೨. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಂಯುತ್ತಂ
೧. ಪಬ್ಬತವಗ್ಗೋ
೧.ಹಿಮವನ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೨. ಬುಜ್ಝತಿ ಬೋಧಂ, ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಪನ ಚತುಸಚ್ಚಂ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬೋಧಿ। ಅಙ್ಗಾತಿ ಕಾರಣಾ। ಯಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಆಯೂಹನಾ। ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಆಯೂಹನಾ। ಲೀನವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚವಸೇನ ಆಯೂಹನಾ। ಕಾಮಸುಖಾನುಯೋಗವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗವಸೇನ ಆಯೂಹನಾ। ಓಘತರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧) –
‘‘ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಆಯೂಹನಾ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಆಯೂಹನಾ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಆಯೂಹನಾ’’ತಿ –
ವುತ್ತೇಸು ಪಕಾರೇಸು ಇಧ ಅವುತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾನನಿದ್ದಾಯ ಉಟ್ಠಹತೀತಿ ಏತೇನ ಸಿಖಾಪತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಗತಾನಮ್ಪಿ ಸತಿಆದೀನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಚತ್ತಾರೀತಿಆದಿನಾ ಮಗ್ಗಫಲೇನ ಸಹಗತಾನಂ। ಸತ್ತಹಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಹಿ ಭಾವಿತೇಹಿ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧೋ ಹೋತೀತಿ ಕಥಮಿದಂ ಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ। ಝಾನಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯಾತಿ ಏತೇನ ಬೋಧಿಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸದ್ದಾನಂ ಸಮುದಾಯಾವಯವವಿಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೇನಙ್ಗರಥಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯಾತಿ ಏತೇನ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾರಣತ್ಥೋ ಅಙ್ಗಸದ್ದೋ’’ತಿ। ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬೋಧಿ, ಬೋಧಿಯಾ ಏವ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಕಾರಣಾನಂ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅನುರೂಪಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವೇನ ಪಟಿಮುಖಂ ಅವಿಪರೀತಂ ಸಮ್ಮಾ ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಏವಂ ವತ್ಥುವಿಸೇಸದೀಪಕೇಹಿ
ಸಂ-ಸದ್ದೋ ಪಸಂಸಾಯಂ। ಪುನದೇವ ಸುನ್ದರೋ ಚ ಅತ್ಥೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಸತ್ಥೋ ಸುನ್ದರೋ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ’’ತಿ। ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ಸವಿಸೇಸಭಾವಂ ವದತಿ। ‘‘ಏಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತವಿವೇಕತ್ತಯತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಿವೇಕದ್ವಯಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ತಾವ ಕಿಚ್ಚತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಭಾವೇತೀತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅನುತ್ತರಂ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿಚ್ಛಯತಾಯ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಪ್ಪಾದಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಹಿಮವನ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಕಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೩. ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಠಿತಿ, ಕಾರಣಂ। ಕಮ್ಮಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಸಞ್ಞಿತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಠಿತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕೋ। ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಸದ್ದಾ ಹಿ ಏಕತ್ಥಾ। ಸುಭಮ್ಪೀತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಸುಭೇ ಸುಭಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಸುಭನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಪವತ್ತನಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ। ಸುಭಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸುಭಸ್ಸ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪೀತಿ ಸುಭಾಕಾರೇನ, ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ। ಅನುಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಆಕಙ್ಖಿತಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಸ್ಸ ಅನುಪಾಯಭೂತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ, ತತೋ ಏವ ಉಪ್ಪಥಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ। ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಭೂತೇ ತದಾರಮ್ಮಣಭೂತೇ ಚ ದುವಿಧೇಪಿ ಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸುಭಾರಮ್ಮಣೇ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿಆದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಸ್ಸ ಆಹಾರದಸ್ಸನಪಾಳಿ ಉತ್ತಾನಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬನೀವರಣೇಸು ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ।
ಪಟಿಘೋಪಿ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ। ಪಟಿಘಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಆಘಾತವತ್ಥುಭೂತಾ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ। ಅರತೀತಿ ಪನ್ತಸೇನಾಸನಾದೀಸು ಅರಮಣಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಭಾವೋ। ಪನ್ತೇಸೂತಿ ದೂರೇಸು, ವಿವಿತ್ತೇಸು ವಾ। ಅಧಿಕುಸಲೇಸೂತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇಸು। ಅರತಿ ರತಿಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಅರತಿತಾತಿ ಅರಮಣಾಕಾರೋ। ಅನಭಿರತೀತಿ ಅನಭಿರತಭಾವೋ। ಅನಭಿರಮಣಾತಿ ಅನಭಿರಮಣಾಕಾರೋ। ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠನಾಕಾರೋ। ಪರಿತಸ್ಸಿತಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠನವಸೇನೇವ ಪರಿತಸ್ಸನಾ।
ಆಗನ್ತುಕಂ, ನ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಂ। ಕಾಯಾಲಸಿಯನ್ತಿ ನಾಮಕಾಯೇ ಅಲಸಭಾವೋ। ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ಪನ ‘‘ತನ್ದೀತಿ ಜಾತಿಆಲಸಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವದತೀತಿ ಏತೇನ ಅತಿಸೀತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಕೋಚಾಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೫೭)। ತನ್ದೀತಿ ಜಾತಿಆಲಸಿಯಂ। ತನ್ದಿಯನಾತಿ ತನ್ದಿಯನಾಕಾರೋ। ತನ್ದಿಮನಕತಾತಿ ತನ್ದಿಯಾ ಅಭಿಭೂತಚಿತ್ತತಾ। ಅಲಸಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಲಸ್ಯಂ। ಆಲಸ್ಯಾಯನಾಕಾರೋ ಆಲಸ್ಯಾಯನಾ। ಆಲಸ್ಯಾಯಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಲಸ್ಯಾಯಿತತ್ತಂ। ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ ಕಥಿತಂ।
ಕಿಲೇಸವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಮೋಹವಸೇನ। ಕಾಯವಿನಮನಾತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿರೂಪತೋ ನಮನಾ। ಜಮ್ಭನಾತಿ ಫನ್ದನಾ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜಮ್ಭನಾ ವಿಜಮ್ಭನಾ। ಆನಮನಾತಿ ಪುರತೋ ನಮನಾ। ವಿನಮನಾತಿ ಪಚ್ಛತೋ ನಮನಾ। ಸನ್ನಮನಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ನಮನಾ। ಪಣಮನಾತಿ ಯಥಾ ಹಿ ತನ್ತತೋ ಉಟ್ಠಿತಪೇಸಕಾರೋ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಉಪರಿಟ್ಠಿತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತಿ, ಏವಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಉದ್ಧಂ ಠಪನಾ। ಬ್ಯಾಧಿಯಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಬ್ಯಾಧಿತಾ। ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಕಾಯಫನ್ದನಮೇವ ಕಥಿತಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೫೮)।
ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋತಿ ಭತ್ತವಸೇನ ಪರಿಳಾಹುಪ್ಪತ್ತಿ। ಭುತ್ತಾವಿಸ್ಸಾತಿ ಭುತ್ತವತೋ। ಭತ್ತಮುಚ್ಛಾತಿ ಭತ್ತಗೇಲಞ್ಞಂ। ಅತಿಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಮುಚ್ಛಾಪತ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಭತ್ತಕಿಲಮಥೋತಿ ಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಕಿಲನ್ತಭಾವೋ। ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋತಿ ಭತ್ತದರಥೋ। ಕುಚ್ಛಿಪೂರಂ ಭುತ್ತವತೋ ಹಿ ಪರಿಳಾಹುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಹತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಕಾಯೋ ಖಿಜ್ಜತಿ। ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲನ್ತಿ ಭುತ್ತಭತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ।
ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀಯನಾಕಾರೋತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಕೋಚಪ್ಪತ್ತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಿಲಾನಭಾವೋ। ಗಿಲಾನೋತಿ ಅಕಲ್ಲಕೋ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ನಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಕಲ್ಲಕೋ’’ತಿ। ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಚಿತ್ತಗೇಲಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೋ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞನಾಕಾರೋ। ಓಲೀಯನಾತಿ ಓಲೀಯನಾಕಾರೋ। ಇರಿಯಾಪಥಿಕಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಓಲೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಆಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಓಲೀಯನಾ’’ತಿ। ದುತಿಯಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಡ್ಢಿತಂ। ಲೀನನ್ತಿ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಥಿನನ್ತಿ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಅನುಸ್ಸಾಹನಾ ಅಸಙ್ಗಹನಸಙ್ಗಹನಂ। ಥಿಯನಾಕಾರೋ ಥಿಯನಾ। ಥಿಯಿತತ್ತನ್ತಿ ಥಿಯಿತಸ್ಸ ಆಕಾರೋ, ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವೂಪಸನ್ತತಾ ಅಸನ್ನಿಸಿನ್ನಭಾವೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅವೂಪಸನ್ತಾಕಾರೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನೇತನ್ತಿ ಸ್ವಾಯಂ ಅವೂಪಸನ್ತಾಕಾರೋ ವಿಕ್ಖೇಪಸಭಾವತ್ತಾ ವಿಕ್ಖೇಪಹೇತುತಾಯ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮೇವ।
ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ‘‘ಬುದ್ಧೇ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಅಟ್ಠಕಙ್ಖಾವತ್ಥುಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ। ಯಸ್ಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಬ್ಯಾಪಾದಾದಯೋ ವಿಯ ಅನು ಅನು ಉಗ್ಗಹಣಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಙ್ಖಾಟ್ಠಾನೀಯಂ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಪಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನೀಯಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಠಾನೀಯಾ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಏವ ಠಾನೀಯಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನೀಯಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ತತ್ಥ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಯಥಾ ‘‘ಪಟಿಘಮ್ಪಿ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಕಥಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸುಭಮ್ಪಿ ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಕಥಿತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಸೇಸಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾನಿ। ತತ್ಥ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಥಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ। ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತೇನ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚಾ’’ತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ।
ಕೋಸಲ್ಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ, ತತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾ। ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾತಿ ಅನವಜ್ಜಾ ಹುತ್ವಾ ಸುಖವಿಪಾಕಾ ವಿಪಚ್ಚನಕಾ। ಪದದ್ವಯೇನ ಪಚ್ಚಯತೋ ಸಭಾವತೋ ಕಿಚ್ಚತೋ ಫಲತೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಕುಸಲನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಾವಜ್ಜಾತಿ ಗಾರಯ್ಹಾ। ಅನವಜ್ಜಾತಿ ಅಗಾರಯ್ಹಾ। ಹೀನಾ ಲಾಮಕಾ। ಪಣೀತಾ ಸೇಟ್ಠಾ। ಕಣ್ಹಾ ಕಾಳಕಾ ಅಸುದ್ಧಾ। ಸುಕ್ಕಾ ಓದಾತಾ ಸುದ್ಧಾ ಪಟಿಭಾಗ-ಸದ್ದೋ ಪಠಮೇ ವಿಕಪ್ಪೇ ಸದಿಸಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥೋ, ದುತಿಯೇ ಪಟಿಪಕ್ಖಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥೋ, ತತಿಯೇ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಪಟಿಪಕ್ಖಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ಆದಿಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಪವತ್ತವೀರಿಯಂ ಧಿತಿಸಭಾವತಾಯ ಧಾತೂತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಭಧಾತೂತಿ ಪಠಮಾರಮ್ಭವೀರಿಯ’’ನ್ತಿ। ಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ವೀರಿಯಂ ಬಲಪ್ಪತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ವಿಧಮತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ನಿಕ್ಕಮಧಾತೂತಿ ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ತತೋ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ। ಅಧಿಮತ್ತಾಧಿಮತ್ತತರಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಧಮನಸಮತ್ಥಂ ಪಟುಪಟುತರಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಪರಕ್ಕಮಧಾತೂತಿ ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನತಾಯ ತತೋಪಿ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ।
ತಿಟ್ಠತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಠಾನೀಯಾ। ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ, ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಠಾನೀಯಾತಿ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾತಿ ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪೀತಿಪಿ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಏವ ತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ದರಥಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ದರಥೋ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೋ, ಸೋ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದರಥಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ವೇದನಾದಿಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ವಿಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಪಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ, ತತೋ ಏವೇತ್ಥ ಭಗವತಾ ಲಹುತಾದೀನಂ ವಿಯ ದುವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ಸಮಾಹಿತಾಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನೋ ಸಮಥೋವ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ। ವಿವಿಧಂ ಅಗ್ಗಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಬ್ಯಗ್ಗೋ, ವಿಕ್ಖೇಪೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಅನವಟ್ಠಾನರಸೋ ಭನ್ತತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ವುತ್ತೋ। ಏಕಗ್ಗಭಾವತೋ ಬ್ಯಗ್ಗಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಅಬ್ಯಗ್ಗೋ, ಸಮಾಧಿ, ಸೋ ಏವ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ।
ಯೋ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಆರಮ್ಮಣೇನ ಕಥಿತಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸೇವ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಸೇಸಾತಿ ವೀರಿಯಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋವ ಸಾತಿಸಯೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ।
ಕಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೪. ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಮಗ್ಗಫಲಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ ಸೀಲಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಾ ಲೋಕಿಯಂ ಪನ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲಂ, ವಾರಿತ್ತಸೀಲಸ್ಸ ಪನ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥಿ ವಿರಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಸೀಲಂ ಲೋಕಿಯಸೀಲ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ।
ಚಕ್ಖುದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ದಸ್ಸನಂ। ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖತಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ದಸ್ಸನಂ। ಪಜಹನ್ತೋಪಿ ಹಿ ತೇ ಪಹಾತಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪಸ್ಸತಿ ನಾಮ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ದಸ್ಸನಂ, ತಂ ಪನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ। ಝಾನೇನ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀನಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾಹಿ ರೂಪಾನಂ ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಮೇವ। ಚಕ್ಖುದಸ್ಸನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸವನಪಯಿರುಪಾಸನಾನಂ ಪರತೋ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಪಞ್ಹಪಯಿರುಪಾಸನನ್ತಿ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛನವಸೇನ ಪಯಿರುಪಾಸನಂ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮತ್ಥಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮನಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನೇನೇವ ಜೋತಿತತ್ತಾ।
ಅರಿಯಾನಂ ಅನುಸ್ಸತಿ ನಾಮ ಗುಣವಸೇನ, ತತ್ಥಾಪಿ ಲದ್ಧಓವಾದಾವಜ್ಜನಮುಖೇನ ಯಥಾಭೂತಸೀಲಾದಿಗುಣಾನುಸ್ಸರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞೇಸಂಯೇವ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸಾಸನಿಕಾನಂಯೇವ ಸನ್ತಿಕೇ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನಾಮಾ’’ತಿ। ಅಞ್ಞೇಸೂತಿ ಸಾಸನಿಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಸು ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದೀಸು। ತತ್ಥ ಹಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅರಿಯಾನಂ ಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ತಾ ಅಹೇಸುಂ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕತ್ತಾ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ। ಲಙ್ಕಾದೀಪೇತಿ ನಿಸ್ಸಯಸೀಸೇನ ನಿಸ್ಸಿತಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ। ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ದೀಪಪಟಿಲದ್ಧಾ, ಅಥ ಖೋ ದೀಪನಿವಾಸಿಆಚರಿಯಪಟಿಲದ್ಧಾ। ಮಹಿನ್ದ…ಪೇ॰… ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರತಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯಾತಿ।
ಸರತೀತಿ ತಂ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಧಮ್ಮಂ ಚಿನ್ತೇತಿ ಚಿತ್ತೇ ಕರೋತಿ। ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ ಕರೋತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕನೇನ ತದತ್ಥಂ ವಿತಕ್ಕನಿಪ್ಫಾದಿತಂ ಕರೋತಿ। ಆರದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಪಾದಿತೋ ಹೋತಿ। ತಂ ಪನ ಸಮ್ಪಾದನಂ ಪಾರಿಪೂರಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ। ಞಾಣಚಾರವಸೇನಾತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತನವಸೇನ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಓವಾದಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ। ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಞ್ಚ। ಪವಿಚಿನತೀತಿ ‘‘ಇದಂ ರೂಪಂ ಏತ್ತಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಚಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಞಾಣಞ್ಚ ರೋಪೇತೀತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಚಲಂ ಪಲೋಕಂ ಪಭಙ್ಗೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ವೀಮಂಸನಂ…ಪೇ॰… ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ರೂಪಸತ್ತಕಾರೂಪಸತ್ತಕಕ್ಕಮೇನ
ಉಭಯಮ್ಪೇತನ್ತಿ ಫಲಾನಿಸಂಸಾತಿ ವುತ್ತದ್ವಯಂ। ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದತ್ತಾ। ಪಟಿಕಚ್ಚಾತಿ ಪಗೇವ। ಮರಣಕಾಲೇತಿ ಮರಣಕಾಲಸಮೀಪೇ। ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮರಣಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾಲೇ’’ತಿ।
ಸೋ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಮಜ್ಝಮುದುಭಾವೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾಯುಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ। ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಅವಿಹಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ। ಸಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಯೋಗೇನ, ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಯೋಗೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುದ್ಧಾವಾಸಭೂಮಿಯಂ ಉದ್ಧಂಯೇವ ಮಗ್ಗಸೋತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಕನಿಟ್ಠಭವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ।
ಅವಿಹಾದೀಸು ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಏಕಂಸತೋ ಉದ್ಧಂಗಮನಾರಹೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ಏವ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕೋ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀತಿ ಪಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಉದ್ಧಂಸೋತಭಾವತೋ ಯದಿಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾದೀಸುಪಿ ಅರಿಯಭೂಮಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತೇವ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ಭೂಮೀಸು ಆಯುಂ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ಸಹಭಾವೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಯಿದಂ ಪಾಳಿಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಆಗತವಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಪನ ನಾನಾಸಭಾವತ್ತಾ ‘‘ನಾನಾಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ವತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೫. ‘‘ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ’’ತಿ ಏವಂ ಚೇ ಮಯ್ಹಂ ಹೋತೀತಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ನಾಮ ಸೇಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋ ಪವರೋ, ತಸ್ಮಾಹಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸೀಸೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಚೇ ಮಯ್ಹಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣೋ’’ತಿ ಏವಂ ಮಯ್ಹಂ ಹೋತೀತಿ ಸ್ವಾಯಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಸಬ್ಬಸೋ ಪಮಾಣಕರಕಿಲೇಸಾಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ಏವಂ ಮಯ್ಹಂ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಅಸಮ್ಮೋಹವಸೇನ ಹೋತಿ। ಸುಪರಿಪುಣ್ಣೋತಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಪುಣ್ಣೋತಿ ಏವಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಯಥಾಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅವಟ್ಠಾನೇನ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ತಿಟ್ಠತಿ ಪಟಿಬನ್ಧವಸೇನ। ಉಪ್ಪಾದಂ ಅನಾವಜ್ಜಿತತ್ತಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅನಾವಜ್ಜನೇನ ಅಸಮನ್ನಾಹಾರೇನ। ಉಪ್ಪಾದಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದವನ್ತೋವ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾ। ಅನುಪ್ಪಾದನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಭಾವತೋ ಉಪ್ಪಾದವನ್ತೇಹಿ ಚ ವಿನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ। ಪವತ್ತನ್ತಿ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಂ। ಅಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ। ಅನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸಙ್ಖಾರೇತಿ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಅನಾಮಸನೇನ ಕೇವಲಮೇವ ಸಙ್ಖಾರಗಹಣಂ। ವಿಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಆವಜ್ಜಿತತ್ತಾ ಆವಜ್ಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ತಿಟ್ಠತಿ। ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ಜಾನಾತೀತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಕಾಲೇ ಪಜಾನಾತಿ। ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಾವಜ್ಜನಾದೀಹಿ ಚೇವ ಅನುಪ್ಪಾದಾವಜ್ಜನಾದೀಹಿ ಚ ವುತ್ತಾಕಾರವಿಪರೀತೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಚವನ್ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಅನವಟ್ಠಾನತೋಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಚವತೀತಿ ಥೇರೋ ಪಜಾನಾತೀತಿ।
ಫಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ‘‘ಯದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಧಾನಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ। ತದನ್ವಯಾತಿ ತದನುಗತಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಅನುಗಚ್ಛನಕಾ। ತಞ್ಚ ಖೋ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಿಕಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ವತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೬. ಬೋಧಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಬೋಧೋ ನಾಮ ಬುಜ್ಝನಂ, ತಂ ಪನ ಕಿಸ್ಸ ಕೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಗ್ಗೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಮಗ್ಗೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಕತಕಿಚ್ಚತಂ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೋ ಏವ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ತೇನ ಅತುಟ್ಠೇ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ವಾ’’ತಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪಮಾಹ। ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಪದೇಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ತಸ್ಸ ಫಲಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಂ। ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ। ಕಾಮಾಸವಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿಆದಿನಾ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ। ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ।
ಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬-೭. ಕುಣ್ಡಲಿಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೮೭-೧೮೮. ನಿಬದ್ಧವಾಸವಸೇನ ಆರಾಮನಿಸಾದೀ। ಪರಿಸಂ ಓಗಾಳ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ ಚರತೀತಿ ಪರಿಸಾವಚರೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಯೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾಕಾರೇನ। ಗಹಣನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹಣಂ। ತೇನ ಪುಚ್ಛಾಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರತಿ। ನಿಬ್ಬೇಠನನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹನಿಬ್ಬೇಠನಂ। ತೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಇತಿವಾದೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪಾರಮ್ಭಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ದೋಸೋ। ಇತಿವಾದೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಇಮಸ್ಸ ಉಪರಿ ವಾದಾರೋಪನಂ ಹೋತಿ। ಇತಿವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖೋತಿ ಏವಂ ತತೋ ಪಮೋಕ್ಖೋ ಹೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ದೋಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಏತ್ತಕಂ ಠಾನನ್ತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ‘‘ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ। ಇಮಂ ದೇಸನನ್ತಿ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಖೋ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಇಮಂ ದೇಸನಂ। ನಾಭಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ನ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತಿ। ನಾಭಿಹಂಸತೀತಿ ನ ಅಭಿತುಸ್ಸತಿ। ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಸಮಾಧಾನವಸೇನ ಠಿತಂ ಹೋತಿ ಅವಟ್ಠಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಸಣ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ। ಸುಸಣ್ಠಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಠಿತಂ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯುಞ್ಜನವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನೀವರಣತೋ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ। ಸುಟ್ಠು ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಸುವಿಮುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಅಮನಾಪರೂಪದಸ್ಸನೇ ನ ಮಙ್ಕು ವಿಲಕ್ಖೋ ನ ಹೋತಿ। ಕಿಲೇಸವಸೇನ ದೋಸವಸೇನ। ಅಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋ ಅಥದ್ಧಚಿತ್ತೋ। ಕೋವೇಸೇನ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಥದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ನ ಮುದುಕಂ। ಅದೀನಮಾನಸೋತಿ ದೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಯೋ ದೀನಭಾವೋ, ತದಭಾವೇನ ನಿದ್ದೋಸಮಾನಸೋ। ಅಪೂತಿಚಿತ್ತೋತಿ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾಭಾವೇನ ಸೀತಿಭೂತಚಿತ್ತೋ।
ಇಮೇಸು ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಾಯವಚೀಮನೋದುಚ್ಚರಿತಭೇದೇನ। ತಾನಿ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇತಿ ನಯದಾನಮತ್ತಮೇತಂ। ತೇನ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ದೋಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿವಿಧದುಚ್ಚರಿತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ‘‘ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಮೋಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ। ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಾದಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನ ತೀಣಿಯೇವ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ವತ್ಥುಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಗಹಣಮುಖೇನ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನೇವ। ಭಾವನಾಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇತಿ ಭಾವನಾಸಿದ್ಧೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ, ಭಾವನಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಾನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಛದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ದುಚ್ಚರಿತಾನೀತಿ ದುಚ್ಚರಿತಕಾರಣಾನಿ। ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ಠಿತಸ್ಸ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಪರಿಣಾಮೇತೀತಿ ಪರಿವತ್ತೇತಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸುಚರಿತಾನಿ ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ಸಿಜ್ಝನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ‘‘ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಂ, ಏತ್ತಾವತಾ। ಸೀಲಾನುರಕ್ಖಕಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲನ್ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಸ್ಸ ಅನುರಕ್ಖಕಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಂ ಕಥಿಕಂ। ಕಥಂ ಪನ ತದೇವ ತಸ್ಸ ಅನುರಕ್ಖಕಂ ಹೋತೀತಿ? ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ।
ತೀಣಿ ಸೀಲಾನೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರ-ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿ-ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತ-ಸೀಲಾನಿ। ಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾತಿ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತ್ತನ್ನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ। ಮೂಲಭೂತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖೋ, ಕುಣ್ಡಲಿಯ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇಪೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ। ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮೂಲಕಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಲೋಕಿಯಸತಿಪಟ್ಠಾನಮೂಲಕಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾವ। ಪುಬ್ಬಭಾಗಾವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಚಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ ಚಾ’’ತಿ ಪಾಠಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ ಚಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಮೂಲಕಾತಿ ‘‘ಸತ್ತ ಖೋ, ಕುಣ್ಡಲಿಯ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಲೋಕುತ್ತರಾವ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಸಹಗತಭಾವತೋ।
ಕುಣ್ಡಲಿಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಉಪವಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮೯. ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ ಅಯನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅತ್ತನಾವಾ’’ತಿ। ಕುರುಮಾನೋಯೇವಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಏವ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೇನ ನೀವರಣಾನಂ ದೂರೀಭಾವತೋ ತೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುತ್ತಂ। ಅತ್ಥಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರಂ ಉತ್ತಮಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಮಹಾ ವತ ಮೇ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಿಕೋ ಹುತ್ವಾ।
೯. ಪಠಮಉಪ್ಪನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೯೦. ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವಾತಿಆದಿನಾ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಕಾಲೇ ಏವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗರತನಪಟಿಲಾಭೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪಬ್ಬತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಗಿಲಾನವಗ್ಗೋ
೧-೩. ಪಾಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೯೨-೧೯೪. ಯೇಸನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಇರಿಯಾಪಥಾ ಅತ್ಥಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ತದುಪಗಸರೀರಾವಯವಲಾಭೇನ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಕಪ್ಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ। ‘‘ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ‘‘ಸಹವಿಪಸ್ಸನಕೇ ಮಗ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ದುತಿಯತತಿಯಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ।
೪-೧೦. ಪಠಮಗಿಲಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೯೫-೨೦೧. ವಿಸುದ್ಧಂ ಅಹೋಸಿ ವಿಸಭಾಗಧಾತುಕ್ಖೋಭಂ ವೂಪಸಮೇನ್ತಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಪೋಕ್ಖರಪತ್ತೇ …ಪೇ॰… ವಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಗತೋ’’ತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಪಾಳಿತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಚತುತ್ಥೇನ ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾನತ್ತಾ। ವಿಸರುಕ್ಖವಾತಸಮ್ಫಸ್ಸೇನಾತಿ ವಿಸರುಕ್ಖಸನ್ನಿಸ್ಸಿತವಾತಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ। ಮನ್ದಸೀತಜರೋತಿ ಮುದುಕೋ ಸೀತಜರೋ। ಸೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸತ್ತಮಾದೀಸು ಚತೂಸು।
ಗಿಲಾನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಉದಾಯಿವಗ್ಗೋ
೧-೨. ಬೋಧಾಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೦೨-೨೦೩. ಕಿತ್ತಕೇನ ನು ಖೋ ಕಾರಣೇನ ಬುಜ್ಝನಕಅಙ್ಗಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಬುಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭನ್ತಿ। ಮಿಸ್ಸಕಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ ಸಹವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಥಿತೋ ಗಣನಾಮತ್ತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಭೂಮನ್ತರಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ।
೩-೫. ಠಾನಿಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೦೪-೨೦೬. ಕಾಮರಾಗೇನ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇನೇವ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಏತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ, ಅಥ ಖೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಠಮವಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ ದುತಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಮಿಸ್ಸಕಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ ಅವಿಭಾಗೇನೇವ ಕಥಿತತ್ತಾ। ಅಪರಿಹಾನಿಯೇತಿ ತೀಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಅಪರಿಹಾನಾವಹೇ।
೬-೭. ತಣ್ಹಕ್ಖಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೦೭-೨೦೮. ‘‘ಸೋ ಮಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಭಗವತಾ ಓಸಾಪಿತದೇಸನಂ। ಪತ್ಥಟತ್ತಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಗತತ್ತಾ। ಮಹನ್ತಭಾವನ್ತಿ ಭಾವನಾವಸೇನೇವ ಮಹತ್ತಂ ಗತತ್ತಾ। ತತೋ ಏವ ವಡ್ಢಿಪ್ಪಮಾಣಾ। ನೀವರಣವಿಗಮೇ ಸಮ್ಭವತೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ವಿಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ನೀವರಣಾನಂ ದೂರೀಭಾವೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿರಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ತಣ್ಹಾಮೂಲಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಂ। ಯಞ್ಹಿ ತಣ್ಹಾಸಹಗತಂ ಅಸಹಗತಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಂ। ಪಹೀಯತಿ ಅನುಪ್ಪಾದಪ್ಪಹಾನೇನ। ತಣ್ಹಾದೀನಂಯೇವ ಖಯಾ, ನ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಯಾ। ಏತೇಹಿ ತಣ್ಹಕ್ಖಯಾದಿಪದೇಹಿ।
೮. ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೦೯. ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಾ, ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಾದಯೋ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗೇ ಗತೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೋ, ತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಕೋಟ್ಠಾಸಿಯ’’ನ್ತಿ। ಭಾವೇತ್ವಾ ಠಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ। ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಮಗ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಮಿಸ್ಸಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇಹೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಹಿ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ। ತೇ ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಭಾವೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಫಲಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಲೋಕುತ್ತರಮೇವ। ತಮ್ಪೀತಿ ಫಲಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರತಾಯ ಮಗ್ಗನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ಮಿಸ್ಸಕಮೇವ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ ‘‘ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ।
೯. ಏಕಧಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧೦. ಸಂಯೋಜನಸಙ್ಖಾತಾ ವಿನಿಬನ್ಧಾತಿ ಕಾಮರಾಗಾದಿಸಂಯೋಜನಸಞ್ಞಿತಾ ಬನ್ಧನಾ। ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಗಹಣಾತಿ ಗಿಲಿತ್ವಾ ವಿಯ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಗಹಣಾಕಾರಾ।
೧೦. ಉದಾಯಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧೧. ಬಹುಕತಂ ಅಬಹುಕತೋ, ಅಕತಬಹುಮಾನೋ। ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಕ್ಕುಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಯ ನಿರುಜ್ಝಮಾನೋ ಅವಕುಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಕ್ಕುಜ್ಜಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಯೋ, ಅವಕುಜ್ಜಂ ವಯೋ’’ತಿ। ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾತಿಪಿ ಅನತ್ತಾತಿಪಿ। ‘‘ಏಸೋ ಹಿ ತೇ ಉದಾಯಿ ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಲದ್ಧೋ, ಯೋ ತೇ…ಪೇ॰… ತಥತ್ತಾಯ ಉಪನೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಭಗವತೋ ವಚನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನ ತೇನಾಕಾರೇನ ವಿಹರನ್ತನ್ತಿ ಯೇನ ಸಮ್ಮಸನಾಕಾರೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಹಾರೇನ ವಿಹರನ್ತಂ। ತಥಾಭಾವಾಯಾತಿ ಖೀಣಾಸವಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀತಿ…ಪೇ॰… ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ।
ಉದಾಯಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ನೀವರಣವಗ್ಗೋ
೩-೪. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೧೪-೨೧೫. ನ ಚ ಪಭಾವನ್ತನ್ತಿ ನ ಚ ಪಭಾಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಪಭಿಜ್ಜನಸಭಾವನ್ತಿ ತಾಪೇತ್ವಾ ತಾಲನೇ ಪಭಙ್ಗುತಂ। ಅವಸೇಸಂ ಲೋಹನ್ತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ಜಾತಿಲೋಹಂ, ವಿಜಾತಿಲೋಹಂ, ಕಿತ್ತಿಮಲೋಹನ್ತಿ ಪಭೇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಲೋಹಂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ನನು ಲೋಕಿಯಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸನ್ತಾನೇ ನೀವರಣಾನಿ ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಾನಿ, ತತ್ಥ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಸ್ಸಪಿ ಅಸಮ್ಭವೋ, ಪಗೇವ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸ, ಪರಿತ್ತಕುಸಲಂ ಪನ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನೀವರಣೇ ಹಿ ವೂಪಸನ್ತೇ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಪರಿಸುದ್ಧದೀಪಕಪಲ್ಲಿಕವಟ್ಠಿತೇಲಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ದೀಪೋ ವಿಯ, ಅಪಿಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನೇವ ತೇಸಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಗ್ಗೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಆರಮ್ಮಣೇ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನ ಆವರನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ನ ಆವರನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತೀತಿ ನ ಚತುಭೂಮಕಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚತುತ್ಥಭೂಮಕಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ತೇಹಿ ಅಕಿಲಿಸ್ಸನತೋ।
೮. ಆವರಣನೀವರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧೯. ಪಞ್ಞಾ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋತಿ, ನ ಬಲವತೀ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮನ್ದಾ ಅವಿಸದಾ’’ತಿ।
ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ ದೂರೇ ಹೋನ್ತಿ ಆವರಣಾಭಾವತೋ। ತಮೇವ ಪೀತಿನ್ತಿ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸವನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪೀತಿಂ। ತಸ್ಸಾ ತದಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಕಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಸ್ಸಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಏತ್ತಕೇ ದಿವಸೇಪಿ ನ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಾ ಧಮ್ಮಪೀತಿ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಸೇಸಾವಹಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಪಕ್ಖಿಯಾತಿ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಪಚ್ಚಯಾ। ನಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನಿರೋಧಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ನಸ್ಸನ್ತಿ। ಸಭಾಗಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪುನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾಪಿ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚತಿ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ।
೯. ರುಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೨೦. ಅಭಿರುಹನಕಾತಿ ಸಮೀಪರುಕ್ಖೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ರುಹನಕಾ। ಅಟ್ಠಿಕಚ್ಛಕೋತಿ ಅಟ್ಠಿಬಹುಲಕಚ್ಛಕೋ। ಕಪಿಥನಸದಿಸಫಲತ್ತಾ ಕಪಿತ್ಥನೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ।
೧೦. ನೀವರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೨೧. ಅನ್ಧಭಾವಕರಣಾ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಬನ್ಧನತೋ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ‘‘ಅಚಕ್ಖುಕರಣಾ ಪಞ್ಞಾನಿರೋಧಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ವಿಹನತಿ ವಿಬಾಧತೀತಿ ವಿಘಾತೋ, ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಘಾತಪಕ್ಖಿಯಾತಿ ದುಕ್ಖಪಕ್ಖಿಕಾ’’ತಿ। ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ನ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅನಿಬ್ಬಾನಸಂವತ್ತನಿಕಾ। ಮಿಸ್ಸಕಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾವ ಕಥಿತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಕಾನಂ ಕಥಿತತ್ತಾ।
ನೀವರಣವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಚಕ್ಕವತ್ತಿವಗ್ಗೋ
೧. ವಿಧಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೨೨. ವಿಧೀಯನ್ತೀತಿ ವಿಧಾ, ಮಾನಾದಿಭಾಗಾ ಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಯೋ ಮಾನಕೋಟ್ಠಾಸಾ’’ತಿ। ತಥಾ ತಥಾ ವಿದಹನತೋತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇನ ತೇನಾಕಾರೇನ ವಿದಹನತೋ ಠಪನತೋ, ಠಪೇತಬ್ಬತೋ ವಾ।
೨. ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೨೩. ಸಿರಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ರಾಜತಿ ದಿಪ್ಪತಿ ಸೋಭತೀತಿ ರಾಜಾ, ದಾನಪಿಯವಚನಅತ್ಥಚರಿಯಾಸಮಾನತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ। ರಞ್ಜೇತೀತಿ ರಮೇತಿ। ಅಬ್ಭುಗ್ಗತಾಯಾತಿ ಉದೀರಿತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಚ್ಛನತೋ। ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ದೇವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪೂಜನೀಯದೇವಟ್ಠಾನಂ। ಚಿತ್ತೀಕತಟ್ಠೇನಾತಿ ಪೂಜನೀಯಭಾವೇನ। ಅಗ್ಘೋ ನತ್ಥಿ ಚಿರಕಾಲಸಮ್ಭವಪುಞ್ಞಾನುಭಾವಸಿದ್ಧರತನಸಬ್ಭಾವತೋ। ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಪರಿಗ್ಗಹಭೂತರತನೇಹಿ। ಲೋಕೇತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ। ತೇನ ತದಞ್ಞಲೋಕಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಅತೀತಾನಾಗತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಬುದ್ಧಾ ಚ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನೋಮಸ್ಸಾತಿ ಅಲಾಮಕಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠಸ್ಸ। ಸೇಸಾನಿ ರತನಾನಿ।
ತತ್ರಾತಿ ವಾಕ್ಯೋಪಞ್ಞಾಸನೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಾತುಭಾವವಚನೇ। ‘‘ಅಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇಹಿ ರತನೇಹಿ ಚಕ್ಕವತ್ತನನಿಯಮಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವಚನಸ್ಸ। ನಿಯಮೇನಾತಿ ಏಕನ್ತೇನ। ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಭಾವಿನಿ ಭೂತೇ ವಿಯ ಉಪಚಾರೋತಿ ಯಥಾ – ‘‘ಅಗಮಾ ರಾಜಗಹಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೧೦)। ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀತಿ ಲೋಕೇ ಲದ್ಧಸಮಞ್ಞಸ್ಸ ಪತ್ಥನೀಯಸ್ಸ ಪುರಿಸವಿಸೇಸಸ್ಸ। ಮೂಲುಪ್ಪತ್ತಿವಚನತೋಪೀತಿ ‘‘ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಚನತೋಪಿ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯೋ ಹಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾ, ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಚಕ್ಕವತ್ತೀತಿ ಏವಂ ನಾಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ‘‘ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ನಿಯಾಮಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ರತನಾನುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಏಕಮೇವಾತಿ ಚಕ್ಕರತನಮೇವ ಪಠಮಂ ಪಾತುಭವತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಭೂತೇ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮಞ್ಞಾ, ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಬಹುಲವಚನತೋಪಿ ಏತಂ ‘‘ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವಾ ರತನಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಹೇತುಕತ್ತುಸಞ್ಞಿತೋ ಅತ್ಥಭೇದೋ। ಪಾತುಭಾವಾತಿ ಪಾತುಭಾವತೋ। ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರೋ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನತಾಯ ರತನಾನಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಹೇತೂತಿ ವುತ್ತಂ। ಯುತ್ತಮೇವೇತಂ ಯಥಾವುತ್ತಯುತ್ತಿಯುತ್ತತ್ತಾ।
ವತ್ತಬ್ಬಭೂತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಙ್ಖೇಪಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚಕ್ಕರತನಾನುಭಾವೇನ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ ‘‘ದಾತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇ ಪದೇಸೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ। ಅತಿದೀಘಾತಿರಸ್ಸತಾದಿಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ದೋಸಂ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ।
ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಚರಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ। ಬುದ್ಧಾದೀಹಿಪಿ ಅಪ್ಪಹಾನೀಯತಾಯ ಮಹನ್ತಧಮ್ಮಸಭಾವತ್ತಾ ಧಮ್ಮಕಾಯೇ ಚ ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮಕಾಯೂಪಪನ್ನಂ। ಪಞ್ಞಾಪಾಸಾದತಾಯ ಚಸ್ಸ ಉಪರಿಗತಟ್ಠೇನ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಂ। ವಿತ್ಥತಟ್ಠೇನ ವಿಪುಲಂ। ಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹನ್ತಂ। ಅನಾದಿಕಾಲಭಾವಿತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಖಣೇನೇವ ವಿದ್ಧಂಸನತೋ ಸೀಘಂ ಲಹು ಜವನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯಾ। ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕನ್ತ-ಕುಸಲತ್ತಾ’’ತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಸೇನ ಪೀತಿಯಾ ಆಲೋಕವಿದ್ಧಂಸನಭಾವವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಚತುಭೂಮಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಥಿತೋ।
೪-೧೦. ದುಪ್ಪಞ್ಞಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೨೫-೨೩೧. ಏಳಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಸೋ, ಏಳೇನ ಮೂಗೋ ವಿಯಾತಿ ಏಳಮೂಗೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮುಖೇನ ವಾಚ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಚಕ್ಕವತ್ತಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸಾಕಚ್ಛವಗ್ಗೋ
೧. ಆಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩೨. ಪುರಿಮನಯತೋತಿ ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನ। ಸತಿ ಚ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ। ಸತಿಪಧಾನಂ ವಾ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದೀಸು ಸತ್ಥಕಭಾವಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಕಞಾಣಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ। ತಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತೋಕಾರೀಭಾವಾವಹತ್ತಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ। ಯಥಾ ಚ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಪ್ಪಹಾನಂ ಅನುರೂಪಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಚ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಿರಹಿತಪುಗ್ಗಲವಜ್ಜನಾ ಸತೋಕಾರೀಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ ಚ ತತ್ಥ ಚ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತತಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅರಹಾವ ‘‘ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಧಮ್ಮಾನಂ, ಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ವಿಚಯೋ, ಸೋ ಏವ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ। ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾತಿ ಆಚರಿಯಂ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯೇ ಸಹಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಿಯೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಯಂ ಯಂ ತತ್ಥ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ, ಭನ್ತೇ, ಕಥಂ ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಏವಂ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅತ್ಥಪುಚ್ಛಕಭಾವೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಖನ್ಧ…ಪೇ॰… ಬಹುಲತಾ’’ತಿ।
ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಸರೀರಂ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾನಿ ಚ ಚೀವರಾದೀನಿ ಇಧ ‘‘ವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ತಾನಿ ಯಥಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಾವಹಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಕರಣಂ ತೇಸಂ ವಿಸದಭಾವಕರಣಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಉಸ್ಸನ್ನದೋಸನ್ತಿ ವಾತಾದಿಉಸ್ಸನ್ನದೋಸಂ। ಸೇದಮಲಮಕ್ಖಿತನ್ತಿ ಸೇದೇನ ಚೇವ ಜಲ್ಲಿಕಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಸರೀರಮಲೇನ ಚ ಮಕ್ಖಿತಂ। ಚ-ಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪೀಳಾವಹಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೇನಾಸನಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಪತ್ತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅವಿಸದೇ ಸತಿ, ವಿಸಯಭೂತೇ ವಾ। ಕಥಂ ಭಾವನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ ತಾನಿ ವಿಸಯೋತಿ? ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಪವತ್ತನಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ತೇ ಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಇಜ್ಝನ್ತಿಯಾಪಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಸು ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸು। ಞಾಣಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನೇ। ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ತಂ ವತ್ಥುಯೇವ
ಸಮಭಾವಕರಣಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇತರಾನಿ ಮನ್ದಾನೀ’’ತಿ। ತತೋತಿ ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಇತರೇಸಞ್ಚ ಮನ್ದತ್ತಾ। ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನಂ ಪಗ್ಗಹೋ, ಪಗ್ಗಹಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಾನಂ, ಅನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಯೇನ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ। ರೂಪಗತಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುನಾ ಯೇನ ಯಾಥಾವತೋ ವಿಸಯಸಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಬಲವತಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ। ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಸಹ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕರಸತಾವಸೇನೇವ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ತನ್ತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ।
ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುನೋ ಉಳಾರತಾದಿಗುಣೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಯಾಥಾವತೋ ವೀಮಂಸನೇನ। ಏವಞ್ಹಿ ಏವಂಧಮ್ಮತಾನಯೇನ ಸಭಾವಸರಸತೋ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸವಿಪ್ಫಾರೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ನ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ। ಧುರಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಯಥಾ ಸದ್ಧಾಯ ಬಲವಭಾವೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಮನ್ದಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಬಲವಭಾವೇ ಸದ್ಧಾಯ ಮನ್ದಭಾವೋ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ…ಪೇ॰… ಹಾಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಅಮನಸಿಕರಣೇನಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಭಾವನಂ ನಾನುಯುಞ್ಜನೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಧ ದುವಿಧೇನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಕಿಚ್ಚುತ್ತರಿಯತೋ ವೀರಿಯಾದೀನಂ ವಾ ಮನ್ದಕಿಚ್ಚತಾಯ। ತತ್ಥ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಹಾಪನವಿಧಿ ದಸ್ಸಿತೋ, ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಯಥಾ ಮನಸಿಕರೋತೋ ವೀರಿಯಾದೀನಂ ಮನ್ದಕಿಚ್ಚತಾಯ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತಥಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನ ವೀರಿಯಾದೀನಂ ಪಟುತರಭಾವಾವಹೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತೇಹಿ
ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರವತ್ಥೂತಿ ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೋ ತತ್ಥ ಚ ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಸತ್ಥು ರೂಪಕಾಯದಸ್ಸನೇ ಪಸುತೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಾ – ‘‘ಕಿಂ ತೇ, ವಕ್ಕಲಿ, ಇಮಿನಾ ಪೂತಿಕಾಯೇನ ದಿಟ್ಠೇನ, ಯೋ ಖೋ, ವಕ್ಕಲಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೭) ಓವದಿಯಮಾನೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಿತೋಪಿ ತಂ ಅನನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಪಣಾಮಿತೋ ಅತ್ತಾನಂ
‘‘ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ಭಿಕ್ಖು, ಪಸನ್ನೋ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ।
ಅಧಿಗಚ್ಛೇ ಪದಂ ಸನ್ತಂ, ಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೮೧) –
ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಏಹಿ, ವಕ್ಕಲೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋ ತೇನ ವಚನೇನ ಅಮತೇನೇವ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ, ಸದ್ಧಾಯ ಬಹುಲಭಾವತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ನಾರೋಹತಿ। ತಂ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ। ಸೋ ಸತ್ಥಾರಾ ದಿನ್ನನಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರವತ್ಥು ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಭಾವೇ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಾಕರಣೇ।
ಇತರಕಿಚ್ಚಭೇದನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಾದಿಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಂ। ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಹಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಹಾಯತಿ, ಏವಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಿಭಾವನಾಯ ಹಾಯತಿ ಸಮಾಧಿಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ ರಕ್ಖನ್ತೀ ವೀರಿಯಾದಿಭಾವನಾ ವಿಯ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಾತತೋ ರಕ್ಖನ್ತೀ ಏಕಂಸತೋ ಹಾಪೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಾದಿಭಾವನಾಯ ಹಾಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಸೋಣತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ಸುಕುಮಾರಸೋಣತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥು। ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾಪಿ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸೀತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ – ‘‘ಮಮ ಸರೀರಂ ಸುಖುಮಾಲಂ, ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನೇವ ಸುಖಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ, ಕಾಯಂ ಕಿಲಮೇತ್ವಾಪಿ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಠಾನಚಙ್ಕಮನಮೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಸತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇಸುಪಿ।
ಸಮತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೂನಾಧಿಕಭಾವಂ, ತಥಾ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಞ್ಚ। ಯಥಾ ಹಿ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಧುರಿಯಧಮ್ಮಭೂತಾನಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಾತಿವತ್ತನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಯತೋ ತೇಸಂ ಸಮಧುರತಾಯ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಂ ಕೋಸಜ್ಜುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಬಲವಸದ್ಧೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಸಮತ್ಥನಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಬಲವತಿಯಾ ಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅವಿಸದಞಾಣೋ, ಸೋ ಮುಧಪ್ಪಸನ್ನೋ ಹೋತಿ, ನ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸನ್ನೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಅವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಸೀದತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕಾ। ಕೇರಾಟಿಕಪಕ್ಖನ್ತಿ ಸಾಠೇಯ್ಯಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ। ಸದ್ಧಾಹೀನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತಿಧಾವನ್ತೋ ‘‘ದೇಯ್ಯವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ವಿನಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನಪಿ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ ಹೇತುಪತಿರೂಪಕೇಹಿ ವಞ್ಚಿತೋ, ಏವಂಭೂತೋ ಚ ಲೂಖತಕ್ಕವಿಲುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಚನಂ ನಾದಿಯತಿ, ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭೇಸಜ್ಜಸಮುಟ್ಠಿತೋ ವಿಯ ರೋಗೋ ಅತೇಕಿಚ್ಛೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಭಾವೋ ಅತ್ಥಾವಹೋ, ವಿಸಮಭಾವೋ ಅನತ್ಥಾವಹೋ, ಏವಂ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಭಾವೋ ಅತ್ಥಾವಹೋ, ಇತರೋ ಅನತ್ಥಾವಹೋ, ತಥಾ ಸಮಭಾವೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪಾವಹೋ, ಇತರೋ ವಿಕ್ಖೇಪಾವಹೋ। ಕೋಸಜ್ಜಂ ಅಭಿಭವತಿ, ತೇನ ಅಪ್ಪನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಸ ನಯೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ತದುಭಯನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾದ್ವಯಂ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯದ್ವಯಞ್ಚ। ಸಮಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ।
ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಾತಿ ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ। ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ, ಸದ್ಧಾಯ ಥೋಕಂ ಬಲವಭಾವೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದ್ದಹನ್ತೋತಿ ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀತಿ ಮನಸಿಕಾರಮತ್ತೇನ ಓಕಪ್ಪೇನ್ತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಅವಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೋ। ಏಕಗ್ಗತಾ ಬಲವತೀ ವಟ್ಟತಿ ಸಮಾಧಿಪಧಾನತ್ತಾ ಝಾನಸ್ಸ। ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ। ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನೋ ಅಧಿಮತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಮತ್ತತಾಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮತಾಯಪೀ’’ತಿ, ಸಮಭಾವೇನಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪನಾತಿ ಲೋಕಿಯಅಪ್ಪನಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಪ್ಪನಾ ಪನ ತೇಸಂ ಸಮಭಾವೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೭೦)। ಯದಿ ವಿಸೇಸತೋ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಞ್ಚ ಸಮಾನತಂ ಇಚ್ಛತಿ, ಕಥಂ ಸತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸತಿ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಬಲವತೀ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕೇಸು ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು। ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕೇಕದೇಸೇ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಪಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪೀತಿ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕೇನ ಸಮಾಧಿನಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಹೀ’’ತಿ। ಸಾತಿ ಸತಿ। ಸಬ್ಬೇಸು ರಾಜಕಮ್ಮೇಸು ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಿಕೋ। ತೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ತೇನ ಆಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಸತಿಪಟಿಸರಣಂ ಪರಾಯಣಂ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಧಿಗತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೇ ಅನೋಗಾಳ್ಹಪಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಬಾಹುಸಚ್ಚವಸೇನಪಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಸು ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಬುದ್ಧೀನಂ। ಬಹುಸ್ಸುತಸೇವನಾ ಹಿ ಸುತಮಯಞಾಣಾವಹಾ। ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಙ್ಗೀಪಿ ಭಾವನಾಮಯಞಾಣೇ ಠಿತತ್ತಾ ಏಕಂಸತೋ ಪಞ್ಞವಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮಪಞ್ಞಾಸ…ಪೇ॰… ಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ’’ತಿ। ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವವಸೇನ ತಪ್ಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಗಮ್ಭೀರೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಪವತ್ತಾಯ ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ। ತಞ್ಹಿ ಞೇಯ್ಯಂ ತಾದಿಸಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಚರಿತಬ್ಬತೋ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಂ, ತಸ್ಸಾ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ಪಭೇದತೋ ಪವತ್ತಿ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಆಹ ‘‘ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾಯ ಪಭೇದಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಅರಹಾ ಏವ, ಏವಂ ಸೋ ಏವ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಹೋತೀ’’ತಿ। ವೀರಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ।
‘‘ತತ್ತಂ ಅಯೋಖಿಲಂ ಹತ್ಥೇ ಗಮೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಕಮ್ಮಕಾರಣಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ದೇವದೂತಸುತ್ತಾದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೫೦), ತಸ್ಸಾ ಆದಿತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಆಹ – ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಕಮ್ಮಕಾರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ। ಸಕಟವಹನಾದಿಕಾಲೇತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತದಞ್ಞಮನುಸ್ಸೇಹಿ ತಿರಚ್ಛಾನೇಹಿ ಚ ವಿಬಾಧನೀಯಕಾಲಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರನ್ತಿ ಇದಂ ಅಪರಾಪರಂ ಪೇತೇಸು ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವಾ ಪೇತಾನಂ, ಏಕಚ್ಚತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ವಿಯ ತಥಾ ದೀಘಾಯುಕತಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಕಾಲೋ ನಾಗರಾಜಾ ಚತುನ್ನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ರೂಪದಸ್ಸಾವೀ।
ಏವಂ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿನೋತಿ ‘‘ವೀರಿಯಾಯತ್ತೋ ಏವ ಸಕಲಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನಸೀಲಸ್ಸ। ಗಮನವೀಥಿನ್ತಿ ಸಪುಬ್ಬಭಾಗಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ। ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿ, ಸತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾ ವಾ। ಸಾ ಹಿ ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯಾನಾಯ ಗನ್ತಬ್ಬಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಕತ್ವಾ ಗಮನವೀಥಿ ನಾಮ।
ಕಾಯದಳ್ಹೀಬಹುಲೋತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಪೋಸನಪಸುತೋ। ಪಿಣ್ಡನ್ತಿ ರಟ್ಠಪಿಣ್ಡಂ। ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾನಂ ಅತ್ತನಿ ಕಾರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಸ್ಸ ಕರಣೇನ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪೂಜನಾ ಪಿಣ್ಡಾಪಚಾಯನಾ। ನೀಹರನ್ತೋತಿ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕತೋ ನೀಹರನ್ತೋ। ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾತಿ ತಂ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಚನಂ ಪಣ್ಣಸಾಲದ್ವಾರೇ ಠಿತೋವ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞತಾಯ ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ ಸುತ್ವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿ, ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ। ಸಿತಂ ಕರೋನ್ತೋವಾತಿ ‘‘ಅಕಿಚ್ಛೇನೇವ ಮಯಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಸಾನೇ ಸಞ್ಜಾತಪಾಮೋಜ್ಜವಸೇನ ಸಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಏವ।
ಅಲಸಾನಂ ಭಾವನಾಯ ನಾಮಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಪೋಸನಬಹುಲಾನಂ ಯಾವದತ್ಥಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಾದಿಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಿಕಾನಂ ದೂರತೋವ ವಜ್ಜನಂ ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ। ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಾವನಾರಮ್ಭವಸೇನ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಾನಂ ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮಾನಂ ಕಾಲೇನಕಾಲಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಚ್ಛಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಜಾತಿಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ನ ಗಹಿತಂ, ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನತಾ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಗಹಿತಂ। ತತ್ಥ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಏವ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಗಹಿತಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವೀರಿಯಾಯತ್ತತಾದಸ್ಸನಭಾವತೋ। ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಂ ತದಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಗಹಿತಂ, ವೀರಿಯುಪ್ಪಾದನೇ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಂ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧಮೇವ। ತತ್ಥ ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಂ ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನ-ಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲ-ಸೇವನ- ತದಧಿಮುತ್ತತಾಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನ-ಪಚ್ಚಯೂಪಸಂಹಾರವಸೇನ, ಅಪಾಯಭಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಯೋ ಸಮುತ್ತೇಜನವಸೇನ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಿಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾವ ಉಪಚಾರಾ’’ತಿ। ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಮಾನೋತಿ ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಮಾನೋ। ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸಪಿ ಯಾವ ಉಪಚಾರಾ ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಮಾನೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಸೇಸಅನುಸ್ಸತೀಸು ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತನ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ತಸ್ಸಾಪಿ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಭಾವೇನ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾ। ಏವರೂಪೇ ಕಾಲೇತಿ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಭಯಾದೀಸೂತಿ ವುತ್ತಕಾಲೇ। ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ…ಪೇ॰… ನ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಖಾರಾನಞ್ಹಿ ಸಪ್ಪದೇಸವೂಪಸಮೇಪಿ ನಿಪ್ಪದೇಸವೂಪಸಮೇ ವಿಯ ತತ್ಥ ಸಪಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತನತೋ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೋ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ಆವಹನ್ತೋ ತಥಾರೂಪಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಹೋತೀತಿ। ಪಸಾದನೀಯೇಸು ಠಾನೇಸು ಪಸಾದಸಿನೇಹಾಭಾವೇನ ಸಂಸೂಚಿತಹದಯತಾ ಲೂಖತಾ। ಸಾ ಚ ತತ್ಥ ಆದರಗಾರವಾಕರಣೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ ಸಂಸೂಚಿತಲೂಖಭಾವೇ’’ತಿ।
ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಏವ ಯಥಾವುತ್ತಬೋಧಿಅಙ್ಗಭೂತೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ। ಪಣೀತಭೋಜನಸೇವನತಾತಿ ಪಣೀತಸಪ್ಪಾಯಭೋಜನಸೇವನತಾ। ಉತುಇರಿಯಾಪಥಸುಖಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಸಪ್ಪಾಯಉತುಇರಿಯಾಪಥಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಞ್ಹಿ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಸೇವಿಯಮಾನಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಕಲ್ಲತಾಪಾದನವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಲ್ಲತಂ ಮಜ್ಝತ್ತಪಯೋಗತಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪಹಾನಸಾರದ್ಧಕಾಯತಾ-ಸಙ್ಖಾತಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯತಾಯ ಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತೀ ಪಸ್ಸದ್ಧಿದ್ವಯಂ ಆವಹತಿ। ಏತೇನೇವ ಸಾರದ್ಧಕಾಯಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನ-ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾನಂ ತದಾವಹನತಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ ಚ ‘‘ಪಞ್ಞಾವಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಮಥಾವಹಾಪಿ ತಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಥಾವಹಭಾವೇನೇವ ಪಞ್ಞಾವಹತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವತ್ಥುವಿಸದ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ।
ಕರಣಕೋಸಲ್ಲಭಾವನಾಕೋಸಲ್ಲಾನಂ ನಾನನ್ತರಿಯಭಾವತೋ ರಕ್ಖಣಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ಚ ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ನಾಮ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಕುಸಲತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಅತಿಸಿಥಿಲವೀರಿಯತಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಮನ್ದತಂ ಅಪ್ಪಮಾದವೇಕಲ್ಲಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಲೀನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ಲಯಾಪತ್ತಿತೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಾಲೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಲೀನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಏತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಸಮುಟ್ಠಾಪಯಂ ಹೋತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸೋ ಪರಿತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಉಜ್ಜಾಲೇತುಕಾಮೋ ಅಸ್ಸ, ಸೋ ತತ್ಥ ಸುಕ್ಖಾನಿ ಚೇವ ತಿಣಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಸುಕ್ಖಾನಿ ಗೋಮಯಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಸುಕ್ಖಾನಿ ಕಟ್ಠಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಮುಖವಾತಞ್ಚ ದದೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಪಂಸುಕೇನ ಓಕಿರೇಯ್ಯ, ಭಬ್ಬೋ ನು ಖೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪರಿತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಉಜ್ಜಾಲೇತುನ್ತಿ। ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೪)।
ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾಸಕಂ ಆಹಾರವಸೇನ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದೀನಂ ಭಾವನಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಅನನ್ತರಂ ವಿಭಾವಿತಾ ಏವ।
ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯತಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಬಲವತಂ ಪಮೋದುಪ್ಪಿಲಾವನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಉದ್ಧತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ಉದ್ಧತಾಪತ್ತಿತೋ ನಿಸೇಧನಂ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಉದ್ಧತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಾಲೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಉದ್ಧತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಏತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುವೂಪಸಮಯಂ ಹೋತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸೋ ಮಹನ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುಕಾಮೋ ಅಸ್ಸ, ಸೋ ತತ್ಥ ಅಲ್ಲಾನಿ ಚೇವ ತಿಣಾನಿ….ಪೇ॰… ಪಂಸುಕೇನ ಚ ಓಕಿರೇಯ್ಯ, ಭಬ್ಬೋ ನು ಖೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಮಹನ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುನ್ತಿ। ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೪)।
ಏತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾಸಕಂ ಆಹಾರವಸೇನ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದೀನಂ ಭಾವನಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾ ವುತ್ತಾ ಏವ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ವುಚ್ಚಮಾನಾ, ಇತರಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ವಕ್ಖತಿ। ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಮನ್ದತಾಯಾತಿ ಪಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಅಪ್ಪಭಾವೇನ। ಯಥಾ ಹಿ ದಾನಂ ಅಲೋಭಪ್ಪಧಾನಂ, ಸೀಲಂ ಅದೋಸಪ್ಪಧಾನಂ, ಏವಂ ಭಾವನಾ ಅಮೋಹಪ್ಪಧಾನಾ। ತತ್ಥ ಯದಾ ಪಞ್ಞಾ ನ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ತದಾ ಭಾವನಾ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಾವಹಾ ನ ಹೋತಿ, ಅನಭಿಸಙ್ಖತೋ ವಿಯ ಆಹಾರೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿರುಚಿಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತೇನ ತಂ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಭಾವನಾಯ ಸಮ್ಮದೇವ ವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಉಪಸಮಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದತಿ, ತೇನಪಿ ಚಿತ್ತಂ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗ…ಪೇ॰… ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ತಸ್ಸ ಸಂವೇಗುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಪಸಾದುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ತಿಕಿಚ್ಛನನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಟ್ಠ ಸಂವೇಗವತ್ಥೂನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ಸುಗತಿಯಂ ದುಗ್ಗತಿಯಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದಞ್ಞಮೇವ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾದಿಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಬಾಧನಾದಿಹೇತುಕಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಯಿದಂ ಸಬ್ಬಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವನಿಸ್ಸಿತಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತೀತೇ ಅನಾಗತೇ ಚ ಕಾಲೇ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮಯೇ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾತಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತಬ್ಬಸಮಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂವೇಗಜನನವಸೇನ ಚೇವ ಪಸಾದುಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಹಂಸನಾ, ಸಂವೇಗಜನನಪುಬ್ಬಕಪಸಾದುಪ್ಪಾದನೇನ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೋಸನಾತಿಅತ್ಥೋ।
ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚವಿರಹೇನ ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಮದೇವ ಭಾವನಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ।
ಅಲೀನನ್ತಿಆದೀಸು ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಧಿಮತ್ತತಾಯ ಅಲೀನಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಅನಧಿಮತ್ತತಾಯ ಅನುದ್ಧತಂ, ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಸಮಸುಖಾಧಿಗಮೇನ ಚ ಅನಿರಸ್ಸಾದಂ, ತತೋ ಏವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಅಲೀನತಾಯ ಪಗ್ಗಹೇ, ಅನುದ್ಧತಾಯ ಚ ನಿಗ್ಗಹೇ, ಅನಿರಸ್ಸಾದತಾಯ ಸಮ್ಪಹಂಸನೇ ನ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಲೀನಾನುದ್ಧಚ್ಚತಾಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ, ಅನಿರಸ್ಸಾದತಾಯ ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ, ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವಾ ಅಲೀನಂ ಅನುದ್ಧತಂ, ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನಿರಸ್ಸಾದನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮಯೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತಾತಿ ಅಯಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಬ್ಯಾವಟತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಉಪೇಕ್ಖನಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಸಾತಿ ಸಮಾಧಿಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಹೋತೀತಿ ಏತೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಮಾಧಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋಪಿ ಅರಹಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅನುರೋಧವಿರೋಧಪಹಾನವಸೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಸಿಜ್ಝನತೋ, ಅಸತಿ ಚ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ, ಸೋ ಚ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೋ ವಿಸಯವಸೇನ ದುವಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಸಙ್ಖಾರಮಜ್ಝತ್ತತಾ’’ತಿ। ತದುಭಯವಸೇನ ಚಸ್ಸ ವಿರುಜ್ಝನಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಏವ ದೂರೀಕತನ್ತಿ ಅನುರುಜ್ಝನಸ್ಸೇವ ಪಹಾನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ತಮಜ್ಝತ್ತತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಕೇಲಾಯನಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಂ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಹಿ ವಿಸೇಸತೋ ರಾಗೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ತತೋ ರಾಗಬಹುಲಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ದ್ವೀಹೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಸಙ್ಖಾರಸಹಿತಾಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಮಾನತಾಯ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಏವ ಹೇತ್ಥ ಸಮಾನಂ, ನ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಭಾವೋ ಅನತ್ತನಿಯತಾ। ಸತಿ ಹಿ ಅತ್ತನಿ ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇನ ಚೀವರಂ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನಿಯಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಪನ ಕೋಚಿ ನತ್ಥೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನದ್ಧನಿಯನ್ತಿ, ನ ಅದ್ಧಾನಕ್ಖಮಂ, ನ ಚಿರಟ್ಠಾಯಿ ಇತ್ತರಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾವಕಾಲಿಕನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ।
ಮಮಾಯತೀತಿ ಮಮತ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಮಮಾತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹ ತಿಟ್ಠತಿ। ಧನಾಯನ್ತಾತಿ ಧನಂ ದಬ್ಬಂ ಕರೋನ್ತಾ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅರಹತೋ ಏವ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾನಿಪ್ಫತ್ತಿ।
ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಸುಭಪ್ಪಕಾರಾ ಅಸುಭಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ। ಕಾಮಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾಪಿ ಕೇಸಾದಯೋ ಅಸುಭಪ್ಪಕಾರಾ ಏವ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬೇ ಜಿಗುಚ್ಛಾವಹೇ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ದಸಾ’’ತಿ ಆಹ। ಯಥಾ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಸಭಾವಸರಸತೋ ತತ್ಥ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ। ಅಸುಭೇ ಅಸುಭಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ, ಯಥಾ ವಾ ತತ್ಥ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಮನಸಿಕಾರೋ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ। ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಹಾಯ ಅಸುಭಭಾವನಾಯ ಅನುಯುಞ್ಜನಾ ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗೋ।
ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸುಟ್ಠು ಸುಸಂವರಣೇ ಸತಿ ಅವಸರಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತೇವ, ತಥಾ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುನೋ ಮಿತಾಹಾರಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭವಾಭಾವಾ ಓತಾರಂ ಅಲಭಮಾನೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ। ಯೋ ಪನ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಂ ತಬ್ಬಿಪರಿಣಾಮಸ್ಸ ತದಾಧಾರಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚ ಉದರಿಯಭೂತಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಜೇಗುಚ್ಛತಂ, ಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಆಹಾರತಿಟ್ಠಕತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಭೋಜನೇ ಪಮಾಣಸ್ಸ ಜಾನನೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ನಾಮ। ತಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತೇವ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅಪ್ಪಾಹಾರತಂಯೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತುನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಸುಭಕಮ್ಮಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ದನ್ತಟ್ಠಿದಸ್ಸಾವೀ। ಪಹೀನಸ್ಸಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹೀನಸ್ಸ। ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಲೋಭೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣನ್ತಿ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಮೇಜ್ಜತಿ ಹಿತಫರಣವಸೇನ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮಿತ್ತೋ, ಹಿತೇಸೀ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಮಿತ್ತೇ ಭವಾ, ಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಏಸಾತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಹಿತೇಸಿತಾ। ಸಾ ಏವ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಮೇತ್ತಾಯನಸ್ಸ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಫರಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಪವತ್ತನಂ ಮೇತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಓದಿಸ್ಸಕಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಅತ್ತಪಿಯಸಹಾಯಮಜ್ಝತ್ತವೇರಿವಸೇನ ಓದಿಸ್ಸಕತಾ। ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೇ ಕತೇ ಅನೋದಿಸ್ಸಕತಾ। ಏಕಾದಿದಿಸಾಫರಣವಸೇನ ದಿಸಾಫರಣತಾ ಮೇತ್ತಾಯ ಉಗ್ಗಣ್ಹನೇ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಉಗ್ಗಹೋ ಯಾವ ಉಪಚಾರಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಉಗ್ಗಹಿತಾಯ ಆಸೇವನಾ ಭಾವನಾ, ಸಬ್ಬಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ಪುರಿಸಾ ಅರಿಯಾ ಅನರಿಯಾ ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ ಸತ್ತೋಧಿಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಸತ್ತವಿಧಾ, ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಾ ವಾ, ದಸಹಿ ದಿಸಾಹಿ ದಿಸೋಧಿಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ದಸವಿಧಾ, ಏಕೇಕಾಯ ದಿಸಾಯ ಸತ್ತಾದಿಇತ್ಥಾದಿಅವೇರಾದಿಭೇದೇನ ಅಸೀತಾಧಿಕಚತುಸತಪ್ಪಭೇದಾ ಚ ಓಧಿಸೋಫರಣಮೇತ್ತಾ। ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ, ಪಾಣಾ, ಭೂತಾ, ಪುಗ್ಗಲಾ, ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಏತೇಸಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತು, ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ, ಅನೀಘಾ, ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೂತಿ ಚತುಧಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ವೀಸತಿವಿಧಾ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣಮೇತ್ತಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಓಧಿಸೋ…ಪೇ॰… ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಪೀ’’ತಿ। ತ್ವಂ ಏತಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಕೋಧೇ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಆದೀನವಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಕೋಧೇ ಮೇತ್ತಾಯ ಆನಿಸಂಸಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಜಾನನೇ। ಸೇವನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭಜನ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ।
ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋತಿ ಆಹಾರಸ್ಸ ಅಧಿಕಭೋಜನೇ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ, ‘‘ಏತ್ತಕೇ ಭುತ್ತೇ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ತಕೇ ನೋ’’ತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಾರಣಾಕಾರಣಗ್ಗಾಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿವಾ ಸೂರಿಯಾಲೋಕನ್ತಿ ದಿವಾ ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಂ, ರತ್ತಿಯಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸಪೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಧುತಙ್ಗಾನಂ ವೀರಿಯನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧುತಙ್ಗನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪೀ’’ತಿ।
ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮಾವಹತಾಯ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಮೇವಾತಿ ತದುಭಯಸ್ಸ ಪಹಾನಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತಸೋ ವೂಪಸಮೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಮಾ ಬಾಹುಸಚ್ಚಾದಿ ತಸ್ಸ ಪಹಾನಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಗನ್ಥತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮಂ ವಿಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತವೇದಾದಿಪಟಿಲಾಭಸಮ್ಭವತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಹೋತಿ। ಯಥಾವಿಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನಪಿ…ಪೇ॰… ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಗ್ಗೇನ ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನವತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾವಿನಯಪಕತಞ್ಞುತಾಹಿಪಿ ತಂ ಪಹೀಯತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವುದ್ಧಸೇವಿತಾ ಚ ವುದ್ಧಸೀಲಿತಂ ಆವಹತೀತಿ ಚೇತಸೋ ವೂಪಸಮಕರತ್ತಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಕಾರೀ ವುತ್ತಾ, ವುದ್ಧಭಾವಂ ಪನ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಿನಯಧರಾ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿನೋದಕಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಹೇತುಕೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಪರಿಪುಚ್ಛಾಬಹುಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿನಯನಯೇನೇವ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾದಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ। ಪಹೀನೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತ್ತಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ।
ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಕಾಮಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾಹಿ ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾಪಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯತಿ, ತಥಾಪಿ ರತನತ್ತಯವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಮೂಲಿಕಾ ಸೇಸವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿನಯೇ ಪಕತಞ್ಞುತಾಯ ಚ ಸತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಕಙ್ಖಾಯ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವ, ತಥಾ ರತನತ್ತಯಗುಣಾವಬೋಧೇ ಸತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾದೀಸು ಸಂಸಯಸ್ಸಾತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿನಯೇ’’ತಿಆದಿ। ಓಕಪ್ಪನೀಯಸದ್ಧಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ, ತಞ್ಚ ತಥಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖುಪ್ಪಾದನಮೇವ। ಸದ್ಧಾಯ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರತಾ ಅಧಿಮುತ್ತಿ। ಅರಹತ್ತೇನ ಕೂಟಂ ಗಣ್ಹಿ ಸತ್ತಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದೇಸನಾಯ ಓಸಾಪಿತತ್ತಾ।
ಆಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩೩. ಸಮ್ಬಹುಲಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಸಙ್ಘಸಮಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ। ತತೋ ಪರನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಉಪರಿ ಸಙ್ಘೋ ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯಾದಿಸಙ್ಘಕಮ್ಮವಸೇನ ಕಮ್ಮಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ। ಪವಿಸಿಂಸೂತಿ ಭಾವಿನಿ ಪವಿಸನೇ ಭೂತೇ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚಾರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಪವಿಟ್ಠಾ’’ತಿ। ಭಾವಿನಿ ಹಿ ಭೂತೇ ವಿಯ ಉಪಚಾರೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ, ತೇ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುನ ತೇ ಪನಾತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾ ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕಾ ಚ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞಾಪನೇತಿ ‘‘ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕಾರೇ ಅತ್ಥಪಞ್ಞಾಪನೇ। ವಿಸಿಸ್ಸತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ ಪಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವಿಸೇಸೋ, ಭೇದೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಇಧ ಅನ್ತೋಗಧಾಧಿಕಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಕಿಂ ಅಧಿಕ’’ನ್ತಿ। ಅಧಿಕಂ ಪಯಸನಂ ಪಯುಞ್ಜನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಯಾಸೋ, ಅಧಿಕಪ್ಪಯೋಗೋ। ನಾನಾ ಕರೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಾನಾಕರಣಂ, ಭೇದೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ ನಾನತ್ತ’’ನ್ತಿ। ದುತಿಯಪದೇತಿ ‘‘ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ವಾ ಅನುಸಾಸನಿ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಯಥಾ ಪಠಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ, ಏವಂ ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ತೀಣಿ ಠಾನಾನೀತಿ ದೇವಮಾರಬ್ರಹ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ತೀಣಿ ‘‘ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಲೋಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ‘‘ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ। ‘‘ಪಜಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪದೇಹಿ। ಉದ್ದೇಸನ್ತಿ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತಂ। ಗಣನನ್ತಿ ಏಕೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಪಾದಾದೀಸೂತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಸಮುದಾಯಂ ಆರಬ್ಭ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧೇಸು ವಿಮತಿ ‘‘ಅಹಂ ನು ಖೋಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವೀರಿಯಂ ಚೇತಸಿಕಮೇವ, ಯಂ ಪನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಮನಸಿ ಕಾಯಿಕಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ವೀರಿಯಂ ಕಾಯಿಕನ್ತಿ ಲದ್ಧಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಚೇತಸಿಕನ್ತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತದುತಿಯತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಯದಿಪಿ ಯಥಾಕಪ್ಪಿತಇರಿಯಾಪಥಸನ್ಧಾರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ವೀರಿಯಂ ಕಾಯಸ್ಸ ತಥಾಪವತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಥಾಪಿ ನ ತಾದಿಸೋ ಕಾಯಪಯೋಗೋ, ತದಾ ಪವತ್ತೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಯಪಯೋಗಂ ವಿನಾ ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯ’’ನ್ತಿ। ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸದಿಸೋ ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾತಿಆದಿನಯಂ ಅತಿದಿಸತಿ।
‘‘ಮಿಸ್ಸಕಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚಙ್ಕಮನ್ತೇನಪಿ ‘‘ಮಗ್ಗಂ ಅಪತ್ತಂ ಕಾಯಿಕವೀರಿಯ’’ನ್ತಿ। ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ। ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಉದ್ಧರನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೇಸಾತಿ ಬಹಿದ್ಧಾಧಮ್ಮೇಸು ಸತಿ-ಧಮ್ಮವಿಚಯ-ಉಪೇಕ್ಖಾ-ಚೇತಸಿಕ-ವೀರಿಯ-ಸವಿತಕ್ಕ-ಸವಿಚಾರ-ಪೀತಿ-ಸಮಾಧೀ ದ್ವೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯೋ ಚ। ಅಯಂ ಪನ ನಯೋ ಪಚುರಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನೇವ
ಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಅಗ್ಗಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩೪. ಲೋಣಧೂಪನನ್ತಿ ಲೋಣಞ್ಚ ಧೂಪನಞ್ಚ ಲೋಣಧೂಪನಂ। ಯೋಧಕಮ್ಮನ್ತಿ ಯೋಧಪುಗ್ಗಲೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ। ಮನ್ತಕಮ್ಮನ್ತಿ ರಾಜಕಿಚ್ಚಮನ್ತನಂ। ಪಟಿಹಾರಕಮ್ಮನ್ತಿ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗತಾನಂ ವಚನಂ ರಞ್ಞೋ ನಿವೇದೇತ್ವಾ ತತೋ ನೇಸಂ ಪಟಿಹರಣಕಮ್ಮಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕತ್ತಾ ಸತಿಯಾ। ಏವಂ ‘‘ಸತಿಞ್ಚ ಖ್ವಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಅವೋಚ। ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾವ ಕಥಿತಾ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹವಿನೋದಿತತ್ತಾ।
ಅಗ್ಗಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩೫. ಕೀದಿಸಾ ಗತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂಗತಿಕಾ, ಕಿಂನಿಟ್ಠಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕೀದಿಸೀ ಪರಮಾ ಉತ್ತಮಾ ಕೋಟಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂಪರಮಾ। ಕೀದಿಸಂ ಫಲಂ ಆನಿಸಂಸಂ ಉದಯೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂಫಲಾ। ಸಂಸಟ್ಠಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಸಹಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಮೇತ್ತಾಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಭಾಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಚ ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಚ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇಸು।
ಪಟಿಕೂಲೇತಿ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಪಟಿಕೂಲಂ, ಅನಿಟ್ಠಂ। ನ ಪಟಿಕೂಲಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಂ, ಇಟ್ಠಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಟ್ಠೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ। ಏವನ್ತಿ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ। ಸತ್ತೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಸುಭಫರಣಂ, ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಅಸುಭಾಯಾತಿ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಯ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ವಾ ಉಪಸಂಹರತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಪಟಿಕೂಲೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪಹೀನಾನುರೋಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಛಳಙ್ಗವನ್ತಂ ಉಪೇಕ್ಖಂ।
ಮೇತ್ತಾಯಾತಿ ಅರಿಯಿದ್ಧಿ ನಾಮ। ತಸ್ಸಾ ಅರಿಯಿದ್ಧಿಯಾ ಚ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ದೇಸನಾ ವಿನಿವಟ್ಟೇತಬ್ಬಾ ಪರಿಯೋಸಾನೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಪರಿಪಕ್ಕತ್ತಾ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಚ ದುಪ್ಪರಿಯಾದಾನತೋ। ಅಯಂ ದೇಸನಾತಿ ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ। ಯೋ ಹಿ ಮೇತ್ತಾಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಪರಿಸುದ್ಧೇಸು ವಣ್ಣಕಸಿಣೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಸುಭಂ ಖೋ ಪನ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ।
ಸುಭಪರಮನ್ತಿ ಸುಭವಿಮೋಕ್ಖಪರಮಂ। ಇಧ ಲೋಕೇ ಏವ ಪಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಅರಹತ್ತಪರಮಾವ ಮೇತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಾದಕತ್ತಾ। ಕರುಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಕರುಣಾದಿಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ಥಪರಮಾ ಕರುಣಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮುದಿತಾಉಪೇಕ್ಖಾಸುಪಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ಪುನ ದೇಸನಾರಮ್ಭಪಯೋಜನಂ ಪನ ‘‘ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅತಿದಿಟ್ಠಮೇವ।
ಸುಭಪರಮಾದಿತಾತಿ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಮುದಿತಾಉಪೇಕ್ಖಾನಂ ಸುಭಪರಮತಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಪರಮತಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಪರಮತಾ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಪರಮತಾ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸಾತಿ ಸುಭವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ತಿಣ್ಣಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಞ್ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ। ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಪರಿಚಯಾತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರಾ। ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವಾತಿ ಸುಖೇನೇವ। ತತ್ಥಾತಿ ವಿಸುದ್ಧತಾಯ ಇಟ್ಠೇಸು ವಣ್ಣಕಸಿಣೇಸು। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಾಮಯಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ। ತತೋ ಪರನ್ತಿ ತತೋ ಸುಭವಿಮೋಕ್ಖತೋ ಪರಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಸತ್ತದುಕ್ಖಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ದಣ್ಡೇನ ಅಭಿಹಟಪ್ಪತ್ತರೂಪಹೇತುಂ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದುಕ್ಖಂ ಞಾಣೇನ ವೀಮಂಸನ್ತಸ್ಸ। ತಯಿದಂ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಕಂ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಞಾಣೇನ ಕರುಣಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀ’’ತಿ, ನ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅರೂಪೇ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನತೋ।
ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಗಹಣಮುಖೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣಪರಿಚಿತನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣೇ ಪರಿಚಿತಂ।
ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಿಸ್ಸಾತಿ ಆಭೋಗಾಭಾವತೋತಿ ಸುಖಾದಿವಸೇನ ಆಭುಜನಾಭಾವತೋ। ಸುಖ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾತಿ ಪರಮತ್ಥಕಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇ ವಿಮುಖತಾಸಮ್ಭವತೋ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗ್ಗಹಣದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಗಹಣಪರಿಚಿತಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಭಾವಮತ್ತಕಸ್ಸ ಗಹಣಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ ಕುಸಲಮ್ಪಿ ಹೋತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸಙ್ಗಾರವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩೬. ಪಠಮಞ್ಞೇವಾತಿ ಪುರೇತರಂಯೇವ। ಅಸಜ್ಝಾಯಕತಾನಂ ಮನ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನಂ ಪಗೇವ ಪಠಮಂಯೇವ ಸಿದ್ಧಂ, ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಅಭಿಭವೋ ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಕಾಮರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತೇನಾತಿ ಕಾಮರಾಗಗಹಿತೇನಾ’’ತಿ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ, ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಞ್ಚ ತಂ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನನಿಸ್ಸರಣಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅತ್ತನಾ ಅರಣಿಯೋ ಪತ್ತಬ್ಬೋ ಅತ್ತತ್ಥೋ, ತಥಾ ಪರತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಾರೇ ತದಙ್ಗನಿಸ್ಸರಣಂ ನ ಗಹಿತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಗಹಿತಂ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನವಸೇನ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿನೋದೇತಬ್ಬತಾಯ ತದಙ್ಗನಿಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಾ, ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾ ವಾ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಾದಿಭೇದೋ ಸಮಥೋ। ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನಂ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಕುಥಿತೋತಿ ತತ್ತೋ। ಉಸ್ಮುದಕಜಾತೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಕುಥಿತಭಾವಸ್ಸ ಉಸ್ಮುದಕತಂ ಅಚ್ಚುಣ್ಹತಂ ಪತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಸುಮಜಾತೋ’’ತಿ। ತಿಲಬೀಜಕಾದಿಭೇದೇನಾತಿ ತಿಲಬೀಜಕಕಣ್ಣಿಕಕೇಸರಾದಿಭೇದೇನ। ಸೇವಾಲೇನ…ಪೇ॰… ಪಣಕೇನಾತಿ ಉದಕಪಿಚ್ಛಿಲೇನ। ಅಪ್ಪಸನ್ನೋ ಆಕುಲತಾಯ। ಅಸನ್ನಿಸಿನ್ನೋ ಅನಾಲೋಕಟ್ಠಾನೇತಿ ಆಲೋಕರಹಿತೇ ಠಾನೇ।
ಸಙ್ಗಾರವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಅಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩೭. ಏಕಂಸೇನ ಭಗವಾ ನೀವರಣಾತಿ ಏಕಂಸತೋ ಏವ ಭಗವಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ನೀವರಣಾ ಚಿತ್ತೇ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಾಯಕಿಲಮಥೋತಿ ಕಾಯಪರಿಸ್ಸಮೋ, ಸೋ ಪನ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ‘‘ದರಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಚಿತ್ತಕಿಲಮಥೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಜಾತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತಸ್ಸ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ। ಚಿತ್ತದರಥೋಪಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಗ್ಗೇನೇವಾತಿ ಯಥಾಧಿಗತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನೇವ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಭಯಸ್ಸ ರಾಜಕುಮಾರಸ್ಸ। ಏತಂ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥದ್ವಯಂ।
ಅಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಾಕಚ್ಛವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಆನಾಪಾನವಗ್ಗೋ
೧. ಅಟ್ಠಿಕಮಹಪ್ಫಲಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೩೮. ಉಪ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಛವಿಚಮ್ಮಮ್ಪಿ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಇದಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಮ್ಪಿ ಕಾಯಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸತಿ ವಾ ಉಪಾದಿಸೇಸೇತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಾದಿಯತಿ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಉಪಾದಿ, ಉಪಾದಾನಂ, ಏತಸ್ಸ ಏಕದೇಸೇ ಅಪ್ಪಹೀನೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆನಾಪಾನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ನಿರೋಧವಗ್ಗೋ
೧-೧೦. ಅಸುಭಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೪೮-೨೫೭. ಅನಭಿರತಿನ್ತಿ ಅನಭಿರಮಣಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತಂ। ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಾ ನಿರೋಧಸಞ್ಞಾ। ತತ್ಥ ಸಾ ಮಗ್ಗಸಹಗತಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ‘‘ನಿರೋಧಸಞ್ಞಾ ಮಿಸ್ಸಕಾ’’ತಿ। ‘‘ತೇಸಂ ನವಸೂ’’ತಿಆದಿ ಪಮಾದಪಾಠೋ। ‘‘ಏಕಾದಸಸು ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತಿ, ನವ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಿಕಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ವೀಸತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಇಧಾಗತನಯೋ, ನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದೀಸು ಆಗತನಯೋ
ನಿರೋಧವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।