೩. ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಂ
೧. ನಾನತ್ತವಗ್ಗೋ
೧.ಧಾತುನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೫. ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಸ್ಸ ಧಾತುನಾನತ್ತಂ। ಚಕ್ಖುಧಾತೂತಿಆದೀಸು ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖುಧಾತು, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ರೂಪಧಾತು, ಚಕ್ಖುಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ಸೋತಪಸಾದೋ ಸೋತಧಾತು, ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ಸದ್ದಧಾತು, ಸೋತಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ಘಾನಪಸಾದೋ ಘಾನಧಾತು, ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಗನ್ಧಧಾತು, ಘಾನಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ಜಿವ್ಹಾಪಸಾದೋ ಜಿವ್ಹಾಧಾತು, ರಸಾರಮ್ಮಣಂ ರಸಧಾತು, ಜಿವ್ಹಾಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ಕಾಯಪಸಾದೋ ಕಾಯಧಾತು, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಾತು, ಕಾಯಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ತಿಸ್ಸೋ ಮನೋಧಾತುಯೋ ಮನೋಧಾತು, ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಸುಖುಮರೂಪಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಧಾತು, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸೋಳಸ ಧಾತುಯೋ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಅವಸಾನೇ ದ್ವೇ ಚತುಭೂಮಿಕಾತಿ। ಪಠಮಂ।
೨. ಫಸ್ಸನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೬. ದುತಿಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಫಸ್ಸನಾನತ್ತನ್ತಿ ನಾನಾಸಭಾವೋ ಫಸ್ಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಠಮಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ। ಮನೋಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಕಿರಿಯಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಠಮಜವನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ದುತಿಯಂ।
೩. ನೋಫಸ್ಸನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೭. ತತಿಯೇ ನೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋಧಾತೂತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಠಮಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆವಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತತಿಯಂ।
೪. ವೇದನಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೮. ಚತುತ್ಥೇ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮನೋಧಾತುತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ವೇದನಾ ವತ್ತೇಯ್ಯುಂ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿಫಾಸುಕತ್ಥಂ ಪನ ಅನನ್ತರಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವೇದನಮೇವ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಜನಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಠಮಜವನವೇದನಾ, ಪಠಮಜವನಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದುತಿಯಜವನವೇದನಾತಿ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚತುತ್ಥಂ।
೫. ದುತಿಯವೇದನಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೯. ಪಞ್ಚಮೇ ತತಿಯಚತುತ್ಥೇಸು ವುತ್ತನಯಾವ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತಾತಿ। ಇತಿ ದುತಿಯಾದೀಸು ಚತೂಸು ಸುತ್ತೇಸು ಮನೋಧಾತುಂ ಮನೋಧಾತೂತಿ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಮನೋಧಾತೂತಿ ಗಹಿತಂ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನಿ ತಥಾ ತಥಾ ಕಥಿತೇ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ದೇಸಿತಾನಿ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಞ್ಚಮಂ।
೬. ಬಾಹಿರಧಾತುನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೦. ಛಟ್ಠೇ ಪನ ಪಞ್ಚ ಧಾತುಯೋ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಧಮ್ಮಧಾತು ಚತುಭೂಮಿಕಾತಿ। ಛಟ್ಠಂ।
೭. ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೧. ಸತ್ತಮೇ ರೂಪಧಾತೂತಿ ಆಪಾಥೇ ಪತಿತಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಸಾಟಕವೇಠನಾದಿವತ್ಥುಕಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ। ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ। ರೂಪಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ರೂಪಚ್ಛನ್ದೋತಿ ರೂಪೇ ಛನ್ದಿಕತಟ್ಠೇನ ಛನ್ದೋ। ರೂಪಪರಿಳಾಹೋತಿ ರೂಪೇ ಅನುಡಹನಟ್ಠೇನ ರೂಪಪರಿಯೇಸನಾತಿ ಪರಿಳಾಹೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸನ್ದಿಟ್ಠಸಮ್ಭತ್ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಪರಿಯೇಸನಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಕಪ್ಪಛನ್ದಾ ಏಕಜವನವಾರೇಪಿ ನಾನಾಜವನವಾರೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಪರಿಳಾಹಪರಿಯೇಸನಾ ಪನ ನಾನಾಜವನವಾರೇಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ। ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಾತುನಾನತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಏವಂ ರೂಪಾದಿನಾನಾಸಭಾವಂ ಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪಸಞ್ಞಾದಿನಾನಾಸಭಾವಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸತ್ತಮಂ।
೮. ನೋಪರಿಯೇಸನಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೨. ಅಟ್ಠಮೇ ನೋ ಧಮ್ಮಪರಿಯೇಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಧಮ್ಮಪರಿಳಾಹೋತಿ ಏವಂ ಆಗತಂ ಪಟಿಸೇಧಮತ್ತಮೇವ ನಾನಂ। ಅಟ್ಠಮಂ।
೯. ಬಾಹಿರಫಸ್ಸನಾನತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೯೩-೯೪. ನವಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಞ್ಞಾ। ರೂಪಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ತೀಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ರೂಪಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ತದೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಫುಸಮಾನೋ ಫಸ್ಸೋ। ವೇದನಾತಿ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವಮಾನಾ ವೇದನಾ। ಛನ್ದಾದಯೋ ವುತ್ತನಯಾವ। ರೂಪಲಾಭೋತಿ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಲದ್ಧಂ ಸಹ ತಣ್ಹಾಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ‘‘ರೂಪಲಾಭೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ತಾವ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕನಯೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಯೇವಾರಮ್ಮಣೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಅಪರೋ ಆಗನ್ತುಕಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕೋ ಹೋತಿ – ರೂಪಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ ಇಮೇ ತಾವ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಧುವಪರಿಭೋಗೇ ನಿಬದ್ಧಾರಮ್ಮಣೇ ಹೋನ್ತಿ। ನಿಬದ್ಧಾರಮ್ಮಣಞ್ಹಿ ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತಂ ಮನಾಪಂ ಪಿಯಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಆಗನ್ತುಕಾರಮ್ಮಣಂ ಪನ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಮಾನಮ್ಪಿ ಖೋಭೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ।
ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಏಕೋ ಕಿರ ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೋ ಗಾಮಿಯೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತೋ ಗಾಮಮಜ್ಝೇ ಠತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚಸ್ಸ ಸಮಯೇ ಉಪಾಸಿಕಾ ನದಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತಾ ಧಾತಿಗಣಪರಿವುತಾ ಗೇಹಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೋ ದೂರತೋ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಆಗನ್ತುಕಮಾತುಗಾಮೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛ, ಭಣೇ ಜಾನಾಹಿ, ಕಾ ಏಸಾ’’ತಿ ಪುರಿಸಂ ಪೇಸೇಸಿ। ಸೋ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಗತೋ, ‘‘ಕಾ ಏಸಾ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಆರೋಚೇಸಿ। ಏವಂ ಆಗನ್ತುಕಾರಮ್ಮಣಂ
ಉರುವಲ್ಲಿಯವಾಸೀ ಚೂಳತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭಗವತಾ ಫಸ್ಸವೇದನಾ ಪಾಳಿಯಾ ಮಜ್ಝೇ ಗಹಿತಾ, ಪಾಳಿಂ ಪನ ಪರಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ರೂಪಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ತಸ್ಮಿಂ
ನಾನತ್ತವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ।
೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ
೧. ಸತ್ತಧಾತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೫. ದುತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಆಭಾಧಾತೂತಿ ಆಲೋಕಧಾತು। ಆಲೋಕಸ್ಸಪಿ ಆಲೋಕಕಸಿಣೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಜ್ಝಾನಸ್ಸಾಪೀತಿ ಸಹಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಏತಂ ನಾಮಂ। ಸುಭಧಾತೂತಿ ಸುಭಕಸಿಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಜ್ಝಾನವಸೇನ ಸಹಾರಮ್ಮಣಜ್ಝಾನಮೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಧಾತು। ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧೋವ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಧಾತು। ಇತಿ ಭಗವಾ ಅನುಸನ್ಧಿಕುಸಲಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತತ್ಥ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ದೇನ್ತೋ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ।
ಅನ್ಧಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಹಿ ಆಲೋಕೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ, ಆಲೋಕೋಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇನ। ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಹಿ ಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನ್ಧಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಸುಭಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಸುಭಞ್ಹಿ ಸುಭೇನ, ಸುಭಞ್ಚ ಅಸುಭೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಅಸುಭೇ ಸತಿ ಸುಭಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ। ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಸತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಧಾತುಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನಿರೋಧಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ಖನ್ಧನಿರೋಧಞ್ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಖನ್ಧಪವತ್ತಿಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿರೋಧೋವ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಥಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಕಥಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಕೀದಿಸಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ? ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಪತ್ತಬ್ಬಾ। ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಸುಖುಮಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅವಸಿಟ್ಠತಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಪತ್ತಬ್ಬಾ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ ನಿರೋಧೋವ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮಂ।
೨. ಸನಿದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೬. ದುತಿಯೇ ಸನಿದಾನನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕಮೇತಂ, ಸನಿದಾನೋ ಸಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಮಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋಪಿ ಕಾಮಧಾತು
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಕಾಮಧಾತು? ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅಪ್ಪನಾ ಬ್ಯಪ್ಪನಾ ಚೇತಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಾ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು। ಹೇಟ್ಠತೋ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀ ದೇವೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾ ರೂಪಾ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಧಾತೂ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೮೨)।
ಏತ್ಥ ಕಾಮಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಂ ಪನ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ವಾ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೀಹಿ ಠಾನೇಹೀತಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ಮಿಚ್ಛಾ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಾಥಾವಪಟಿಪದಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ।
ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು ಬ್ಯಾಪಾದೋಪಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು? ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು। ದಸಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಘಾತೋ ಪಟಿವಿರೋಧೋ ಕೋಪೋ ಪಕೋಪೋ…ಪೇ॰… ಅನತ್ತಮನತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತೂ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೮೨)।
ಇಮಂ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚ ಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೇಸಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋಪಿ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು ವಿಹಿಂಸಾಪಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು? ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು। ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಣಿನಾ ವಾ ಲೇಡ್ಡುನಾ
ಇಮಂ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೇಸಮಿಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತಿಣದಾಯೇತಿ ಅನಯಬ್ಯಸನನ್ತಿ ಅವುಡ್ಢಿಂ ವಿನಾಸಂ। ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಸುಕ್ಖತಿಣದಾಯೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಿಣುಕ್ಕಾ ವಿಯ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ತಿಣಕಟ್ಠನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಾಣಾ ವಿಯ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ। ಯಥಾ ಸುಕ್ಖತಿಣದಾಯೇ ಠಪಿತಂ ತಿಣುಕ್ಕಂ ಖಿಪ್ಪಂ ವಾಯಮಿತ್ವಾ ಅನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ತೇ ಪಾಣಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ಏವಮೇವ ಯೇ ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ
ವಿಸಮಗತನ್ತಿ ರಾಗವಿಸಮಾದೀನಿ ಅನುಗತಂ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಂ। ನ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಪಜಹತೀತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾದಿವಸೇನ ಸೀಘಂ ನಪ್ಪಜಹತಿ। ನ ವಿನೋದೇತೀತಿ ನ ನೀಹರತಿ। ನ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತೀತಿ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅನವಸೇಸೇನ್ತೋ ನ ವಿಗತನ್ತಂ ಕರೋತಿ। ನ ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತೀತಿ ನ ಅನುಅಭಾವಂ ಗಮೇತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ನ – ಕಾರೋ ಆಹರಿತಬ್ಬೋ। ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾತಿ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ।
ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋಪಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು? ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತೂ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೮೨)।
ಇಧಾಪಿ ದುವಿಧಾ ಕಥಾ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ಹಿ ಇತರಾಪಿ ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ಗಹಣಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ। ತಾ ಪನ ಧಾತುಯೋ ವಿಸುಂ ದೀಪೇತಬ್ಬಾತಿ ತಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಸಬ್ಬಕುಸಲಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತೂತಿ ಅಯಂ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾ। ಇಮಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಞ್ಞಾದೀನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಯಥಾನುರೂಪಂ।
ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋಪಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು ಅಬ್ಯಾಪಾದೋಪಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು
ಇಮಂ ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋಪಿ ಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತು ಕರುಣಾಪಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ತತ್ಥ
ಇಮಂ ಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದುತಿಯಂ।
೩. ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೭. ತತಿಯೇ ಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಧಾತೂತಿ ದೀಪೇತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಞ್ಞಾತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಇಧಾಪಿ ‘‘ಕಚ್ಚಾನೋ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಓಕಾಸದಾನತ್ಥಂ ಏತ್ತಾವತಾವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಸೂತಿ ಛಸು ಸತ್ಥಾರೇಸು। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಮಯಮಸ್ಮ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ। ಕಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಕಿಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಹೋತೀತಿ? ಸತ್ಥಾರಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಸು ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏತೇತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪುಚ್ಛತಿಯೇವ।
ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಧಾತು ಚ ನಾಮ ಮಹತೀ ಧಾತು, ತಸ್ಮಾ ಮಹತಿಂ ಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಮಹತೀ ಖೋ ಏಸಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಹೀನಂ, ಕಚ್ಚಾನ, ಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಹೀನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ಪಣಿಧೀತಿ ಚಿತ್ತಟ್ಠಪನಂ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಇತ್ಥಿಭಾವಂ ವಾ ಮಕ್ಕಟಾದಿತಿರಚ್ಛಾನಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ಥೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಹೀನೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಯಸ್ಸೇತೇ ಹೀನಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಹೀನೋ ನಾಮ। ಹೀನಾ ವಾಚಾತಿ ಯಾ ತಸ್ಸ ವಾಚಾ, ಸಾಪಿ ಹೀನಾ। ಹೀನಂ ಆಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಸೋ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ಹೀನಮೇವ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ಹೀನಮೇವ ದೇಸೇತೀತಿ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಉಪಪತ್ತೀತಿ ದ್ವೇ ಉಪಪತ್ತಿಯೋ ಪಟಿಲಾಭೋ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಚ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೀನಕುಲಾದಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಪಟಿಲಾಭೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಹೀನತ್ತಿಕವಸೇನ। ಕಥಂ? ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಞ್ಚಸು ನೀಚಕುಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಹೀನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ವೇಸ್ಸಸುದ್ದಕುಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಮಜ್ಝಿಮಾ, ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಪಣೀತಾ। ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಪನ ಪಟಿಲಾಭತೋ
೪. ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೮. ಚತುತ್ಥೇ ಸಂಸನ್ದನ್ತೀತಿ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತಿ। ಸಮೇನ್ತೀತಿ ಸಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನಿರನ್ತರಾ ಹೋನ್ತಿ। ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಾ। ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಜ್ಝಾಸಯಾ। ಚತುತ್ಥಂ।
೫. ಚಙ್ಕಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೯. ಪಞ್ಚಮೇ ಪಸ್ಸಥ ನೋತಿ ಪಸ್ಸಥ ನು। ಸಬ್ಬೇ ಖೋ ಏತೇತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಭಗವತಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾನಂ ಯದಿದಂ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೯) ಮಹಾಪಞ್ಞೇಸು ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ। ಇತಿ ನಂ ‘‘ಖನ್ಧನ್ತರಂ ಧಾತ್ವನ್ತರಂ ಆಯತನನ್ತರಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮನ್ತರಂ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞಾವ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ। ಸೋಪಿ ತೇಸಂ ಪಥವಿಂ ಪತ್ಥರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸಿನೇರುಪಾದತೋ ವಾಲಿಕಂ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ವಿಯ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಸಿನೇರುಂ ಉಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯ ಆಕಾಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯೇ ಉಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಪುಚ್ಛಿತಪುಚ್ಛಿತಂ ಕಥೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಖೋ ಏತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ’’ತಿ।
ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋಪಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇದ್ಧಿಮನ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ’’ತಿ
ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋಪಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧುತವಾದಾನಂ ಯದಿದಂ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ’’ತಿ ಧುತವಾದೇಸು ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ। ಇತಿ ನಂ ‘‘ಧುತಙ್ಗಪರಿಹಾರಂ ಆನಿಸಂಸಂ ಸಮೋಧಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಭೇದಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಧುತವಾದಾವ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ। ಸೋಪಿ ತೇಸಂ ತಥೇವ ಪುಚ್ಛಿತಪುಚ್ಛಿತಂ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಖೋ ಏತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಧುತವಾದಾ’’ತಿ।
ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೋಪಿ
ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರೋಪಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಪುಣ್ಣೋ ಮನ್ತಾಣಿಪುತ್ತೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೬) ಧಮ್ಮಕಥಿಕೇಸು ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ। ಇತಿ ನಂ ‘‘ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಗಮ್ಭೀರುತ್ತಾನವಿಚಿತ್ರಕಥಾದೀಸು ತಂ ತಂ ಆಕಾರಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾವ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ। ಸೋಪಿ ತೇಸಂ ‘‘ಆವುಸೋ, ಧಮ್ಮಕಥಿಕೇನ ನಾಮ ಆದಿತೋ ಪರಿಸಂ ವಣ್ಣೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಸುಞ್ಞತಂ ಪಕಾಸೇತುಂ, ಅನ್ತೇ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಕೂಟಂ ಗಣ್ಹಿತು’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಕಥಾನಯಂ ಆಚಿಕ್ಖತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಖೋ ಏತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾ’’ತಿ।
ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋಪಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಿನಯಧರಾನಂ ಯದಿದಂ ಉಪಾಲೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೮) ವಿನಯಧರೇಸು ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ। ಇತಿ ನಂ ‘‘ಗರುಕಲಹುಕಂ ಸತೇಕಿಚ್ಛಅತೇಕಿಚ್ಛಂ ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವಿನಯಧರಾವ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ। ಸೋಪಿ ತೇಸಂ ಪುಚ್ಛಿತಪುಚ್ಛಿತಂ ತಥೇವ
ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋಪಿ
ದೇವದತ್ತೋ ಪನ ಪಾಪಿಚ್ಛೋ ಇಚ್ಛಾಪಕತೋ, ತೇನ ನಂ ‘‘ಕುಲಸಙ್ಗಣ್ಹನಪರಿಹಾರಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ಕೋಹಞ್ಞತಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಾವ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ। ಸೋಪಿ ತೇಸಂ ತಂ ತಂ ನಿಯಾಮಂ ಆಚಿಕ್ಖತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಖೋ ಏತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಪಾಪಿಚ್ಛಾ’’ತಿ।
ಕಸ್ಮಾ
೬. ಸಗಾಥಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೦. ಛಟ್ಠೇ ಗೂಥೋ ಗೂಥೇನ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತೀತಿ ಸಮುದ್ದನ್ತರೇ ಜನಪದನ್ತರೇ ಚಕ್ಕವಾಳನ್ತರೇ ಠಿತೋಪಿ ವಣ್ಣೇನಪಿ ಗನ್ಧೇನಪಿ ರಸೇನಪಿ ನಾನತ್ತಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತಿ, ಏಕಸದಿಸೋವ ಹೋತಿ ನಿರನ್ತರೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ಅನಿಟ್ಠಉಪಮಾ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಾನಂ ಹೀನಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಸರಿಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆಹಟಾ, ಖೀರಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೋಪಮಾ ಕಲ್ಯಾಣಜ್ಝಾಸಯಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಸರಿಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ।
ಸಂಸಗ್ಗಾತಿ ವನಥೋ ಜಾತೋತಿ ಕಿಲೇಸವನಂ ಜಾತಂ ಅಸಂಸಗ್ಗೇನ ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಏಕತೋ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀನಿ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಸಂಸಗ್ಗೇನ ಅದಸ್ಸನೇನ ಛಿಜ್ಜತಿ। ಸಾಧುಜೀವೀತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಜೀವಿತಂ ಜೀವಮಾನೋ। ಸಹಾವಸೇತಿ ಸಹವಾಸಂ ವಸೇಯ್ಯ। ಛಟ್ಠಂ।
೭. ಅಸ್ಸದ್ಧಸಂಸನ್ದನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೧. ಸತ್ತಮೇ ಅಸ್ಸದ್ಧಾ ಅಸ್ಸದ್ಧೇಹೀತಿಆದೀಸು ಬುದ್ಧೇ ವಾ ಧಮ್ಮೇ ವಾ ಸಙ್ಘೇ ವಾ ಸದ್ಧಾವಿರಹಿತಾ ನಿರೋಜಾ ನಿರಸಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಓರಿಮತೀರೇ ಠಿತಾ ಪಾರಿಮತೀರೇಪಿ ಠಿತೇಹಿ ಅಸ್ಸದ್ಧೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತಾಯ ಅಸ್ಸದ್ಧತಾಯ ಏಕಸದಿಸಾ ನಿರನ್ತರಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಅಹಿರಿಕಾ ಭಿನ್ನಮರಿಯಾದಾ ಅಲಜ್ಜಿಪುಗ್ಗಲಾ ಅಹಿರಿಕೇಹಿ, ಅನೋತ್ತಪ್ಪಿನೋ ಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಅಭಾಯಮಾನಾ ಅನೋತ್ತಪ್ಪೀಹಿ, ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾ ಸುತವಿರಹಿತಾ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತೇಹಿ, ಕುಸೀತಾ ಆಲಸಿಯಪುಗ್ಗಲಾ
೮-೧೨. ಅಸ್ಸದ್ಧಮೂಲಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೨-೧೦೬. ಅಟ್ಠಮಾದೀನಿ ತೇಯೇವ ಅಸ್ಸದ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇ ತಿಕವಸೇನ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತಾನಿ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಮೇ ಅಸ್ಸದ್ಧಾದಿಮೂಲಕಾ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖಸುಕ್ಕಪಕ್ಖವಸೇನ ಪಞ್ಚ ತಿಕಾ ವುತ್ತಾ, ನವಮೇ ಅಹಿರಿಕಮೂಲಕಾ ಚತ್ತಾರೋ। ದಸಮೇ
ದುತಿಯೋ ವಗ್ಗೋ।
೩. ಕಮ್ಮಪಥವಗ್ಗೋ
೧-೨. ಅಸಮಾಹಿತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೭-೧೦೮. ಇತೋ ಅಸಮಾಹಿತಾತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿರಹಿತಾ। ದುಸ್ಸೀಲಾತಿ ನಿಸ್ಸೀಲಾ। ಪಠಮದುತಿಯಾನಿ।
೩-೫. ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೯-೧೧೧. ತತಿಯಂ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪ್ಪಮಾದಟ್ಠಾಯಿನೋತಿ ಸುರಾಮೇರಯಸಙ್ಖಾತಂ ಮಜ್ಜಂ ಯಾಯ ಪಮಾದಚೇತನಾಯ ಪಿವನ್ತಿ, ಸಾ ‘‘ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪ್ಪಮಾದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪ್ಪಮಾದಟ್ಠಾಯಿನೋ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅಸಾಧಾರಣಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ।
ಪಞ್ಚಮೇ ಪಾಣಂ ಅತಿಪಾತೇನ್ತೀತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಿನೋ, ಪಾಣಘಾತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯನ್ತೀತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾಯಿನೋ, ಪರಸ್ಸಹಾರಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಮಿಚ್ಛಾ ಚರನ್ತೀತಿ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಿನೋ। ಮುಸಾ ವದನ್ತೀತಿ ಮುಸಾವಾದಿನೋ ಪಿಸುಣವಾಚಾ। ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಿಕಾ ಫರುಸಾ ವಾಚಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಫರುಸವಾಚಾ। ಸಮ್ಫಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ವಚನಂ ಪಲಪನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಿನೋ। ಅಭಿಜ್ಝಾಯನ್ತೀತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಲುನೋ, ಪರಭಣ್ಡೇ ಲುಬ್ಭನಸೀಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ಯಾಪನ್ನಂ ಪೂತಿಭೂತಂ ಚಿತ್ತಮೇತೇಸನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತಾ। ಮಿಚ್ಛಾ ಪಾಪಿಕಾ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತಾ ಏತೇಸಂ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ, ಕಮ್ಮಪಥಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿವತ್ಥುಕಾಯ ಮಿಚ್ಛತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಮಾ ಸೋಭನಾ ವಿಞ್ಞುಪಸತ್ಥಾ ಏತೇಸಂ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಾ, ಕಮ್ಮಪಥಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಮತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ಮಗ್ಗದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅನುತ್ತಾನಾನಂ ಪದಾನಂ ಪದವಣ್ಣನಾಮತ್ತಂ।
ಯೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ಪಾಣವಧೋ ಪಾಣಘಾತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಾಣೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾಣೇ ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ವಧಕಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ। ಸೋ ಗುಣವಿರಹಿತೇಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದೀಸು ಪಾಣೇಸು ಖುದ್ದಕೇ ಪಾಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಸರೀರೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಯೋಗಮಹನ್ತತಾಯ
ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಪಾಣೋ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ವಧಕಚಿತ್ತಂ, ಉಪಕ್ಕಮೋ, ತೇನ ಮರಣನ್ತಿ। ಛ ಪಯೋಗಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ, ಆಣತ್ತಿಕೋ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ, ಥಾವರೋ, ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ, ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೇ ಅತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ
ಅದಿನ್ನಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ, ಪರಸ್ಸಹರಣಂ ಥೇಯ್ಯಂ ಚೋರಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಅದಿನ್ನನ್ತಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಯತ್ಥ ಪರೋ ಯಥಾಕಾಮಕಾರಿತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅದಣ್ಡಾರಹೋ ಅನುಪವಜ್ಜೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿನೋ ತದಾದಾಯಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ। ತಂ ಹೀನೇ ಪರಸನ್ತಕೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಪಣೀತೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ। ಕಸ್ಮಾ? ವತ್ಥುಪಣೀತತಾಯ। ವತ್ಥುಸಮತ್ತೇ ಸತಿ ಗುಣಾಧಿಕಾನಂ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ತಂ ತಂ ಗುಣಾಧಿಕಂ ಉಪಾದಾಯ ತತೋ ತತೋ ಹೀನಗುಣಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ।
ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿತಾ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ, ಉಪಕ್ಕಮೋ, ತೇನ ಹರಣನ್ತಿ। ಛ ಪಯೋಗಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಯೋವ। ತೇ ಚ ಖೋ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋ, ಪಸಯ್ಹಾವಹಾರೋ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವಹಾರೋ, ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ, ಕುಸಾವಹಾರೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಅವಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಪವತ್ತಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೨) ವುತ್ತೋ।
ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋತಿ ಕಾಮೇಸೂತಿ ಮೇಥುನಸಮಾಚಾರೇಸು। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋತಿ ಏಕನ್ತನಿನ್ದಿತೋ ಲಾಮಕಾಚಾರೋ। ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ। ತತ್ಥ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಪುರಿಸಾನಂ ತಾವ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾ ಪಿತುರಕ್ಖಿತಾ ಮಾತಾಪಿತುರಕ್ಖಿತಾ ಭಾತುರಕ್ಖಿತಾ ಭಗಿನಿರಕ್ಖಿತಾ ಞಾತಿರಕ್ಖಿತಾ
ಮುಸಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನಕೋ ವಚೀಪಯೋಗೋ ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗೋ ವಾ, ವಿಸಂವಾದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪನಸ್ಸ ಪರವಿಸಂವಾದನಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ, ಮುಸಾವಾದೋ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಮುಸಾತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ವತ್ಥು। ವಾದೋತಿ ತಸ್ಸ ಭೂತತೋ ತಚ್ಛತೋ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ। ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಅತಥಂ ವತ್ಥುಂ ತಥತೋ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ತಥಾವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ। ಸೋ ಯಮತ್ಥಂ ಭಞ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ಅಪಿ ಚ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಅದಾತುಕಾಮತಾಯ ನತ್ಥೀತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಸಕ್ಖಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ತೇಲಂ ವಾ ಸಪ್ಪಿಂ ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಗಾಮೇ ತೇಲಂ ನದೀ ಮಞ್ಞೇ ಸನ್ದತೀ’’ತಿ ಪೂರಣಕಥಾನಯೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಅದಿಟ್ಠಂಯೇವ ಪನ ‘‘ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವದನ್ತಾನಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಅತಥಂ ವತ್ಥು, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ। ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋವ। ಸೋ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಪರವಿಸಂವಾದಕಕಿರಿಯಾಕರಣೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಾಯ ಚೇ ಕಿರಿಯಾಯ ಪರೋ ತಮತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಕಿರಿಯಾಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇಯೇವ ಮುಸಾವಾದಕಮ್ಮುನಾ ಬಜ್ಝತಿ।
ಪಿಸುಣವಾಚಾತಿಆದೀಸು ಯಾಯ ವಾಚಾಯ, ಯಸ್ಸ ತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ, ತಸ್ಸ ಹದಯೇ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ, ಪರಸ್ಸ ಚ ಸುಞ್ಞಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ಫರುಸವಾಚಾ। ಯೇನ ಪನ ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತಿ ನಿರತ್ಥಕಂ, ಸೋ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ। ತೇಸಂ ಮೂಲಭೂತಾ ಚೇತನಾಪಿ ಪಿಸುಣವಾಚಾದಿನಾಮಮೇವ ಲಭತಿ। ಸಾ ಏವ ಚ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ।
ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ವಾ ಭೇದಾಯ, ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯ ವಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ। ಸಾ ಯಸ್ಸ ಭೇದಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ಮಹಾಗುಣತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ। ತಸ್ಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ ಪರೋ, ಇತಿ ಇಮೇ ನಾನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ವಿನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಭೇದಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ, ಇತಿ ಅಹಂ ಪಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋತಿ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾ ವಾ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ತಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ।
ಪರಸ್ಸ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾ ಫರುಸವಾಚಾ। ತಸ್ಸಾ ಆವಿಭಾವತ್ಥಮಿದಂ ವತ್ಥು – ಏಕೋ ಕಿರ ದಾರಕೋ ಮಾತು ವಚನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಮಾತಾ ತಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ, ‘‘ಚಣ್ಡಾ ತಂ ಮಹಿಂಸೀ ಅನುಬನ್ಧತೂ’’ತಿ ಅಕ್ಕೋಸಿ। ಅಥಸ್ಸ ತಥೇವ ಅರಞ್ಞೇ ಮಹಿಂಸೀ ಉಟ್ಠಾಸಿ। ದಾರಕೋ, ‘‘ಯಂ ಮಮ ಮಾತಾ ಮುಖೇನ ಕಥೇಸಿ, ತಂ ಮಾ ಹೋತು, ಯಂ ಚಿತ್ತೇನ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ತಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಸಚ್ಚಕಿರಿಯಂ ಅಕಾಸಿ। ಮಹಿಂಸೀ ತತ್ಥೇವ ಬದ್ಧಾ ವಿಯ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಏವಂ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕೋಪಿ ಪಯೋಗೋ ಚಿತ್ತಸಣ್ಹತಾಯ ಫರುಸವಾಚಾ ನ ಹೋತಿ। ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಪುತ್ತಕೇ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಚೋರಾ ವೋ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಿಕಂ ಕರೋನ್ತೂ’’ತಿ, ಉಪ್ಪಲಪತ್ತಮ್ಪಿ ಚ ನೇಸಂ ಉಪರಿ ಪತನ್ತಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಚ ಕದಾಚಿ ನಿಸ್ಸಿತಕೇ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಕಿಂ ಇಮೇ ಅಹಿರಿಕಾ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಿನೋ ಚರನ್ತಿ, ನಿದ್ಧಮಥ ನೇ’’ತಿ। ಅಥ ಚ ನೇಸಂ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಚಿತ್ತಸಣ್ಹತಾಯ ಫರುಸವಾಚಾ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಚನಸಣ್ಹತಾಯ ಅಫರುಸವಾಚಾಪಿ ನ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಮಾರಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ‘‘ಇಮಂ ಸುಖಂ ಸಯಾಪೇಥಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಫರುಸವಾಚಾ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಫರುಸತಾಯ ಪನೇಸಾ ಫರುಸವಾಚಾವ। ಸಾ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪವತ್ತಿತಾ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ಮಹಾಗುಣತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ। ತಸ್ಸಾ ತಯೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಅಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬೋ ಪರೋ, ಕುಪಿತಚಿತ್ತಂ, ಅಕ್ಕೋಸನಾತಿ।
ಅನತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪಿಕಾ
ಅಭಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ। ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಮುಖೀ ಹುತ್ವಾ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ‘‘ಅಹೋ ವತಿದಂ ಮಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಜ್ಝಾಯನಲಕ್ಖಣಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ ಚ। ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ ಪರಭಣ್ಡಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಞ್ಚ। ಪರಭಣ್ಡವತ್ಥುಕೇ ಹಿ ಲೋಭೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ನ ತಾವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಯಾವ ನ ‘‘ಅಹೋ ವತಿದಂ ಮಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮೇತೀತಿ।
ಹಿತಸುಖಂ ಬ್ಯಾಪಾದಯತೀತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ। ಸೋ ಪರವಿನಾಸಾಯ ಮನೋಪದೋಸಲಕ್ಖಣೋ। ಫರುಸವಾಚಾ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ ಚ। ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ ಪರಸತ್ತೋ ಚ, ತಸ್ಸ ಚ ವಿನಾಸಚಿನ್ತಾ। ಪರಸತ್ತವತ್ಥುಕೇ ಹಿ ಕೋಧೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ನ ತಾವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಯಾವ ನ ‘‘ಅಹೋ ವತಾಯಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ವಿನಾಸಂ ಚಿನ್ತೇತಿ।
ಯಥಾಭುಚ್ಚಗಹಣಾಭಾವೇನ ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ। ಸಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ ಚ। ಅಪಿ ಚ ಅನಿಯತಾ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ನಿಯತಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ। ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ – ವತ್ಥುನೋ ಚ ಗಹಿತಾಕಾರವಿಪರೀತತಾ ಯಥಾ ಚ ನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಥಾಭಾವೇನ ತಸ್ಸಾ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ।
ಇಮೇಸಂ ಪನ ದಸನ್ನಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಧಮ್ಮತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವೇದನಾತೋ ಮೂಲತೋತಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮತೋತಿ ಏತೇಸು ಹಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಚೇತನಾಧಮ್ಮಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಕೋಟ್ಠಾಸತೋತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ನೋ ಮೂಲಾನಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಚೇವ ಮೂಲಾನಿ ಚ। ಅಭಿಜ್ಝಾ ಹಿ ಮೂಲಂ ಪತ್ವಾ
ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣತೋ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ ಹೋತಿ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬವಸೇನ
ವೇದನಾತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದುಕ್ಖವೇದನೋ ಹೋತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ರಾಜಾನೋ ಚೋರಂ ದಿಸ್ವಾ ಹಸಮಾನಾಪಿ ‘‘ಗಚ್ಛಥ ನಂ ಘಾತೇಥಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ಪನ ನೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಹೋತಿ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ತಿವೇದನಂ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಸುಖಮಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿವೇದನೋ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತೇ ಪನ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನೋ ನ ಹೋತಿ। ಮುಸಾವಾದೋ ತಿವೇದನೋ, ತಥಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ಫರುಸವಾಚಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾ, ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ತಿವೇದನೋ, ಅಭಿಜ್ಝಾ ಸುಖಮಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿವೇದನಾ, ತಥಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ। ಬ್ಯಾಪಾದೋ ದುಕ್ಖವೇದನೋ।
ಮೂಲತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಕೋ ಹೋತಿ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ ವಾ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ ವಾ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ। ಮುಸಾವಾದೋ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ ವಾ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ ವಾ, ತಥಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ಚ। ಫರುಸವಾಚಾ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ, ಅಭಿಜ್ಝಾ ಮೋಹವಸೇನ ಏಕಮೂಲಾ, ತಥಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಾತಿ।
ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತಾತಿಆದೀಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಏವ। ಯಾಯ ಪನ ವಿರತಿಯಾ ಏತೇ ಪಟಿವಿರತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಸಾ ಭೇದತೋ ತಿವಿಧಾ ಹೋತಿ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿ ಸಮಾದಾನವಿರತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತೀತಿ। ತತ್ಥ ಅಸಮಾದಿನ್ನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿವಯಬಾಹುಸಚ್ಚಾದೀನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಅಯುತ್ತಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಏವರೂಪಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಚಕ್ಕನಉಪಾಸಕಸ್ಸ ವಿಯ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ದಹರಕಾಲೇಯೇವ ಮಾತು ರೋಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ವೇಜ್ಜೇನ ಚ ‘‘ಅಲ್ಲಸಸಕಮಂಸಂ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಚಕ್ಕನಸ್ಸ ಭಾತಾ ‘‘ಗಚ್ಛ ತಾತ ಖೇತ್ತಂ ಆಹಿಣ್ಡಾಹೀ’’ತಿ ಚಕ್ಕನಂ ಪೇಸೇಸಿ। ಸೋ ತತ್ಥ ಗತೋ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಮಯೇ ಏಕೋ ಸಸೋ ತರುಣಸಸ್ಸಂ ಖಾದಿತುಂ ಆಗತೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ವೇಗೇನ ಧಾವನ್ತೋ ವಲ್ಲಿಯಾ ಬದ್ಧೋ ‘‘ಕಿರಿ ಕಿರೀ’’ತಿ ಸದ್ದಮಕಾಸಿ
ಸಮಾದಿನ್ನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮಾದಾನೇ ಚ ತತುತ್ತರಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ವತ್ಥುಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವಿರತಿ ಸಮಾದಾನವಿರತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಉತ್ತರವಡ್ಢಮಾನಪಬ್ಬತವಾಸೀಉಪಾಸಕಸ್ಸ ವಿಯ। ಸೋ ಕಿರ ಅಮ್ಬರಿಯವಿಹಾರವಾಸೀಪಿಙ್ಗಲಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತಂ ಕಸತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಗೋಣೋ ನಟ್ಠೋ, ಸೋ ತಂ ಗವೇಸನ್ತೋ ಉತ್ತರವಡ್ಢಮಾನಪಬ್ಬತಂ ಆರುಹಿ, ತತ್ರ ನಂ ಮಹಾಸಪ್ಪೋ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ। ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಇಮಾಯ ತಿಖಿಣಾಯ ವಾಸಿಯಾ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದಾಮೀ’’ತಿ। ಪುನ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ನ ಮೇತಂ ಪತಿರೂಪಂ, ಯ್ವಾಹಂ ಭಾವನೀಯಸ್ಸ ಗರುನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಯಾವತತಿಯಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ – ‘‘ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ, ನ ಸಿಕ್ಖಾಪದ’’ನ್ತಿ ಅಂಸೇ ಠಪಿತಂ ತಿಖಿಣದಣ್ಡವಾಸಿಂ ಅರಞ್ಞೇ ಛಡ್ಡೇಸಿ। ತಾವದೇವ ಮಹಾವಾಳೋ ನಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಗಮಾಸೀತಿ।
ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಯಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಭುತಿ ಪಾಣಂ ಘಾತೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ।
ಯಥಾ ಚ ಅಕುಸಲಾನಂ, ಏವಂ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಧಮ್ಮತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವೇದನಾತೋ ಮೂಲತೋತಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮತೋತಿ ಏತೇಸು ಹಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಚೇತನಾಪಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ ವಿರತಿಯೋಪಿ, ಅನ್ತೇ ತಯೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ।
ಕೋಟ್ಠಾಸತೋತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಏವ, ನ ಮೂಲಾನಿ, ಅನ್ತೇ ತಯೋ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಚೇವ ಮೂಲಾನಿ ಚ। ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಹಿ ಮೂಲಂ ಪತ್ವಾ ಅಲೋಭೋ
ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ। ಆರಮ್ಮಣಾನೇವ ಏತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ। ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುತೋಯೇವ ಹಿ ವಿರತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ಏವಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಆರಮ್ಮಣಾಪೇತೇ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾನಿ ಪಜಹನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ವೇದನಾತೋತಿ
ಮೂಲತೋತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಅದೋಸಅಮೋಹವಸೇನ ತಿಮೂಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಮೂಲಾ। ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಮೂಲಾ ಹೋತಿ, ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಏಕಮೂಲಾ। ಅಲೋಭೋ ಪನ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲಂ ನ ಹೋತಿ। ಅಬ್ಯಾಪಾದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಅಲೋಭಅದೋಸವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಾವಾತಿ। ತತಿಯಾದೀನಿ।
೬. ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೨. ಛಟ್ಠಂ ಅಟ್ಠಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಛಟ್ಠಂ।
೭. ದಸಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೩. ಸತ್ತಮಂ ದಸಮಿಚ್ಛತ್ತಸಮ್ಮತ್ತವಸೇನ। ತತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಿನೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿನೋತಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕವಿಮುತ್ತಿನೋ ಸಮ್ಮಾಞಾಣಿನೋತಿ ಸಮ್ಮಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ। ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿನೋತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾಯ ಫಲವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ। ಸತ್ತಮಂ।
ಕಮ್ಮಪಥವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ।
೪. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗೋ
೧. ಚತುಧಾತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೪. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಥವೀಧಾತೂತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಧಾತು। ಆಪೋಧಾತೂತಿ ಆಬನ್ಧನಧಾತು। ತೇಜೋಧಾತೂತಿ ವಾಯೋಧಾತೂತಿ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಧಾತು। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ವೀಸತಿಕೋಟ್ಠಾಸಾದಿವಸೇನ ಏತಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ। ಪಠಮಂ।
೨. ಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಬೋಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೫. ದುತಿಯೇ ಅಯಂ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಅಯಂ ಪಥವೀಧಾತುನಿಸ್ಸಯೋ ಅಸ್ಸಾದೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಕಾಯಂ ಅಬ್ಭುನ್ನಾಮೇತ್ವಾ ಉದರಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ, ‘‘ಇಧ ಮೇ ಅಙ್ಗುಲಂ ಪವೇಸಿತುಂ ವಾಯಮಥಾ’’ತಿ ವಾ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ, ‘‘ಇಮಂ ನಾಮೇತುಂ ವಾಯಮಥಾ’’ತಿ ವಾ ವದತಿ, ಏವಂ ಪವತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅನಿಚ್ಚಾತಿಆದೀಸು ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾಕಾರೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಪಟಿಪೀಳನಾಕಾರೇನ ದುಕ್ಖಾ, ಸಭಾವವಿಗಮಾಕಾರೇನ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ। ಅಯಂ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಆದೀನವೋತಿ ಯೇನ ಆಕಾರೇನ ಸಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ, ಅಯಮಾಕಾರೋ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಆದೀನವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛನ್ದರಾಗವಿನಯೋ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಛನ್ದರಾಗೋ ವಿನೀಯತಿ ಚೇವ ಪಹೀಯತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಮಸ್ಸಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ।
ಅಯಂ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಅಯಂ ಆಪೋಧಾತುನಿಸ್ಸಯೋ ಅಸ್ಸಾದೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಅಞ್ಞಂ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಉಪದ್ದುತಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಕಿಂ ಅಯಂ ನಿಪನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಸ್ಸಾವಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ ಚೇವ ಪವಿಸತಿ ಚ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸೇದತಿನ್ತಂ ವತ್ಥಂ ಪೀಳೇತಬ್ಬತಾಕಾರಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅನುಮೋದನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ತಾಲವಣ್ಟಂ ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಮಯಂ ಪನ ಸಾಯಂ ನಿಪನ್ನಾ ಪಾತೋವ ಉಟ್ಠಹಾಮ, ಮಾಸಪುಣ್ಣಘಟೋ
ಅಯಂ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಅಯಂ ತೇಜೋಧಾತುನಿಸ್ಸಯೋ ಅಸ್ಸಾದೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಸೀತಗಹಣಿಕೇ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಕಿಂ ಇಮೇ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಯಾಗುಭತ್ತಖಜ್ಜಮತ್ತಂ ಅಜ್ಝೋಹರಿತ್ವಾ ಥದ್ಧಕುಚ್ಛಿನೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಅಙ್ಗಾರಕಟಾಹಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ, ಫುಸಿತಮತ್ತೇಸುಪಿ ಸರೀರೇ ಪತಿತೇಸು ಅಙ್ಗಾರಕಟಾಹಂ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪಾರುಪಿತ್ವಾವ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಿ? ಮಯಂ ಪನ ಅತಿಥದ್ಧಮ್ಪಿ ಮಂಸಂ ವಾ ಪೂವಂ ವಾ ಖಾದಾಮ, ಕುಚ್ಛಿಪೂರಂ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಾಮ, ತಾವದೇವ ನೋ ಸಬ್ಬಂ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ವಿಲೀಯತಿ, ಸತ್ತಾಹವದ್ದಲಿಕಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಸರೀರೇ ಸೀತಾನುದಹನಮತ್ತಮ್ಪಿ ನೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಯಂ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಅಯಂ ವಾಯೋಧಾತುನಿಸ್ಸಯೋ ಅಸ್ಸಾದೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಅಞ್ಞೇ ವಾತಭೀರುಕೇ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಇಮೇಸಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಅನುಮೋದನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಸರೀರಂ ವಾತೋ ವಿಜ್ಝತಿ, ಗಾವುತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಗತಾನಂ ಹತ್ಥಪಾದಾ ಸೀದನ್ತಿ, ಪಿಟ್ಠಿ ರುಜ್ಜತಿ, ಕುಚ್ಛಿವಾತಸೀಸವಾತಕಣ್ಣವಾತಾದೀಹಿ ನಿಚ್ಚುಪದ್ದುತಾ ತೇಲಫಾಣಿತಾದೀನಿ ವಾತಭೇಸಜ್ಜಾನೇವ ಕರೋನ್ತಾ ಅತಿನಾಮೇನ್ತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಮಹಾಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತಿಯಾಮರತ್ತಿಂ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಏಕದಿವಸೇನೇವ ದಸ ಯೋಜನಾನಿ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಹತ್ಥಪಾದಸಂಸೀದನಮತ್ತಂ ವಾ ಪಿಟ್ಠಿರುಜ್ಜನಮತ್ತಂ ವಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಏವಂ ಪವತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಹಿ ಏತಾ ಧಾತುಯೋ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಿ ನಾಮ।
ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞಾಸಿಂ। ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಉತ್ತರವಿರಹಿತಂ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠಂ ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಬೋಧಿಂ, ಅಥ ವಾ ಪಸತ್ಥಂ ಸುನ್ದರಞ್ಚ ಬೋಧಿಂ। ಬೋಧೀತಿ ರುಕ್ಖೋಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ। ‘‘ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧; ಉದಾ॰ ೧) ಚ ‘‘ಅನ್ತರಾ ಚ ಬೋಧಿಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ಗಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೧; ಮ॰ನಿ॰ ೧.೨೮೫) ಚ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ಹಿ ರುಕ್ಖೋ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳನಿ॰ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸ ೧೨೧) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ
ಸಾವಕಾನಂ
ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಪಚ್ಚಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ‘‘ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಅಹಂ ಪತ್ತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಜಾನಿಂ। ಞಾಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ದಸ್ಸನಂ ಉದಪಾದೀತಿ ಅಧಿಗತಗುಣದಸ್ಸನಸಮತ್ಥಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಞ್ಚ ಮೇ ಉದಪಾದಿ। ಅಕುಪ್ಪಾ ಮೇ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮಯ್ಹಂ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿ ಅಕುಪ್ಪಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅನ್ತಿಮಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಾ। ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಇದಾನಿ ಪುನ ಅಞ್ಞೋ ಭವೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ। ಕಥಂ? ಚತೂಸು ಹಿ ಧಾತೂಸು ಅಸ್ಸಾದೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಆದೀನವೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ನಿರೋಧಪ್ಪಜಾನನೋ ಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ವಿತ್ಥಾರವಸೇನಪಿ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಯಂ ಪಥವೀಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಪಹಾನಪಟಿವೇಧೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ। ಯಾ ಪಥವೀಧಾತು ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ, ಅಯಂ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ, ಆದೀನವೋತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ। ಯೋ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಛನ್ದರಾಗವಿನಯೋ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ। ಯಾ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ದಿಟ್ಠಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವಾಚಾ ಕಮ್ಮನ್ತೋ ಆಜೀವೋ ವಾಯಾಮೋ ಸತಿ ಸಮಾಧಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ। ದುತಿಯಂ।
೩. ಅಚರಿಂಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೬. ತತಿಯೇ ಅಚರಿನ್ತಿ ಞಾಣಚಾರೇನ ಅಚರಿಂ, ಅನುಭವನಚಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾವತಾತಿ ಯತ್ತಕೋ। ತತಿಯಂ।
೪. ನೋಚೇದಂಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೭. ಚತುತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಟಾತಿಆದೀನಿ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಪಟಿಸೇಧೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ನ ನಿಸ್ಸಟಾ, ನ ವಿಸಂಯುತ್ತಾ, ನ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾ, ನ ವಿಮರಿಯಾದಿಕತೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರಿಂಸೂ’’ತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ದುತಿಯನಯೇ ವಿಮರಿಯಾದಿಕತೇನಾತಿ ನಿಮ್ಮರಿಯಾದಿಕತೇನ। ತತ್ಥ ದುವಿಧಾ ಮರಿಯಾದಾ ಕಿಲೇಸಮರಿಯಾದಾ ವಟ್ಟಮರಿಯಾದಾತಿ। ತತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಸ ಉಪಡ್ಢಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ, ಉಪಡ್ಢಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ವಟ್ಟಂ ವಾ ಪನ ಉಪಡ್ಢಂ ಪಹೀನಂ, ಉಪಡ್ಢಂ ಅಪ್ಪಹೀನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪಹೀನಕಿಲೇಸೇ ವಾ ವಟ್ಟಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ವಿಮರಿಯಾದಿಕತಂ, ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸೇ ವಾ ವಟ್ಟಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ನ ವಿಮರಿಯಾದಿಕತಂ। ಇಧ ಪನ ಉಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಪಹೀನತ್ತಾ
೫. ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೮. ಪಞ್ಚಮೇ ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ತತ್ತಕಾರೋ ವಿಯ ಏಕನ್ತೇನೇವ ದುಕ್ಖಾ। ದುಕ್ಖಾನುಪತಿತಾತಿ ದುಕ್ಖೇನ ಅನುಪತಿತಾ। ದುಕ್ಖಾವಕ್ಕನ್ತಾತಿ ದುಕ್ಖೇನ ಓಕ್ಕನ್ತಾ ಓತಿಣ್ಣಾ। ಸುಖಾತಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಿತಂ। ಪಞ್ಚಮಂ।
೬-೧೦. ಅಭಿನನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೧೯-೧೨೩. ಛಟ್ಠಸತ್ತಮೇಸು ವಿವಟ್ಟಂ, ಅವಸಾನೇ ತೀಸು ಚತುಸಚ್ಚಮೇವಾತಿ। ಛಟ್ಠಾದೀನಿ।
ಚತುತ್ಥೋ ವಗ್ಗೋ।
ಧಾತುಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।