೩. ದಿಟ್ಠಿಸಂಯುತ್ತಂ
೧. ಸೋತಾಪತ್ತಿವಗ್ಗೋ
೧. ವಾತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೦೬. ನ ಏತೇ ವಾತಾತಿ ಯೇ ಇಮೇ ರುಕ್ಖಸಾಖಾದಿಭಞ್ಜನಕರಾ, ಏತೇ ಸತ್ತಕಾಯತ್ತಾ ವಾತಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಹಿ ನಿಚ್ಚಾ ಧುವಾ ಸಸ್ಸತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಾತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇನ ಸತ್ತಸು ಕಾಯೇಸು ಚತುತ್ಥಂ ಕಾಯಮಾಹ। ರುಕ್ಖಸಾಖಾದಿಭಞ್ಜನಕೋ ಏಸೋ ವಾತಲೇಸೋ ನಾಮ, ವಾತಸದಿಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸಿಕತ್ಥಮ್ಭೋ ವಿಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಚ್ಚಲಭಾವಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಬ್ಬತಕೂಟಂ ವಿಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಸಸ್ಸತಿಸಮಂವಾಪಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ವಾಯು ಕಾಯಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಠಿತೋ ‘‘ಮಾ ಚ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಪರೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ನ ವಾತಾ ವಾಯನ್ತೀತಿ ಬಾಧತಿ। ಏಸ ನಯೋ ನದಿಯೋ ಸನ್ದನ್ತೀತಿಆದೀಸು। ಉದಕಂ ಪನಾತಿ ದುತಿಯಂ ಕಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಗಬ್ಭೋ ಪನ ನ ನಿಕ್ಖಮತಿ ಕೂಟಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನೇವ ತಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ। ನೇವ ತೇ ಉದೇನ್ತಿ ಯಥಾ ವಾತಾ, ಏವಂ ತಿಟ್ಠನತೋ ಲೋಕಸ್ಸ ಪನ ತಥಾ ಮತಿಮತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ವಾತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨-೪. ಏತಂಮಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೦೭-೨೦೯. ದಿಟ್ಠಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ। ಸುತಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತೇನ ಸೋತಬ್ಬತೋ। ಮುತಂ ಗನ್ಧಾಯತನಾದಿ ತಿವಿಧಂ ಸಮ್ಪತ್ತಗಾಹೀಹಿ ಘಾನಾದೀಹಿ ಪತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ। ಅವಸೇಸಾನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಸತ್ತಾಯತನಾನಿ ವಿಞ್ಞಾತಂ ನಾಮ ಕೇವಲಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬತೋ। ಪತ್ತನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಗವೇಸಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಂ। ಪರಿಯೇಸಿತನ್ತಿ ಪರಿಯಿಟ್ಠಂ। ಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸಞ್ಚರಿತನ್ತಿ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತಿತಂ। ‘‘ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ ಚತುಕ್ಕಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪತ್ತಪರಿಯೇಸಿತಪದಾನಿ, ತತೋ ಮನಸಾ ಅನುವಿಚರಿತಞ್ಚ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ನಾಮ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ನಾಮ ಕೇವಲಂ ಪರಿಯೇಸಿತಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಾನುವಿಚರಿತಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಸಙ್ಕರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾತಾದಿ। ತಞ್ಹಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಮನಸಾ ಅನುವಿಚರಿತಂ ನಾಮ ನ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ।
ಏತಂಮಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ನತ್ಥಿದಿನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧೦. ದಿನ್ನನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸೀಸೇನ ದಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಿನ್ನಸ್ಸ ಫಲಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ, ದಿನ್ನಂ ಪನ ಅನ್ನಾದಿವತ್ಥುಂ ಕಥಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಯಿಟ್ಠಂ ಹುತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಮಹಾಯಾಗೋತಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ ಮಹಾದಾನಂ। ಪಹೇಣಕಸಕ್ಕಾರೋತಿ ಪಾಹುನಕಾನಂ ಕಾತಬ್ಬಸಕ್ಕಾರೋ। ಫಲನ್ತಿ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಞ್ಚ। ವಿಪಾಕೋತಿ ಸದಿಸಫಲಂ। ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮುನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ। ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಪರಲೋಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮುನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಪರಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ। ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಭವೇ ಯೋನಿಆದೀಸು ಚ ಠಿತಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ನಿರುದಯವಿನಾಸವಸೇನ ನಸ್ಸನ್ತಿ। ಫಲಾಭಾವವಸೇನಾತಿ ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಫಲಸ್ಸ ಅಭಾವವಸೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ, ನತ್ಥಿ ಪಿತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ನ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ, ನಾಪಿ ತೇಸು ಇದಾನಿ ಕರಿಯಮಾನಸಕ್ಕಾರಾಸಕ್ಕಾರಾನಂ ಅಭಾವವಸೇನ ತೇಸಂ ಲೋಕಪಚ್ಚಕ್ಖತ್ತಾ। ಪುಬ್ಬುಳಕಸ್ಸ ವಿಯ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ನಾಮ ಕೇವಲೋ, ನ ಭವತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಆಗಮನಪುಬ್ಬಕೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಚವಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಸಮಣೇನ ನಾಮ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಆಹೋಪುರಿಸಿಕಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ಕಿಞ್ಹಿ ಪರೋ ಪರಸ್ಸ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪಾದನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅವಸ್ಸಯೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಇಮಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಪವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ।
ಚತೂಸು ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕೋ। ಯಥಾ ಪನ ಮತ್ತಿಕಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಭಾಜನಂ ಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ, ಏವಮಯಂ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯೋ’’ತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಪಥವೀಧಾತೂತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತಾ ಪಥವೀಧಾತು। ಬಾಹಿರಂ ಪಥವೀಧಾತುನ್ತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಮಹಾಪಥವಿಂ। ಅನುಯಾತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅನುರೂಪಭಾವೇನ ಯಾತಿ ಉಪೇತಿ। ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಬಾಹಿರಪಥವೀಕಾಯತೋ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾ ಪಥವೀ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ ಇದಾನಿ ಘಟಾದಿಪಥವೀ ಆಪಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಜ್ಜುನ್ನೇನ ಮಹಾಸಮುದ್ದತೋ ಗಹಿತಆಪೋ ವಿಯ ವಸ್ಸೋದಕಭಾವೇನ ಪುನಪಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ, ಸೂರಿಯರಂಸಿತೋ ಗಹಿತಇನ್ದಗ್ಗಿಸಙ್ಖಾತತೇಜೋ ವಿಯ ಪುನಪಿ ಸೂರಿಯರಂಸಿಂ, ಮಹಾವಾಯುಖನ್ಧತೋ ನಿಗ್ಗತಮಹಾವಾಯೋ ವಿಯ ತಮೇವ ವಾಯುಖನ್ಧಂ ಉಪೇತಿ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ವಾದಂ ಭಿನ್ದತಿ। ಉಮ್ಮತ್ತಕಪಚ್ಛಿಸದಿಸಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕದಸ್ಸನಂ। ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಆಕಾಸಂ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಿಸಯಭಾವಾ ವಿಸಯಾಪೀತಿ ವದತಿ। ವಿಸಯಿಗ್ಗಹಣೇನ ಹಿ ವಿಸಯಾ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಗುಣಾಗುಣಪದಾನೀತಿ ಗುಣದೋಸಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ಸರೀರಮೇವ ಪದಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸರೀರೇನ ತಂತಂಕಿರಿಯಾಯ ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ। ದಬ್ಬನ್ತಿ ಮುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ದತ್ತೂ, ಮೂಳ್ಹಪುಗ್ಗಲಾ। ತೇಹಿ ದತ್ತೂಹಿ ಬಾಲಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಂ।
ನತ್ಥಿದಿನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಕರೋತೋಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧೧. ಸಹತ್ಥಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಹತ್ಥೇನ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಥಾವರಾದಯೋಪಿ ಇಧ ಸಹತ್ಥಕರಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಹತ್ಥಾದೀನೀತಿ ಹತ್ಥಪಾದಕಣ್ಣನಾಸಾದೀನಿ। ಪಚನಂ ದಹನಂ ವಿಬಾಧನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಣ್ಡೇನ ಪೀಳೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ ‘‘ತಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಇಧ ಪನ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಂ ವಿಯ ತಜ್ಜನಂ ಪರಿಭಾಸನಂ ದಣ್ಡೇನೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದಣ್ಡೇನ ಪೀಳೇನ್ತಸ್ಸ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಸೋಕಂ ಸಯಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪರಸ್ಸ ಸೋಕಕಾರಣಂ ಸಯಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಸೋಕಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ। ಪರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಚನಕರೇಹಿ। ಸಯಮ್ಪಿ ಫನ್ದತೋತಿ ಪರಸ್ಸ ವಿಬಾಧನಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅತಿಪಾತಯತೋತಿ ಪದಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಹೇತುಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಚ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಹನನ್ತಸ್ಸಪಿ ಹನಾಪೇನ್ತಸ್ಸಪೀ’’ತಿ। ಕಾರಣವಸೇನಾತಿ ಕಾರಾಪನವಸೇನ।
ಘರಸ್ಸ ಭಿತ್ತಿ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಸನ್ಧಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಾವ ಘರಸನ್ಧಿ। ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ನಿರವಸೇಸೋ ಲೋಪೋ ನಿಲ್ಲೋಪೋ। ಏಕಾಗಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಲೋಪೋ ಏಕಾಗಾರಿಕೋ। ಪರಿತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪನ್ಥೇ ಹನನಂ ಪರಿಪನ್ಥೋ। ಪಾಪಂ ನ ಕರೀಯತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಸತೋ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ಪಾಪಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸತ್ತಾ ಪಾಪೇ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾ ಪನ ಕರೋಮಾತಿ ಏವಂಸಞ್ಞಿನೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಹೋತಿ ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿಂಸಾದಿಕಿರಿಯಾ ನ ಅತ್ತಾನಂ ಫುಸತಿ ತಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತಾಯ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತ್ತಾ, ಸರೀರಂ ಪನ ಅಚೇತನಂ ಕಟ್ಠಕಲಿಙ್ಗರೂಪಮಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಕೋಪಿತೇಪಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಪನ್ತಿ। ಖುರನೇಮಿನಾತಿ ನಿಸಿತಖುರಮಯನೇಮಿನಾ, ಖುರಸದಿಸನೇಮಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಗಙ್ಗಾಯ ‘‘ದಕ್ಖಿಣತೀರೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಕಕ್ಖಳಾ’’ತಿಆದಿ। ಮಹಾಯಾಗನ್ತಿ ಮಹಾವಿಜಿತಯಞ್ಞಸದಿಸಂ ಮಹಾಯಾಗಂ। ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮೇನ ಚ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ದಮಸದ್ದೋ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಸೀಲಸ್ಸ ಚ ವಾಚಕೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮನಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಭೂತೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ಸೀಲಸಂಯಮೇನಾತಿ ಸೀಲಸಂವರೇನ। ಸಚ್ಚವಚನೇನಾತಿ ಸಚ್ಚವಾಚಾಯ। ತಸ್ಸಾ ವಿಸುಂ ವಚನಂ ಲೋಕೇ ಗರುತರಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಸು ಮುಸಾವಾದೋ ಗರು, ಏವಂ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೇಸು ಸಚ್ಚವಾಚಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅತೀತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಇತಿವು॰ ೨೫)। ಪವತ್ತೀತಿ ಯೋ ಕರೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿ। ಸಬ್ಬಥಾತಿ ‘‘ಕರೋತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಕಿರಿಯಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ।
ಕರೋತೋಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಹೇತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧೨. ಉಭಯೇನಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಂಕಿಲಿಸನಸ್ಸ ಮಲೀನಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ। ವಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವೋದಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ। ನತ್ಥಿ ಬಲನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಆವಹಂ ಬಲಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಮ್ಪಿ ಚಾಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೇವ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಾನೀತಿ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಉಸ್ಸನ್ನಟ್ಠೇನ ಬಲಂ, ಸೂರವೀರಭಾವಾವಹಟ್ಠೇನ ವೀರಿಯಂ, ತಮೇವ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಭಾವತೋ ಪೋರಿಸಂ ಧುರಂ ವಹನ್ತೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಪುರಿಸಥಾಮೋ, ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸತ್ವಯೋಗತೋ, ರೂಪಾದೀಸು ವಾ ಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತಾ, ಪಾಣನತೋ ಅಸ್ಸಾಸನಪಸ್ಸಾಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಾಣಾ, ತೇ ಪನ ಸೋ ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಅಣ್ಡಕೋಸಾದೀಸು ಭವನತೋ ಭೂತಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಣ್ಡ…ಪೇ॰… ವದನ್ತೀ’’ತಿ। ಜೀವನತೋ ಪಾಣಂ ಧಾರೇನ್ತಾ ವಿಯ ವಡ್ಢನತೋ ಜೀವಾತಿ ಸಾಲಿಯವಾದಿಕೇ ವದನ್ತಿ। ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಸುದ್ಧೀಸು ವಸೋತಿ ಅವಸಾ। ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ಬಲಂ ವೀರಿಯನ್ತಿ ಅಬಲಾ ಅವೀರಿಯಾ। ನಿಯತತಾತಿ ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಸುತ್ತಾವುತಾಭೇಜ್ಜಮಣಿನೋ ವಿಯ ನಿಯತಪ್ಪವತ್ತಿತಾಯ ಗತಿಜಾತಿಬನ್ಧಾಪವಗ್ಗವಸೇನ ನಿಯಮೋ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಮನನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ಅಭಿಜಾತೀನಂ ವಸೇನ ತಾಸು ತಾಸು ಗತೀಸು ಉಪಗಮನಂ। ಸಮವಾಯೇನ ಸಮಾಗಮೋ ಸಙ್ಗತಿ। ಸಭಾವೋಯೇವಾತಿ ಯಥಾ ಕಣ್ಟಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತಾ, ಕಪಿತ್ಥಫಲಾನಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ ‘‘ಯೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಛಳಭಿಜಾತಿಯೋ ಪರತೋ ವಿತ್ಥಾರೀಯನ್ತಿ। ಸುಖಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭೂಭಿಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ್ತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಸುಖದುಕ್ಖಭೂಮಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ।
ಹೇತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮-೧೦. ಮಹಾದಿಟ್ಠಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೧೩-೨೧೫. ಅಕತಾತಿ ಅಕತವಿಧಾನಾ। ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ನೇಸಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದ್ಧಿಯಾಪಿ ನ ನಿಮ್ಮಿತಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಇದ್ಧಿಮತೋ ದೇವಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಾ ಇದ್ಧಿಯಾಪಿ ನ ನಿಮ್ಮಿತಾ। ಅನಿಮ್ಮಿತಾತಿ ವಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಿಮ್ಮಾಪಕಾ। ಅಜನಕಾತಿ ಏತೇನ ಪಥವೀಕಾಯಾದೀನಂ ರೂಪಾದಿಜನಕಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ರೂಪಸದ್ದಾದಯೋ ಹಿ ಪಥವೀಕಾಯಾದೀಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿಕಾತಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ। ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಕೂಟಂ ಕೇನಚಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಚ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ಏವಮೇತೇಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕೂಟಟ್ಠಾ’’ತಿ। ಯಮಿದಂ ‘‘ಬೀಜಾದಿತೋ ಅಙ್ಕುರಾದಿ ಜಾಯತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ತತೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ನಾವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಠಿತಾತಿ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಭಾವೇನ ಠಿತಾ। ನ ಚಲನ್ತೀತಿ ನ ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ವಿಕಾರಾಭಾವೇನ ಹಿ ತೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಕಾಯಾನಂ ಏಸಿಕಟ್ಠಾಯಿಟ್ಠಿತತಾ। ಅನಿಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿಯಾ ಅವಟ್ಠಾನಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ವಿಪರಿಣಮನ್ತೀ’’ತಿ। ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತ್ತಾ ಏವ ಚ ನೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನ ಬ್ಯಾಬಾಧೇನ್ತಿ। ಸತಿ ಹಿ ವಿಕಾರಂ ಆಪಾದೇತಬ್ಬತಾಯ ಬ್ಯಾಬಾಧಕತಾಪಿ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ ಅನುಗ್ಗಾಹಕತಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ನಾಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಥವೀ ಏವ ಕಾಯೇಕದೇಸತ್ತಾ ಪಥವಿಕಾಯೋ। ಜೀವಸತ್ತಮಾನಂ ಕಾಯಾನಂ ನಿಚ್ಚತಾಯ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಾಭಾವತೋ ನ ಹನ್ತಬ್ಬತಾ, ನ ಘಾಟೇತಬ್ಬತಾ ಚಾತಿ ನೇವ ಕೋಚಿ ಹನ್ತಾ ಘಾತೇತಾ ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ತನ್ನನ್ತ್ವೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಯದಿ ಕೋಚಿ ಹನ್ತಾ ನತ್ಥಿ, ಕಥಂ ಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಮುಗ್ಗರಾಸಿಆದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಕೇವಲಂ ಸಞ್ಞಾಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಘಾತನಾದಿ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಸತ್ತನ್ನನ್ತ್ವೇವ ಕಾಯಾನಂ ಅವಿಕೋಪನೀಯಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಪಮುಖಯೋನೀನನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಾದೀಸು ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿವಸೇನ ಪಧಾನಯೋನೀನಂ। ಸಟ್ಠಿಸತಾನಿ ಛಸಹಸ್ಸಾನಿ। ‘‘ಪಞ್ಚ ಚ ಕಮ್ಮುನೋ ಸತಾನೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ ‘‘ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಸತಾನಿ ಚಾ’’ತಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಕೇವಲಂ ತಕ್ಕಮತ್ತೇನ ನಿರತ್ಥಕದಿಟ್ಠಿಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ತಕ್ಕಮತ್ತಕೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಸ್ಮಾ ತಕ್ಕಿಕಾ ನಿರಙ್ಕುಸತಾಯ ಪರಿಕಪ್ಪನಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಸಾರತೋ ಕೇಚೀತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ। ತೇ ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾ, ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ‘ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ಓಳಾರಿಕಭಾವತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧಿ। ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಅನೋಳಾರಿಕತ್ತಾ ಉಪಡ್ಢಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ‘‘ದ್ವಟ್ಠಿಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಕಪ್ಪೇ। ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯಿಸಞ್ಞಿತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೇ।
ಉರಬ್ಭೇ ಹನನ್ತೀತಿ ಓರಬ್ಭಿಕಾ। ಏವಂ ಸೂಕರಿಕಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಲುದ್ದಾತಿ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಮಾಗವಿಕನೇಸಾದಾದಯೋ, ತೇ ಪಾಪಕಮ್ಮಪಸುತತಾಯ ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖೂ। ತೇ ಕಿರ ‘‘ಸಚ್ಛನ್ದರಾಗಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಣ್ಟಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖಾದನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಪಣೀತಪಣೀತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಸೇವನ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ। ಞಾಯಲದ್ಧೇಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಮಾನಾ ಆಜೀವಕಸಮಯಸ್ಸ ವಿಲೋಮಗಾಹಿತಾಯ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಣ್ಟಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖಾದನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ವದನ್ತೀತಿ ಅಪರೇ। ಏಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಯೇ ವಿಸೇಸತೋ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಕಣ್ಟಕೇ ವತ್ತನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕಣ್ಟಕವುತ್ತಿಕಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಠತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನನಹಾನಪಟಿಕ್ಖೇಪಾದಿವತಸಮಾಯೋಗೇನ ಪಣ್ಡರತರಾ। ಅಚೇಲಕಸಾವಕಾತಿ ಆಜೀವಕಸಾವಕೇ ವದತಿ। ತೇ ಕಿರ ಆಜೀವಕಸಮಯೇ ಆಜೀವಕಲದ್ಧಿಯಾ ದಳ್ಹಗಾಹಿತಾಯ ನಿಗಣ್ಠೇಹಿಪಿ ಪಣ್ಡರತರಾ। ನನ್ದಾದಯೋ ಕಿರ ತಥಾರೂಪಂ ಆಜೀವಕಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಉಕ್ಕಂಸಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ನಿಗಣ್ಠೇಹಿ ಆಜೀವಕಸಾವಕೇಹಿ ಚ ಪಣ್ಡರತರಾ ವುತ್ತಾ। ಪರಮಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತೀತಿ ಅಯಂ ತೇಸಂ ಲದ್ಧಿ।
ಪುರಿಸಭೂಮಿಯೋತಿ ಪಧಾನಪುಗ್ಗಲೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಇತ್ಥೀನಮ್ಪೇತಾ ಭೂಮಿಯೋ ಇಚ್ಛನ್ತೇವ। ಭಿಕ್ಖು ಚ ಪನ್ನಕೋತಿಆದಿ ತೇಸಂ ಪಾಳಿ ಏವ। ತತ್ಥ ಪನ್ನಕೋತಿ ಭಿಕ್ಖಾಯ ವಿಚರಣಕೋ, ತೇಸಂ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪನ್ನಕೋ। ಜಿನೋತಿ ಜಿಣ್ಣೋ ಜರಾವಸೇನ ಹೀನಧಾತುಕೋ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಜಿನಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಸೋ ಕಿರ ತಥಾಭೂತೋ ಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ನ ಕಥೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹಾ’’ತಿ। ನಿಟ್ಠುಹನಾದಿವಿಪ್ಪಕಾರೇ ಕೇನಚಿ ಕತೇಪಿ ಖಮನವಸೇನ ಅಲಾಭಿನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ನ ಕುಮ್ಭಿಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೯೪) ನಯೇನ ವುತ್ತಅಲಾಭಹೇತುಸಮಾಯೋಗೇನ ಅಲಾಭಿಂ। ತತೋ ಏವ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಬ್ಬಲ್ಯಪರೇತತಾಯ ಸಯನಪರಾಯಣಂ ಸಮಣಂ ಪನ್ನಭೂಮೀತಿ ವದನ್ತಿ।
ಆಜೀವವುತ್ತಿಸತಾನೀತಿ ಪಸುಗ್ಗಹಣೇನ ಏಳಕಜಾತಿ ಗಹಿತಾ, ಮಿಗಗ್ಗಹಣೇನ ರುರುಗವಯಾದಿಸಬ್ಬಮಿಗಜಾತಿ। ಬಹೂ ದೇವಾತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿವಸೇನ ತೇಸಂ ಅನ್ತರಭೇದವಸೇನ ಬಹೂ ದೇವಾ। ತತ್ಥ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಏಕಚ್ಚೇ ಅನ್ತರಭೇದಾ ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತವಸೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೧ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬಾ। ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಅನನ್ತಾತಿ ದೀಪದೇಸಕುಲವಂಸಾಜೀವಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಅನನ್ತಭೇದಾ। ಪಿಸಾಚಾ ಏವ ಪೇಸಾಚಾ, ತೇ ಮಹನ್ತಮಹನ್ತಾ ಅಜಗರಪೇತಾದಯೋ। ಛದ್ದನ್ತದಹಮನ್ದಾಕಿನಿಯೋ ಕುಳೀರಮುಚಲಿನ್ದನಾಮೇನ ವದನ್ತಿ।
ಪವುಟಾತಿ ಸಬ್ಬಗಣ್ಠಿಕಾ। ಪಣ್ಡಿತೋಪಿ…ಪೇ॰… ಉದ್ಧಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸರಣಕಾಲಸ್ಸ ನಿಯತಭಾವತೋ।
ಅಪರಿಪಕ್ಕಂ ಸಂಸರಣನಿಮಿತ್ತಂ ಸೀಲಾದಿನಾ ಪರಿಪಾಚೇತಿ ನಾಮ ಸೀಘಂಯೇವ ವಿಸುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಪರಿಪಕ್ಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಪತ್ವಾ ಪತ್ವಾ ಕಾಲೇ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವಾಪಾದನೇನ ಬ್ಯನ್ತೀ ಕರೋತಿ ನಾಮ। ಸುತ್ತಗುಳೇತಿ ಸುತ್ತವಟ್ಟಿಯಂ। ನಿಬ್ಬೇಠಿಯಮಾನಮೇವ ಪಲೇತೀತಿ ಉಪಮಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಖೀಯತೇವ, ನ ತಸ್ಸ ವಡ್ಢೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪತ್ತಾ। ನಿಬ್ಬೇಠಿಯಮಾನಮೇವ ಸುತ್ತಗುಳಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಸುತ್ತಪಮಾಣೇನ, ಸುತ್ತೇ ಪನ ಅಸತಿ ಕುತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಸುತ್ತಗುಳಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸುತ್ತೇ ಖೀಣೇ ನ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ಸುತ್ತಪರಿಯನ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಾಲವಸೇನಾತಿ ಅತ್ತನಿ ವೇಠೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ವಸೇನ ನಿಬ್ಬೇಠಿಯಮಾನೋ ಬಾಲೋ ಚ ಪಣ್ಡಿತೋ ಚ ಪಲೇತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ನಾತಿಕ್ಕಮತಿ ಸಂಸಾರಂ।
ಮಹಾದಿಟ್ಠಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧-೧೮. ಅನ್ತವಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೧೬-೨೨೩. ಏಕತೋ ವಡ್ಢಿತನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ। ಗಾಹೇನಾತಿ ಲಾಭೀ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಗಹಣೇನ। ತಕ್ಕೇನಾತಿ ನ ಲಾಭೀ ತಕ್ಕಮತ್ತೇನ। ಉಪ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠೀತಿ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿ। ಸಬ್ಬತೋ ವಡ್ಢಿತನ್ತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ। ಏಕಮೇವಾತಿ ‘‘ಏಕಮೇವ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿ। ಅಟ್ಠಾರಸ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾನೀತಿ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಸುತ್ತಾನಿ। ಏಕಂ ಗಮನನ್ತಿ ಏಕಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಗಮನಂ।
ಅನ್ತವಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ದುತಿಯಗಮನಾದಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೨೨೪-೩೦೧. ದುಕ್ಖವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ದುಕ್ಖಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿದುಕ್ಖವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಾದಿಸಮೇವ ದುತಿಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಗಮನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ರಾಪಿ ಅಟ್ಠಾರಸೇವ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾನೀ’’ತಿ। ತೇಹೀತಿ ‘‘ರೂಪೀ ಅತ್ತಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಯಪವತ್ತೇಹಿ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ। ತನ್ತಿ ದುತಿಯಂ ಗಮನಂ।
ಆರಮ್ಮಣಮೇವಾತಿ ಕಸಿಣಸಙ್ಖಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ। ತಕ್ಕಿಸದ್ದೇನ ಸುದ್ಧತಕ್ಕಿಕಾನಂ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖವಸೇನಾತಿ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ತದುಪಾದಾಯ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖವಸೇನಾತಿ। ತೇಹಿಯೇವಾತಿ ದುತಿಯೇ ಪೇಯ್ಯಾಲೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿಯೇವ। ತಿಪರಿವಟ್ಟವಸೇನಾತಿ ತೇಹಿಯೇವ ಛಬ್ಬೀಸತಿಯಾ ಸುತ್ತೇಹಿ ಚತುತ್ಥಪೇಯ್ಯಾಲೇ ತಿಪರಿವಟ್ಟವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ।
ದುತಿಯಗಮನಾದಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಾರತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ದಿಟ್ಠಿಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ।