॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೇ
ಮಹಾವಗ್ಗಟೀಕಾ
೧. ಮಗ್ಗಸಂಯುತ್ತಂ
೧. ಅವಿಜ್ಜಾವಗ್ಗೋ
೧-೨. ಅವಿಜ್ಜಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧-೨. ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾಯಾತಿ ತಬ್ಭಾವಾಪಜ್ಜನಾಯ ಸಭಾವಪಟಿಲಾಭಾಯಾತಿ ಅತ್ತಲಾಭಾಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯದೇತನ್ತಿ ಯಂ ಏತಂ ಪಾಪಾಜಿಗುಚ್ಛನತಾಯ ಪಾಪತೋ ಅಲಜ್ಜನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ ಅಹಿರಿಕಂ, ಪಾಪಾನುತ್ರಾಸತಾಯ ಪಾಪತೋ ಅಭಾಯನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಞ್ಚ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ, ಏತಂ ಅನುದೇವ ಅನ್ವಾಗತಮೇವ। ಅನು-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಏತನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಅನುದೇವಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಹೇವ ಏಕತೋತಿ। ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ಏವಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿಯಂ ವಿಜ್ಜಾಯ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ವೀಮಂಸಾಧಿಪತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಾಕಾರವಸೇನ ಚ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದ್ವೀಹೇವಾತಿ ಚ ಅವಧಾರಣಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಾಕಾರಸ್ಸ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬತೋ।
ಲಜ್ಜನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಾತಿ ಪಾಪತೋ ಜಿಗುಚ್ಛನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಾ। ಭಾಯನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತನ್ತಿ ಉತ್ತಸನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪೇ। ವಿದತಿ, ವಿನ್ದತೀತಿ ವಾ ವಿಜ್ಜಾ। ವಿದ್ದಸೂತಿ ಚ ಸಪ್ಪಞ್ಞಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿದ್ದಸುನೋತಿ ವಿದುನೋ’’ತಿ। ಯಾಥಾವದಿಟ್ಠೀತಿ ಅವಿಪರೀತಾ ದಿಟ್ಠಿ, ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕದಿಟ್ಠಿ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಾ ವಿಜ್ಜಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನ ಏಕತೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾನಂ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅನೇಕರೂಪತ್ತಾ। ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏಕತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ತಾಸಂ ತತ್ಥ ಸರೂಪತೋ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ। ಏಕಾ ಏವ ಹಿ ವಿರತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ವಿರತೀನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತೀ ಪವತ್ತತಿ, ಯಥಾ ಏಕಾ ಏವ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪರಿಜಾನನಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತೀ ಪವತ್ತತಿ। ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಟ್ಠಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೇ ಮಗ್ಗೇ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೇತಿ ಪಠಮಝಾನವನ್ತೇ।
ತಥಾಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ। ಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಸಳಾಯತನಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಏವ ಅಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿ ಹಿ ವಚನಂ ತದಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿರತೀನಂ ಅಭಾವಂ ಞಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇಸು ವಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತೇಸು ವಿರತಿ ಅನಿಯತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ, ನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ವಿರತೀನಂ ಅಭಾವೋ।
ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಮಗ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕವಾರೋ ಆಗತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಮ್ಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ। ತನ್ತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನಂ। ‘‘ಏಕಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಲೇತಿ ಲೋಕಿಯಕಾಲೇ ವಿರತಿವಸೇನಾತಿ ವಿರಮಣಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಕಾರಾಪಕಭಾವೇನ, ಕತ್ತುಭಾವೇನ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಿರತಿತ್ತಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ।
ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಪೂರತೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀಹಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಪೂರತಿ ನಾಮ ತೇಹಿ ವೀರಿಯಾದಿಕೇಹಿ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ। ತಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಇಮಾನೇವ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಿವಿರತಿತ್ತಯಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಕಾರಾಪಕಙ್ಗಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ। ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೪೯೪) ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ, ವಿರತಿ ಪನ ಅನಿಯತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಛಅಙ್ಗಿಕೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ತಯಿದಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕವಾರದೇಸನಾಯ ಕಾರಣಕಿತ್ತನಮಗ್ಗೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಪನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಯಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕಾ ದಸ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಅಕುಸಲಾ ಚ ದಸಾತಿ ವೀಸತಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಿಯಾ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕಾ ದಸ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲಾ ಚ ದಸಾತಿ ವೀಸತಿ ಕುಸಲಪಕ್ಖಿಯಾ ಮಹಾಚತ್ತಾರೀಸಕಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾ। ಮಹಾಚತ್ತಾರೀಸಕನ್ತಿ ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಮಿಸ್ಸಕೋವ ಕಥಿತೋ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸಪಿ ಇಧ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ।
ಯಸ್ಮಾ ಕೋಸಲಸಂಯುತ್ತೇಪಿ ಇಧ ಚ ಥೇರೇನ ‘‘ಉಪಡ್ಢಮಿದಂ, ಭನ್ತೇ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾ ಹೇವಂ ಆನನ್ದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಸಕಲಮೇವಿದಂ ಆನನ್ದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ ಸುತ್ತಂ ಆಗತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಕೋಸಲಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೋಸಲಸಂಯುತ್ತೇ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವಾ’’ತಿ।
ಅವಿಜ್ಜಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩. ಸಾವಕಬೋಧಿ ‘‘ಸಾವಕ…ಪೇ॰… ಅಪ್ಪತ್ತತಾಯಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇ ಇಜ್ಝನ್ತೇ ತಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋ ಇಧ ಇಜ್ಝತಿ, ನ ಸಕಲನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಅದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಸಕಲಮ್ಪಿ …ಪೇ॰… ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ, ತಂ ಪನ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ನಾಞ್ಞಾಸಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಸಾವಕವಿಸಯೇಪಿ ಸಪ್ಪದೇಸಿಕತ್ತಾ, ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಪನ ಞಾಣಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿಪ್ಪದೇಸಿಕತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ…ಪೇ॰… ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ। ಏವಮಾಹಾತಿ ‘‘ಸಕಲಮಿದಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಏವಂ ಅವೋಚ।
ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಜಾಣುಸ್ಸೋಣಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪. ವಳವಾಭಿ-ಸದ್ದೋ ವಳವಾಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚತೂಹಿ ವಳವಾಹಿ ಯುತ್ತರಥೇನಾ’’ತಿ। ಯೋಧರಥೋತಿ ಯೋಧೇಹಿ ಯುಜ್ಝನತ್ಥಂ ಆರೋಹಿತಬ್ಬರಥೋ। ಅಲಙ್ಕಾರರಥೋ ಮಙ್ಗಲದಿವಸೇಸು ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತೇಹಿ ಆರೋಹಿತಬ್ಬರಥೋ। ಘನದುಕುಲೇನ ಪರಿವಾರಿತೋತಿ ರಜತಪಟ್ಟವಣ್ಣೇನ ಸೇತದುಕುಲೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ। ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥೋ ಹಿ ಇಧ ಪರಿವಾರಸದ್ದೋ। ರಜತಪನಾಳಿಸುಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಸೇತಭಾವಕರಣತ್ಥಂ।
ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ಮಾಸಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಏಕವಾರಂ ನಗರಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕರೋತೀತಿ ಇದಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನನ್ತರೇ ಠಿತೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ ಚಾರಿತ್ತಂ। ನಗರತೋ ನ ಪಕ್ಕನ್ತಾತಿ ನಗರತೋ ಬಹಿ ನ ಗತಾ। ಮಙ್ಗಲವಚನೇ ನಿಯುತ್ತಾ ಮಙ್ಗಲಿಕಾ, ಸುವತ್ಥಿವಚನೇ ನಿಯುತ್ತಾ ಸೋವತ್ಥಿಕಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಥುತಿಮಾಗಧವನ್ದಿಕಾಚರಿಯಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸುಕಪತ್ತಸದಿಸಾನಿ ವಣ್ಣತೋ।
ವಣ್ಣಗೀತನ್ತಿ ಥುತಿಗೀತಂ। ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಂ ಸೇಟ್ಠಭೂತಂ ಯಾನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾನಂ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾನಂ ಯಾನನ್ತಿ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಯಾನಂ। ವಿಜಿತತ್ತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಜಿನನತೋ। ರಾಗಂ ವಿನಯಮಾನಾ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತೀತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರಾಗಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿನಯವಸೇನ ವಿನೇತಿ, ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತಿ। ಕಿಚ್ಚಪರಿಯೋಸಾಪನೇನೇವ ಹಿ ಸಯಮ್ಪಿ ‘‘ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
ಧುರನ್ತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯುಗೇ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ। ಈಸಾತಿ ಯುಗಸನ್ಧಾರಿಕಾ ದಾರುಯುಗಳಾ। ಯಥಾ ವಾ ಬಾಹಿರಂ ಯುಗಂ ಧಾರೇತಿ, ತಸ್ಸಾ ಠಿತಾಯ ಏವ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ, ಏವಂ ಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಲದ್ಧಬಲೇನ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯುಗೇ ಥಿರಂ ಧಾರೇತಿ, ತೇಹೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗರಥಸ್ಸ ಪವತ್ತನಂ। ಹಿರಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ತಂಸಹಚರಣತೋ ಓತ್ತಪ್ಪಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂಯೇವ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿಆದಿ। ನಾಳಿಯಾ ಮಿನಮಾನೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮಿನಾತೀತಿ ಮನೋ। ಕತರಂ ಪನ ತಂ ಮನೋ, ಕಥಞ್ಚಸ್ಸ ಯೋತ್ತಸದಿಸತಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತೇನ ಯೋತ್ತಂ ವಿಯಾತಿ ಯೋತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಞಾಸ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಏಕಾಬದ್ಧೇ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತೇ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇ ಪನ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ (ಧ॰ ಸ॰ ೧) ಆಗತನಯೇನೇವ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತನ್ತಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಆಹ। ಅತಿರೇಕಸಟ್ಠೀತಿ ತೇ ಏವ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೇಹಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಅತಿರೇಕಸಟ್ಠಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ। ಏಕಾಬದ್ಧೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಏವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಆಬದ್ಧೇ। ಏಕಸಙ್ಗಹೇತಿ ತಥೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹೇ ಕರೋತಿ। ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭಾವೇನ ಆರಕ್ಖಂ ಸಾರೇತೀತಿ ಆರಕ್ಖಸಾರಥೀ। ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ರಥಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಸಾರಥೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋಗ್ಗಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧುರಂ ವಾಹೇತಿ ಯೋಗ್ಗೇ। ಯೋಜೇತಿ ಯೋಗ್ಗೇ ಸಮಗತಿಯಞ್ಚ। ಅಕ್ಖಂ ಅಬ್ಭಞ್ಜತಿ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತನತ್ಥಂ। ರಥಂ ಪೇಸೇತಿ ಯೋಗ್ಗಚೋದನೇನ। ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೇ ಕರೋತಿ ಗಮನವೀಥಿಯಂ ಪಟಿಪಾದನೇನ ಸನ್ನಿಯೋಜೇತಿ। ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಆರಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತಿ ಅಸಮ್ಮೋಸಸಭಾವತ್ತಾ। ಗತಿಯೋತಿ ಪವತ್ತಿಯೋ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯೋ ವಾ। ಸಮನ್ವೇಸತೀತಿ ಗವೇಸತಿ।
ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಮುಖಂ ಸಮ್ಪಾಪನೇ ರಥೋ ವಿಯಾತಿ ರಥೋ। ಪರಿಕರೋತಿ ವಿಭೂಸಯತೀತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ವಿಭೂಸನಂ, ಸೀಲಞ್ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಭೂಸನಟ್ಠಾನಿಯಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾಲಙ್ಕಾರೋ’’ತಿ, ಸೀಲಭೂಸನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ। ವಿಧಿನಾ ಈರೇತಬ್ಬತೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ವೀರಿಯಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಧುರಸಮಾಧಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಧುರಸಮಾಧೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಧುರಸಮಾಧಿಸದ್ದಾನಂ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣತಾ ವುತ್ತಾ। ಪಯೋಗಮಜ್ಝತ್ತೇತಿ ವೀರಿಯಸಮತಾಯ। ಅನಿಚ್ಛಾತಿ ಇಚ್ಛಾಪಟಿಪಕ್ಖಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಲೋಭಸಙ್ಖಾತಾ’’ತಿ। ಪರಿವಾರಣನ್ತಿ ಪರಿವಾರೋ, ಪರಿಚ್ಛದೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮೇತ್ತಾತಿ ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ತಥಾ ಕರುಣಾ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪಚಾರೋ। ದ್ವೇಪಿ ಕಾಯಚಿತ್ತವಿವೇಕಾ ವಿಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತಾ। ಅರಿಯಮಗ್ಗರಥೇತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ರಥೇ। ಅರಿಯಮಗ್ಗರಥೋ ಚ ಮಗ್ಗರಥೋ ಚಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗರಥೋ, ಏವಂ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗರಥೇ ಠಿತೋ’’ತಿ। ಸನ್ನದ್ಧಚಮ್ಮೋತಿ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಪಟಿಮುಕ್ಕಚಮ್ಮಂ। ನ ನಂ ತೇ ವಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವಚನಪಥಾ ನ ನಂ ವಿಜ್ಝನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಭೇದನವಸೇನ ನ ಭಞ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ರಥಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಯೋಜಿತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಭಙ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅತ್ತನೋ ಪುರಿಸಕಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲದ್ಧತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಉತ್ತರರಹಿತಂ। ತತೋ ಏವ ಸೇಟ್ಠಯಾನಂ, ನಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ಸದಿಸನ್ತಿ ಅಸದಿಸಂ। ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ಧೀರಾ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸಾ ಲೋಕಮ್ಹಾ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ‘‘ಜಯಂ ಜಯ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಜಿನನ್ತಾ ಜಿನನ್ತಾ’’ತಿ।
ಜಾಣುಸ್ಸೋಣಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫-೬. ಕಿಮತ್ಥಿಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೫-೬. ನಿಯಮತ್ಥೋತಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋ। ತೇನ ನಿಯಮೇನ ಅವಧಾರಣೇನ – ಅಞ್ಞಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ ಇತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಕಥಿತಂ। ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಗಹಿತೇ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಗಹಿತೋ ಏವಾತಿ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉತ್ತಾನಮೇವ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ‘‘ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ।
ಕಿಮತ್ಥಿಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ದುತಿಯಅಞ್ಞತರಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭. ರಾಗವಿನಯಾದಿಪದೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾಪಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ ಅರಹತ್ತಂ ವಾಪಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಉಭಯತ್ಥಪಿ ನಿವಿಟ್ಠಬುದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಸ್ಮಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ರಾಗಾದಿಕೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಿನೇತಿ, ಆಸವಞ್ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೇಪೇತಿ, ತೇನ ಚ ವುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತ್ತಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯಂ ‘‘ರಾಗವಿನಯೋತಿಆದಿ ನಾಮಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನುಸನ್ಧಿಕುಸಲತಾಯ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಏತಂ ಅವೋಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ ಇಧ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ದೀಪಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧಿಪಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ದುತಿಯಅಞ್ಞತರಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮. ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಕತಮಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುನ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಭಜಿತುಕಾಮೋ। ಉಗ್ಗಹಧಾರಣಪರಿಚಯಞಾಣಾನಿಪಿ ಸವನಞಾಣೇ ಏವ ಅವರೋಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ‘‘ಸವನಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪಟಿಪತ್ತಿ। ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತಂ ಮನಾಪನ್ತಿ ನಿರೋಧಮಗ್ಗೇಸು ನಿನ್ನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಅಭಿನನ್ದನಂ, ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೋ ಏವ ಚ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಕರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಕೇನೇವಾಕಾರೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವೇಧನಿಮಿತ್ತತಾ, ಸೋ ಏವ ಅಭಿಮುಖಭಾವೋ ತೇಸಂ ಸಮಾಗಮೋತಿ ಏಕಾಭಿಸಮಯೋ।
ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚತೋ। ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವೇಧೋತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧಮಾಹ। ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧಂ। ಉಗ್ಗಹಾದೀಹಿ ಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ।
ದುದ್ದಸತ್ತಾತಿ ಅನಧಿಗತಞಾಣೇನ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ದಟ್ಠುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಾಕಟಾನಿಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಉಭಯನ್ತಿ ಪುರಿಮಂ ಸಚ್ಚದ್ವಯಂ। ಪಯೋಗೋತಿ ಕಿರಿಯಾ, ವಾಯಾಮೋ ವಾ। ತಸ್ಸ ಮಹನ್ತತರಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತಂ ದುಕ್ಕರತರತಞ್ಚ ಉಪಮಾಹಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭವಗ್ಗಗ್ಗಹಣತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಯಥಾ ಪುರಿಮಂ ಸಚ್ಚದ್ವಯಂ ವಿಯ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಪಾಕಟತಾಯ ಪರಮಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ ಉಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತಿಭೇದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏಕಮೇವ ತಂ ಞಾಣಂ ಹೋತಿ ಏಕಾಭಿಸಮಯವಸೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ।
ಕಾಮಪಚ್ಚನೀಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾಮಾನಂ ಉಜುಪಚ್ಚನೀಕಭಾವೇನ। ಕಾಮತೋ ನಿಸ್ಸಟಭಾವೇನಾತಿ ಕಾಮೇಹಿ ವಿಸಂಯುತ್ತಭಾವೇನ। ಕಾಮಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಕಾಮಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ। ಪಜ್ಜತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ, ಕಾಮಸ್ಸ ಪದನ್ತಿ ಕಾಮಪದಂ, ಕಾಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಸ್ಸ ಘಾತೋ ಸಮುಗ್ಘಾತೋ, ತಂ ಕಾಮಪದಘಾತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಮವೂಪಸಮ’’ನ್ತಿ। ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿತ್ತಂ ಕಾಮವಿವಿತ್ತಂ। ಸೋ ಏವ ಚ ನೇಸಂ ಅನ್ತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕೇತಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಮವಿವಿತ್ತನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ। ಕಾಮತೋ ನಿಕ್ಖಮತೀತಿ ನಿಕ್ಖಮೋ, ಸೋ ಏವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ
ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಬ್ಯಾಪಾದಪಚ್ಚನೀಕಟ್ಠೇನ ವಿಹಿಂಸಾಯ ಪಚ್ಚನೀಕಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿಕಂ ಅಬ್ಯಾಪಾದಾವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾನಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಣವಿಧಿಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಬ್ಯಾಪಾದಅವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪೇ ಏವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಾಮ…ಪೇ॰… ಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿವಿರತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಸಞ್ಞಾನಂ। ನಾನತ್ತಾತಿ ನಾನಾಖಣಿಕತ್ತಾ। ತೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ। ಭೂಮಿಲದ್ಧಉಪ್ಪನ್ನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ। ಪದಚ್ಛೇದತೋತಿ ಕಾರಣುಪಚ್ಛೇದತೋ। ಪದನ್ತಿ ಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಸಾಧನವಸೇನಾತಿ ಯಥಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಆಯತಿಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಸಾಧನವಸೇನ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ವಿಯ ಏಕೋವ ಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಚತೂಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ವಿಸಂವಾದನಾದೀಸು ಚತೂಸು ವೀತಿಕ್ಕಮಟ್ಠಾನೇಸು। ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೋ ನಾಮ ಆಹಾರನಿಮಿತ್ತಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಸೋ ಅನೇಸನಾಯ ಪಹಾನಂ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಪ್ಪಸತ್ಥೇನ ಆಜೀವೇನಾ’’ತಿ। ಕಮ್ಮಪಥಪತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಕಮ್ಮಪಥಪತ್ತಾಯ ಹಿ ಅನೇಸನಾಯ ಸೋ ಪದಘಾತಂ ಕರೋತಿಯೇವ।
ತಥಾರೂಪೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಇಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಏವ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದಸ್ಸಪಿ ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ। ವೀರಿಯಚ್ಛನ್ದನ್ತಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಕಾಮತಾಛನ್ದಂ। ‘‘ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತವೀರಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ವೀರಿಯಮೇವ ಪನ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಕುಸಲಾನುಪ್ಪಾದನೇ ಲಬ್ಭಮಾನಛನ್ದತಾಯ ಧುರಸಮ್ಪಗ್ಗಹತಾಯ ಛನ್ದಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ವೀರಿಯಂ – ‘‘ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಛನ್ದತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೬) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಹಿತಂ ಕರೋತಿ। ಪಧಾನನ್ತಿ ಪಧಾನಭೂತವೀರಿಯಂ।
ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಬನ್ಧವಸೇನಾತಿ ನಿರನ್ತರುಪ್ಪಾದನವಸೇನ। ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಪಧಾನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ಅನುಪ್ಪಾದನಾದಿವಸೇನ। ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನಾತಿ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಸುಭಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತಗಾಹವಿಧಮನವಸೇನ ಅಸುಭದುಕ್ಖಾನಿಚ್ಚಾನತ್ತಸಾಧನವಸೇನ।
ಅಯನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾವಿಸೇಸೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ। ಏತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ ಯದಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನತೋ ‘‘ಏತ್ಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತಂಝಾನಿಕಾವಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸು ಯಂ ಝಾನಂ ಮಗ್ಗಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಪಾದಕಭೂತಂ, ತಂಝಾನಿಕಾವ ಅಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ಉಪರಿಪಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ। ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ನಿಯಮೇತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಸಮ್ಮಸಿತಖನ್ಧೇ ವದನ್ತಿ। ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇತಿ ಪಾದಕಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಾನಂ ಭೇದೇ। ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಮೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿವಿಸೇಸಂ ನಿಯಮೇತಿ, ತತೋ ದುತಿಯಾದಿಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸ್ಸ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾತಿಕ್ಕನ್ತಾನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾವಿರಾಗಭಾವತೋ ಇತರಸ್ಸ ಚ ಅತಬ್ಭಾವತೋ ತೀಸುಪಿ ವಾದೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾವ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇನೇವ ಹಿ ಪಠಮವಾದೇಪಿ ಅಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದಿಪಾದಕಾಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇತರೇಹಿ ಚ ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇಹಿ ತಂತಂಝಾನಿಕಾವ। ಏವಂ ಸೇಸವಾದೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ದುತಿಯವಾದೇ ತಂತಂಝಾನಿಕತಾ ಸಮ್ಮಸಿತಸಙ್ಖಾರವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇಹಿ ಹೋತಿ। ತತ್ರ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ತಂತಂವಿರಾಗಭಾವನಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಝಾನಙ್ಗಾದಿನಿಯಮಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕರೋತೀತಿ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ವಾದೇ ಪಾದಕಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನುಪನಿಸ್ಸಯಸಬ್ಭಾವೇ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏಕನ್ತೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ತೇಸಂ ವಾದವಿನಿಚ್ಛಯೋ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ।
ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಸೂಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯. ಸೂಕನ್ತಿ ಸಾಲಿಯವಾದೀನಂ ವಾಲಮಾಹ। ಸೋ ಹಿ ನಿಕನ್ತಕಸದಿಸೋ ಪಟಿಮುಖಗತಂ ಹತ್ಥಂ ವಾ ಪಾದಂ ವಾ ಭಿನ್ದತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭೇದಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಉದ್ಧಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತಂ ನಾಮ, ತಥಾ ಅಟ್ಠಪಿತಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಣಿಹಿತಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಿಚ್ಛಾಪಣಿಹಿತಾಯಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಪಞ್ಞಾಯ ಮಿಚ್ಛಾಠಪನಂ ನಾಮ – ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮವಸೇನ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭವನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಇಸ್ಸರಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಬ್ರಹ್ಮಾ ನಿಮ್ಮಿನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಿಚ್ಛಾಪಕಪ್ಪನಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪವತ್ತಿ, ತಸ್ಸ ವಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯಾತಿ ‘‘ಅಪ್ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಂ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿಸ್ಸತಿ। ಮಗ್ಗನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗೇ ಮಿಸ್ಸಕಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ। ಛವಿಭೇದಸದಿಸೋ ಚೇತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಭೇದೋ, ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಸದಿಸೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಸೂಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ನನ್ದಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦. ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ವತ್ಥಚ್ಛಾದಿಯಾ ಛನ್ನಙ್ಗಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ, ನ ನಗ್ಗಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ।
ಅವಿಜ್ಜಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ವಿಹಾರವಗ್ಗೋ
೧. ಪಠಮವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧. ಅಡ್ಢಮಾಸನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತುನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾಲಂ ಪಟಿ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತಾಯಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಲೀಯಿತುಂ। ವಿನೇತಬ್ಬೋತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿನಯೇನ ವಿನೇತಬ್ಬೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋ। ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಜನತಾಯ। ಅಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕತೋ ಅಪೇತಿ। ಸೂತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ।
ಪದೇಸೇನಾತಿ ಏಕದೇಸೇನ। ಸಹ ಪದೇಸೇನಾತಿ ಸಪದೇಸೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಸಪದೇಸೋ ಯಸ್ಮಾ ವೇದನಾವಸೇನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವೇದನಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಖನ್ಧಪದೇಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಖನ್ಧಪದೇಸಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ। ‘‘ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಇಧ ಸಮ್ಮಸನಂ ನಾಮ, ನ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಸನಂ ಪನ ಭಗವತೋ ‘‘ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಪವತ್ತಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ಸರೂಪತೋ ಸಮುದಯತೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ಅಸ್ಸಾದಾದಿತೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ। ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ।
ನಿಪ್ಪದೇಸಾನೇವ ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ। ಠಾನೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಸಙ್ಖಾತೇ ಓಕಾಸೇ। ಸಾ ಸಾ ಚ ವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಖನ್ಧವಸೇನ ಆಯತನಾದಿವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ವೇದನಂಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಮಾಪನ್ನಾ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಚ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಹಿ ತಥಾ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಅತ್ಥತೋ ಅಭಿನ್ನಾಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಧಮ್ಮಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾ ವಿಯ ವುಚ್ಚತಿ, ಯತೋ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಭೇದಾ ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜನಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ। ಕಾಮಂ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ಜಾತಾ ಏವ, ವೇದನಾವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಕತೋ ವೇದನಾನುಭಾವೇನ ಜಾತಾ। ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಜಾತಾತಿ? ಬುದ್ಧಾನಂ ಞಾಣಪದಸ್ಸ ಅನ್ತರವಿಭಾಗತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ವೇದನಾವಸೇನೇವ ಸಮ್ಮಸನಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ತದನುಸಾರೇನ ಚ ತಾ ವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ। ತಯಿದಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಪವೇದೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ – ‘‘ಯೇನ ಸ್ವಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಮವೋಚ।
ಅಕುಸಲಾವಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತ-ಅದಿನ್ನಾದಾನ-ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರ-ಮುಸಾವಾದ-ಪಿಸುಣವಾಚಾಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪ-ಅಭಿಜ್ಝಾ-ಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ತಂತಂಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನವಸೇನ ಚ ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಏವ ಹೋತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಾ ಧುವಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ದೇವಕುಲಾದೀಸು ದೇವಪೂಜತ್ಥಂ, ಸಬ್ಬಜನಪರಿಭೋಗತ್ಥಂ ವಾ ಮಾಲಾವಚ್ಛಂ ರೋಪೇನ್ತಿ। ವಧಬನ್ಧನಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅದಿನ್ನಾದಾನ-ಮಿಚ್ಛಾಚಾರ-ಮುಸಾವಾದ-ಪಿಸುಣವಾಚಾ-ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಪಚುರತ್ತಾ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ಚ ‘‘ಭವನ್ತರಗತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಇತಿ ನೇಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ। ತೇನ ಯಥಾ ಫರುಸವಾಚಾವಸೇನ, ಏವಂ ತದಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕವೇದನಾ ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಚ ವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ಛನ್ದಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಛನ್ದಸಹಿತೋ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಛನ್ದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದಪಚ್ಚಯಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಛನ್ದಪಚ್ಚಯಾ ಅಟ್ಠಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ವಿತಕ್ಕಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತೋವ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕಪಚ್ಚಯಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನವೇದನಾವಾ’’ತಿ। ವಿತಕ್ಕಪಚ್ಚಯಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನವೇದನಾಯ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನ’’ನ್ತಿ। ಉಪರಿ ತಿಸ್ಸೋ ರೂಪಾವಚರಾ, ಹೇಟ್ಠಾ ತಿಸ್ಸೋ ಅರೂಪಾವಚರಾ ಏವಂ ಸೇಸಾ ಛ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿವೇದನಾ।
ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಅವೂಪಸಮೇತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅವೂಪಸಮಿತೇ। ತಿಣ್ಣಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ಸಹಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯತಾ ಅಟ್ಠಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ಏವ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಛನ್ದಮತ್ತಸ್ಸಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಛನ್ದಮತ್ತಸ್ಸ। ವೂಪಸಮೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನವೇದನಾವ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಛನ್ದವಿತಕ್ಕಾನಂ ವೂಪಸಮೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿವೇದನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಞ್ಞಾಯ ಅವೂಪಸನ್ತತ್ತಾ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿವೇದನಾಗಹಣೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಾ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವೂಪಸಮೇತಿ ಛನ್ದವಿತಕ್ಕಸಞ್ಞಾನಂ ವೂಪಸಮೇ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವೇದನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಭವಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಸಞ್ಞಾ ಹಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಛನ್ದಸಙ್ಕಪ್ಪಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಿ ಗಹಿತಾವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ ಪತ್ತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ವಿನಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಂ ಅತ್ಥಾಪನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ ಪತ್ತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಯಮೇತಿ ಫಲೇನ ಮಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ ಏತೇನಾತಿ ಆಯಾಮೋ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಆಯಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಿ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಾಧಿಗಮಕಾರಣಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸ್ಸ ವಸೇನ। ಪಾಳಿಯಂ ಠಾನ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ ಕಾರಣೇ’’ತಿ। ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ಥ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಠಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಕಾರಣಮೇವ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಠಾನಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ। ಚತುಮಗ್ಗಸಹಜಾತಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ ಪತ್ತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ
ಪಠಮವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ದುತಿಯವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ವೂಪಸಮತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವೂಪಸಮೋ। ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವೂಪಸಮೋ ನಾಮ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಭವನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅತಿದೂರೇತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ವಿಪಾಕವೇದನಂ ನ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಅತಿದಿಸಿತ್ವಾಪಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಏವ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಚ್ಛಿಮೇಸು ತೀಸು ಪದೇಸು ಸರೂಪತೋವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಛನ್ದವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇ।
ದುತಿಯವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩-೭. ಸೇಕ್ಖಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೩-೧೭. ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲೋ। ಸಿಕ್ಖತೀತಿಪಿ ವಾ ಸೇಕ್ಖೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಿಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖತಿ? ಅಧಿಸೀಲಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೮೬)। ತೀಹಿ ಫಲೇಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ। ಸಾಪಿ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸಿಕ್ಖಾಪಿ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ನ ನಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಪ್ಪಕತಭಾವತೋ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪನ ನಿಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ। ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ।
ಸೇಕ್ಖಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಿಹಾರವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಮಿಚ್ಛತ್ತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೨೧-೩೦. ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಭಾವನ್ತಿ ಯಾಥಾವಸಭಾವಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಭಾವಂ। ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಾಧಿಕರಣಹೇತೂತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ಅನತ್ಥಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿಕರಣಹೇತೂ’’ತಿ। ಞಾಯತಿ ಪಟಿವಿದ್ಧವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಞಾಯೋ। ಸೋ ಏವ ತಂಸಮಙ್ಗೀನಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಪಾತತೋ ಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಞಾಯಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ಞಾಣಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವೇತ್ಥ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣ-ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾವಿಞ್ಞಾಣೋ’’ತಿ। ಮಿಚ್ಛಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೋತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಹೋ ಮಯಾ ಕತಂ ಸುಕತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ಮಿಚ್ಛಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೋ। ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದಿಪೂರಣಂ ಮುತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಗಣ್ಹತೋ ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ। ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾದೀಹಿ ವಿವಟ್ಟನ್ತಿ ಏವಂ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ। ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ನಿಗಮಿತೋ ಚ ‘‘ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸಪ್ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೋವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ತಥಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸೀಸೇನಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ। ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ। ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ನಾಮ, ಖೀಣಾಸವೋ ಸಪ್ಪುರಿಸತರೋ। ಸುಪ್ಪವತ್ತನಿಯೋತಿ ಸುಖೇನ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ। ಧಾವತೀತಿ ಗಚ್ಛತಿ। ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇನ ಉಪೇಚ್ಚ ನಿಸ್ಸಿತಬ್ಬತೋ ಉಪನಿಸಾ, ಪಚ್ಚಯೋ, ಏಕಸ್ಸ ಸ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಉಪನಿಸಂ ಸಪಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಕರಣತೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಪರಿವಾರೋತಿ ‘‘ಸಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಸಪರಿವಾರ’’ನ್ತಿ। ಸಹಜಾತವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚ ಸಪಚ್ಚಯತಾ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನೇ ನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನೇ ಚ ಸಪರಿವಾರತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಮಿಚ್ಛತ್ತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಪಟಿಪತ್ತಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೩೧-೪೦. ಅಯಾಥಾವಪಟಿಪತ್ತಿ, ನ ಯಥಾಪಟಿಪತ್ತಿ, ಹೇತುಮ್ಹಿಪಿ ಫಲೇಪಿ ಅಯಾಥಾವವತ್ಥುಸಾಧನತೋ। ಏಕಂ ಸುತ್ತಂ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಕಥಿತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ। ಏಕಂ ಸುತ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಕಥಿತಂ ಪಟಿಪನ್ನಕವಸೇನ। ಸಂಸಾರಮಹೋಘಸ್ಸ ಪರತೀರಭಾವತೋ ಯೋ ನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ಪಾರೇತಿ ಗಮೇತೀತಿ ಪಾರಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಬ್ಬಿಧುರತಾಯ ‘‘ಅಪಾರಾಪಾರನ್ತಿ ವಟ್ಟತೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ। ಪಾರಙ್ಗತಾತಿ ಅಸೇಕ್ಖೇ ಸನ್ಧಾಯ। ಯೇಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸೇಕ್ಖೇ। ಯೇಪಿ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೇ। ಪಾರಗಾಮಿನೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಿತ-ಸದ್ದೋ ತಿಕಾಲವಾಚೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ।
ತೀರನ್ತಿ ಓರಿಮತೀರಮಾಹ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಟ್ಟಮೇವ ಅನುಧಾವತೀ’’ತಿ। ಏಕನ್ತಕಾಳಕತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣತೋ ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿಹೇತುತೋ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಣ್ಹನ್ತಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ವೋದಾನಭಾವತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣತೋ ಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತಿಹೇತುತೋ ಚ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸುಕ್ಕನ್ತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ಕಿಲೇಸಮಾರ-ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರ-ಮಚ್ಚುಮಾರಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಓಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಟ್ಟಂ, ತಬ್ಬಿಧುರತಾಯ ಅನೋಕನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಓಕಾ ಅನೋಕನ್ತಿ ವಟ್ಟತೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ।
ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಮಣಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಅರಿಯಾ, ಸಮಣಾನಂ ಭಾವೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ। ರಾಗಕ್ಖಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಸದ್ದತ್ಥೋ। ತೇನ ‘‘ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ವಟ್ಟತಿಯೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ’’ತಿ। ಪರಿಯಾಯೇನ ಹಿ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾತಿ।
ಪಟಿಪತ್ತಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಪೇಯ್ಯಾಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೪೧-೪೮. ಅಪರಾಪರಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ವಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ – ‘‘ಘತಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಬಲಂ ಹೋತಿ, ಸೀಹಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪರಿಜಾನನಕಿಚ್ಚೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಅದ್ಧಾನಪರಿಞ್ಞಾಸಿದ್ಧಿ ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಚಾರವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಅದ್ಧಾನಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಹಿಮಸನ್ತಿ ಸೂರಿಯಂ ಉಗ್ಗಮೇತೀ’’ತಿ। ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ। ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ‘‘ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಫಲೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ। ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನತೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನತೋ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಇಧ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ। ಸೇಸೇಹೀತಿ ರಾಗ-ವಿರಾಗ-ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನ-ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತ-ಅದ್ಧಾನಪರಿಞ್ಞಾ- ಆಸವಕ್ಖಯ-ವಿಜ್ಜಾ-ವಿಮುತ್ತಿ-ಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ-ಞಾಣದಸ್ಸನ-ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಪದೇಹಿ।
ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಪೇಯ್ಯಾಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸೂರಿಯಪೇಯ್ಯಾಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೪೯-೬೨. ಯಥಾ ಅರುಣುಗ್ಗಂ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಸದಿಸೂಪಮಾ ಅರುಣುಗ್ಗಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾಯ। ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅರಿಯೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಸೂರಿಯಪಾತುಭಾವೋ ವಿಯ ತೇನ ವಿಧೂಪನೀಯನ್ಧಕಾರವಿಧಮನತೋ। ಕುಸಲಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ ಛನ್ದಸಮ್ಪದಾ ಇತರಛನ್ದತೋ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ। ಕಾರಾಪಕಅಪ್ಪಮಾದಸ್ಸಾತಿ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಕಾರಾಪಕಸ್ಸ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಸಮ್ಪದಾಸದ್ದಾ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಹೇತುತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಆಕಾರೇನಾತಿ ‘‘ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿಆಕಾರತೋ ಅಞ್ಞೇನ ‘‘ರಾಗವಿನಯಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆಕಾರೇನ।
ಸೂರಿಯಪೇಯ್ಯಾಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಏಕಧಮ್ಮಪೇಯ್ಯಾಲವಗ್ಗಾದಿವಣ್ಣನಾ
೬೩-೧೩೮. ತಥಾ ತಥಾ ವುತ್ತೇ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಕಥಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವುತ್ತೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ, ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಂ।
ಏಕಧಮ್ಮಪೇಯ್ಯಾಲವಗ್ಗಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅಪ್ಪಮಾದಪೇಯ್ಯಾಲವಗ್ಗೋ
೧. ತಥಾಗತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೯. ಕಾರಾಪಕಅಪ್ಪಮಾದೋ ಏಸಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾದೋ। ಲೋಕಿಯೋವ। ನ ಲೋಕುತ್ತರೋ। ಅಯನ್ತಿ ಏಸಾತಿ ಚ ಅಪ್ಪಮಾದಮೇವ ವದತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ। ಪಟಿಲಾಭಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಟಿಲಾಭಾಪನಟ್ಠೇನ।
ತಥಾಗತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೪೦. ಜಙ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಜಙ್ಗಲವಾಸೀನಂ। ಜಙ್ಗಲ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಥದ್ಧಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಥವೀಪರಿಯಾಯೋ, ನ ಅನುಪಟ್ಠಾನವಿದೂರದೇಸವಾಚೀ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಪಥವೀತಲವಾಸೀನ’’ನ್ತಿ। ಪದಾನಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಸಪಾದಕಪಾಣಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಅನ್ತೋಗಧಭಾವಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಓಧಾನಂ ಉಪಕ್ಖೇಪ’’ನ್ತಿ, ಉಪನೇತ್ವಾ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩-೧೦. ಕೂಟಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೪೧-೧೪೮. ವಸ್ಸಿಕಾಯ ಪುಪ್ಫಂ ವಸ್ಸಿಕಂ ಯಥಾ ‘‘ಆಮಲಕಿಯಾ ಫಲಂ ಆಮಲಕ’’ನ್ತಿ। ಮಹಾತಲಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಯಾನಿ ಕಾನಿಚೀ’’ತಿ ಪದೇಹಿ ಇತರಾನಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಿ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತಾನೀತಿ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಸಾಮಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಥಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ ಕತೋ। ‘‘ತನ್ತಾವುತಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ತತ್ಥ ‘‘ವತ್ಥಾನೀ’’ತಿ ವಚನಸೇಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಕೂಟಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಪ್ಪಮಾದವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಬಲಕರಣೀಯವಗ್ಗೋ
೧. ಬಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೪೯. ಕಮ್ಮಾನಿಯೇವ ಕಮ್ಮನ್ತಾ ಯಥಾ ಸುತ್ತನ್ತಾ। ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಾನನ್ತರಿಯಕತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹವಿಪಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ।
೨. ಬೀಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೫೦. ಪಞ್ಚವಿಧಮ್ಪಿ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ ಬೀಜಗಾಮೋ ನಾಮ। ತದೇವಾತಿ ಮೂಲಬೀಜಾದಿ ಏವ। ಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸಹಜಾತಮೂಲವನ್ತಂ। ನೀಲಭಾವತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ನೀಲಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ।
೩. ನಾಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೫೧. ಬಲಂ ಗಾಹೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಬಲಂ ಗಾಹೇನ್ತಿ। ತಂ ಪನ ನಾಗಾನಂ ಬಲಪ್ಪತ್ತಿ ಏವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಬಲಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ। ಸಮ್ಭೇಜ್ಜಮುಖದ್ವಾರನ್ತಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇನ ಸಮ್ಭೇದಗತಮಹಾನದೀನಂ ಮುಖದ್ವಾರಂ। ನಾಗಾ ಕಾಯಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೀತಿಆದಿ ಯಸ್ಮಾ ಚ ಭಗವತಾ ಉಪಮಾವಸೇನ ಆಭತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥಾತಿಆದಿನಾ ಉಪಮಂ ಸಂಸನ್ದತಿ। ಆಗತೇಸೂತಿಆದೀಸು ತೀಸು ಪದೇಸು ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣೇ।
೫. ಕುಮ್ಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೫೩. ನ ಪತಿಆವಮತೀತಿ ಚ ನಿಕುಜ್ಜಿತಭಾವೇನ ಉದಕವಮನೋ ಘಟೋ, ನ ತಂ ಪುನ ಮುಖೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಅನ್ತೋ ಪವೇಸೇತೀ’’ತಿ।
೭. ಆಕಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೫೫. ತೇನೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಇಜ್ಝನೇನ ಏತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಇಜ್ಝನಂ ವುತ್ತಂ।
೮-೯-೧೦. ಪಠಮಮೇಘಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೬-೧೫೮. ಪಂಸುರಜೋಜಲ್ಲನ್ತಿ ಭೂಮಿರೇಣುಸಹಜಾತಮಲಂ। ವಾಣಿಜಕೋಪಮೇತಿ ವಾಣಿಜಕೋಪಮಪಠಮಸುತ್ತೇ ಚಾಪಿ।
೧೧-೧೨. ಆಗನ್ತುಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೯-೧೬೦. ಸಹವಿಪಸ್ಸನಸ್ಸ ಏತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪರಿಜಾನನಾದೀನಂ ಇಜ್ಝನಂ ವುತ್ತಂ ಖತ್ತಿಯಾದೀನಂ ವಿಸಯಆದಿಕಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಥಾಯ ಸಜ್ಜಿತತ್ತಾ।
ಬಲಕರಣೀಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಏಸನಾವಗ್ಗೋ
೧. ಏಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬೧. ಕಾಮಾನನ್ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮಾನಂ। ಕಿಲೇಸಕಾಮೋಪಿ ಹಿ ಕಾಮಿತನ್ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ವಿಧಿನಾ ಚ ಅಧಿಕರಾಗೇಹಿ ಏಸನೀಯೋ। ಭವಾನನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಗತೀನಂ। ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ
೨-೧೧. ವಿಧಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೬೨-೧೭೧. ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿಆದಿನಾ ತಂತಂವಿಭಾಗೇನ ಧೀಯನ್ತಿ ವಿಧೀಯನ್ತೀತಿ ವಿಧಾ, ಮಾನಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ಮಾನಟ್ಠಪನಾ ವಾ। ನೀಹನನ್ತೀತಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ।
ಏಸನಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಓಘವಗ್ಗೋ
೧-೨. ಓಘಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೭೨-೧೭೩. ವಟ್ಟೇ ಓಹನನ್ತಿ ಓಸೀದಾಪೇನ್ತೀತಿ ಓಘಾ। ರೂಪಾರೂಪಭವೇತಿ ರೂಪಭವೇ ಚ ಅರೂಪಭವೇ ಚ ರೂಪಾರೂಪತಣ್ಹೋಪನಿಸ್ಸಯಾ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಖನ್ಧಾ। ಯೋಜನಟ್ಠೇನ ಯೋಗೋ।
೩-೪. ಉಪಾದಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೭೪-೧೭೫. ಕಾಮನವಸೇನ ಉಪಾದಿಯನತೋ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಮಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ। ನಾಮಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ವೇದನಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ। ಘಟನಪಬನ್ಧನಕಿಲೇಸೋತಿ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕದಿಟ್ಠಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಗಾಹೋ।
ಉಪಾದಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫-೧೦. ಅನುಸಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೭೬-೧೮೧. ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನಾತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಥಿರಭಾವೂಪಗಮನಭಾವೇನ। ಥಾಮಗತನ್ತಿ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂಯೇವ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಾಮರಾಗೋವಾತಿ ಕಾಮರಾಗೋ ಅನುಸಯೋ। ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾದೀಸು। ಓರಮ್ಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು ರೂಪಾರೂಪಭಾವತೋ ಹೇಟ್ಠಾಭೂತತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಯಥಾ ‘‘ಪಚ್ಛಿಯೋ ಗೋದುಹಕೋ’’ತಿ। ಸಂಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಯ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗೋ ಮಹಗ್ಗತಭಾಗೋ, ತಸ್ಸ ಹಿತಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅನುಸಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಓಘವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಗ್ಗಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।