೩. ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಂ
೧. ನಾನತ್ತವಗ್ಗೋ
೧. ಧಾತುನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೫. ಪಠಮನ್ತಿ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠಸುಞ್ಞತಟ್ಠಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಧಮ್ಮಮತ್ತತಾಯ ನಿಸ್ಸತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿಚ್ಚಸುಭಸುಖಅತ್ತಸುಞ್ಞತತ್ಥಸಙ್ಖಾತೇನ। ಸಭಾವಟ್ಠೇನಾತಿ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಟ್ಠೇನ। ತತೋ ಏವ ಸಭಾವಸ್ಸ ಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಾತೂತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾನಂ। ನಾನಾಸಭಾವೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸದಿಸತಾ ಧಾತುನಾನತ್ತಂ। ಚಕ್ಖುಸಙ್ಖಾತೋ ಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ। ಸೋ ಏವ ಚಕ್ಖನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖು, ನಿಸ್ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನ ಧಾತು ಚಾತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತು। ಚಕ್ಖುಪಸಾದವತ್ಥುಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ದ್ವೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮನೋಧಾತುಯೋ, ಏಕಾ ಕಿರಿಯಾ ಮನೋಧಾತೂತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಮನೋಧಾತುಯೋ ಮನೋಧಾತು ‘‘ಮನನಮತ್ತಾ ಧಾತೂ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ವೇದನಾದಯೋ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಧಾತು ವಿಸೇಸಸಞ್ಞಾಪರಿಹಾರೇನ ಸಾಮಞ್ಞಸಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತನತೋ। ತಥಾ ಹೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಆಯತನದೇಸನಾಯ ‘‘ಧಮ್ಮಾಯತನ’’ನ್ತೇವ ದೇಸಿತಾ। ನ ಹಿ ನೇಸಂ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತಾಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಛಸತ್ತತಿವಿಧಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಕಾಮಾವಚರಾ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ। ಅವಸಾನೇ ದ್ವೇತಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಧಾತುನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಫಸ್ಸನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೬. ಜಾತಿಪಸುತಿಆರಮ್ಮಣಾದಿಭೇದೇನ ನಾನಾಭಾವೋ ಫಸ್ಸೋ। ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಭೇದೇನ ಹಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಭೇದೋ ಹೋತಿಯೇವ। ಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಧಾತುದೇಸನಾಯಂ ತಿಸ್ಸೋ ಮನನಮತ್ತಾ ಧಾತುಯೋವ ಮನೋಧಾತುಯೋ। ಕಿರಿಯಾಮಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿವಿಭಾಗೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಸೇನ ಧಾತುದೇಸನಾಯಂ ‘‘ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಠಮಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮನೋಧಾತುಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸನ್ತೀರಣವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಫಸ್ಸೋಪಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಏವ ನಾಮ, ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಪನ ಸೋ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ಅಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಗಹಿತೋ ಅನವಸೇಸತೋ ಗಹಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಜವನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನುಗತೋ ಅತ್ಥೋ।
ಫಸ್ಸನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ನೋಫಸ್ಸನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೭. ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಠಮಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ, ತಂ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ಮನೋಧಾತೂತಿ ಆವಜ್ಜನಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನೋಧಾತೂತಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮನೋದ್ವಾರೇ…ಪೇ॰… ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನೀ’’ತಿಆದಿ।
ನೋಫಸ್ಸನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ವೇದನಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೮. ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ವೇದನಾ ವತ್ತೇಯ್ಯುಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸವೇದನಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವಿತಾ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿಫಾಸುಕತ್ಥನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸುಖತ್ಥಂ। ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವೇದನಮೇವ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಇತರಾಸಂ ಗಹಣಂ ಞಾಯಾಗತಮೇವಾತಿ। ವುತ್ತಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ಆವಜ್ಜನಸಮ್ಫಸ್ಸನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ। ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಠಮಜವನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।
ವೇದನಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ದುತಿಯವೇದನಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೯. ತತಿಯಚತುತ್ಥೇಸು ವುತ್ತನಯಾವಾತಿ ‘‘ನೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತೂ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೋ, ಚತುತ್ಥೇ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೋ ಚ। ಏಕತೋ ಕತ್ವಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಏವಂ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ಪಟಿಸೇಧೋ ಪನ ತೇಸಂ ವೇದನಾನಾನತ್ತಾದೀನಂ ಇತೋ ಪರೇಸೂತಿ ‘‘ನೋ ಪರಿಯೇಸನಾನಾನತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪರಿಳಾಹನಾನತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು।
ದುತಿಯವೇದನಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಬಾಹಿರಧಾತುನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೦. ಪಞ್ಚ ಧಾತುಯೋ ಕಾಮಾವಚರಾ ರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ।
ಬಾಹಿರಧಾತುನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೧. ಆಪಾಥೇ ಪತಿತನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಗತಂ ಸಾಟಕವೇಠನಾದಿಸಞ್ಞಿತಂ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಂ ಸಮ್ಮಾ ನಿಸ್ಸಿತಂ। ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪಗತಿಕತ್ತಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಞ್ಞಾಗಹಣೇನೇವ ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ‘‘ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಯ ಏವ ಲಬ್ಭನತೋ। ಏತೇನೇವ ಹಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಕಪ್ಪಛನ್ದಾ ಏಕಜವನವಾರೇಪಿ ನಾನಾಜವನವಾರೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ। ಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಛನ್ದಗತಿಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೀಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ। ಛನ್ದಿಕತಟ್ಠೇನಾತಿ ಛನ್ದಕರಣಟ್ಠೇನ, ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಡಹನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪರಿಡಹನಟ್ಠೇನ। ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಡಾಹರಸಾ ಹಿ ರಾಗಗ್ಗಿಆದಯೋ ‘‘ರೂಪೇ’’ತಿ ಪನ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣದಸ್ಸನಮೇತಂ। ಪರಿಳಾಹೋತಿ ಪರಿಳಾಹಸೀಸೇನ ಅಪೇಕ್ಖಂ ವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಳಾಹೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಪರಿಳಾಹೋ’’ತಿ ದಳ್ಹಜ್ಝೋಸಾನಾ ‘‘ಪರಿಳಾಹಪರಿಯೇಸನಾ ಪನ ನಾನಾಜವನವಾರೇಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ। ತಾಸಂ ಲದ್ಧೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ರೂಪಸಞ್ಞಾದಿನಾನಾಸಭಾವಂ ಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿನಾನಾಸಭಾವೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ನೋಪರಿಯೇಸನಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೨. ಪಟಿಸೇಧಮತ್ತಮೇವ ನಾನಂ, ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ನೋಪರಿಯೇಸನಾನಾನತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಬಾಹಿರಫಸ್ಸನಾನತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೯೩. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ‘‘ಆಪಾಥೇ ಪತಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ। ಸಞ್ಞಾತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾವ। ಅರೂಪಧಮ್ಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ಫುಸನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸಮಾನೋ’’ತಿ। ತಣ್ಹಾಯ ವತ್ಥುಭೂತಂಯೇವ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ರೂಪಲಾಭೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹ ತಣ್ಹಾಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ರೂಪಲಾಭೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕನಯೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತನಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕನಯೋತಿ ವಾ ಧುವಪರಿಭೋಗವಸೇನ ನಿಬದ್ಧಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವಾ ಆಗನ್ತುಕಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವಾ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕನಯೋ। ಅಪರೋ ನಯೋ। ಮಿಸ್ಸಕೋತಿ ಆಗನ್ತುಕಾರಮ್ಮಣೇ ನಿಬದ್ಧಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ವಿಸಯತೋ ನಿಬದ್ಧಾರಮ್ಮಣೇನ ಮಿಸ್ಸಕೋ। ನಿಬದ್ಧಾರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಾನಂ ಕಿಲೇಸೋ ಮನ್ದೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಕಪ್ಪಫಸ್ಸವೇದನಾವ ದಸ್ಸಿತಾ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಯಾತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಯ। ಖೋಭೇತ್ವಾತಿ ಕುತೂಹಲುಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಖೋಭೇತ್ವಾ।
ಉಪಾಸಿಕಾತಿ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಆಗನ್ತುಕಾರಮ್ಮಣೇ। ಲಾಭೋ ನಾಮ ‘‘ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ।
ಉರುವಲ್ಲಿಯವಾಸೀತಿ ಉರುವಲ್ಲಿಯಲೇಣವಾಸೀ, ಉರುವಲ್ಲಿಯವಿಹಾರವಾಸೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಾಳಿಯಾತಿ ‘‘ಧಾತುನಾನತ್ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಯಪವತ್ತಾಯ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸುತ್ತಪಾಳಿಯಾ। ಪರಿವಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಮಜ್ಝೇ ಗಹಿತಫಸ್ಸವೇದನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಠಪನವಸೇನ ಪಾಳಿಂ ಪರಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇತಿಆದಿ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇತಿ ಆಪಾಥಗತರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ। ಅವಿಭೂತವಾರನ್ತಿ ಅವಿಭೂತಾರಮ್ಮಣವಾರಂ। ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತಿ। ಏಕಜವನವಾರೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಚಿರತರನಿವೇಸಾಭಾವಾ। ನಾನಾಜವನವಾರೇಯೇವ ದಳ್ಹತರನಿವೇಸತಾಯ।
೯೪. ದಸಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ ನವಮೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ। ಪಟಿಸೇಧಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ನಾನತ್ತನ್ತಿ।
ಬಾಹಿರಫಸ್ಸನಾನತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಾನತ್ತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ
೧. ಸತ್ತಧಾತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೫. ಆಭಾತೀತಿ ಆಭಾಧಾತು। ಆಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಆಲೋಕಕಸಿಣಸ್ಸ। ಸುಟ್ಠು, ಸೋಭನಂ ವಾ ಭಾತೀತಿ ಸುಭಂ। ಕಸಿಣಸಹಚರಣತೋ ಝಾನಂ ಸುಭಂ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಸುಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣಂ ಕಸಿಣಂ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾದಯೋಪಿ ಸುಭಾರಮ್ಮಣಂ ಏವಾತಿ ಕೇಚಿ। ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸೀತಿ ದೇಸನಂ ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇ ಏವ ಠಪೇಸಿ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನ್ಧಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ಗಹಿತಂ, ತಥಾ ‘‘ಅಯಂ ಧಾತು ಅಸುಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಇಧ ಸುವಣ್ಣಂ ಕಸಿಣಂ ಸುಭನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಏವಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣಂ ಅಸುಭನ್ತಿ।
ಅನ್ಧಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನ್ಧಕಾರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಆಲೋಕೋಪಿ, ಅನ್ಧಕಾರೇನ ‘‘ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಹಿ ಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದಲೇಖಾಯ ವಿಯ ಚಿತ್ತರೂಪಂ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಹಿ ಪರಿತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಯಥಾ ತಂ ಛಾಯಾಯ ಆತಪೋ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅಸುಭಸುಭಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಂ ಅತಿದಿಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸತಿ ಸುಭಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಏವಮಾಹಾತಿ ‘‘ಅಸುಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಭಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಅವೋಚ। ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ। ತಾಯ ಹಿ ಸತಿ ಅಧಿಗತಾಯ। ರೂಪಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ವಾ ಹೋತೀತಿ ಸಭಾವಾರಮ್ಮಣಾನಂ ರೂಪಜ್ಝಾನಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದ್ವೇಪಿ ಪಕಾರೇ ಅತಿದಿಸತಿ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣೇನ। ಅಪ್ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಅಪ್ಪವತ್ತನಂ। ಏತೇನ ಖಣನಿರೋಧಾದಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
ಕಥಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಾಸು ಸತ್ತಸು ಧಾತೂಸು ಕಾ ಪಕಾರಾ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕೀದಿಸಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಸಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನಾತಿ ಪಟುಕಿಚ್ಚಾಯ ಸುಖುಮಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತತ್ಥ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಅವಸಿಸ್ಸತಾಯ। ನಿರೋಧೋವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧೋ ಏವ।
ಸತ್ತಧಾತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸನಿದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೬. ಭಾವನಪುಂಸಕಮೇತಂ ‘‘ವಿಸಮಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೭೦) ವಿಯ। ಸನಿದಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ನಿದದಾತೀತಿ ನಿದಾನಂ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸನಿದಾನೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಮೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ಕಾಮಪಟಿಬದ್ಧೋ ವಾ। ತಕ್ಕೇತೀತಿ ತಕ್ಕೋ। ಅಭೂತಕಾರಂ ಸಮಾರೋಪೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾ। ವಿಸೇಸೇನ ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಬ್ಯಪ್ಪನಾ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪೇನ್ತಂ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಚೇತಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಾ। ಮಿಚ್ಛಾ ವಿಪರೀತೋ ಪಾಪಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಿತಕ್ಕೋ ಏವ ಕಾಮಧಾತುಸದ್ದೇನ ನಿರುಳ್ಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಕಾಮಪಸಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಸಾತಿಸಯತ್ತಾ। ಏಸ ನಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಆದೀಸುಪಿ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಧಾತು ಹೀನಜ್ಝಾಸಯೇಹಿ ಕಾಮೇತಬ್ಬಧಾತುಭಾವತೋ।
ಕಿಲೇಸಕಾಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸಂಗಾಹಿಕಾಯ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಇತರಾ ದ್ವೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ। ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಕಥಾ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾ। ಇಮಂ ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಿತಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಸಞ್ಞಿತಞ್ಚ ಕಾಮಧಾತುಂ। ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಲಭಿತ್ವಾ। ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ತೀಹಿ ಸಾರಭೂತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ।
ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಸೋ ಏವ ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಸಭಾವಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಾತೂತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು। ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ದೋಸೋ। ಬ್ಯಾಪಾದೋಪಿ ಧಾತೂತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯವಸೇನ। ವಿಸೇಸೇನ ಹಿ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಚ ದುಕ್ಖಾಪನಂ ವಿಹಿಂಸಾ, ಸಾ ಏವ ಧಾತು, ಅತ್ಥತೋ ರೋಸನಾ ಪರೂಪಘಾತೋ, ತಥಾ ಪವತ್ತೋ ವಾ ದೋಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ।
ತಿಣಗಹನೇ ಅರಞ್ಞೇತಿ ತಿಣೇಹಿ ಗಹನಭೂತೇ ಅರಞ್ಞೇ। ಅನಯಬ್ಯಸನನ್ತಿ ಅಪಾಯಬ್ಯಸನಂ, ಪರಿಹರಣೂಪಾಯರಹಿತಂ ವಿಪತ್ತಿನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಅವಡ್ಢಿಂ ವಿನಾಸನ್ತಿ ಅವಡ್ಢಿಞ್ಚೇವ ವಿನಾಸಞ್ಚಾತಿ ವದನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಡ್ಢಿರಹಿತಂ। ಸುಕ್ಖತಿಣದಾಯೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಿಲೇಸಗ್ಗಿಸಂವದ್ಧನಟ್ಠೇನ। ತಿಣುಕ್ಕಾ ವಿಯ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ। ತಿಣಕಟ್ಠ…ಪೇ॰… ಸತ್ತಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಾಪತ್ತಿತೋ। ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಹಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಸುಕ್ಖತಿಣದಾಯೇ’’ತಿಆದಿ।
ಸಮತಾಭಾವತೋ ‘‘ರಾಗವಿಸಮಾದೀನಿ ಅನುಗತ’’ನ್ತಿ। ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿನಿಭಾವೇನ।
ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ನಿಕ್ಖಮನಟ್ಠೇನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೋ, ಸೋ ಏವ ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಾತೂತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು। ಸ್ವಾಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದೀಸು ಕುಸಲವಿತಕ್ಕೇ ಚ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋಪಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತೂ’’ತಿ। ಇತರಾಪಿ ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಯೋ ವದತಿ। ವಿಸುಂ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ ಸರೂಪೇನ ಆಗತತ್ತಾ। ವಿತಕ್ಕಾದಯೋತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಚ್ಛನ್ದಪರಿಳಾಹಪರಿಯೇಸನಾ। ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪಂ। ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಳಾಹೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಸಙ್ಖಾರಪರಿಳಾಹಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ, ಸೋಳಸಸು ಆಕಾರೇಸು ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ವಿಯ ವುತ್ತೋ, ಯಸ್ಸ ವಿಗಮೇನ ಅರಹತೋ ಸೀತಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸಯಂ ನ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ವಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಬ್ಯಾಪಾದೇತೀತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ, ವಿಹಿಂಸಾಯ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಹಿತೇಸಿಭಾವೇನ ಮಿಜ್ಜತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮಿತ್ತೋ, ಮಿತ್ತಸ್ಸ ಏಸಾತಿ ಮೇತ್ತಿ, ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ। ಮೇತ್ತಾಯನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಕಾರಣಂ, ಮೇತ್ತಾಯ ವಾ ಅಯನಾ ಪವತ್ತನಾ। ಮೇತ್ತಾಯಿತತ್ತನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಯಿತಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾಯ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ। ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ಮೇತ್ತಾಯನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಸನಿದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೭. ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ‘‘ಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ತತಿಯಸುತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಯಾವ ಕಮ್ಮವಗ್ಗೋ, ತಾವ ನೇತ್ವಾ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸಯೋ, ಹೀನಾದಿಭಾವೇನ ಅಧೀನೋ ಆಸಯೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ತಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ, ಅಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿಆದೀಸು ಹೀನಾದಿಭೇದಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೀನಾದಿಭೇದಾ ಸಞ್ಞಾ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯದಿಟ್ಠಿವಿಕಪ್ಪನಾ, ವಿತಕ್ಕೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಚ। ಸತ್ಥಾರೇಸೂತಿ ತೇಸಂ ಸತ್ಥುಪಟಿಞ್ಞತಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸತ್ಥುಲಕ್ಖಣಸಬ್ಭಾವತೋ। ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಸೂತಿ ಆಧಾರೇ ವಿಸಯೇ ಚ ಭುಮ್ಮಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛತಿಯೇವಾತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ।
‘‘ಮಹತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮಹಾಸದ್ದೋ ‘‘ಮಹಾಜನೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಬಹುಅತ್ಥವಾಚಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಹೀನಹೀನತರಹೀನತಮಾದಿಭೇದೇನ ಬಹುಪಕಾರಾ। ತಸ್ಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಧಾತೂ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಹೀನಂ ಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿ, ಯತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸೀಸೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ಏವ ಗಹಿತಾ। ಅವಿಜ್ಜಾಗಹಿತೋ ಹಿ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ದಿಟ್ಠಜ್ಝಾಸಯೋ ಹೀನಾದಿಭೇದಂ ಅವಿಜ್ಜಾಧಾತುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತತೋ ಸಞ್ಞಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕೇ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಿ। ಪಣಿಧಿ ಪತ್ಥನಾ, ಸಾ ಪನ ತಥಾ ತಥಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಪನವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಟ್ಠಪನ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತೇತಿ ಹೀನಪಚ್ಚಯಾ ಸಞ್ಞಾದಿಟ್ಠಿವಿತಕ್ಕಚೇತನಾ ಪತ್ಥನಾ ಪಣಿಧಿಸಙ್ಖಾತಾ ಹೀನಾ ಧಮ್ಮಾ। ಹೀನೋ ನಾಮ ಹೀನಧಮ್ಮಸಮಾಯೋಗತೋ। ಸಬ್ಬಪದಾನೀತಿ ‘‘ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ ಹೀನಸದ್ದೇನ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಟ್ಠಾನನ್ತರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಉಪಪಜ್ಜನಂ ‘‘ಉಪಪತ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ಉಪಪತ್ತಿಯೋ ಪಟಿಲಾಭೋ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಹೀನಕುಲಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹೀನರೂಪಭೋಗಪರಿಸಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಹೀನತ್ತಿಕವಸೇನಾತಿ ಹೀನತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತತ್ತಿಕಪದವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಇದಂ ಹೀನತ್ತಿಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ವಸೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಲದ್ಧತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಸು ನೀಚಕುಲೇಸೂತಿ ಚಣ್ಡಾಲವೇನನೇಸಾದರಥಕಾರಪುಕ್ಕುಸಕುಲೇಸು। ದ್ವಾದಸಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಪನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪಟಿಲಾಭೋ ಹೀನೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ‘‘ಯಾಯಂ, ಭನ್ತೇ, ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ। ‘‘ಧಾತುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಪಟಿಲಾಭೋ।
ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೮. ಏಕತೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದತಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತಿ। ನಿರನ್ತರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾಯ ಏವ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದತಾಯ ಚಿತ್ತೇನ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇಧ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತೂತಿ ಆಹ ‘‘ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಾ’’ತಿ।
ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಚಙ್ಕಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೯. ಮಹಾಪಞ್ಞೇಸೂತಿ ನನ್ತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಂ। ಖನ್ಧನ್ತರನ್ತಿ ಖನ್ಧವಿಭಾಗಂ, ಖನ್ಧಾನಂ ವಾ ಅನ್ತರಂ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಖನ್ಧನ್ತರೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪರಿಕಮ್ಮಞ್ಚೇವ ಉತ್ತರಪರಿಕಮ್ಮಞ್ಚ। ಆನಿಸಂಸನ್ತಿ ಇದ್ಧಾನಿಸಂಸಞ್ಚೇವ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಕುಬ್ಬನನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಧಾನಞ್ಚೇವ ವಿಕುಬ್ಬನವಿಧಾನಞ್ಚ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಪಥವಿಂ ಪತ್ಥರನ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ।
ಧುತಙ್ಗಪರಿಹಾರನ್ತಿ ಧುತಙ್ಗಾನಂ ಪರಿಹರಣವಿಧಿಂ। ಪರಿಹರಣಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಮಾದಾನಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ತಂ ನ ಗಹಿತಂ। ಆನಿಸಂಸನ್ತಿ ತಂತಂಧುತಙ್ಗಪರಿಹರಣೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಆನಿಸಂಸಮೇವ। ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ, ಏತ್ತಕಾ ಸೇನಾಸನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಧಿಂ। ಭೇದನ್ತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾದಿಭೇದಞ್ಚೇವ ಭಿನ್ನಾಕಾರಞ್ಚ।
ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ವಿಸೋಧೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಕಮ್ಮವಿಧಾನಂ। ಆನಿಸಂಸನ್ತಿ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಾಯತನಾದಿಆನಿಸಂಸಪಭೇದಂ। ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ ದುವಿಧಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಗಮ್ಭೀರುತ್ತಾನವಿಚಿತ್ರಕಥಾದೀಸೂತಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ ವಿತ್ಥಾರೋ ಗಮ್ಭೀರತಾ ಉತ್ತಾನತಾ ವಿಚಿತ್ರಭಾವೋ ನೇಯ್ಯತ್ಥತಾ ನೀತತ್ಥತಾತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಥೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇಸು ತಂ ತಂ ಕಥೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ।
ಇತಿ-ಸದ್ದೋ
‘‘ಆದಿಮ್ಹಿ ಸೀಲಂ ದೇಸೇಯ್ಯ, (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೯೦; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೯೧)
ಮಜ್ಝೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ।
ಅನ್ತೇ ಪಞ್ಞಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ,
ಏಸೋ ಧಮ್ಮಕಥಾವಿಧೋ’’ತಿ॥ –
ಏವಂ ಕಥೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
‘‘ಸಿಥಿಲಂ
ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವವತ್ಥಿತಂ ವಿಮುತ್ತಂ, ದಸಧಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಯಾ ಪಭೇದೋ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೦; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೯೧; ಪರಿ॰ ೪೮೫) –
ಏವಂ ವುತ್ತಂ ದಸವಿಧಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಂ। ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಜಾತಕಸ್ಸ ಚ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ। ಅನುಸನ್ಧಿನ್ತಿ ಪಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಆದಿಅನುಸನ್ಧಿಂ। ಪುಬ್ಬಾಪರನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ। ಇದಂ ಪದಂ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಏವಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಕುಲಸಙ್ಗಣ್ಹನಪರಿಹಾರನ್ತಿ ಲಾಭುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಕುಲಾನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನವಿಧಿನೋ ಪರಿಹರಣಂ ತನ್ನಿಯಮಿತಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಕುಲಸಙ್ಗಹಣವಿಧಿಂ।
ಚಙ್ಕಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸಗಾಥಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೦. ‘‘ಧಾತುಸೋ ಸಂಸನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ಸರಿಕ್ಖತಾದಸ್ಸನಂ, ನ ಕಾಯೇನ ಮಿಸ್ಸೀಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮುದ್ದನ್ತರೇ’’ತಿಆದಿ। ನಿರನ್ತರೋತಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸೋ। ಸಂಸಗ್ಗಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಸಂಸಗ್ಗಹೇತು। ಸಂಸಗ್ಗಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಂಸಗ್ಗವತ್ಥುಕಾ ತಣ್ಹಾ ಗಹಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಸ್ಸನ…ಪೇ॰… ಸ್ನೇಹೇನಾ’’ತಿ।
ವನತಿ ಭಜತಿ ಸಜ್ಜತಿ ತೇನಾತಿ ವನಂ, ವನಥೋತಿ ಚ ಕಿಲೇಸೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವನಥೋ ಜಾತೋತಿ ಕಿಲೇಸವನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ। ಇತರೇ ಸಂಸಗ್ಗಮೂಲಕಾತಿ ತಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿ। ಸಾಧುಜೀವೀತಿ ಸಾಧು ಸುಟ್ಠು ಜೀವೀ, ತಂಜೀವನಸೀಲೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಜೀವಿತಂ ಜೀವಮಾನೋ’’ತಿ।
ಸಗಾಥಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಅಸ್ಸದ್ಧಸಂಸನ್ದನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೧. ನಿರೋಜಾತಿ ನಿರಸಾ। ಏಕಸದಿಸಾತಿ ಸಮಸಮಾ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರನ್ತರಾ’’ತಿ। ಅಲಜ್ಜಿತಾಯ ಏಕಸೀಮಕತಾ ಭಿನ್ನಮರಿಯಾದಾ। ಸದ್ಧಾ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸದ್ಧಾ। ತನ್ತಿಪಾಲಕಾತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮತನ್ತಿಯಾ ಪಾಲಕಾ। ವಂಸಾನುರಕ್ಖಕಾತಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಾತಿ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಾನಂ ವೀರಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಪರಕ್ಕಮಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಭಾವನಾಕಿಚ್ಚಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ।
ಅಸ್ಸದ್ಧಸಂಸನ್ದನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮-೧೨. ಅಸ್ಸದ್ಧಮೂಲಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೨-೧೦೬. ಅಟ್ಠಮಾದೀನೀತಿ ಅಟ್ಠಮಂ ನವಮಂ ದಸಮಂ ಏಕಾದಸಮಂ ದ್ವಾದಸಮನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಸುತ್ತಾನೀತಿ ಏಕೇ। ಅಪರೇ ಪನ ನವ ಸುತ್ತಾನೀತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಪಾಳಿಯಞ್ಚ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖೀಯತಿ।
ಅಸ್ಸದ್ಧಮೂಲಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಕಮ್ಮಪಥವಗ್ಗೋ
೧-೨. ಅಸಮಾಹಿತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೭-೧೦೮. ಇತೋ ಪರೇಸೂತಿ ಇತೋ ದುತಿಯವಗ್ಗತೋ ಪರೇಸು ಸುತ್ತೇಸು। ಪಠಮನ್ತಿ ಪಠಮವಗ್ಗೇ ಪಠಮಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ವುಚ್ಚಮಾನೇ’’ತಿಆದಿ।
ಅಸಮಾಹಿತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩-೫. ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೯-೧೧೧. ಸುರಾಮೇರಯಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಮಜ್ಜಂ। ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪ್ಪಮಾದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಮಜ್ಜತಿ ತೇನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ತಸ್ಮಿಂ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಮಾದೇ ಪಮಜ್ಜನವಸೇನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ತತಿಯಚತುತ್ಥೇಸು ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ।
ಪಞ್ಚಮೇ ‘‘ಪಞ್ಚಮೇ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪಾಣೋ ನಾಮ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತಂ ಪಾಣಂ ಅತಿಪಾತೇನ್ತಿ ಅತಿಚ್ಚ ಅನ್ತರೇಯೇವ, ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ವಾ ಸತ್ಥಾದೀಹಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪಾತೇನ್ತಿ ಸಣಿಕಂ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಪಾತೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ವಾ ಅದಿನ್ನಂ ಪರಸನ್ತಕಂ। ಆದಿಯನ್ತೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಮಿಚ್ಛಾತಿ ನ ಸಮ್ಮಾ, ಗಾರಯ್ಹವಸೇನ। ಮುಸಾತಿ ಅತಥಂ ವತ್ಥು। ವದನ್ತೀತಿ ವಿಸಂವಾದನವಸೇನ ವದನ್ತಿ। ಪಿಯಸುಞ್ಞಕರಣತೋ ಪಿಸುಣಾ, ಪಿಸತಿ ವಾ ಪರೇ ಸತ್ತೇ, ಹಿಂಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಿಕಾತಿ ಏತೇನ ಪರಸ್ಸ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದವಸೇನ ಏಕನ್ತಫರುಸಸಞ್ಚೇತನಾ ಫರುಸವಾಚಾ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಭಿಜ್ಝಾಸದ್ದೋ ಲುಬ್ಭನೇ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಭಣ್ಡೇ ಲುಬ್ಭನಸೀಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಬ್ಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ದೋಸವಸೇನ ವಿಪನ್ನಂ। ಪಕತಿವಿಜಹನೇನ ಪೂತಿಭೂತಂ। ಸಾಧೂಹಿ ಗರಹಿತಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾ ನತ್ಥಿಕಾಹೇತುಕಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿ ಕಮ್ಮಪಥಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನಾಮ। ಮಿಚ್ಛತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಪಟಿಪಕ್ಖಾ ವಿಪರೀತದಿಟ್ಠಿ।
ತೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಪಥಾನಂ। ವೋಹಾರತೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತತೋ। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪೇತಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಪಯೋಗವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾದೀಹಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಚೇತನಾಯ ಬಲವಭಾವತೋ। ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚಯವಿಪರಿಯಾಯೇಪಿ ತಂತಂಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚೇತನಾಯ ಬಲವಭಾವವಸೇನ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಿದ್ಧಿಮಯೋ ದಾಠಾಕೋಟನಾದೀನಂ ವಿಯ।
ಮೇಥುನಸಮಾಚಾರೇಸೂತಿ ಸದಾರಪರದಾರಗಮನವಸೇನ ದುವಿಧೇಸು ಮೇಥುನಸಮಾಚಾರೇಸು। ತೇಪಿ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬತೋ ಕಾಮಾ ನಾಮ। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋತಿ ಗಾರಯ್ಹಾಚಾರೋ। ಗಾರಯ್ಹತಾ ಚಸ್ಸ ಏಕನ್ತನಿಹೀನತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕನ್ತನಿನ್ದಿತೋ ಲಾಮಕಾಚಾರೋ’’ತಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾತಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ। ಗೋತ್ತರಕ್ಖಿತಾತಿ ಸಗೋತ್ತೇಹಿ ರಕ್ಖಿತಾ। ಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತಾತಿ ಸಹಧಮ್ಮೇಹಿ ರಕ್ಖಿತಾ। ಸಸ್ಸಾಮಿಕಾ ನಾಮ ಸಾರಕ್ಖಾ। ಯಸ್ಸಾ ಗಮನೇ ದಣ್ಡೋ ಠಪಿತೋ, ಸಾ ಸಪರಿದಣ್ಡಾ। ಭರಿಯಭಾವಾಯ ಧನೇನ ಕೀತಾ ಧನಕ್ಕೀತಾ। ಛನ್ದೇನ ವಸತೀತಿ ಛನ್ದವಾಸಿನೀ। ಭೋಗತ್ಥಂ ವಸತೀತಿ ಭೋಗವಾಸಿನೀ। ಪಟತ್ಥಂ ವಸತೀತಿ ಪಟವಾಸಿನೀ। ಉದಕಪತ್ತಂ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಗಹಿತಾ ಓದಪತ್ತಕಿನೀ। ಚುಮ್ಬಟಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಗಹಿತಾ ಓಭಟಚುಮ್ಬಟಾ। ಕರಮರಾನೀತಾ ಧಜಾಹಟಾ। ತಙ್ಖಣಿಕಂ ಗಹಿತಾ ಮುಹುತ್ತಿಕಾ। ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ, ನ ತಥಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದತಾಯ। ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮನೇ ಸತಿಪಿ ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿವಾಸನೇ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಸೇವನಾಭಿಸನ್ಧಿಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ನ ಹೋತಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇವನಾಚಿತ್ತೇ ಸತಿ ಪಯೋಗಾಭಾವೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸೇವನಾಪಯೋಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತಥಾ ಸತಿ ಪುರೇತರಂ ಸೇವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನೇಪಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಆಸೇವನಮನ್ದತಾಯಾತಿ ಯಾಯ ಅಕುಸಲಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತಿ, ತಸ್ಸಾ ಇತ್ತರಕಾಲತಾಯ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನಾಸೇವನಾತಿ ಪರಿದುಬ್ಬಲಾ ಹೋತಿ ಚೇತನಾ।
ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸವಾಚಿನೋ ಧಾತುಸದ್ದಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಮುಖೀತಿಆದಿಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ತನ್ನಿನ್ನತಾಯಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪರಭಣ್ಡೇ ಲುಬ್ಭನವಸೇನ ನಿನ್ನತಾಯ। ಅಭಿಪುಬ್ಬೋ ಝೇ-ಸದ್ದೋ ಲುಬ್ಭನೇ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ಮಹಾಗುಣತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಮಹಾಸಾವಜ್ಜವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಂ ಚಿತ್ತೇನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಹಿತಸುಖಂ ಬ್ಯಾಪಾದಯತೀತಿ ಯೋ ನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತಸ್ಸ ಸತಿ ಸಮವಾಯೇ ಹಿತಸುಖಂ ವಿನಾಸೇತಿ। ಅಹೋ ವತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಅಭಿಜ್ಝಾನೇ ವತ್ಥುನೋ ಏಕನ್ತತೋ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಂ ದಸ್ಸಿತಂ
ಯಥಾಭುಚ್ಚಗಹಣಾಭಾವೇನಾತಿ ಯಥಾತಚ್ಛಗಹಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಗಹಣೇನ। ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿತಥಂ ಪಸ್ಸತಿ। ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ವಿಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಆಸೇವನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಹನ್ತತಾಹಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ। ವತ್ಥುನೋತಿ ಗಹಿತವತ್ಥುನೋ। ಗಹಿತಾಕಾರವಿಪರೀತತಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಿತಾಕಾರಸ್ಸ ವಿಪರೀತತಾ। ತಥಾಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಗಹಿತಾಕಾರೇನೇವ ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಗಹಿತಸ್ಸ ವಾ ವತ್ಥುನೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಏವಮೇತಂ, ನ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ।
ಧಮ್ಮತೋತಿ ಸಭಾವತೋ। ಕೋಟ್ಠಾಸತೋತಿ ಚಿತ್ತಙ್ಗಕೋಟ್ಠಾಸತೋ, ಯಂಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ತತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೇತನಾಧಮ್ಮಾವಾತಿ ಚೇತನಾಸಭಾವಾ ಏವ। ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ನನು ಚೇತನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಕಮ್ಮಪಥೇಸು ನ ವುತ್ತಾತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತನ್ನಂ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ? ನ, ಅವಚನಸ್ಸ ಅಞ್ಞಹೇತುಕತ್ತಾ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಚೇತನಾಯ ಅಕಮ್ಮಪಥತ್ತಾ ಕಮ್ಮಪಥರಾಸಿಮ್ಹಿ ಅವಚನಂ, ಕದಾಚಿ ಪನ ಕಮ್ಮಪಥೋ ಮೂಲಂ ಪತ್ವಾತಿ ಮೂಲದೇಸನಂ ಪತ್ವಾ, ಮೂಲಸಭಾವೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ದೇಸಿಯಮಾನೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಏವಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತದೇವ ತಂ ವೇರಮಣಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ। ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುತೋ ಏವ ಹಿ ವಿರತೀತಿ। ‘‘ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೧೪) ‘‘ಯಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಏತ್ಥ ‘ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನೀ’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ‘ಸತ್ತೋತಿ’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇ ಸಙ್ಖಾರೇಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಿಸಭಾಗವತ್ಥುನೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣೋತಿಪಿ ಏಕೇ। ‘‘ಏಕೋ ದಿಟ್ಠೋ, ದ್ವೇ ಸುತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಪನೇ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತವಸೇನ। ತಥಾ ಅಭಿಜ್ಝಾತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತವಸೇನಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಉಪಸಂಹರತಿ, ನ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣತಂ ಏವ ದಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾಯನತೋ। ‘‘ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಸ್ಸಾ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣತಾ ವುತ್ತಾ। ಕಥಂ ಪನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮಹಗ್ಗತಪ್ಪತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತೀತಿ? ಸಾಧಾರಣತೋ। ನತ್ಥಿ ಸುಕಟದುಕ್ಕಟಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋತಿ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಅತ್ಥತೋ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾಪಿ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಸುಖಬಹುಲತಾಯ ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ಪನ ನೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನೋ ನ ಹೋತಿ, ಸುಖವೇದನೋವ। ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಮಾನಂ ಸಮುದಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವೇದನಾಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಲೋಭಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಮುಸಾವಾದೋ ಸುಖವೇದನೋ ವಾ ಸಿಯಾ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನೋ ವಾ, ದೋಸಸಮುಟ್ಠಾನೋ ದುಕ್ಖವೇದನೋ ವಾತಿ ಮುಸಾವಾದೋ ತಿವೇದನೋ ಸಿಯಾ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವೇದನಾನಂ
ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದೋಸಮೋಹವಸೇನ ದ್ವಿಮೂಲಕೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೂಲಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಭಾವೋ ದೋಸವಿಸೇಸೋ, ನಿದಾನಮೂಲೇ ಪನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಲೋಭಮೋಹವಸೇನಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಆಮಿಸಕಿಞ್ಜಕ್ಖಕಾಮೋಪಿ ಹಿ ಪಾಣಂ ಹನತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಲೋಭೋ ನಿದಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಯಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪)। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಅಸಮಾದಿನ್ನಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತತೋ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುತೋ ವಿರತಿ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿ। ಸಮಾದಾನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವಿರತಿ ಸಮಾದಾನವಿರತಿ। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿರತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ವಿರತಿಯೋವ ಆಗತಾ, ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಚೇತನಾಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಚೇತನಾಪಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ ವಿರತಿಯೋಪೀ’’ತಿ ಆಹ।
ಅದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾರಮ್ಮಣಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಆರಮ್ಮಣಾ ಕಥಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾನಿ ಪಜಹನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಿರಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನೇವ ತಾನಿ ಪಜಹನ್ತಿ। ನ ಹಿ ತದೇವ ಆರಬ್ಭ ತಂ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ ತತೋ ಅನಿಸ್ಸಟಭಾವತೋ।
ಅನಭಿಜ್ಝಾ…ಪೇ॰… ವಿರಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಂ ಪಜಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರತಿ ಅತ್ಥಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾದೀಹೇವ ತಪ್ಪಹಾನಸಿದ್ಧಿತೋ।
ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ದಸಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೩. ಮಿಚ್ಛತ್ತಸಮ್ಮತ್ತವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವೋ ಮಿಚ್ಛತ್ತಂ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಾಭಾವೋ ಸಮ್ಮತ್ತಂ। ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಾ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾವ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ, ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಿನೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಞ್ಞಾಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯೋನಿಸೋ ಪವತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಅಯೋನಿಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ। ಕುಸಲವಿಮುತ್ತೀತಿ ಪಕತಿಪುರಿಸಸನ್ತರಜಾನನಂ, ಗುಣವಿಯುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಕತ್ತನಿ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಅಕುಸಲಪವತ್ತಿಂ ‘‘ಕುಸಲವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಾ ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿಕಾ। ಸಮ್ಮಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಾದೀಸು ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಪವತ್ತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ।
ದಸಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗೋ
೧. ಚತುಧಾತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೪. ಪತಿಟ್ಠಾಧಾತೂತಿ ಸಹಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಾ ಧಾತು। ಆಬನ್ಧನಧಾತೂತಿ ನಹಾನಿಯಚುಣ್ಣಸ್ಸ ಉದಕಂ ವಿಯ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಆಬನ್ಧನಭೂತಾ ಧಾತು। ಪರಿಪಾಚನಧಾತೂತಿ ಸೂರಿಯೋ ಫಲಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಪಾಚನಭೂತಾ ಧಾತು। ವಿತ್ಥಮ್ಭನಧಾತೂತಿ ದುತಿಯೋ ವಿಯ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಭೂತಾ ಧಾತು। ಕೇಸಾದಯೋ ವೀಸತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಿತ್ತಾದಯೋ ಸನ್ತಪ್ಪನಾದಯೋ ಉದ್ಧಙ್ಗಮಾ ವಾತಾದಯೋ ಗಹಿತಾ। ಏತಾತಿ ಧಾತುಯೋ।
ಚತುಧಾತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಬೋಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೫. ಅಯಂ ಪಥವೀಧಾತುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ। ಏವಂ ಪವತ್ತಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಕಾಯೇ ಪಭಾವಸ್ಸ ಪವೇದನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾನಂ। ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾಕಾರೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ಭಙ್ಗುಪಗಮನತೋ ಉದ್ಧಂ ಅಭಾವಾಕಾರೇನ। ನ ನಿಚ್ಚಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾ ಅದ್ಧುವತ್ತಾ, ಧುವಂ ನಿಚ್ಚಂ। ಪಟಿಪೀಳನಾಕಾರೇನಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪೀಳನಾಕಾರೇನ ಸಭಾವವಿಗಮಾಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಸ್ಸ ವಿಗಚ್ಛನಾಕಾರೇನ। ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಂ ಖಣಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ‘‘ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚಾ’’ತಿ ದ್ವೇಧಾ ವಿಪರಿಣಮನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’’ತಿ। ಆದೀನಂ ವಾತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಆದೀನವೋ, ಪರಮಕಾಪಞ್ಞತಾ। ವಿನೀಯತೀತಿ ವೂಪಸಮೀಯತಿ। ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ।
ಸಾಯಂ ನಿಪನ್ನಾ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಪಾತೋ ಉಟ್ಠಹಾಮ, ಮಾಸಪುಣ್ಣಘಟೋ ವಿಯ ನೋ ಸರೀರಂ ನಿಸ್ಸನ್ದಾಭಾವತೋ।
ಫುಸಿತಮತ್ತೇಸುಪೀತಿ ಉದಕಸ್ಸ ಫುಸಿತಮತ್ತೇಸುಪಿ।
ಅತಿನಾಮೇನ್ತಿ ಕಾಲಂ। ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಪವತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಏತಾ ಪಥವೀಧಾತುಆದಯೋ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಿ ನಾಮ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ತತ್ಥ ಆಕಙ್ಖುಪ್ಪಾದನತೋ।
ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನಾತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣೇನ। ರುಕ್ಖೋ ಬೋಧಿ ‘‘ಬುಜ್ಝತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ಮಗ್ಗೋ ಬೋಧಿ ‘‘ಬುಜ್ಝತಿ ಏತೇನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಬೋಧಿ ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುಜ್ಝನತೋ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಬೋಧಿ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬತೋ। ತೇಸನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣನ್ತಿ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಂ ಯಾಥಾವತೋ ದಸ್ಸನವತ್ಥು।
ಅಕುಪ್ಪಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕೋಪೇತಬ್ಬೋ। ಕಾರಣತೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗತೋ। ತತೋ ಹಿಸ್ಸ ಅಕುಪ್ಪತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದೀ। ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಭಾವತೋ।
ವಿತ್ಥಾರವಸೇನಾತಿ ಏಕೇಕಧಾತುವಸೇನಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ ಪನ ಧಾತುಯಾ ಲಕ್ಖಣವಿಭತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ। ಯನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಯಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಣ್ಹಾ। ಅಯಂ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಹಾನಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಅಯಂ ಪಹಾನಪಟಿವೇಧೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಸಚ್ಚೇಸುಪಿ। ಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅಸ್ಸಾದೋ ಆದೀನವೋ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಪವತ್ತಾ
ಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಬೋಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಅಚರಿಂಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೬. ಯಥಾ ‘‘ಅಚರಿನ್ತಿ ಞಾಣಚಾರೇನ ಅಚರಿಂ, ಅನುಭವನಚಾರೇನಾ’’ತಿ।
ಅಚರಿಂಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ನೋಚೇದಂಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೭. ನಿಸ್ಸಟಾತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ, ಆದಿತೋ ವುತ್ತಪಟಿಸೇಧೇನಾತಿ ‘‘ನೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೇನ ನಕಾರೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ನಿಸ್ಸಟಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಮರಿಯಾದಿಕತೇನಾತಿಆದಿ ಚ ಏತ್ಥ ವಿಹರಣಪೇಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ। ದುತಿಯನಯೇತಿ ‘‘ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇ। ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಮರಿಯಾದಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವತೋ ನಿಮ್ಮರಿಯಾದಿಕತೇನ ಚಿತ್ತೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ತೀಸೂತಿ ದುತಿಯಾದೀಸು ತೀಸು।
ನೋಚೇದಂಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೮. ಏಕನ್ತೇನೇವ ದುಕ್ಖಾತಿ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೋ ವಿಯ ಏಕನ್ತತೋ ದುಕ್ಖಾ ಏವ ಸುಖೇನ ಅವೋಮಿಸ್ಸಾ। ದುಕ್ಖೇನ ಅನುಪತಿತಾತಿ ದುಕ್ಖೇನೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪಗತಾ। ದುಕ್ಖೇನ ಓಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಯ ಅನ್ತೋಪಿ ದುಕ್ಖೇನ ಅವಕ್ಕನ್ತಾ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ। ಸುಖವೇದನಾಪಚ್ಚಯತಾಯ ಇಮಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಸುಖತಾ ವಿಯ ದುಕ್ಖವೇದನಾಪಚ್ಚಯತಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚರಿತಾ ಏವ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಾಸು ಧಾತೂಸು, ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಸು ವಾ। ಪಠಮಂ ಸುಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾಪಿ ಪಚ್ಛಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಕಥಿತತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬-೧೦. ಅಭಿನನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೧೯-೧೨೩. ಛಟ್ಠಸತ್ತಮೇಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ತೀಸು ಸುತ್ತೇಸು। ಚತುಸಚ್ಚಮೇವಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಮಾಹಟಾನಿ ಚತುಸಚ್ಚನ್ತಿ ತೇಸಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಣಂ, ನಿಯಮೋ ಪನ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ।
ಅಭಿನನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತುತ್ಥವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಾರತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಧಾತುಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।