೩. ಕೋಸಲಸಂಯುತ್ತಂ
೧. ಪಠಮವಗ್ಗೋ
೧. ದಹರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೨. ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮೋದೀತಿ ಭಗವತೋ ಗುಣೇ ಅಜಾನನ್ತೋ ಕೋಸಲರಾಜಾ ಅತ್ತನೋ ಖತ್ತಿಯಮಾನೇನ ಕೇವಲಂ ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮೋದಿ। ಪಠಮಾಗತೇ ಹಿ ಸತ್ಥರಿ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮೋದಿತಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಖಮನೀಯಾದೀನಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಭಗವಾ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಖಮನೀಯಂ, ಕಚ್ಚಿ ಯಾಪನೀಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತೇನ ರಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಠಮಂ ಪವತ್ತಮೋದೋ ಅಹೋಸಿ ಪುಬ್ಬಭಾಸಿತಾಯ, ತದನುಕರಣೇನ ಏವಂ ಸೋಪಿ ರಾಜಾ ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಮೋದೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತಂ ಪನ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಮೋದನಂ ಉಪಮಾಯ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೀತೋದಕಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋದಿತನ್ತಿ ಸಂಸನ್ದಿತಂ ಏಕೀಭಾವನ್ತಿ ಸಮ್ಮೋದನಕಿರಿಯಾಯ ಸಮಾನತಂ ಏಕರೂಪತಂ, ಖಮನೀಯನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ನವದ್ವಾರಂ ಸರೀರಯನ್ತಂ ದುಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ ಸಭಾವತೋ ದುಸ್ಸಹಂ, ಕಚ್ಚಿ ಖಮಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಯಾಪನೀಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕಂ ಚಿರಪಬನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾಯ ಯಾಪನಾಯ ಕಚ್ಚಿ ಯಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ। ಸೀಸರೋಗಾದಿಆಬಾಧಾಭಾವೇನ ಕಚ್ಚಿ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಂ। ದುಕ್ಖಜೀವಿಕಾಭಾವೇನ ಕಚ್ಚಿ ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕಂ। ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕರಣೇ ಉಟ್ಠಾನಸುಖತಾಯ ಕಚ್ಚಿ ಲಹುಟ್ಠಾನಂ। ತದನುರೂಪಬಲಯೋಗತೋ ಕಚ್ಚಿ ಬಲಂ। ಸುಖವಿಹಾರಸಮ್ಭವೇನ ಕಚ್ಚಿ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಚ್ಚಿ-ಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಬಲವಪ್ಪತ್ತಾ ಪೀತಿ ಪೀತಿಯೇವ। ತರುಣಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ। ಸಮ್ಮೋದನಂ ಜನೇತಿ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಮೋದನೀಯಂ। ಸಮ್ಮೋದಿತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಮೋದನೀಯನ್ತಿ ಇಮಂ ಪನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮೋದಿತುಂ ಯುತ್ತಭಾವತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸರಿತಬ್ಬಭಾವತೋತಿ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಭಾವತೋ। ‘‘ಸರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಾರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸುಯ್ಯಮಾನಸುಖತೋತಿ ಆಪಾಥಮಧುರತಂ ಆಹ, ಅನುಸ್ಸರಿಯಮಾನಸುಖತೋತಿ ವಿಮದ್ದರಮಣೀಯತಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಸುದ್ಧತಾಯಾತಿ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾವೇನ ತಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ ವಚನಚಾತುರಿಯಮಾಹ, ಅತ್ಥಪರಿಸುದ್ಧತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಂ। ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹೀತಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಗುಣಾಗುಣವಸೇನಾತಿ ಗುಣವಸೇನ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಂ ವಾ ಅಗುಣವಸೇನ ಉತ್ತಾನಭಾವಂ ವಾ। ಓವಟ್ಟಿಕಸಾರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಓವಟ್ಟಿಕಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬಸಾರವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ। ಲೋಕನಿಸ್ಸರಣಭವೋಕ್ಕನ್ತಿಪಞ್ಹನ್ತಿ ಲೋಕತೋ ನಿಸ್ಸಟಭಾವಪಞ್ಹಞ್ಚೇವ ಆದಿತೋ ಭವೋಕ್ಕಮನಪಞ್ಹಞ್ಚ। ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಹಿ ‘‘ಕಿಂ ಭವಂ ಗೋತಮೋ ಸಬ್ಬಲೋಕತೋ ನಿಸ್ಸಟೋ, ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಚ ಜೇಟ್ಠೋ’’ತಿ? ಪುಚ್ಛತಿ ನಾಮ। ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾಯ ಲೋಕತೋ ನಿಸ್ಸಟತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಜೇಟ್ಠಭಾವತೋ ಸೇಟ್ಠಭಾವತೋ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಅಗ್ಗಪಸಾದಸುತ್ತಾದೀಹಿ (ಇತಿವು॰ ೯೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪) ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ ಪನ ಸಮ್ಬುದ್ಧತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನತೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾದೀಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೧೨೪) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ರಾಜಾ ಸತ್ಥು ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ತತೋ ಏವಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ‘‘ವುಡ್ಢತರೇಸುಪಿ ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತೇಸು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವೇ ಅಲಬ್ಭಮಾನೇ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇ ಕಥಂ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಭವಂ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದಿಂ ವಕ್ಖತಿ। ರಾಜಾ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಯಾ ನ ಪುಚ್ಛತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ತೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಸ್ಸೇವ ಪಟಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಮುಸಾವಾದಿತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಉಪಟ್ಠಾಕಾದೀನಂ ‘‘ಬುದ್ಧಾ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನಿಂಸು, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲೋಕೇ ಮಹಾಜನೇನ ಗಹಿತಪಟಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಬುದ್ಧಸೀಹನಾದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಏವ ಆವೇಣಿಕಂ ಸೀಹನಾದಂ। ಕಾಮಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಸಮ್ಬೋಧಿಞಾಣೇ ಪನ ಗಹಿತೇ ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ’’ನ್ತಿ।
ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗಮನೇನಾತಿ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಉಪಗಮನಮತ್ತೇನ ಸಮಣಾ, ನ ಸಮಿತಪಾಪತಾಯ। ಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಜಾತಿಮತ್ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ನ ಬಾಹಿತಪಾಪತಾಯ। ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಸಙ್ಘೋತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹತಾಮತ್ತೇನ ಸಙ್ಘೋ, ನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಸೀಲಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಸಂಹತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಏತೇಸಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪಟಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಪರಿವಾರಭೂತೋ ಅತ್ಥಿ। ಸ್ವೇವಾತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಏವ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹವಸೇನ। ಸಙ್ಘಿನೋ, ಗಹಟ್ಠಸಮೂಹವಸೇನ ಗಣಿನೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ ಗಣೇ ಏವ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಘಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ। ಆಚಾರಸಿಕ್ಖಾಪನವಸೇನಾತಿ ಅಚೇಲಕವತಚರಿಯಾದಿ-ಆಚಾರಸಿಕ್ಖಾಪನವಸೇನ। ಪಾಕಟಾತಿ ಸಙ್ಘೀಆದಿಭಾವೇನ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚ್ಛತಾಯ ವತ್ಥಮ್ಪಿ ನ ನಿವಾಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತೇಸು ಸಾಸನಿಕೇಸು ವಿಯ ಸನ್ತಗುಣನಿಗುಹನಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ಯಸೋತಿ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ। ತರನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಂಸಾರೋಘನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಮತತ್ತಾ ತಿತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ‘‘ತಿತ್ಥಕರಾತಿ ಲದ್ಧಿಕರಾ’’ತಿ। ಸಾಧುಸಮ್ಮತಾತಿ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಮ್ಮತಾ, ನ ಸಾಧೂಹಿ ಸಮ್ಮತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ತೋ…ಪೇ॰… ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ।
ಕಪ್ಪಕೋಲಾಹಲನ್ತಿ ಕಪ್ಪತೋ ಕೋಲಾಹಲಂ, ‘‘ಕಪ್ಪುಟ್ಠಾನಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದೇವಪುತ್ತೇಹಿ ಉಗ್ಘೋಸಿತಮಹಾಸದ್ದೋ। ಇಮೇತಿ ಪೂರಣಾದಯೋ। ಬುದ್ಧಕೋಲಾಹಲನ್ತಿ ದೇವತಾಹಿ ಘೋಸಿತಂ ಬುದ್ಧಕೋಲಾಹಲಂ। ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾತಿ ಪುರಿಸಸುತಿಪರಮ್ಪರಾಯ ಸುತ್ವಾ। ಚಿನ್ತಾಮಣಿವಿಜ್ಜಾ ನಾಮ ಪರಚಿತ್ತಜಾನಾಪನವಿಜ್ಜಾ। ಸಾ ಕೇವಟ್ಟಸುತ್ತೇ ‘‘ಮಣಿಕಾ’’ತಿ ಆಗತಾ, ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗನ್ಧಾರಿಸಮ್ಭವವಿಜ್ಜಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ಗನ್ಧಾರಿಯಾ ವಿಕುಬ್ಬನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅತ್ತಭಾವೇತಿ ಸರೀರೇ। ರಾಜುಸ್ಮಾತಿ ರಾಜತೇಜೋ।
ಸುಕ್ಕಧಮ್ಮೋತಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾ। ಇದಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಇದಂ ಪರಮ್ಮುಖಾ ‘‘ಮಯಂ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ‘‘ನ ಮಯಂ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ತೇಹಿ ವುತ್ತವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ಏವಮಾಹಾತಿ ‘‘ಯೇಪಿ ತೇ, ಭೋ ಗೋತಮ…ಪೇ॰… ನವೋ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅವೋಚ। ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ನ ಮಯಂ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ಅತ್ತನೋ ಪುರತೋ ಪವತ್ತಿತಂ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಕಿಂ-ಸದ್ದೋ ಪಟಿಸೇಧವಾಚಕೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಿನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನ’’ನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ?
ನ ಉಞ್ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ನ ಗರಹಿತಬ್ಬಾ। ಗರಹತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಉ-ಸದ್ದೋ। ‘‘ದಹರೋ’’ತಿ ಅಧಿಕತತ್ತಾ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಚ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋತಿ ರಾಜಕುಮಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉರಸಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉರಗೋ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಪ್ಪೋ, ಇಧ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಸೀವಿಸೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸೀಲವನ್ತಂ ಪಬ್ಬಜಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವದನ್ತೋ। ಇಧ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಭವಮ್ಪಿ ನೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಅಕಾಸಿ। ಯದಿಪಿ ವಿಸೇಸೋ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ, ಸಂಸಯುಪ್ಪತ್ತಿದೀಪಕಂ ನೋತಿ ವುತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಪನ ತಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದೇಸನಾಕುಸಲತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಇದಾನಿ ಅವಞ್ಞಾಪರಿಭವೇ ಪಯೋಗತೋ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಚಿತ್ತೀಕತಾಕಾರವಸೇನ ಅವಞ್ಞಾಯ ಪಾಕಟಭಾವೋ, ವಮ್ಭನವಸೇನ ಪರಿಭವಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ತಂ ಅವಞ್ಞಾದಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ। ಚತೂಸುಪಿ ತಂ ನ ಕಾತಬ್ಬಮೇವ ಸಮ್ಪತಿ ಆಯತಿಞ್ಚ ಅನತ್ಥಾವಹತ್ತಾ।
ತದತ್ಥದೀಪನಾತಿ ತಸ್ಸ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನಾ। ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪನಾತಿ ತತೋ ವಿಸಿಟ್ಠತ್ಥದೀಪನಾ ಖತ್ತಿಯೋತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಖೇತ್ತತೋ ವಿವಾದಾ ಸತ್ತೇ ತಾಯತೀತಿ ಖತ್ತಿಯೋತಿ ಲೋಕಿಯಾ ಕಥಯನ್ತಿ। ‘‘ಮಹಾಸಮ್ಮತೋ, ಖತ್ತಿಯೋ, ರಾಜಾ’’ತಿ ಏವಮಾಗತೇಸು ಇಮೇಸು ದುತಿಯಂ। ಅಕ್ಖರನ್ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ। ಸಾ ಹಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾಭಾವತೋ ‘‘ನ ಕದಾಚಿ ಖರತೀತಿ ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಾಮಗೋತ್ತಂ ನ ಜೀರತೀ’’ತಿ। ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಜಾತಿಂ ಅತಿವಿಸುದ್ಧಜಾತಿಂ। ತೀಣಿ ಕುಲಾನೀತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಸ್ಸಸುದ್ದಕುಲಾನಿ। ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ।
ಕೇವಲಂ ನಾಮಪದಂ ವುತ್ತಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖತೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಠಾನಂ ಹೀತಿ ಕಾರಣಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಉದ್ಧಟದಣ್ಡೇನಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಉಬ್ಭತೇನ ದಣ್ಡೇನ ಸಾಸನೇನ, ಬಲವಂ ಉಪಕ್ಕಮಂ ಗರುಕಂ ರಾಜಾನಮ್ಪಿ। ತಂ ಖತ್ತಿಯಂ ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಖತ್ತಿಯಂ ಅವಞ್ಞಾಪರಿಭವಕರಣತೋ ವಜ್ಜೇಯ್ಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಘಟ್ಟೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
ಉರಗಸ್ಸ ಚ ನಾನಾವಿಧವಣ್ಣಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ವದತಿ ‘‘ಯೇನ ಯೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಬಹುಭಕ್ಖನ್ತಿ ಮಹಾಭಕ್ಖಂ ಸಬ್ಬಭಕ್ಖಖಾದಕಂ। ಪಾವಕಂ ಸೋಧನತ್ಥೇನ ಅಸುದ್ಧಸ್ಸಪಿ ದಹನೇನ। ಸೋತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಕಣ್ಹೋ ವತ್ತನೀ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಕಣ್ಹವತ್ತನೀ। ಮಹನ್ತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ। ಯಾವಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಅರಞ್ಞೇ ಅಗ್ಗಿನಾ ಗಹಿತೇ ಕಾಲನ್ತರೇ ಏವ ಕಟ್ಠತಿಣರುಕ್ಖಾದಿಸಮ್ಭವೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾಯನ್ತಿ ತತ್ಥ ಪಾರೋಹಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಡಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಕೋಸನಾದಿನಾ। ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮಣತೇಜಸಾ ವಿನಾಸಿತತ್ತಾ। ‘‘ನ ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರಂ ‘‘ವಿನ್ದರೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ನ ವಿನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ। ವತ್ಥುಮತ್ತಾವಸಿಟ್ಠೋತಿ ಠಾನಮೇವ ನೇಸಂ ಅವಸಿಸ್ಸತಿ, ಸಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಹ ಧನೇನ ವಿನಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮಾಚರೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ರಾಜಾದೀಸು ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಚರೇಯ್ಯ, ತಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಖತ್ತಿಯಂ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ತಿಸ್ಸೋ ಕುಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋತಿ ಖತ್ತಿಯ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿ-ಮಹಾಸಾಲಕುಲಾನಿ ವದತಿ। ಪಞ್ಚ ರೂಪಿಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇತಿ ಏವಂ ನವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಕಮ್ಮಭವವಿಭಾಗೇನ, ಸೇಸಾನಂ ಗಣನಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಭವವಿಭಾಗೇನ।
ಅಭಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಅತಿವಿಯ ಕಮನೀಯಂ। ಸಾ ಪನಸ್ಸಾ ಕನ್ತತಾ ಅತಿವಿಯ ಇಟ್ಠತಾಯ ಮನವಡ್ಢನತಾಯ ‘‘ಅತಿಇಟ್ಠಂ ಅತಿಮನಾಪಂ ಅತಿಸುನ್ದರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ವಚನಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥಮತ್ತದಸ್ಸನಂ ವಾ ಏತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥವಸೇನ ಲಿಙ್ಗವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಅಧೋಮುಖಠಪಿತನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ಅಧೋಮುಖಂ ಠಪಿತಂ। ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಜಾತನ್ತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಂ ಜಾತಂ। ಉಗ್ಘಾಟೇಯ್ಯಾತಿ ವಿವಟಂ ಕರೇಯ್ಯ। ಹತ್ಥೇ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಪುರತ್ಥಾಭಿಮುಖೋ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ವಾ ಗಚ್ಛಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಅವತ್ವಾ ಹತ್ಥೇ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಸ್ಸನ್ದೇಹಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಏಸ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛಾ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯ। ಕಾಳಪಕ್ಖಚಾತುದ್ದಸೀತಿ ಕಾಳಪಕ್ಖೇ ಚಾತುದ್ದಸೀ। ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತಂ ಉಕ್ಕುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಆಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನಾಧಾರಭೂತಂ ಭಾಜನಂ ತಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಉಕ್ಕುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖತ್ತಾ ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಜಾತತಾಯ ಸದ್ಧಮ್ಮವಿಮುಖಂ, ತತೋ ಏವ ಅಧೋಮುಖಭಾವೇನ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಪತಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಪದದ್ವಯಂ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ನ ಯಥಾಸಙ್ಖಯಂ। ಕಾಮಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋಪಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಾ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಪನ ಸವಿಸೇಸಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಗಹನಪಟಿಚ್ಛನ್ನ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಜ್ಜಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೩೧೦)। ಸಬ್ಬಾಪಾಯಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಕುಮ್ಮಗ್ಗೋ ‘‘ಕುಚ್ಛಿತೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಿಚ್ಛತ್ತಧಮ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ತದುಭಯಪಟಿಪಕ್ಖತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗಂ ಆವಿಕರೋನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಪ್ಪಿಆದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಪದೀಪೋ ನ ತಥಾ ಉಜ್ಜಲೋ, ಯಥಾ ತೇಲಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ತೇಲಪಜ್ಜೋತಗ್ಗಹಣಂ। ಏತೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹೀತಿ ಏತೇಹಿ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತುಕ್ಕುಜ್ಜನಪಟಿಚ್ಛನ್ನವಿವರಣಾದಿಉಪಮೋಪಮಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇಹಿ।
ಪಸನ್ನಾಕಾರನ್ತಿ ಪಸನ್ನೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸಕ್ಕಾರಂ। ಸರಣನ್ತಿ ಪಟಿಸರಣಂ ಪರಾಯಣಂ। ಅಜ್ಜತಾತಿ ಅಜ್ಜಾತಿ ಪದಸ್ಸ ವಡ್ಢನಮತ್ತಂ ಹೇತ್ಥ ತಾ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ದೇವತಾ’’ತಿ। ಪಾಣೇಹಿ ಉಪೇತನ್ತಿ ಪಾಣೇಹಿ ಸಹ ಸರಣಂ ಉಪೇತಂ। ‘‘ಯಾವ ಮೇ ಪಾಣಾ ಧರನ್ತಿ, ತಾವ ಸರಣಂ ಗತಮೇವ ಮಂ ಧಾರೇತೂ’’ತಿ ಆಪಾಣಕೋಟಿಕಂ ಅತ್ತನೋ ಸರಣಗಮನಂ ಪವೇದೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾವ ಮೇ’’ತಿಆದಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ದಹರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪುರಿಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೩. ಪುರಿಮಸುತ್ತೇತಿ ಪುರಿಮಸುತ್ತದೇಸನಾಯಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತವೇಲಾಯ ಸತ್ಥು ಗುಣೇ ಅಜಾನನ್ತೋ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಗಮೇ ಅಭಿವಾದೇಸಿ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿ। ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಅವಿಜಹೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಧಮ್ಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಣವಸೇನ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸದ್ದೋ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತವಿಸಯಜ್ಝತ್ತಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇಸು ಪವತ್ತತಿ। ತೇ ಪನೇತ್ಥ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿ, ನಿಯಕಸಙ್ಖಾತಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ’’ತಿ। ಲುಬ್ಭನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಗಿಜ್ಝನಲಕ್ಖಣೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಸ್ಸನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಕುಜ್ಝನಲಕ್ಖಣೋ, ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುಯ್ಹನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಅಞ್ಞಾಣಲಕ್ಖಣೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಭಾವಸಮ್ಮೋಹಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಹೇಠೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥನಾಸನಅನತ್ಥುಪ್ಪಾದನೇಹಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ। ತತೋ ಏವ ಯಥಾ ಸಗ್ಗಮಗ್ಗೇಸು ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಸೇನ್ತಿ ವಿನಾಸೇನ್ತೀ’’ತಿ। ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭೂತಾತಿ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ।
ಪುರಿಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಜರಾಮರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೪. ಅಞ್ಞತ್ರ ಜರಾಮರಣಾತಿ ಜರಾಮರಣೇನ ವಿನಾ। ಜರಾಮರಣವಿರಹಿತೋ ಜಾತೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಜಾತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಮಹಾಸಾಲಾತಿ ಇಮಿನಾ ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಸಾಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಯಥಾ ‘‘ಪುರತ್ಥಿಯೋತಿ ಪುಲತ್ಥಿಯೋ’’ತಿ। ಮಹಾಸಾರಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಮಹನ್ತಂ ವಿಭವಸಾರಂ ಪತ್ತಾ। ಕೋಟಿಸತಂ ಧನಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ‘‘ಕುಮ್ಭಂ ನಾಮ ದಸ ಅಮ್ಬಣಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಇಸ್ಸರಾತಿ ವಿಭವಿಸ್ಸರಿಯೇನ ಇಸ್ಸರಾ। ಸುವಣ್ಣರಜತಭಾಜನಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವತ್ಥಸೇಯ್ಯಾವಸಥಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಸಾಧಾರಣಧನಾನಂ ನಿಧಾನಗತತ್ತಾ ‘‘ಅನಿಧಾನಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತುಟ್ಠಿಕರಣಸ್ಸಾತಿ ಪಾಸಾದಸಿವಿಕಾದಿಸುಖಸಾಧನಸ್ಸ।
ಆರಕಾ ಕಿಲೇಸೇಹೀತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿಮಾಹ। ಆರಕಾತಿ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ತೇಹಿ ದೂರೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ರಾಗಾದೀನಂ ಹತತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವತೋ, ಅನುತ್ತರದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಅರಹಂ। ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾ, ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೋ ಏವ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ’’ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸನ್ತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಂ। ವುಟ್ಠಾತಿ ವುಟ್ಠವನ್ತೋ। ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಭಾವನಾಭಿಸಮಯಂ। ಏವಂ ಗತಂ ಸೋಳಸವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಓಸೀದಾಪನಟ್ಠೇನ ಭಾರಾ ವಿಯಾತಿ ಭಾರಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಾರಾ ಹವೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೨)। ಅತ್ತಪಟಿಬದ್ಧತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅವಿಜಹನತೋ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾಯ ಚ ಪರಮತ್ಥೋ ಅರಹತ್ತಂ। ಕಾಮಞ್ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಸಮಿದ್ಧಿಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೋ ‘‘ಅರಹತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಓರಮ್ಭಾಗಿಯುದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯವಿಭಾಗಂ ದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಭವೇಸು ಸಂಯೋಜನಂ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಸ್ಸರಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಬನ್ಧತೀತಿ ಭವಸಂಯೋಜನಂ। ಸತಿಪಿ ಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಪ್ಪಕ್ಖಿಯಭಾವೇನ ವಿನಾ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ತೇಸಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಭವನಿಯಾಮೋ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯುದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ತಂತಂಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಕತಾನಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಸಂಯೋಜನಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಮ್ಮಾ ಕಾರಣೇಹಿ ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಞಾಯೇನ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಸೋ ಯಥಾ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ; ತಥಾ ಜಾನಿತ್ವಾ, ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾವಿಮುತ್ತಾ ಹಿ ಅಪರಕಾಲಕಿರಿಯಾ ಚ ಯಥಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವೋ ಖಣಾಯತ್ತತ್ತಾ। ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಸಭಾವೋ ಮರಣಧಮ್ಮತ್ತಾ। ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಉಸ್ಮಾಯುವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮೋ ಛಡ್ಡನೀಯಧಮ್ಮೋ, ಯಸ್ಮಿಂ ಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ತಂ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಹಿ ಅಜೀರಣಧಮ್ಮೋಪಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತೇ ಕಳೇವರೇ ಸಸಞ್ಞಿಮ್ಹಿ ಸಮನಕೇ ಲೋಕಞ್ಚ ಪಞ್ಞಪೇಮಿ ಲೋಕಸಮುದಯಞ್ಚ ಲೋಕನಿರೋಧಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೪೫)। ಅಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ, ‘‘ಜೀರಣಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅಜೀರಣಧಮ್ಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಜೀರಣಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಸಂಪಾಯಂ ಕಾಯೋ ಭೇದನಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏವಮಾಹ। ಜರಂ ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಹಿಸ್ಸ ಭೇದನನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬತಾನಿಯತೇ ಅತ್ಥೇ ಸುತ್ತದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ। ಕಿರ-ಸದ್ದೋ ಅನುಸ್ಸವತ್ಥೋ, ತೇನ ಅನುಸ್ಸವಾಗತೋಯಮತ್ಥೋ, ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಗತೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವದನ್ತೀ’’ತಿ। ಯೇನಾಯಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇತುನಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಿವಿಕಸಾಲಾಯಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ’’ತಿ ನಿದಾನವಚನೇನ ಯಥಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನನು ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಸುತ್ತೇಕದೇಸಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕತಾವಚನಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಾನಂ ಆರುಹಿತ್ವಾ ರಾಜಾ ಆಗತೋ, ರಞ್ಞೋ ಆರೋಹನೀಯರಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ।
ಸರೀರೇ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಸಮೇ ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ? ಸಬ್ಭಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಸಾಧೂಹಿ ಸಹ ಪವೇದಯನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಸಾಧೂನಂ ಸಾಧೂಹಿ ಸಹ ಕತ್ತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೀದನಸಭಾವಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಭಿಜ್ಜನಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಭೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪುರಿಮಪದಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸತಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ ನ ಜರಂ ಉಪೇತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ। ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ। ಸತಂ ಧಮ್ಮೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಂಸೀದನಭಿಜ್ಜನಸಭಾವೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಜರಂ ನ ಉಪೇತಿ। ಕಿಲೇಸಾ ಪನ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಕಾ, ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸುನ್ದರಾಧಿವಚನಂ ವಾ ಏತಂ ‘‘ಸಬ್ಭೀ’’ತಿ ಪದಂ ಅಪಾಪತಾದೀಪನತೋ, ಸಬ್ಭಿಧಮ್ಮಭೂತನ್ತಿ
ಜರಾಮರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಪಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೫. ರಹಸಿ ಗತಸ್ಸಾತಿ ಜನಸಮ್ಬಾಧತೋ ಅಪಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ। ನಿಲೀನಸ್ಸ ತೇನೇವ ಜನವಿವೇಕೇನ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಏಕೀಭಾವೇನ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನಸ್ಸ ವಿಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕೀಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾಸಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಆಹ ತಸ್ಸ ವಚನಂ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಚನಂ ತಥಾಪಚ್ಚನುಭಾಸನ್ತೋ। ಅನ್ತಕೇನಾಧಿಪನ್ನತ್ತಾ ಏವ ಖೇತ್ತವತ್ಥುಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾದಿ ಮಾನುಸಂ ಭವಂ ಜಹತೋ। ಅನುಗನ್ತಿ ಅನುಗತಂ, ತಮೇವ ಅನುಗಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಚಯನ್ತಿ ಉಪರೂಪರಿ ವಡ್ಢಿಯಾ ನಿಚಿತಭೂತಂ। ಸಮ್ಪರಾಯಿಕನ್ತಿ ಸಮ್ಪರಾಯ ಹಿತಂ।
ಪಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಅತ್ತರಕ್ಖಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೬. ಪೀದಹನನ್ತಿ ಸಂಯಮನಂ। ಕಮ್ಮಪಥಭೇದಂ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸುಪಿನಕಾಲೋ ವಿಯ ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಕಮ್ಮಪಥವಿಸೇಸಂ ಅಗತಸ್ಸ। ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ। ಸಂವರನ್ತಿ ಸಂವರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಇತರಸ್ಸ ಪನ ಸಂವರಭಾವೋ ಪುರಿಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ದಸ್ಸಿತೋವಾತಿ। ಓತ್ತಪ್ಪಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವ ತದವಿನಾಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನಂ ಪಾಪಉತ್ರಾಸರಹಿತಂ, ಉತ್ರಾಸೋ ವಾ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನರಹಿತೋ ಅತ್ಥೀತಿ।
ಅತ್ತರಕ್ಖಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಅಪ್ಪಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೭. ಉಳಾರಸದ್ದೋ ‘‘ಪಣೀತೇ ಚ ಬಹುಕೇ ಚಾ’’ತಿ। ಮಾನಮಜ್ಜನೇನಾತಿ ಮಾನವಸೇನ ಮದಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ ಸಾಧುಮರಿಯಾದವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಂ ದೋಸಂ। ಕೂಟೋ ಪಾಸೋ।
ಅಪ್ಪಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಅಡ್ಡಕರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೮. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಮಹೇತೂ’’ತಿಆದಿ। ಭದ್ರಮುಖಸೀಸೇನ ವಿಟಟುಭಂ ಭದ್ರೋಪಚಾರೇನ ಉಪಚರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಕರೀಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಡ್ಡಕರಣಂ, ವಿನಿಚ್ಛಯಟ್ಠಾನಂ। ಖಿಪ್ಪನ್ತಿ ಕೂಟಂ, ಮಚ್ಛಖಿಪ್ಪನ್ತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಓಡ್ಡಿತನ್ತಿ ಓಡ್ಡನವಸೇನ ಫಲಂ ಪಾಪಿತಂ।
ಅಡ್ಡಕರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಮಲ್ಲಿಕಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೯. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ? ಪುಚ್ಛಾಕಾರಣಂ ಚೋದೇತ್ವಾ ಸಮುದಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಕಿರ ಮಲ್ಲಿಕಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಾಲಾರಾಮಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಿತು ಮಾಲಾರಾಮಂ ರಕ್ಖಣತ್ಥಞ್ಚೇವ ಅವಸೇಸಪುಪ್ಫಗ್ಗಹಣತ್ಥಞ್ಚ ಗನ್ತ್ವಾ। ಕಾಸಿಗಾಮೇತಿ ಕಾಸಿರಟ್ಠಸ್ಸ ಗಾಮೇ। ಸೋ ಕಿರ ಗಾಮೋ ಮಹಾಕೋಸಲರಾಜೇನ ಅತ್ತನೋ ಧೀತುಯಾ ಪತಿಘರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಪುಪ್ಫಮೂಲತ್ಥಾಯ ದಿನ್ನೋ, ತಂನಿಮಿತ್ತಂ। ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೇನ ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ರಞ್ಞೋ ಪಸೇನದಿಸ್ಸ। ಸಾತಿ ಮಲ್ಲಿಕಾ। ನಿವತ್ತಿತುನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮತಾಯ ನಿವತ್ತಿತುಂ ತಸ್ಸಾ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ। ನೇವಜ್ಝಗಾತಿ ವತ್ತಮಾನತ್ಥೇ ಅತೀತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಪುಥು ಅತ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಾ।
ಮಲ್ಲಿಕಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಯಞ್ಞಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೦. ಥೂಣನ್ತಿ ಉಪನೀತಾನಿ ಯಞ್ಞಂ ಯಜಿತುಂ ಆರಮ್ಭಾಯ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ಇಧ, ಭನ್ತೇ…ಪೇ॰… ರುದಮಾನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಪಾಠೇನ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ನಂ ಇತ್ಥಿಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಚ್ಛಯಂ ಅವಿನ್ದನ್ತೋ ನ ಞಾಯನ್ತೋ। ಫೇಣುದ್ದೇಹಕನ್ತಿ ಯಥಾ ಯತ್ಥ ಕುಥಿತೇ ಫೇಣಂ ಉದ್ದೇಹತಿ ನ ಉಪಧೀಯತಿ, ಏವಂ ಅನೇಕವಾರಂ ಫೇಣಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ। ತಂ ದಿವಸನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರಞ್ಞಾ ನಿದ್ದಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸೇಯ್ಯದಿವಸೇ। ಆಲೋಕಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಮುಖವಟ್ಟಿಸೀಸೇ ಪತ್ತೇ ತತ್ಥ ಮಹನ್ತಂ ಆಲೋಕಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ। ಅತ್ತಾನೋ ವಚನಂ ರಞ್ಞೋ ಪವತ್ತಿಞಾಪನತ್ಥಂ। ಮಹಾಸದ್ದೋ ಉದಪಾದಿ ‘‘ಏವರೂಪಂ ಯಞ್ಞಂ ರಾಜಾ ಕಾರಾಪೇತೀ’’ತಿ। ವತ್ತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸಿ, ವತ್ತುಞ್ಚ ಪನ ಅವಿಸಹನ್ತೋ ‘‘ಸ’’ ಇತಿ ವತ್ವಾ ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಯಂ ನಿಮುಗ್ಗೋ। ಇಮಂ ಗಾಥಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ। ಧಮ್ಮಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇಸುಂ ‘‘ಕೋಚಿ ಸೋ ಇತ್ಥಿಸಾಮಿಕೋ ಪುರಿಸೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತು ಚ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ರಾಜಾ ಪನ ಮಹಾಬೋಧಿನಿರುಜ್ಝನಸಭಾವತ್ತಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛಿ।
ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂನೀತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಕಾರಣಾನಿ। ನಿಪ್ಫನ್ನಸಸ್ಸತೋ ನವಭಾಗೇ ಕಸ್ಸಕಸ್ಸ ದತ್ವಾ ರಞ್ಞಂ ಏಕಭಾಗಗ್ಗಹಣಂ ದಸಮಭಾಗಗ್ಗಹಣಂ। ಏವಂ ಕಸ್ಸಕಾ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಾ ಸಸ್ಸಾನಿ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಸ್ಸಸಮ್ಪಾದನೇ ಮೇಧಾವಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ತತೋ ಓರಭಾಗೇ ಕಿರ ಛಭಾಗಗ್ಗಹಣಂ ಜಾತಂ। ಛಮಾಸಿಕನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ಮಾಸಾನಂ ಪಹೋನಕಂ। ಪಾಸೇತೀತಿ ಪಾಸಗತೇ ವಿಯ ಕರೋತಿ। ವಾಚಾಯ ಪಿಯಸ್ಸ ಪಿಯಕರಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ವಾಚಾಪೇಯ್ಯಂ। ಸಬ್ಬಸೋ ರಟ್ಠಸ್ಸ ಇದ್ಧಾದಿಭಾವತೋ ಖೇಮಂ। ನಿರಬ್ಬುದಂ ಚೋರಿಯಾಭಾವತೋ। ಇದಞ್ಹಿ ರಟ್ಠಂ ಅಚೋರಿಯಂ ನಿರಗ್ಗಳನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅಪಾರುತಘರಭಾವತೋ।
ಉದ್ಧಂಮೂಲಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಉಮ್ಮೂಲಂ ಕತ್ವಾ। ದ್ವೀಹಿ ಪರಿಯಞ್ಞೇಹೀತಿ ಮಹಾಯಞ್ಞಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪರಿವಾರಯಞ್ಞೇಹಿ। ಸತ್ತವೀಸತಿ…ಪೇ॰… ನಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತವೀಸಾಧಿಕಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪಸುಸತಾನಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಅಸ್ಸಾದೀಹಿ ಚ ಸಟ್ಠಿಅಧಿಕದ್ವಿಸತಆರಞ್ಞಕಪಸೂಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾನಂ ಪನ
‘‘ಛಸತಾನಿ ನಿಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಸೂನಂ ಮಜ್ಝಿಮೇ ಹನಿ,
ಅಸ್ಸಮೇಧಸ್ಸ ಯಞ್ಞಸ್ಸ, ಅಧಿಕಾನಿ ನವಾಪಿ ಚಾ’’ತಿ॥
ಸಮ್ಮನ್ತಿ ಯುಗಚ್ಛಿದ್ದೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬದಣ್ಡಕಂ। ಪಾಸೇನ್ತೀತಿ ಖಿಪನ್ತಿ। ಸಂಹಾರಿಮೇಹೀತಿ ಸಕಟೇಹಿ ವಹಿತಬ್ಬೇಹಿ ಯೂಪೇಹಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರ ಏಕೋ ರಾಜಾ ಸಮ್ಮಾಪಾಸಂ ಯಜನ್ತೋ ಸರಸ್ಸತಿನದೀತೀರೇ ಪಥವಿಯಾ ವಿವರೇ ದಿನ್ನೇ ನಿಮುಗ್ಗೋಯೇವ ಅಹೋಸಿ। ಅನ್ಧಬಾಲಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಗತಾನುಗತಿಗತಾ ‘‘ಅಯಂ ತಸ್ಸ ಸಗ್ಗಗಮನಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಪಾಸಯಞ್ಞಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಮುಗ್ಗೋಕಾಸತೋ ಪಭುತೀ’’ತಿ। ಅಯೂಪೋ ಅಪ್ಪಕದಿವಸೋ ಯಾಗೋ, ಸಯೂಪೋ ಬಹುದಿವಸಂ ಸಾಧೇಯ್ಯೋ ಸತ್ರಯಾಗೋ। ಮನ್ತಪದಾಭಿಸಙ್ಖತಾನಂ ಸಪ್ಪಿಮಧೂನಂ ವಾಜಮಿತಿ ಸಮಞ್ಞಾ, ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಗೋಮಹಿಂ ಸಾದಿಸತ್ತರಸಕದಕ್ಖಿಣಸ್ಸ। ಸಾರಗಬ್ಭಕೋಟ್ಠಾಗಾರಾದೀಸು ನತ್ಥೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಳನ್ತಿ ನಿರಗ್ಗಳೋ। ತತ್ಥ ಕಿರ ಯಞ್ಞೇ ಅತ್ತನೋ ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಅನಿಗೂಹಿತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾತೀಯತಿ। ಮಹಾರಮ್ಭಾತಿ ಬಹುಪಸುಘಾತಕಮ್ಮಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ವಿವಿಧಾ ಯತ್ಥ ಹಞ್ಞರೇ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಮಹಾಕಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಇಧ ‘‘ಮಹಾರಮ್ಭಾತಿ ಪಪಞ್ಚವಸೇನ ಅಜೇಳಕಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಬಹುಪಸುಘಾತಕಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ನಿರಾರಮ್ಭಾತಿ ಅನುಕುಲಂ, ಕುಲಾನುಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ನಿಚ್ಚಭತ್ತಾದಿ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ಯಞ್ಞಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಬನ್ಧನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೧. ಇದನ್ತಿ ‘‘ಇಧ, ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿಕಂ ವಚನಂ। ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆರೋಚೇಸುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇಸೂತಿ ತೇಸು ರಞ್ಞಾ ಬನ್ಧಾಪಿತಮನುಸ್ಸೇಸು। ಸುಕತಕಾರಣನ್ತಿ ಸುಕಾರಣಕಿರಿಯಂ ಆರೋಚೇಸುಂ, ನ ಕೇವಲಂ ತೇಸಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಬನ್ಧಾಪಿತಭಾವಂ ‘‘ರಞ್ಞೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠವಙ್ಕೋತಿ ಅಟ್ಠಂಸೋ। ಅನ್ತೋಘರಚಾರಿನೋತಿ ಅನ್ತೇಪುರವಾಸಿನೋ।
ಉಕ್ಕಟ್ಠೇತಿ ಯುದ್ಧೇ। ಮನ್ತೀಸೂತಿ ಗುತ್ತಮನ್ತೀಸು। ಅಕುತೂಹಲನ್ತಿ ಸಞ್ಞತಂ। ಪಿಯನ್ತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಂ। ಅನ್ನಪಾನಮ್ಹಿ ಮಧುರೇ ಅಭುತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ। ಅತ್ಥೇತಿ ಅತ್ಥೇ ಕಿಚ್ಚೇ ಜಾತೇ ಥಿರನ್ತಿ ನ ಕಥೇನ್ತಿ ಕಾಯಬಲಮತ್ತೇನ ಅಪನೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ। ಸುಟ್ಠು ರತ್ತರತ್ತಾತಿ ಅತಿವಿಯ ರತ್ತಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ರತ್ತಾ। ಸಾರತ್ತೇನಾತಿ ಸಾರಭಾವೇನ ಸಾರಭಾವಸಞ್ಞಾಯ। ಓಹಾರಿನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಹರಣಸೀಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಆಕಡ್ಢನಕ’’ನ್ತಿ। ಸಿಥಿಲನ್ತಿ ಸಿಥಿಲಾಕಾರಂ, ನ ಪನ ಸಿಥಿಲಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚ’’ನ್ತಿ।
ಬನ್ಧನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ
೧. ಸತ್ತಜಟಿಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೨. ಪುಬ್ಬಾರಾಮಸಙ್ಖಾತೇತಿ ಸಾವತ್ಥಿನಗರಸ್ಸ ಪುಬ್ಬದಿಸಾಯ ಕತತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಾರಾಮೇತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇ। ತತ್ರಾತಿ ‘‘ಮಿಗಾರಮಾತುಯಾ ಪಾಸಾದೇ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಂಖಿತ್ತವಚನೇ। ಅಯಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಕ್ಕಮಕಥಾ। ಪತ್ಥನಂ ಅಕಾಸಿ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಗ್ಗುಪಟ್ಠಾಯಿಕಂ ಏಕಂ ಉಪಾಸಿಕಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಠಾನನ್ತರಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೀ। ಮೇಣ್ಡಕಪುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮೇಣ್ಡಕಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಸ್ಸ। ಮಾತಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇಸಿ ತಸ್ಸಾ ಉಪಕಾರಂ ಗರುಭಾವಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ। ತಾಯ ಕಾರಿತೇ ಪಾಸಾದೇತಿ ತಾಯ ಮಹಾಉಪಾಸಿಕಾಯ ಮಹಾಲತಾಪಸಾಧನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ನವಹಿ ಕೋಟೀಹಿ ಕರೀಸಮತ್ತೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಕಾರಿತೇ ಸಹಸ್ಸಗಬ್ಭಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇ ಪಾಸಾದೇ।
ಪರೂಳ್ಹಕಚ್ಛಾತಿ ಪರೂಳ್ಹಕಚ್ಛಲೋಮಾ। ಕಮಣ್ಡಲುಘಟಿಕಾದಿಂ ಪಬ್ಬಜಿತಪರಿಕ್ಖಾರಂ। ನಗ್ಗಭೋಗ್ಗನಿಸ್ಸಿರಿಕಾನನ್ತಿ ನಗ್ಗಾನಞ್ಚೇವ ಭೋಗ್ಗಾನಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಿರಿಕಾನಞ್ಚ। ತೇ ಹಿ ಅನಿವತ್ಥವತ್ಥತಾಯ ನಗ್ಗಾ ಚೇವ, ಅಚೇಲಕವತಾದಿನಾ ಭೋಗ್ಗಸರೀರತಾಯ ಭೋಗ್ಗಾ, ಸೋಭಾರಹಿತತಾಯ ನಿಸ್ಸಿರಿಕಾ ಚ। ಅತ್ತನಾ ದಿಟ್ಠಸುತಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ನ ಕಥೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅಕಾರಣಮೇತಂ ತೇಸಂ ರಞ್ಞಾ ಪಯುತ್ತಚರಪುರಿಸಭಾವತೋ। ಏವಂ ಕತೇ ಪನ ತೇ ‘‘ಅಞ್ಞೇಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಕೋಹಞ್ಞಚಿತ್ತೋ ಏವಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ತಥಾ ಹಿ ತೇನತ್ಥೇನ ಅಪರಿತೋಸಮಾನೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಕಾಸಿಕಚನ್ದನನ್ತಿ ಉಜ್ಜಲಚನ್ದನಂ। ತಂ ಕಿರ ವಣ್ಣವಸೇನ ಸಮುಜ್ಜಲಂ ಹೋತಿ ಪಭಸ್ಸರಂ, ತದತ್ಥಮೇವ ನಂ ಸಣ್ಹತರಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಸಿಕಚನ್ದನನ್ತಿ ಸಣ್ಹಚನ್ದನ’’ನ್ತಿ। ವಣ್ಣಗನ್ಧತ್ಥಾಯಾತಿ ವಣ್ಣಸೋಭತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸುಗನ್ಧಭಾವತ್ಥಞ್ಚ। ವಣ್ಣಗನ್ಧತ್ಥಾಯಾತಿ ಛವಿರಾಗಕರಣತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸುಗನ್ಧತ್ಥಾಯ ಚ। ‘‘ಗಿಹಿನಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಏವಂ ಪಮಾದವಿಹಾರಿನಾ ತಯಾ ಅರಹನ್ತೋ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸಂವಾಸೋ ನಾಮ ಇಧ ಕಾಲೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೇನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಅಸಂಯತೇನಪಿ ಸಂಯತಾಕಾರೋ, ಅಸಂವುತಿನ್ದ್ರಿಯೇನಪಿ ಸಂವುತಿನ್ದ್ರಿಯಾಕಾರೋ। ಪರಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ವೀಮಂಸಿಸ್ಸಾಮಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಂ ನು ಖೋ, ನೋ’’ತಿ। ಸಪ್ಪಞ್ಞೇನಾತಿ ಸೀಲಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಪಞ್ಞಾಯ ಸಪ್ಪಞ್ಞೇನ। ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಸಭಾವಸ್ಸ ಸತೋ ಸೀಲಸ್ಸ ಅನುಪಧಾರಣತೋ।
ಕಥನೇನಾತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಕಥನೇನ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಅರಿಯವೋಹಾರೋತಿ ದಿಟ್ಠಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ವೋಹರಿತೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಅದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪವುತ್ತಸದ್ದವೋಹಾರೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ಕಾರಣಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಏತ್ಥ ಚೇತನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಏಸ ನಯೋ ಅನರಿಯವೋಹಾರೇಪಿ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಹಿ ಸಚ್ಚವಾಚಾದಯೋ ಮುಸಾವಾದಾದಯೋ ಚೇತನಾಲಕ್ಖಣಾತಿ। ಪಞ್ಞತ್ತಿವೋಹಾರೋ ತಥಾ ತಥಾ ವೋಹರಿತಬ್ಬತೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ಸಂವೋಹಾರೇನ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸೋಚೇಯ್ಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಞಾಣಥಾಮೋತಿ ಞಾಣಗುಣಬಲಂ, ಯೇನ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಪಟಿಭಾನಾದಿನಾ ಅಚ್ಚಾಯಿಕಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯಾನಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಸಂಕಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥವೀಮಂಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಸಮ್ಮಾಕಥಾಯ। ಉಪ್ಪಿಲವತಿ ಲಹುಕಭಾವತೋ। ಹೇಟ್ಠಾಚರಕಾತಿ ‘‘ಚರಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನೇನಾತಿ ವಣ್ಣೇನ ವಾ ಸಣ್ಠಾನೇನ ವಾ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ವಾ ಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ। ಸುಜಾನೋ ಪೇಸಲೋ ವಿಸ್ಸಸೇತಿ ಯೋಜನಾ। ಲಹುಕದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಭಣ್ಡಕೇನಾತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಪರಿಕ್ಖಾರಭೂತೇನ ಭಣ್ಡಕೇನ। ಲೋಹಡ್ಢಮಾಸೋತಿ ಲೋಹಮಯೋ ಉಪಡ್ಢಗ್ಘನಕಮಾಸೋ।
ಸತ್ತಜಟಿಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪಞ್ಚರಾಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೩. ರೂಪಾತಿ ರೂಪಸಙ್ಖಾತಾ ಕಾಮಗುಣಾ। ತೇ ಪನ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾಪಿ ರೂಪಾಯತನತ್ತಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನೀಲಪೀತಾದಿಭೇದಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ। ತೋ-ಸದ್ದೋಪಿ ದಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಕಾಲತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯತೋತಿ ಯದಾ’’ತಿ। ಮನಂ ಆಪಯತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಮನಾಪಂ, ಮನೋರಮಂ। ಮನಾಪನಿಪ್ಫತ್ತಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮನಸಾ ಪಿಯಾಯಿತಂ, ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಭಾವೇನ ಪರಿಯನ್ತಂ ಪರಮಂ ಕೋಟಿಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಗ್ಗಲಮನಾಪನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಮನಾಪಭಾವೇನೇವ ಇಟ್ಠತಾಯ ಇಟ್ಠನ್ತಿ। ಸಮ್ಮುತೀತಿ ಸಮಞ್ಞಾ। ಪುಗ್ಗಲಮನಾಪಂ ನಾಮ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ವಿಪರೀತಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹಾತಿ ಇತರಸಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಂ ಏಕಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ। ಇದಾನಿ ತಂ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಸೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇದಂ ಪುಗ್ಗಲಮನಾಪನ್ತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವಂಜಾತಿಕಂ ತೇನ ತೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಮನಾಪನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ ಪುಗ್ಗಲಮನಾಪಂ ನಾಮ।
ಲೋಕೇ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನೇನ ಲೋಕೇನ ಮಧುರಜಾತೇನಪಿ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ದಿಬ್ಬಕಪ್ಪಮ್ಪೀತಿ ದೇವಲೋಕಪರಿಯಾಪನ್ನಸದಿಸಮ್ಪಿ ಅಮನಾಪಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಉಳಾರಪಣೀತಾರಮ್ಮಣಪರಿಚಯತೋ। ಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ಪನ…ಪೇ॰… ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ತೇಸಂ ಮನಾಪಸ್ಸ ಮನಾಪತೋ, ಅಮನಾಪಸ್ಸ ಅಮನಾಪತೋ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ। ತತ್ಥಪಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಞ್ಚ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಞ್ಚ ಪನೇತಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರಜವನೇಸು ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಪಾಕಂ ವಞ್ಚೇತುನ್ತಿ। ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಹಿ ಏಕನ್ತತೋ ಇಟ್ಠಮೇವ, ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಞ್ಚ ಅನಿಟ್ಠಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪವತ್ತತೀತಿ।
ಯಂ ಪನ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನ ಸೋಭನಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಇಟ್ಠನ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಸಿಯಾ। ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಇಟ್ಠಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮನುಸ್ಸರೂಪಂ ಅಮನಾಪಂ, ಯತೋ ತೇ ದಿಸ್ವಾವ ಪಲಾಯನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ದೇವತಾನಂ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಾಯನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಂ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಕುಸಲವಿಪಾಕಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪನ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ನ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಅಭಿರತಿ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಪನ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವಿಯ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಸೋಭನಸ್ಸ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಹತ್ಥಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಹಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಪನ ಪವತ್ತೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇನ ವೋಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪಕಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಬಹುಲಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಇದಾನಿ ತಮೇವ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಯಿದಂ ಸಮ್ಮುತಿಮನಾಪಸಂವಿಭಾಗತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ನ ತಥಾ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸೋ ಉಪಾಸಕೋ ಚನ್ದನಙ್ಗಲಗಾಮೇ ಜಾತತ್ತಾ ‘‘ಚನ್ದನಙ್ಗಲಿಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ‘‘ಚನ್ದನವಿಲಾಸೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ತಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ ಪಟಿಭಾನಂ ಉದಪಾದೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇ ರಾಜಾನೋ ಹತಪ್ಪಭೇ ಹತಸೋಭೇ ದಿಸ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉದಕಾಭಿಸಿತ್ತೇತಿ ಉದಕೇನ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿತೇ। ಅಙ್ಗಾರೇ ವಿಯಾತಿ ಅಙ್ಗಾರಕ್ಖಣೇ ವಿಯ।
ಕಾಲಸ್ಸೇವಾತಿ ಪಗೇವ। ಅವಿಗತಗನ್ಧಂ ತಙ್ಖಣವಿಕಸಿತತಾಯ। ಈದಿಸಂ ವಚನನ್ತಿ ‘‘ಅಚ್ಛಾದೇಸೀ’’ತಿ ಏವರೂಪಂ ವಚನನ್ತಿ।
ಪಞ್ಚರಾಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ದೋಣಪಾಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೪. ‘‘ದೋಣಪಾಕಕುರ’’ನ್ತಿ ‘‘ದೋಣಪಾಕಂ ಕುರ’’ನ್ತಿ। ದೋಣಸ್ಸಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಆಳ್ಹಕಾನಂ, ಸೋಳಸನಾಳೀನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದುಪಿಯನ್ತಿ ತದನುರೂಪಂ, ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇತಿ ತಂದಿವಸತೋ ಪುರಿಮತರದಿವಸೇಸು। ಬಲವಾತಿ ಮಹಾ। ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋತಿ ಭತ್ತಸಮ್ಮದಹೇತುಕೋ। ಅಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಗಹಿತತಾಲವಣ್ಟಾ ಬೀಜನ್ತಿ ಯಮಕತಾಲವಣ್ಟೇಹಿ। ಫಾಸುವಿಹಾರನ್ತಿ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾಯ ಲದ್ಧಬ್ಬಸುಖವಿಹಾರಂ। ಭೋಜನಮತ್ತಞ್ಞೂ ಹಿ ಸುಖವಿಹಾರೋ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತನುಕಸ್ಸ ಭವನ್ತಿ ವೇದನಾ, ಸಣಿಕಂ ಜೀರತಿ ಆಯು ಪಾಲಯ’’ನ್ತಿ।
ತನುಕಸ್ಸಾತಿ ತನುಕಾ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ವಿಸಭಾಗವೇದನಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಣಿಕನ್ತಿ ಮನ್ದಂ ಮುದುಕಂ, ಅಪರಿಸ್ಸಯಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜೀರತೀತಿ ಪರಿಭುತ್ತಾಹಾರೋ ಪಚ್ಚತಿ। ಆಯುಪಾಲಯನ್ತಿ ನಿರೋಧೋ ಅವೇದನೋ ಜೀವಿತಂ ರಕ್ಖನ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಸಣಿಕಂ ಜೀರತೀತಿ ಸೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರಿಮಿತಾಹಾರತಾಯ ಸಣಿಕಂ ಚಿರೇನ ಜೀರತಿ ಜರಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಜೀವಿತಂ ಪಾಲೇನ್ತೋ।
ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಸೋ ಪರಿಯಾಪುಣಿ, ತತೋ ಪರಞ್ಚ ಯಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಾವತಕೇ ತಣ್ಡುಲೇ ಹಾರೇಯ್ಯಾಸಿ ತದುಪಿಯಞ್ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಪುರಿಸಭಾಗೋ ಏಸಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಪುರಿಸೇನ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಭಾಗೋ ಏಸೋ, ಯದಿದಂ ನಾಳಿಕೋದನಮತ್ತಂ। ಸಲ್ಲಿಖಿತಸರೀರತಾತಿ ಭಮಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಉಲ್ಲಿಖಿತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಬ್ಬಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮಸ್ಸ ಪುಥುಲತಾಪಗತಸರೀರಸ್ಸ। ಸೀಲಂ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ, ಕುತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸೀಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭೋಜನೇ’’ತಿಆದಿ। ಸೀಲಙ್ಗಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಸ್ಸ ಅವಯವೋ ಏಕೋ ಭಾಗೋ ಹೋತಿ।
ದೋಣಪಾಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಪಠಮಸಙ್ಗಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೫. ವೇದೇನ ವೇದೇಹೀ, ಕೋಸಲರಾಜಭಗಿನೀ ಅಜಾತಸತ್ತುನೋ ಮಾತಾ, ಸಾ ಕಿರ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಜಾತಿಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣ್ಡಿತಾಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಏತಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚತುರಙ್ಗಿನೀ। ದ್ವಿನ್ನಂ ರಜ್ಜಾನನ್ತಿ ಕಾಸಿಕರಜ್ಜಮಗಧರಜ್ಜಾನಂ ಅನ್ತರೇ, ಸೋ ಪನ ಗಾಮೋ ಕಾಸಿಕರಜ್ಜೋ।
ಪಾಪಾತಿ ಲಾಮಕಾ ನಿಹೀನಾಚಾರಾ। ಮೇಜ್ಜತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮೇತ್ತಿ, ಸಾ ಏತೇಸು ಅತ್ಥೀತಿ ಮಿತ್ತಾ। ಸಹ ಅಯನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಹಾಯಾ। ಸಮ್ಪವಙ್ಕನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಓನತಂ। ಜಯಕಾರಣಂ ದಿಸ್ವಾ ಆಹ, ತಥಾ ‘‘ವೇರಿಪುಗ್ಗಲಂ ಲಭತೀ’’ತಿ।
ಪಠಮಸಙ್ಗಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ದುತಿಯಸಙ್ಗಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೬. ಸುಣಾಥಾತಿ ‘‘ವತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನಸೇಸೋ। ಉಪಕಪ್ಪತೀತಿ ಸಮ್ಭವತಿ। ಸಯ್ಹಂ ಹೋತೀತಿ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ। ‘‘ಯದಾ ಚಞ್ಞೇ’’ತಿ ಚ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಾ ಅಞ್ಞೇ’’ತಿ। ವಿಲುಮ್ಪನ್ತೀತಿ ವಿನಾಸಂ ಅಚ್ಛಿನ್ದನಂ ಕರೋನ್ತಿ। ವಿಲುಮ್ಪೀಯತೀತಿ ವಿಲುತ್ತಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಅಸಕತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಕಮ್ಮಫಲಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸಯಮ್ಪಿ ಪರೇನ ವಿಲುಮ್ಪೀಯತಿ, ಧನಜಾನಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ‘‘ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಪಾಪಕಿರಿಯಂ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಾವಹಂ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಮಞ್ಞತಿ। ಜಯನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಜಿನಾಮೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಸಯಮ್ಪಿ ತತೋ ಪರಾಜಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಘಟ್ಟೇತಾರನ್ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮವಿಪಾಕಂ। ಕಮ್ಮವಿವಟ್ಟೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿವಟ್ಟನೇನ, ಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಲದ್ಧಾವಸರೇನ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ವಿಗಮಿತೇನ ಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುತಿಯಸಙ್ಗಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಮಲ್ಲಿಕಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೭. ಏಕಚ್ಚಾತಿ ಸೇಯ್ಯಾತಿ ವರಾ। ಗಾಥಾಸುಖತ್ಥಂ ಸಸುರಸದ್ದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಸ್ಸುದೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಸ್ಸುಸಸುರದೇವತಾ’’ತಿ। ದಿಸಾಜೇಟ್ಠಕಾತಿ ಚತೂಸುಪಿ ದಿಸಾಸು ಜೇಟ್ಠಕಸೀಸೇನ ಹಿ ಲೋಕಂ ವದತಿ। ತಾದಿಸಾಯಾತಿ ತಥಾರೂಪಾಯ ಮೇಧಾವಿತಾದಿಗುಣವುತ್ತಿಯಾ। ಸುಭರಿಯಾಯಾತಿ ಸುಖೇತ್ತಭೂತಾಯ ಸುನ್ದರಿತ್ಥಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮಲ್ಲಿಕಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಅಪ್ಪಮಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೮. ಸಮಧಿಗ್ಗಯ್ಹಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅತಿವಿಯ ಗಹೇತ್ವಾ, ಞಾಯೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ। ಕಾರಾಪಕಅಪ್ಪಮಾದೋತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ ಪವತ್ತಕಅಪ್ಪಮಾದೋ। ಸಮವಧಾನನ್ತಿ ಸಮವರೋಧಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ। ಉಪಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ಬಹಿ ಅಹುತ್ವಾ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬತಂ। ಸೇಸಪದಜಾತಾನಿ ವಿಯ ಅವ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾ ಸಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ। ಅಪ್ಪಮಾದೇ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ। ಅಗ್ಗಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಮಹನ್ತಂ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪಮಾದೋ। ಪಟಿಲಾಭಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಧಿಗಮಹೇತುತಾಯ। ಲೋಕಿಯೋಪಿ ಸಮಾನೋತಿ ಕಾಮಾವಚರೋಪಿ ಸಮಾನೋ। ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತಅಪ್ಪಮಾದೋ ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ।
ಪಸಂಸನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಪ್ಪಮಾದಸ್ಸ ಪಾಸಂಸಭಾವೇ ಏಕನ್ತತೋ ಕತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಪನ ‘‘ಏತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣಂ ಆಹ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ‘‘ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸೂ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಉಭೋ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಯುಆದೀನಿ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನ ಅಪ್ಪಮಾದೋವ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ। ದುತಿಯಯೋಜನಾಯ ಪನ ಪಣ್ಡಿತಾ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ। ಕತ್ಥ? ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸು। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಅಪ್ಪಮತ್ತೋತಿಆದಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥಪಟಿಲಾಭಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಹಿತಪಟಿಲಾಭಾ।
ಅಪ್ಪಮಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೯. ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಸ್ವಾಖಾತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಸುತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಾಧನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಪೂರೇತೀ’’ತಿ। ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಪಾಪಮಿತ್ತಸ್ಸ। ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥಪೂರಣೇನ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ಚ ಖೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ। ದೇಸನಾಧಮ್ಮೋತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ। ಸೋ ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ, ಇತರೇ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಾ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೇಹಿ, ತೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸಾವಕಬೋಧಿಸತ್ತವಸೇನ ಹೇಸಾ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ। ನ ಹಿ ಸೇಸಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪರೋಪದೇಸೇನ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ।
ಉಪಡ್ಢಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಸ್ಸ ಉಪಡ್ಢಗುಣೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತೋ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ। ಉಪಡ್ಢಂ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರತೋತಿ ಇತರಂ ಉಪಡ್ಢಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪುರಿಸಕಾರತೋ। ಲೋಕೇಪಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಆಚರಿಯತೋ ಉಪಡ್ಢಂ, ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರತೋ ಉಪಡ್ಢಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಾ ತೇವಿಜ್ಜತಾ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ತಥಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ। ನಿಪ್ಪದೇಸನ್ತಿ ಅನವಸೇಸತೋ। ತತೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತೋ। ಉಪಡ್ಢಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಉಪಡ್ಢಗುಣೋ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ಬಹೂಹಿ ಪುರಿಸೇಹಿ। ವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ ವಿವೇಚನಂ ನತ್ಥಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿವೇಚೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ। ಏಸಾತಿ ಪರತೋಘೋಸಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರತೋ ಚ ಸಿಜ್ಝಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ತಕನ್ತಿ ಏತ್ತಕೋ ಭಾಗೋ। ಯದಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಉಪಡ್ಢನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀಸು ನ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುಂ। ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೇ ‘‘ಸಕಲಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಲಾಭಙ್ಗನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪಟಿಲದ್ಧಬ್ಬಕಾರಣಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪದೇಸೇನ ವಿನಾ ತೇನ ಉತ್ತರಿ ವಿಸೇಸತೋ ಅಲದ್ಧಬ್ಬತೋ। ಅತ್ಥತೋತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ। ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ…ಪೇ॰… ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಪನ ಸೀಲಾದಯೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ।
ಮಾಹೇವನ್ತಿ ಮಾ ಅಹ ಏವನ್ತಿ ಛೇದೋ, ಅಹಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಮಾತಿ ಪಟಿಸೇಧೇ ನಿಪಾತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಾ ಏವಂ ಅಭಣೀ’’ತಿ। ‘‘ಮಾಹೇವಂ ಆನನ್ದಾ’’ತಿ ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಭಗವಾ ಆಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಕಲಮೇವ ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ತೇನ ‘‘ಮಾಹೇವ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಜೋತಿತಂ, ನ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಾನಿ…ಪೇ॰… ಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ। ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಟಿಕಙ್ಖಾನಿಮಿತ್ತೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ಇಧಾತಿ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣಪದಂ, ಇಧೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಹಿ ಸಾಸನೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ। ಆದಿಪದಾನಂಯೇವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ಆದಿತೋ ಏವ ವುತ್ತಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಪದಾನಂಯೇವ। ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ದಸ್ಸನಸಭಾವಾ। ಸಮ್ಮಾಅಭಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಆರೋಪನಸಭಾವೋ। ಸಮ್ಮಾಪರಿಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾತಿ ಮುಸಾವಾದಾದೀನಂ ವಿಸಂವಾದನಾದಿಕಿಚ್ಚತಾಯ ಲೂಖಾನಂ ಅಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸಭಾವಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಿನಿದ್ಧಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಪಚ್ಚಯಂ ಸುಭಾಸಿತಸೋತಾರಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಪರಿಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ। ಯಥಾ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ಸಮುಟ್ಠಹನಂ ಘಟನಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತ ಸಙ್ಖಾತಾ ವಿರತಿಪೀತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಲಕ್ಖಣಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಯ ಭಾರುಕ್ಖಿಪನಂ ವಿಯ। ಜೀವಮಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ, ಜೀವಿತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಜೀವಸ್ಸೇವ ವಾ ಸುದ್ಧಿ ವೋದಾನಂ। ಯಥಾ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಜ್ಜಾನಂ ಧಮ್ಮೇನ ಪಹಾನಾನುಪ್ಪಾದಅತ್ಥಲಾಭಾದಿಪರಿವುಡ್ಢಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪಗ್ಗಹಣಸಭಾವೋತಿ ಸಮ್ಮಾಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ। ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಸುಭಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತಗಾಹಾನಞ್ಚ ವಿಧಮನವಸೇನ ಸಮ್ಮಾಪತಿಟ್ಠಾನಸಭಾವಾತಿ ಸಮ್ಮಾಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಾ ಸಮ್ಮಾಸತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾದಹನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಾನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ। ತೀಣಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇಸು ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಕಿಲೇಸಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹ ಏಕಟ್ಠಾ ವಾ ಅನೇಕಟ್ಠಾ ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಜಹತಿ ಪಹಾಯ ನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ನಿರೋಧನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ।
ನ ಕೇವಲಂ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಪರೇನಪಿ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಾನಾಖಣಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ನಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಭಾವತೋ। ಏಕಕ್ಖಣಾ ಸಕಿದೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ ನಿಬ್ಬಾನವಿಸಯತ್ತಾ। ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ। ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಂ ಪಹಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ। ಪಟಿಪಕ್ಖಪಹಾನವಸೇನ ಹಿಸ್ಸ ನಾಮತ್ತಯಲಾಭೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ವಿರತಿಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಚೇತನಾಯೋಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ವಿರತಿಯೋವ ಪಟಿಪಕ್ಖಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಚೇತನಾ ಮಗ್ಗಸಭಾವಾ। ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಚತುಬ್ಬಿಧಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಕುಸಲಾನುಪ್ಪಾದನಾದೀನಂ ಕುಸಲಾನಞ್ಚ ವಡ್ಢನತೋ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪೀತಿ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ನಾನಾ। ಏವಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ। ನ ಹಿ ಏಕೋಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿಆದಿನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ವಿಯ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಭೇದಾಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಯೇವಾ’’ತಿ।
ಞತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವುದ್ಧಿ ನಾಮ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜನೇತೀ’’ತಿ। ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಅಭಿವಡ್ಢಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ। ವಿವಿತ್ತತಾತಿ ವಿವಿತ್ತಭಾವೋ। ಸೋ ಹಿ ವಿವೇಚನೀಯತೋ ವಿವಿಚ್ಚತಿ, ಯಂ ವಿವಿಚ್ಚಿತ್ವಾ ಠಿತಂ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಇಧ ವಿವಿತ್ತಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ‘‘ವಿವಿತ್ತತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸು ಪುರಿಮೋ ವಿವೇಚನೀಯತೋ ವಿವಿಚ್ಚಮಾನತಾಯ ವಿವಿಚ್ಚನಕಿರಿಯಾಯ ಸಮಙ್ಗೀ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ತಾಯ ಏವ ವಿವಿಚ್ಚನಕಿರಿಯಾಯ ವಸೇನ ವಿವೇಕೋತಿ ಗಹಿತೋ। ಇತರೋ ಸಬ್ಬಸೋ ತತೋ ವಿವಿತ್ತಸಭಾವತಾಯ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ವಿವಿಚ್ಚಮಾನತಾಯ ವಿವೇಕಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ಪವತ್ತತಿ, ಇತರಂ ಪನ ತಂನಿನ್ನತಾತಂಆರಮ್ಮಣತಾಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿವೇಕಂ ನಿಸ್ಸಿತಂ, ವಿವೇಕೇ ವಾ ನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ।
ಯಥಾ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಹನ್ತಅಜ್ಝಾಸಯತೋ। ಯದಿಪಿ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಪನ ಆದೀನವಂ ಸುಟ್ಠು, ದಿಸ್ವಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ನಿನ್ನತಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಉಣ್ಹಾಭಿಭೂತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸೀತನಿನ್ನಚಿತ್ತತಾ ವಿಯ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ಸಭಾವತೋ, ಯಥಾ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತತಾ, ಏವಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತತಾಪಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನತಾ ಸಿಯಾ, ತದಗ್ಗೇನ ಫಲನಿನ್ನತಾಪಿ ಸಿಯಾ ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಂ ತದಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪಹಾನವಿನಯೋ ವಿಯ ರಾಗನಿರೋಧೋಪಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತವಿವೇಕೇನ ಅತ್ಥತೋ ನಿಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ಏಸ ನಯೋ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಾದೀಸೂತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿವೇಕತ್ಥಾ ಏವ ಹಿ ವಿರಾಗಾದಯೋ’’ತಿ।
ವೋಸ್ಸಗ್ಗಸದ್ದೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗತ್ಥೋ ಪಕ್ಖನ್ದನತ್ಥೋ ಚಾತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಸ್ಸ ದುವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ। ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಹಿ ಪಹಾನಂ, ವಿಸ್ಸಟ್ಠಭಾವೇನ ನಿರಾಸಙ್ಕಪವತ್ತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತದಙ್ಗವಸೇನ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ, ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತಂನಿನ್ನಭಾವೇನ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಸಭಾವತಾ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿ। ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಅಯಂ ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನಾತಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಪಕಾರೇನ ತಂನಿನ್ನತದಾರಮ್ಮಣಕರಣಪ್ಪಕಾರೇನ ಚ।
ಪುಬ್ಬೇ ವೋಸ್ಸಗ್ಗವಚನಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಸಕಲೇನ ವಚನೇನಾ’’ತಿ। ಪರಿಣಮನ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ, ಪರಿಣತಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ। ಪರಿಣಾಮೋ ನಾಮ ಇಧ ಪರಿಪಾಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಪಚ್ಚನ್ತಂ ಪರಿಪಕ್ಕಞ್ಚಾ’’ತಿ। ಪರಿಪಾಕೋ ಚ ಆಸೇವನಲಾಭೇನ ಲದ್ಧಸಾಮತ್ಥಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜಿತುಂ ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ನಯೋ ‘‘ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ವುತ್ತೋ, ಸೇಸೇಸು ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ಏವಂ ತತ್ಥ ನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಜಾತಿಸಭಾವಾತಿ ಜಾಯನಸಭಾವಾ। ಸಕಲೋತಿ ಅನವಸೇಸೋ, ಸಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಕೋಚಿ ಮಗ್ಗೋ ಸಾವಸೇಸೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮೇ ಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವವಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥೇತಿ ವಚಸಾಯತ್ಥೇ। ವಣ್ಣಯನ್ತೀತಿ ಗುಣವಣ್ಣನವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತಿ।
ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಪಠಮಅಪುತ್ತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೦. ದಿವ-ಸದ್ದೋ ದಿವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ದಿವಸಪರಿಯಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ದಿವಸದ್ದೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಿವಸಸ್ಸ ದಿವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧನಂ, ತಸ್ಸ ಪತೀತಿ ಸಮ್ಪತಿ, ಧನಸಾಮಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಹಿತಾವಹತ್ತಾ ಸಾಪತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಪತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಧನ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಕತಾಕತಭಣ್ಡಸ್ಸ ಅತಿಬಹುಭಾವತೋ ವಿಮ್ಹಯಪ್ಪತ್ತೋ ರಾಜಾ ‘‘ಕೋ ಪನ ವಾದೋ’’ತಿ ಆಹ। ಕಾಳಲೋಹಂ ನಾಮ ಅಯೋಫಲಂ। ಕಚ್ಛಪಾದಿರೂಪೇಹಿಪಿ ಸೋವಣ್ಣಾದೀನಿ ಠಪೇನ್ತಿ। ಸಕುಣ್ಡಕಭತ್ತನ್ತಿ ಸಕುಣ್ಡೇಹಿ ವಾ ಸಥುಸೇಹಿ ವಾ ಪಕ್ಕಭತ್ತಂ। ಬಿಲಙ್ಗಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಞ್ಞಬಿಲಙ್ಗಂ, ಆರನಾಲನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ದುತಿಯಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಬಿಲಙ್ಗದುತಿಯಂ। ತಞ್ಹಿ ಕಞ್ಜಿತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಕಞ್ಜಿಕಂ ನಾಮ। ತೀಹಿ ಪಕ್ಖೇಹಿ ವತ್ಥಖಣ್ಡೇಹಿ ಕತನಿವಾಸನಂ ತಿಪಕ್ಖವಸನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೀಣಿ…ಪೇ॰… ನಿವಾಸನ’’ನ್ತಿ।
ಅಸನ್ತೋ ನೀಚೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಲಾಮಕಪುರಿಸೋ’’ತಿ। ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಭಾವೇನ ಓತರಣತಾಯ ಫಲಂ ಅಗ್ಗಂ ನಾಮ, ಉಪರಿಭೂಮಿಗತತ್ತಾ ಉದ್ಧಂ ಅಗ್ಗಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಗ್ಗಿಕಂ। ದಕ್ಖಿಣನ್ತಿ ದಾನಮಾಹ। ಸಗ್ಗೋ ನಾಮ ಕಾಮಭವೂಪಪತ್ತಿಭವೋ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ‘‘ಸಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರುಪಪತ್ತಿಜನನತೋತಿ ತತ್ರ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಜನನತೋ, ಉಪ್ಪಾದನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೇತಂ ಸೇತೋದಕಾ। ಸೋ ಯೇನ ಭಾವೇನ ಯತ್ಥ ಪಾಕಟತರೋ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವೀಚೀನಂ ಭಿನ್ನಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಆಹ। ಸುಖೋತರಣಟ್ಠಾನತಾಯ ಕದ್ದಮಾದಿದೋಸವಿರಹತೋ ಚ ಸುನ್ದರತಿತ್ಥಾ। ತಂ ಅಪೇಯ್ಯಮಾನನ್ತಿ ತಂ ಉದಕಂ ಕೇನಚಿ ಅಪರಿಭುಞ್ಜಿಯಮಾನಂ। ಅತ್ತನಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕರೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಕಿಚ್ಚಕರೋ, ಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಚೇವ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಚ ನಿಯೋಜಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲಕಿಚ್ಚಕರೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬಪುಞ್ಞಕರೋ।
ಪಠಮಅಪುತ್ತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ದುತಿಯಅಪುತ್ತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೧. ಪಿಣ್ಡಪಾತೇನಾತಿ ‘‘ಪಿಣ್ಡಪಾತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಯೋಜೇಸಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಅದಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ‘‘ಪಣೀತಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಕಣಾಜಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ ಬಿಲಙ್ಗದುತಿಯ’’ನ್ತಿ। ತಂ ತಂ ಪವತ್ತಿತಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಿಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸಮಣಸ್ಸ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಾ ದೇಥಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಸುತಪುಬ್ಬಂ, ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಾನುಭಾವೇಹಿ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಟ್ಠಿಭರಿಯಾಯ ‘‘ನ ಯಸ್ಸ ವಾ ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿಆದಿ ಚಿನ್ತಿತಂ। ತಥಾ ಹಿ ತೇಸಂ ದೇನ್ತಾಪಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಣೀತಮೇವ ದೇನ್ತಿ। ನಾಸಾಪುಟಂ ಪಹರಿ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇನ। ಸೋ ಲುದ್ಧತಾಯ ‘‘ಬಹು ವತ ಧಞ್ಞಂ ಮಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಯಮೇತುಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ।
ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರುಪ್ಪನ್ನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವರಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಸಮಣಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ವದತೋ ನ ಏಕಾಯ ಏವ ಜವನವೀಥಿಯಾ ವಸೇನ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ। ಅಥ ಖೋ ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪವತ್ತಜವನವಾರೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ಮಜ್ಝೇ ಪವತ್ತಜವನವಾರೋಪಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಚೇತನಾವಸೇನಾ’’ತಿ। ಏಕಾ ಚೇತನಾ ದ್ವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ನ ದೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಕೇತಪಞ್ಹವಸೇನ ನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಚೇತನಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪುರೇತರಂ ಕತತ್ತಾ ಪುರಾಣಂ।
ಪರಿಗಯ್ಹತೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿ। ಅನ್ವಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತೀತಿ ಅನುಜೀವಿನೋ। ಸಬ್ಬಮೇತನ್ತಿ ಧನಧಞ್ಞಾದಿಸಬ್ಬಂ ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಗ್ಗಹವತ್ಥುಂ। ನಿಕ್ಖಿಪ್ಪಗಾಮಿನನ್ತಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬತಾಗಾಮಿನಂ। ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಸಭಾವಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಕ್ಖಿಪ್ಪಸಭಾವ’’ನ್ತಿ। ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಸಭಾವಮೇವಾ’’ತಿ।
ದುತಿಯಅಪುತ್ತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ತತಿಯವಗ್ಗೋ
೧. ಪುಗ್ಗಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೨. ‘‘ನೀಚೇ ತಮೋ, ತೇನ ತಮೇನ ಯುತ್ತೋತಿ ತಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂಯೋಗತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಚ್ಛೇರಯೋಗತೋ ಮಚ್ಛೇರೋ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಮೋತಿ ಅಪ್ಪಕಾಸನಭಾವೇನ ತಮೋ ತಮಭೂತೋ ಅನ್ಧಕಾರೋ ವಿಯ ಜಾತೋ, ಅನ್ಧಕಾರತ್ತಂ ವಾ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ತಮಮೇವ ಪರಮ್ಪರತೋ ಅಯನಂ ಗತಿ ನಿಟ್ಠಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಮಪರಾಯಣೋ, ತಮಪರಾಯಣತಂ ವಾ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಞಾಯೇನಪಿ ತಮಗ್ಗಹಣೇನ ಖನ್ಧತಮೋವ ಕಥಿತೋ, ನ ಅನ್ಧಕಾರತಮೋ। ಖನ್ಧತಮೋತಿ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿರಹಿತಾ ಖನ್ಧಪವತ್ತಿಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ‘‘ಉಚ್ಚೇ ಕುಲೇ ಪಚ್ಚಾಜಾತೋ’’ತಿಆದಿ ಪಕಾಸನಭಾವೇನ ಜೋತೇತೀತಿ ಜೋತಿ, ತೇನ ಜೋತಿನಾ ಯುತ್ತೋತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ತಮೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇತರೇ ದ್ವೇತಿ ಜೋತಿತಮಪರಾಯಣೋ ಜೋತಿಜೋತಿಪರಾಯಣೋತಿ ಇತರೇ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲೇ।
ವೇಣುವೇತ್ತಾದಿಕೇಹಿ ಪೇಳಾದಿಕಾರಕಾ ವಿಲೀವಕಾರಕಾ। ಮಿಗಮಚ್ಛಾದೀನಂ ನಿಸಾದನತೋ ನೇಸಾದಾ, ಮಾಗವಿಕಮಚ್ಛಬನ್ಧಾದಯೋ। ರಥೇಸು ಚಮ್ಮೇನ ಹನನಕರಣತೋ ರಥಕಾರಾ ಚಮ್ಮಕಾರಾ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಪು’’ ಇತಿ ಕರೀಸಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತಂ ಕುಸೇನ್ತಿ ಅಪನೇನ್ತೀತಿ ಪುಕ್ಕುಸಾ, ಪುಪ್ಫಛಡ್ಡಕಾ। ದುಬ್ಬಣ್ಣೋತಿ ವಿರೂಪೋ। ಓಕೋಟಿಮಕೋತಿ ‘‘ಲಕುಣ್ಡಕೋ’’ತಿ। ಲಕು ವಿಯ ಘಟಿಕಾ ವಿಯ ಡೇತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹಿ ಲಕುಣ್ಡಕೋ, ರಸ್ಸೋ। ಕಣತಿ ನಿಮೀಲತೀತಿ ಕಾಣೋ। ತಂ ಪನಸ್ಸ ನಿಮೀಲನಂ ಏಕೇನ ಅಕ್ಖಿನಾ ದ್ವೀಹಿಪಿ ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಕ್ಖಿಕಾಣೋ ವಾ ಉಭಯಕ್ಖಿಕಾಣೋ ವಾ’’ತಿ। ಕುಣನಂ ಕುಣೋ, ಹತ್ಥವೇಕಲ್ಲಂ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕುಣೀ। ಖಞ್ಜೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾದವಿಕಲೋ। ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯಸಙ್ಖಾತೋ ಸರೀರಸ್ಸ ಪಕ್ಖೋ ಪದೇಸೋ ಹತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಕ್ಖಹತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪೀಠಸಮ್ಪೀ’’ತಿ। ಪದೀಪೇ ಪದೀಪನೇ ಏತಬ್ಬಂ ನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪದೀಪೇಯ್ಯಂ, ತೇಲಕಪಲ್ಲಾದಿಉಪಕರಣಂ। ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ।
ಆಗಮನವಿಪತ್ತೀತಿ ಆಗಮನಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಿಪತ್ತಿ ಆಗಮೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಪುಬ್ಬುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯವಿಪತ್ತೀತಿ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಿಪತ್ತಿ। ಚಣ್ಡಾಲಾದಿಸಭಾವಾ ಹಿಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯಾ, ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ, ತೇಹೇವಸ್ಸ ವಿಪತ್ತಿ ಏವ, ನ ಸಮ್ಪತ್ತಿ। ಪವತ್ತಪಚ್ಚಯವಿಪತ್ತೀತಿ ಪವತ್ತೇ ಸುಖಪಚ್ಚಯವಿಪತ್ತಿ। ತಾದಿಸೇ ನಿಹೀನಕುಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಕೋಚಿ ವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನೋ ಆಜೀವುಪಾಯವಿಪತ್ತೀತಿ ಆಜೀವನುಪಾಯವಸೇನ ವಿಪತ್ತಿ। ಸುಖೇನ ಹಿ ಜೀವಿಕಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಉಪಾಯಭೂತಾ ಹತ್ಥಿಸಿಪ್ಪಾದಯೋ ಇಮಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ಪುಪ್ಫಛಡ್ಡಕಸಿಲಾಕೋಟ್ಟನಾದಿಕಮ್ಮಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ಜೀವಿಕಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಸಿರವುತ್ತಿಕೇ’’ತಿ। ಅತ್ತಭಾವವಿಪತ್ತೀತಿ ಉಪಧಿವಿಪತ್ತಿ। ದುಕ್ಖಕಾರಣಸಮಾಯೋಗೋತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಸಮೋಧಾನಂ। ಸುಖಕಾರಣವಿಪತ್ತೀತಿ ಸುಖಪಚ್ಚಯಪರಿಹಾನಿ। ಉಪಭೋಗವಿಪತ್ತೀತಿ ಉಪಭೋಗಸುಖಸ್ಸ ವಿನಾಸೋ ಅನುಪಲದ್ಧಿ। ಜೋತಿ ಚೇವ ಜೋತಿಪರಾಯಣಭಾವೋ ಚ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ।
ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹೀತಿ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ ಏತಂ ಯಥಾ ‘‘ಯದಿ ಮೇ ಬ್ಯಾಧಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ದಾತಬ್ಬಮಿದಮೋಸಧ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ, ತತ್ಥ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಭಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋತಿ ದಾನಂ ದಾತುಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತತಾಯ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ।
ಪುಗ್ಗಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಅಯ್ಯಿಕಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೩. ಜರಾಜಿಣ್ಣಾತಿ ವಯೋವುಡ್ಢಾತಿ ವಯಸಾ ವುಡ್ಢಾ। ತೇನ ಪಚ್ಛಿಮವಯಸ್ಸ ಓಸಕ್ಕಸಮ್ಪವತ್ತಿಂ ವದತಿ। ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಿಕಾತಿ ಜಾತಿಮಹತ್ತಗತಾ। ಚಿರಕಾಲಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ರಾಜಪರಿವಟ್ಟೇ ವೀತಿವತ್ತಾ। ವಯೋ-ಸದ್ದೋ ಸಾಧಾರಣವಚನೋಪಿ ಜಿಣ್ಣಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಓಸಾನವಯಂ ಏವ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಯ್ಯಿಕಾತಿ ಮಾತಾಮಹಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಹತ್ಥೀ ಏವ ರತನಭೂತೋ ಹತ್ಥಿರತನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಕೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನೀತಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಭಾಜನಾನಿ, ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಅಯ್ಯಿಕಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಇಸ್ಸತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೫. ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಾ ಅಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ? ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಭಗವತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಅಲಾಭಾಯ ಅಯಸಾಯ ಪರಿಸಕ್ಕನಂ। ತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವತೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ತಂ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಯಮಕಮಹಾಮೇಘೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮಹಾಓಘಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಾ ಪಾರಮಿಯೋ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ ವಿಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಮಹೋಘಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯಿಂಸು। ತತೋ ತತೋ ಅನ್ನಪಾನಯಾನವತ್ಥಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನಾದಿಹತ್ಥಾ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ – ‘‘ಕಹಂ ಭಗವಾ, ಕಹಂ ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೨೮೨) ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಚ ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಚ ಭಗವತೋ, ಏವಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸಪಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ – ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕತೋ ಹೋತಿ ಗರುಕತೋ ಮಾನಿತೋ ಪೂಜಿತೋ ಅಪಚಿತೋ ಲಾಭೀ ಚೀವರ…ಪೇ॰… ಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋಪಿ ಖೋ’’ತಿಆದಿ (ಉದಾ॰ ೩೮), ತಥಾ ‘‘ಯಾವತಾ ಖೋ, ಚುನ್ದ, ಏತರಹಿ ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನ। ನಿಜ್ಝತ್ತಿನ್ತಿ ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ। ನನ್ತಿ ಕಥಂ।
ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಅಯುತ್ತಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಕಥಾ ಮಹಾಜನಸನ್ನಿಪಾತೇ ನಿಯ್ಯಾತಿತಾ ಹೋತೀತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ದಾತಬ್ಬಂ, ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದಮತ್ತೇನ ದೇನ್ತೇಪಿ ಹಿ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತಿ। ಆರೋಚಿತಂ ಅತ್ತನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಭಗವಾತಿ ಸತ್ಥು ಆಮನ್ತನಂ। ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ನಿಗಣ್ಠಾ…ಪೇ॰… ಪಸೀದತಿ ಪಸನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಸೇಸತೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರೋ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ತಯಾ ಪಠಮಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ। ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಹಿ ಏತಂ। ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪುರಿಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆನೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ನಾಮ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಕಥನಂ ಮಯ್ಹಮೇವ ಭಾರೋ। ಸಮುಪಬ್ಯೂಳ್ಹೋತಿ ಏಕತೋ ಸೇನಾಯ ರಾಸಿವಸೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ರಾಸಿಭೂತೋ’’ತಿ। ಅಸಿಕ್ಖಿತೋತಿ ಸತ್ತಟ್ಠಸಂವಚ್ಛರಾನಿ ಧನುಸಿಪ್ಪೇನ ಸಿಕ್ಖಿತೋ। ಧನುಸಿಪ್ಪಂ ಸಿಕ್ಖಿತ್ವಾಪಿ ಕೋಚಿ ಕತಹತ್ಥೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಪನ ಅಸಿಕ್ಖಿತೋ ನ ಕತಹತ್ಥೋ, ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖಭಾವೋಯೇವ ಬ್ಯಾಮಮುಟ್ಠಿಬನ್ಧೋ। ತಿಣಪುಞ್ಜಮತ್ತಿಕಾಪುಞ್ಜಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಂಸುಪುಞ್ಜವಾಲುಕಪುಞ್ಜಸಾರಫಲಕಅಯೋಘನಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಕತಪರಿಚಯೋತಿ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಾ ವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಅಕತಪರಿಚಯೋ। ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದಿಕೇ ಉಪೇಚ್ಚ ಅಸನಂ ಉಪಾಸನಂ, ನ ಕತಂ ಉಪಾಸನಂ ಏತೇನಾತಿ ಅಕತೂಪಾಸನೋ। ಅಸಿಕ್ಖಿತತಾದಿನಾ ಭೀರುಭಾವೇನ ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಛಮ್ಭನಂ ಸಙ್ಕಮ್ಪನಂ ಉತ್ತಾಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಛಮ್ಭೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪವೇಧಿತಕಾಯೋ’’ತಿ।
ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ತತಿಯೇನೇವ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀನಂ ಹೋತಿ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯೋಗಂ। ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ಅಸೇಕ್ಖಂ, ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ। ತಯಿದಂ ನ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಸೀಲಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅಥ ಖೋ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸೇಕ್ಖಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಂ ಸೀಲಂ, ಲೋಕುತ್ತರೋ ಏವ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಜಾತತ್ತಾ, ಏವಂ ವಿಮುತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೋಪೀತಿ ಅಸೇಕ್ಖೋ। ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸೇಕ್ಖೋತಿ ಅಸೇಕ್ಖೋ। ಅಗ್ಗಫಲಭೂತೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ತಥಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾ ಮಿಸ್ಸಕಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಏವಂ ವಿಮುತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾಪೀತಿ ತದಙ್ಗವಿಮುತ್ತಿಆದಯೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತಿ ಏವ।
ಯೇನ ಸಿಪ್ಪೇನ ಇಸ್ಸಾಸೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಇಸ್ಸತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಸುಸಿಪ್ಪ’’ನ್ತಿ। ಯಸ್ಸಾ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಸರೀರಂ ಸಞ್ಜಾತಥಾಮಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಬಲಪಚ್ಚಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಬಲಂ ನಾಮ ವಾಯೋಧಾತೂ’’ತಿ। ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಹಿ ವಿಸಮಪ್ಪವತ್ತಿನಿವಾರಕಧಾತು ಬಲಂ ನಾಮ, ತೇನ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಬಲರೂಪಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಅರಹಾ ಏವ ಏಕನ್ತತೋ ಸೋರತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋರಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋರಚ್ಚನ್ತಿ ಅರಹತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏತೇ ದ್ವೇತಿ ಖನ್ತಿ ಸೋರಚ್ಚನ್ತಿ ಏತೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ। ಪಾನೀಯಂ ಪಿವನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಪಾ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಜಲಾಸಯೋ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾನೀಯಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುರಸ್ಸಪೋಕ್ಖರಣೀಆದೀನೀ’’ತಿ। ಉದಕವಿಕೂಲಾದೀಸು ಕಮನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಸಙ್ಕಮನಾನಿ, ಸೇತುಆದೀನಿ। ಸೇತುಕರಣಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಸೇತುಂ, ಚಙ್ಕಮನಕರಣಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಚಙ್ಕಮನಂ, ಮಗ್ಗಕರಣಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಮಗ್ಗಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣ್ಣಾಸಾ’’ತಿಆದಿ।
ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತ್ತನ್ತಿ ಅರಿಯಾನಂ ಹಿತಂ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ। ದೇನ್ತೋಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ದೇನ್ತೋಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ದೇನ್ತೇನಪಿ ಕಮ್ಮಫಲಂ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೇನೇವ ದಾತಬ್ಬತ್ತಾ। ಥನಯನ್ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಮಹಾಮೇಘಭಾವದಸ್ಸನಂ, ಯೋ ಹಿ ಮಹಾವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಗಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಜ್ಜುಮ್ಮಾಲಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಪವಸ್ಸತಿ। ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾತಿ ಖಾದನೀಯಸ್ಸ ವಿವಿಧಜಾತಿಯಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ।
ಪಕಿರಣಂ ನಾಮ ವಿಕಿರಣಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಕಿರತೀ’’ತಿ। ಪಕಿರನ್ತೋ ವಿಯ ವಾ ದಾನಂ ದೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಗುಣಖೇತ್ತಮೇವ ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಕರುಣಾಖೇತ್ತೇಪಿ ಮಹಾದಾನಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನ ‘‘ಪಕಿರೇತೀ’’ತಿ ಪುಞ್ಞಧಾರಾತಿ ಪುಞ್ಞಮಯಧಾರಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಾ। ಸಿನೇಹಯನ್ತೀತಿ ಥೂಲಧಾರೇನಪಿ ಸಿನೇಹೇನ ಸಿನಿದ್ಧಂ ಕರೋನ್ತೀ। ಕಿಲೇದಯನ್ತೀತಿ ಅಲ್ಲಭಾವಂ ಪಾಪಯನ್ತೀ। ಯಥಾಯಂ ಪುಞ್ಞಧಾರಾ ‘‘ಸಿನೇಹೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಸಿನೇಹುಪ್ಪತ್ತಿ ಆಮಿಸನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ದಾಯಕವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ।
ಇಸ್ಸತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪಬ್ಬತೂಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೬. ಖತ್ತಿಯಾತಿ ಅಭಿಸೇಕಪ್ಪತ್ತಾ। ಇಸ್ಸರಿಯಮದೋ ಕಾಮಗೇಧೋ। ಪಥವಿಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಮಹನ್ತತಾ ತಂನಿವಾಸಿನಂ ಅನುಯನ್ತತಾತಿ ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತಸ್ಸ ರಾಜಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಸಮಿಜ್ಝನಸ್ಸ ಕಾರಣಕಿತ್ತನಂ। ಯಾದಿಸೇ ರಾಜಕಿಚ್ಚೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪನ್ನೋ, ತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಸ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನ್ತರಗಮನಾನೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ನಿರನ್ತರಗಮನಾನಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಗಮನಾನಿ। ಚೋರಾ ಚಿನ್ತಯಿಂಸೂತಿ ಏಕೋ ಅನ್ತರಭೋಗಿಕೋ ರಾಜಾಪರಾಧಿಕೋ ಪಞ್ಚಸತಮನುಸ್ಸಪರಿವಾರೋ ಚೋರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಚರತಿ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಅಯುತ್ತಂ ತೇ ಕತ’’ನ್ತಿ ಸಚಾಹಂ ವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಧುರವಿಹಾರೇತಿ ರಥಸ್ಸ ಧುರಂ ವಿಯ ನಗರಸ್ಸ ಧುರಭೂತೇ ವಿಹಾರೇ। ಸನ್ಥಮ್ಭಿತುನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಾಸಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾತುಂ। ಸದ್ಧಾಯಿಕೋತಿ ಸದ್ಧಾಯ ಅಯಿತಬ್ಬೋ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸದ್ಧಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಯಿಕೋತಿ ಪತ್ತಿಯಾಯಿತಬ್ಬೋ। ಅಬ್ಭಸಮಂ ಪುಥುಲಭಾವೇನ। ನಿಪ್ಪೋಥೇನ್ತೋತಿ ನಿಮ್ಮದ್ದೇನ್ತೋ। ಸಣ್ಹಕರಣೀಯಂ ಅತಿಸಣ್ಹಂ ಪಿಸನ್ತೋ ನಿಸದಪೋತೋ ವಿಯ ಪಿಸನ್ತೋ।
ಧಮ್ಮಚರಿಯಾತಿಆದಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸೀಸಂ ಚೇಲಞ್ಚ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಏವ ಕಾತಬ್ಬಾ ತಸ್ಸಾ ಏವ ಪರಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ। ಆಚಿಕ್ಖಾಮೀತಿ ಕಥೇಮಿ, ಕಥೇನ್ತೋ ಚ ಯಥಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಮದೇವ ರಾಜಾ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಜಾನಾಪೇಮೀತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಯುದ್ಧೇನ ಕಾತಬ್ಬಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ। ವಿಸಿನೋತಿ ಬನ್ಧತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸಯೋ, ಸಮತ್ಥಭಾವೋ। ಮನ್ತಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನರಾಜಮನ್ತಾ। ಮಹಾಅಮಚ್ಚಾತಿ ಮಹೋಸಧಾದಿಸದಿಸಾ ನೀತಿಸತ್ಥಛೇಕಾ ಅಮಚ್ಚಪುರಿಸಾ। ಉಪಲಾಪೇತುನ್ತಿ ಪರೇಸಂ ಅನ್ತರೇ ವಿರೋಧತ್ಥಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತುಂ।
ದ್ವೇಯೇವ ಪಬ್ಬತಾತಿ ಪಬ್ಬತಸದಿಸಾ ದ್ವೇಯೇವ ಗಹಿತಾ। ರಾಜೋವಾದೇತಿ ರಾಜೋವಾದಸುತ್ತೇ। ಆಗತಾವ ತತ್ತನ್ತಿಯಾ ವಿಲುಮ್ಪಮಾನಾತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ। ವಿಪತ್ತೀತಿ ಭೋಗಪರಿಹಾನಾದಿವಿನಾಸೋ। ಹತ್ಥಿಯುದ್ಧಾದೀಹಿ ಜರಾಮರಣಂ ಜಿನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಸಯಭಾವತೋ। ಯೇನ ಪನ ಜಿನಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಬುದ್ಧೇ…ಪೇ॰… ನಿವೇಸಯೇ’’ತಿ ಆಹ। ರತನತ್ತಯೇ ಹಿ ಸದ್ಧಾ ನಿವಿಟ್ಠಾ ಮೂಲಜಾತಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಏಕನ್ತತೋ ಜರಾಮರಣವಿಜಯಾಯ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧ’’ನ್ತಿ।
ಪಬ್ಬತೂಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಾರತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಕೋಸಲಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।