಕಿಚ್ಚಾ ಚೇವ ನಾನಾಸಭಾವಾ ಚ।
೧೫೨. ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ ಸಬ್ಬಾಸವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೭) ಆನಾಪಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪವತ್ತಸತಿಯೋ ಆರಮ್ಮಣಸೀಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ, ತಾ ಪನೇಕಸನ್ತಾನೇ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಲೋಕಿಯಾ, ತಾ ವಡ್ಢಮಾನಾ ಲೋಕಿಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ। ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಫಲನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ವಿಮುತ್ತೀನಂ ಫಲಭೂತಂ ತೇಹಿಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನಂ, ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತೀನಂ ಅಧಿಗಮೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತಾಯ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಪೂರಣಞ್ಚಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಮತಸ್ಸಾನುಭವನಮೇವ। ಇಧ ಸುತ್ತೇ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ ಲೋಕುತ್ತರಾಪೀತಿ ಏತ್ತಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ಇತಿ ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಲೋಕಿಯಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಕಥಿತಂ। ಥೇರೋತಿ ಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯೇನ ಆಗತಸುತ್ತೇ ಏವಂ ಲೋಕಿಯಂ ಆಗತಂ, ಇಧ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಆಗತನ್ತಿ ಕಥೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಂ ಉಪರಿ ಆಗತನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಉಪರಿ ದೇಸನಾಯಂ ಆಗತಂ; ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಿಯಾ ಏವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿ ಪರಿಪೂರಿಕಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ
ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೯. ಕಾಯಗತಾಸತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೫೩-೪. ತಪ್ಪಟಿಸರಣಾನಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾ। ಸರನ್ತೀತಿ ವೇಗಸಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ವೇಗೇನ ಹಿ ಪವತ್ತಿ ಧಾವತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಙ್ಕಪ್ಪಾತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋಪಿ ಕಾಮಗುಣಸಿತಾ ಏವಾತಿ। ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಸ್ಮಿಂಯೇವಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಏವ ವತ್ತನ್ತಿ। ತಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಗೋಚರಭಾವತೋ ‘‘ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ ಗತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಕಾಯಗತಾ, ತಂ ಕಾಯಗತಾಸತಿಂ। ಸತಿಸೀಸೇನ ತಂಸಹಗತೇ ಭಾವನಾಧಮ್ಮೇ ವದತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯಾದಿಕೇ ತಂತಂಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಸಮಥವತ್ಥುಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸತಿಯಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ; ತಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ವಾ ತೇ ಆರಬ್ಭ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಕಾಯಾರಮ್ಮಣಾ ಸತೀ ಸತಿಭಾವೇನ ವತ್ವಾ ಏಕಜ್ಝಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇತಿ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೧), ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ, ಚುಣ್ಣಕಜಾತಾನಿ ಅಟ್ಠಿಕಾನಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಇಧ ಪನ ಕೇಸಾದೀಸು ವಣ್ಣಕಸಿಣವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಉಪರಿದೇಸನಾಯ ವಡ್ಢಿತತ್ತಾ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧೇನ ಕಾಯಗತಾಸತಿಭಾವನಾ।
೧೫೬. ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ಯೋ ಕಾಯಗತಾಸತಿಭಾವನಾಯ ವಸೀಭೂತೋ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ। ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ವಿಜ್ಜಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಸಹಜಾತ-ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ-ನಿಸ್ಸಯ-ಸಮ್ಪಯುತ್ತ-ಅತ್ಥಿ-ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಿಜ್ಜಂ ಭಜನ್ತಿ, ತಾಯ ಸಹ ಏಕೀಭಾವಮಿವ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಜ್ಜಾಭಾಗೇ ವಿಜ್ಜಾಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾಸಭಾಗತಾಯ ತದೇಕದೇಸೇ ವಿಜ್ಜಾಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವತ್ತನ್ತಿ। ತಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ। ನನು ಚೇತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾನಂ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿಯತಾ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ? ನೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಯಾಯ ಹಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿಯತಾ, ಸಾ ತಂನಿಮಿತ್ತಾಯ ವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪಚರೀಯತೀತಿ। ಏಕಾ ವಿಜ್ಜಾ ವಿಜ್ಜಾ, ಸೇಸಾ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿಯಾತಿ ಅಟ್ಠಸು ವಿಜ್ಜಾಸು ಏಕಂ ‘‘ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತರಾ ತಸ್ಸಾ ಭಾಗತಾಯ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿಯಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸದ್ಧಿಂ ಪವತ್ತನಸಭಾವಾಸು ಅಯಮೇವ ವಿಜ್ಜಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ನಿಯಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗೋ ವಿಯ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿಯಾಪಿ ಪವತ್ತತಿ ಏವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಆಪೋಫರಣನ್ತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಭೂತೇನ ಆಪೋಕಸಿಣೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಹಾಸಮುದ್ದಫರಣಂ ಆಪೋಫರಣಂ ನಾಮ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ಫರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಅತ್ಥಂ ವಾ ಆಲೋಕಫರಣಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಫರಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಭಯಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೇ ಸಮುದ್ದಙ್ಗಮಾನಂ ಕುನ್ನದೀನಂ ಸಮುದ್ದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತೇಸಂ ಚೇತಸಾ ಫುಟತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕುನ್ನದಿಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಞ್ಚಿಮೇವ ಕಾಲಂ ಸನ್ದಿತ್ವಾ ತಾಸಂ ಉದಕಸ್ಸ ಸಮುದ್ದಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೂಪಗಮನತ್ತಾ, ನ ಬಹಿ ಮಹಾನದಿಯೋ ವಿಯ ಪರಿತ್ತಕಾಲಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ।
ಓತಾರನ್ತಿ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅವಸರಂ, ತಂ ಪನ ವಿವರಂ ಛಿದ್ದನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಲಮ್ಬನಂ। ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾತಿ ಮತ್ತಿಕಾಪುಞ್ಜಸ್ಸ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ।
೧೫೮. ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಅಭಿಞ್ಞಾಯ। ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕುಬ್ಬನಾದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಅಭಿಞ್ಞಾವ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಾಯ, ಅಭಿಞ್ಞಾಕಾರಣಸ್ಸ ಪನ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪಾಕಟಾ’’ತಿ। ಮರಿಯಾದಬದ್ಧಾತಿ ಉದಕಮಾತಿಕಾಮುಖೇ ಕತಾ।
ಯುತ್ತಯಾನಂ ವಿಯ ಕತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತೇ ಕಾಲೇ ಸುಖೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ಪತಿಟ್ಠಾಕತಾಯಾತಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವಂ ಪಾಪಿತಾಯ। ಅನುಪ್ಪವತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಾರೇಹಿ ಅನುಪ್ಪವತ್ತಿತಾಯ। ಪರಿಚಯಕತಾಯಾತಿ ಆಸೇವನದಳ್ಹತಾಯ ಸುಚಿರಂ ಪರಿಚಯಾಯ। ಸುಸಮ್ಪಗ್ಗಹಿತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಕ್ಕಂಸಂ ಪಾಪಿತಾಯ। ಸುಸಮಾರದ್ಧಾಯಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕತಾಯ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಕಾಯಗತಾಸತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
೧೦. ಸಙ್ಖಾರುಪಪತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬೦. ಸಙ್ಖಾರುಪಪತ್ತಿನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂಯೇವ ಉಪಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನ ನಿವತ್ತಿತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ನ ಸತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ಸತ್ತೋ ಜೀವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಧಮ್ಮವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಜನಕಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಾಮೇಸು ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನಪಿ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಸಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಗಹಿತಾತಿ। ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತತ್ಥಾಪೇಕ್ಖಣವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ, ಅವುತ್ತತ್ಥಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪನ ನ ಆಗತೋ ‘‘ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಆಗತಾ, ಏವಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಆಗತಂ, ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ಸರೂಪೇನ ಅನಾಗತೋಪಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಭವೂಪಗಕ್ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ಸುಗತಿಭವೂಪಗಾನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ।
೧೬೧. ಲೋಕಿಕಾ ವಟ್ಟನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಗಹಣತೋ। ಭವೂಪಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ ಓಕಪ್ಪನೀಯಸದ್ಧಾ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ತಾದಿಸಂ ಬುದ್ಧವಚನಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಆಮಿಸಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಫಲದಿಟ್ಠಿ ಚ ಇಮೇ ಸದ್ಧಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಠಪೇತೀತಿ ಪಣಿದಹನವಸೇನ ಠಪೇತಿ। ಪಣಿದಹತೀತಿ ಹಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ತತ್ಥ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತಿ। ಸಹಪತ್ಥನಾಯಾತಿ, ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ…ಪೇ॰… ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಪತ್ಥನಾಯ ಸಹ। ಸದ್ಧಾದಯೋವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಏವ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಖರಣಟ್ಠೇನ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಭವೂಪಹರಣಟ್ಠೇನ ವಿಹಾರಾ ನಾಮಾತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ।
ಪಞ್ಚಧಮ್ಮಾವ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಮಗ್ಗತಿ ಗವೇಸತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪದಾ। ಚೇತನಾ ಪನೇತ್ಥ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರತಾಯ ಸದ್ಧಾದಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅವಧಾರಣಂ ಕತಂ। ಉಪಪತ್ತಿಪಕಪ್ಪನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪತ್ಥನಾಗಹಣೇನೇವ ತಸ್ಸಾ ಗಹಣನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಚಿತ್ತಕರಯುತ್ತಗತಿನಿಬ್ಬತ್ತನಧಮ್ಮವಸೇನ ಅವಧಾರಣಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ। ಚೇತನಾ ಹಿ ನಾಮ ಕಮ್ಮಂ, ತಸ್ಸಾ ಉಪಪತ್ತಿನಿಬ್ಬತ್ತನೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸಾ ಪನ ಕಿಚ್ಚಕರಣಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಪತ್ಥನಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಕಾರಿನೋ ಭವೂಪಪತ್ತಿಯಾ ನಿಯಾಮಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇನ ಸದ್ಧಾ ಪತ್ಥನಾ ಚಾತಿ ಉಭಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಿತಾ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚೇತ್ಥ ‘‘ತಾಪೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜತಿ, ಭುತ್ವಾ ಸಯತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನ ಕಾಲನಿಯಮೋ, ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಯದಾ ಕದಾಚಿ ಪತ್ಥನಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಚ ಇದಂ ಚಾರಿತ್ತದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಭವಪತ್ಥನಾ ಯಾವ ಮಗ್ಗೇನ ನ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಭಿನವಕತೂಪಚಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ। ಪುನ ತಥಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಯಥಾ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ, ನ ಪತ್ಥನಾ ತಸ್ಸ ಗತಿ ಅನಿಬದ್ಧಾ’’ತಿ।
೧೬೫. ಸಬ್ಬಸೋವಾತಿ ‘‘ಇದಂ ಕಾಳಕಂ ಸಾಮಂ ಸೇತಂ ಹರಿತಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಅಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಚತುರಂಸಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಖುದ್ದಕಂ ಮಹನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಸೋವ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ।
೧೬೭. ಸುನ್ದರೋತಿ ಕಾಳಕಾದಿದೋಸರಹಿತತಾಯ ಸೋಭನೋ। ಆಕರಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮ್ಪನ್ನಆಕರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಧೋವನಾದೀಹೀತಿ ಧೋವನತಾಪನಮಜ್ಜನಾದೀಹಿ।
೧೬೮. ಲೋಕಧಾತೂನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತನತೋ ಸತಸಹಸ್ಸೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ತತ್ಥ ಓಭಾಸಕರಣಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಲೋಕಫರಣಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿ। ಅಯಮೇವ ನಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಸಹಸ್ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ। ನಿಕ್ಖೇನ ಕತನ್ತಿ ನಿಕ್ಖಪರಿಮಾಣೇನ ಜಮ್ಬೋನದೇನ ಕತಂ। ನಿಕ್ಖಂ ಪನ ವೀಸತಿಸುವಣ್ಣನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಪಞ್ಚವೀಸತಿಸುವಣ್ಣನ್ತಿ ಅಪರೇ। ಸುವಣ್ಣಂ ನಾಮ ಚತುಧರಣನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಘಟ್ಟನಮಜ್ಜನಕ್ಖಮಂ ನ ಹೋತಿ ಪರಿತ್ತಭಾವತೋ। ಅತಿರೇಕೇನಾತಿ ಪಞ್ಚಸುವಣ್ಣಅತಿರೇಕೇನ ನಿಕ್ಖಪ್ಪಮಾಣಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತೇನ। ವಣ್ಣವನ್ತಂ ಪನ ನ ಹೋತಿ ಅವಿಪುಲತಾಯ ಉಳಾರಂ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪಟ್ಠಾನತೋ। ಅವಣ್ಣವನ್ತತಾಯ ಏವ ಫರುಸಧಾತುಕಂ ಖಾಯತಿ। ತಾಸೂತಿ ತಾಸು ಭೂಮೀಸು, ಯತ್ಥ ಸಾಖಾ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಠಿತಾ। ತೇತಿ ಸುವಣ್ಣಙ್ಕುರಾ। ಪಚಿತ್ವಾತಿ ತಾಪೇತ್ವಾ। ಸಮ್ಪಹಟ್ಠನ್ತಿ ಸಮುಜ್ಜಲೀಕತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಧೋತಘಟ್ಟಿತಪಮಜ್ಜಿತ’’ನ್ತಿ, ತಮ್ಬಮತ್ತಿಕಲೇಪಂ ಕತ್ವಾ ಧೋತಞ್ಚೇವ ಪಾಸಾಣಾದಿನಾ ಘಟ್ಟಿತಞ್ಚ ಏಳಕಲೋಮಾದಿನಾ ಪಮಜ್ಜಿತಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತದೇವಾತಿ ಏತದೇವ। ಯತ್ತಕಞ್ಹಿ ಠಾನಂ ಯೋಗೀ ಕಸಿಣಾಲೋಕೇನ ಫರತಿ; ತತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಫುಸತೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಫರಣೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಆಲೋಕಫರಣಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ‘‘ಫರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ। ಅವಿನಾಸೇನ್ತೇನಾತಿ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇನ।
ಕಸಿಣಫರಣಂ ವಿಯಾತಿ ಕಸಿಣೋಭಾಸೇನ ಫರಣಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಮಣಿಪಭಾಫರಣಸ್ಸ ವಿಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಧಾತುಫರಣಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸರೀರಪಭಾ ಪನ ನಿಕ್ಖಪಭಾಸದಿಸಾತಿ, ‘‘ನಿಕ್ಖೋಪಮ್ಮೇ ಸರೀರಫರಣಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪಾಳಿಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ನಾಮ ನಿಚ್ಛಿತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅವಿನಿಚ್ಛಿತಾಯ ಪನ ನತ್ಥಿ ವಿಯಾತಿ ಅಕಥನಂ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅನಾಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ಯಥಾ ಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಅವತ್ವಾ ‘‘ವಿಯಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಕಿಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪದೇಸೇ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ವಿಯ ತಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸರೀರಫರಣಂ ಸರೀರಾಭಾಯ ಪತ್ಥರಣಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕಂ। ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಇತರಾನಿ ಫರಣಾನಿ ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಫರಣಪದಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ ‘‘ಅಧಿಮುಚ್ಚನೇನೇವ ಫರಣ’’ನ್ತಿ। ಪತ್ಥರತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಫರಣವಸೇನ ಪತ್ಥರತಿ। ಜಾನಾತೀತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಜಾನಾತಿ।
೧೬೯. ಆದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸುಭೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಆಭಾತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಕೇ ದೇವೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಧಾರಣತೋ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಸುಭಾತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಕೇ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಾ ದೇವಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಾಧಾರಣತೋ ಕತಾಯಪಿ ಪತ್ಥನಾಯ ಝಾನಙ್ಗಂ ಪರಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಞ್ಚೇ, ಪರಿತ್ತಾಭೇಸು ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝಿಮಞ್ಚೇ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾಭೇಸು, ಪಣೀತಞ್ಚೇ, ಆಭಸ್ಸರೇಸು ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸುಭಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವೇಹಪ್ಫಲಾದಿವಾರಾ ಪಾಕಟಾಯೇವಾ’’ತಿ।
ಕಾಮಾವಚರೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತತೂತಿಆದಿನಾ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಅಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಕಥಂ ತದಧಿಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಸಙ್ಕತಿ। ಇತರೋ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಅಜ್ಝಾನಸಭಾವತ್ತೇಪಿ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಆವಹನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ಸೀಲನ್ತಿ ಸಮ್ಭಾರಸೀಲಂ। ಅನಾಗಾಮೀ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನೋ ಸಮಾನೋ ಸಚೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪಪತ್ತಿಯೋ ಅತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅರಿಯಭೂಮೀಸು ಏವ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ಯಥೂಪಚಿತಝಾನಕಮ್ಮುನಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಾಗಾಮಿ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬತ್ತತೀ’’ತಿ। ಉಪರಿಮಗ್ಗನ್ತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ। ಆಸವಕ್ಖಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ಪಹಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸಙ್ಖಾರುಪಪತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಅನುಪದವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।