೧೧. ಸೋತಾಪತ್ತಿಸಂಯುತ್ತಂ
೧. ವೇಳುದ್ವಾರವಗ್ಗೋ
೧. ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೯೭. ಅನುಗ್ಗಹಗರಹಣೇಸು ನಿಪಾತೋತಿ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಗರಹತ್ಥಜೋತಕೋ ನಿಪಾತೋ। ಕಿಮೇತ್ಥ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಕಿಂ ವಾ ಗರಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ। ಗರಹನ್ತೋ ನಿನ್ದನ್ತೋ। ಇಸ್ಸರಸೀಲೋ ಇಸ್ಸರೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಇಸ್ಸರಿಯಂ, ಪಭುತಾ। ಅಧೀನಂ ಪತಿ ಅಧಿಪತಿ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ, ಸಾಮಿಭಾವೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಇಸ್ಸರಿಯಾಧಿಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅನನ್ತಕಾನೀತಿ ಅನ್ತರಹಿತಾನಿ।
ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನಾತಿ ವತ್ಥುತ್ತಯಸ್ಸ ಗುಣೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅವೇಚ್ಚ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಸಾದೋ। ಸೋ ಪನ ಕೇನಚಿ ಚಲನರಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಚಲಪ್ಪಸಾದೇನಾ’’ತಿ। ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ। ಆಗತಪ್ಪಸಾದೋ ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೇನ ಲದ್ಧಪ್ಪಸಾದೋ। ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮನ್ತಿ ಏಕಜ್ಝಂ। ಅರಿಯಸಾವಕಾನಞ್ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೋವ ತೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಂ ಆವಹನ್ತೋ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ವಿಸಯಭೂತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವತ್ಥೂನಂ ವಸೇನ ತಿಧಾ ವುತ್ತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕೋ, ತಸ್ಮಾವ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ ಹೋತಿ ಪವತ್ತಟ್ಠಾನಭೇದೇ ಸತಿಪಿ। ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಹೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ। ಪಸಾದೋ ಓಕಪ್ಪನಾ। ಪೇಮಂ ಭತ್ತಿ। ಗಾರವಂ ಗರುಕರಣಂ। ಮಹನ್ತಂ ಉಳಾರಂ। ಏತಂ ವಿಭಾಗೇನ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮಾನತ್ತಾ।
ಏವನ್ತಿ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಅಕೋಪನೀಯತಾಯ। ಸದಿಸವಸೇನಾತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಖಣ್ಡಾದೀಹಿ ಸದಿಸವಸೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮುಖವಟ್ಟಿ ಯಞ್ಹಿ ಛಿನ್ನೇ’’ತಿಆದಿ। ಖಣ್ಡಾ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಖಣ್ಡಾ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಆಗತಾನುಕ್ಕಮೇನ ಸೀಲಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ವಾತಿ ಸೀಲಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ। ಏಕನ್ತರಂ ಭಿನ್ನನ್ತಿ ಅಭಿನ್ನೇನ ಏಕನ್ತರಂ ಹುತ್ವಾ ಭಿನ್ನಂ। ತೇಸಂ ಖಣ್ಡಾದೀನಂ। ‘‘ಭುಜಿಸ್ಸೇಹೀ’’ತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭುಜಿಸ್ಸಭಾವಕರೇಹೀ’’ತಿ। ಇದಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಸೀಲಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ। ‘‘ಅಯಂ ಸೀಲಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಾಮಸಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೇಹಿ।
೨. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋಗಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೯೮. ಯೇಸನ್ತಿ ಬುದ್ಧೇ ಪಸಾದೋ ಗಹಿತೋ। ಸೋ ಹಿ ಇತರೇಹಿ ಪಠಮಂ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ। ಅರಿಯಕನ್ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸೀಲಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಸಙ್ಘೇ ಪಸಾದೋ ಗಹಿತೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸಾದಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ। ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ ಗಹಿತೋ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಭಾವತೋ। ಸೋತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಆದಿತೋ ಪತ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ। ಪಚ್ಚೇನ್ತೀತಿ ಪಜಾಯನ್ತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾಪುಣನ್ತೀ’’ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ಕತರಪಸಾದೋ ವತ್ತಮಾನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಗ್ಗಪ್ಪಸಾದೋತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಸಾದೋ। ಆಗತಮಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಗತಮಗ್ಗಸ್ಸ। ಮಿಸ್ಸಕಪ್ಪಸಾದೋ ಏಸೋತಿ ತಸ್ಮಾ ಉಭೋಪಿ ಥೇರಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಬಹುಸ್ಸುತಾ।
೩. ದೀಘಾವುಉಪಾಸಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೯೯. ಯದಗ್ಗೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಾಸಕೇ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಸೋ ತೇಸು ವತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ। ವಿಜ್ಜಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿಯಾ, ತೇಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿಯೇತಿ ವಿಜ್ಜಾಕೋಟ್ಠಾಸಿಕೇ’’ತಿ।
೪-೫. ಪಠಮಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೦೦-೧೦೦೧. ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಲಾಭಙ್ಗ’’ನ್ತಿ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ। ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕಾರಣಂ। ಇತರೇ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಸಾದಾದಯೋ। ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಂ ಕಾರಣನ್ತಿ।
೬. ಥಪತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೦೨. (ವಿತಾನಂ ಕಾಯಾನಂ ಕಾಲನಕಾಯ, ಕಾರಣಸ್ಸ ಉಪಗತಾನಂ ಸಾತಪರಿಯಾ ಸಿಜ್ಝತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ನಿಯತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮೇವ ನಿಯಮಂ ‘‘ಮಜ್ಝಿಮಪದೇಸೇಯೇವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿ ಆದಿಮಾಹ।
ಸಕಿಞ್ಚನಸಪಲಿಬೋಧನಟ್ಠೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚನಂ ಪಲಿಬೋಧೋ ಅಸಮಾಪಿತಕಿಚ್ಚತಾ, ತದುಭಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾವಾಸೇತಿ ಮಹಾಗೇಹೇ।
ದ್ವೇಪಿ ಜನಾತಿ ಇಸಿದತ್ತಪುರಾಣಾ। ಸಿತಂ ನಾಮ ಮನ್ದಹಸಿತಂ। ಹಸಿತಂ ನಾಮ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಹಸಿತಂ। ಮುತ್ತಚಾಗೋತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಟೀಕಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೧೬೦) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಂವಿಭಾಗೇತಿ ಪರಸ್ಸ ದಾನವಸೇನ ಸಂವಿಭಜನೇ। ಅಕತವಿಭಾಗನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮವಸೇನ ನ ಕತವಿಭಾಗಂ। ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಪನ ‘‘ಸೀಲವನ್ತೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕತವಿಭಾಗಮೇವ ಮಹಪ್ಫಲತಾಕರಣೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ದಾತಬ್ಬಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಠಿತ’’ನ್ತಿ।
(ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪಾಠೋ ಅಸುದ್ಧೋ ದುಸ್ಸೋಧನೀಯೋ ಚ, ಸುದ್ಧಪಾಠೋ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋ।)
೭. ವೇಳುದ್ವಾರೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೦೩. ಪವೇಣಿಆಗತಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕಪುರಿಸಯುಗವಸೇನ ಪರಮ್ಪರಾಗತಸ್ಸ। ಅತ್ತನಿ ಉಪನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ನೇತ್ವಾ ಪರಸ್ಮಿಂ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ಖೋ ಮ್ಯಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪಿಯೋ ಅಮನಾಪೋ, ಪರಸ್ಸಪೇಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪಿಯೋ ಅಮನಾಪೋ’’ತಿಆದಿ। ಅಮನ್ತಭಾಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಸ್ಸ ಅಮನ್ತಾಯ ಮನ್ತಾರಹಿತಭಾಸನೇನ।
೮-೯. ಪಠಮಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೦೪-೫. ದ್ವೇ ಗಾಮಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾತೀನಂ ಗಾಮಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಞಾತಿಕೇತಿ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥೇತಿ ಗಿಞ್ಜಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಇಟ್ಠಕಾ, ಗಿಞ್ಜಕಾಹಿ ಏವ ಕತೋ ಆವಸಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಸೋ ಕಿರ ಆವಾಸೋ ಯಥಾ ‘‘ಇಟ್ಠಕಾಮಯೇ ಆವಸಥೇ’’ತಿ। ತುಲಾಥಮ್ಭದ್ವಾರಬನ್ಧಕವಾಟಫಲಕಾನಿ ಪನ ದಾರುಮಯಾ ಏವ। ಓರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು, ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತಂ ಓರಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ, ಓರಮ್ಭಾಗಸ್ಸ ವಾ ಹಿತಾನಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಿಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತೀಹಿ ಮಗ್ಗೇಹೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ। ತೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತಾಯ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಞ್ಞೋಜನಾನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯತಾ, ಓರಂ ಭಞ್ಜಿಯಾನಿ ವಾ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ। ಇದಾನಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ನೇಸಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಿ ಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತೇನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವೇನ ಅರಿಯಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಭವೂಪಪತ್ತಿಯಾ ವಿಬನ್ಧನಾಯ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಿ ಮಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾನೀ’’ತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಗನ್ತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ। ಮಹಗ್ಗತಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮಾಯೂಹನಸ್ಸ ವಿಬನ್ಧನತೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ಸಞ್ಞೋಜನಾನಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಬ್ಯಾಪಾದಾ ವಿಯ ಮಹಗ್ಗತಭವೂಪಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ತತ್ಥ ಮಹಗ್ಗತಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮ್ಪಿ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುಕಮ್ಮಪರಿಕ್ಖಯೇ ಕಾಮಭವೂಪಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ಮಹಗ್ಗತಭವತೋ ಆನೇತ್ವಾ ಇಧೇವ ಕಾಮಭವೇ ಏವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನೇವ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅನಾಗಮನಸಭಾವೋತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ ಇಧ ನ ಆಗಮನಸಭಾವೋ। ಬುದ್ಧದಸ್ಸನ-ಥೇರದಸ್ಸನ-ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾನಂ ಪನ ಅತ್ಥಾಯ ಅಸ್ಸ ಆಗಮನಂ ಅನಿವಾರಿತಂ।
ಕದಾಚಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿರಳಾಕಾರತಾ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಮನ್ದತಾಯ ಅಬಹಲತಾತಿ ದ್ವೇಧಾಪಿ ತನುಭಾವೋ। ಅಭಿಣ್ಹನ್ತಿ ಬಹುಸೋ। ಬಹಲಬಹಲಾತಿ ತಿಬ್ಬತಿಬ್ಬಾ। ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ತಾನಂ ಮದ್ದನ್ತಾ ಫರನ್ತಾ ಸಾಧೇನ್ತಾ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಪನ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀನತ್ತಾ ತನುಕತನುಕಾ ಮನ್ದಮನ್ದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಪುತ್ತಧೀತರೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಅಕಾರಣಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಪರಾಮಸನಮತ್ತೇನಪಿ ತೇ ಹೋನ್ತಿ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ತನುತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ। ಭವತನುಕವಸೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಕಭವವಸೇನ। ತನ್ತಿ ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯೇ ಭವಾ ಅರಿಯಾನಂ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಲಕ್ಖಣಭವಾ ಏವ। ಯೇ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕೀದಿಸಂ ತಂ ಭವತನುಕಂ। ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಥಾಪಿ ಭವತನುಕಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಮೇ ಭವೇ ಭವತನುಕಂ ನತ್ಥಿ ಅಟ್ಠಮಸ್ಸೇವ ಭವಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಕಾಮಾವಚರಲೋಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಇತರಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ವಸೇನ ತಥಾ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ। ಯೋ ಹಿ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚಸು ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ಚತ್ತಾರೋ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕೋವ ಗಹಿತೋ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಇಧ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಇಧೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಇಧ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಯೋ ಪನ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಯಾವತಾಯುಕಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪುನ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಕಾಮಭವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಂಯೇವ ಚತುಕ್ಕಂ ದಸ್ಸಿತಂ।
ಚತೂಸು…ಪೇ॰… ಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನತ್ತಾ। ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮನಿಯಾಮೇನ ನಿಯತೋ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ’’ತಿ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಞಾಣಗತಿನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ‘‘ಅಸುಕೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಅಸುಕೋ ಸಕದಾಗಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂತಂಞಾಣಾಧಿಗಮನಂ ಞಾಣೂಪಪತ್ತಿಂ। ಞಾಣಾಭಿಸಮ್ಪರಾಯನ್ತಿ ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ – ‘‘ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಞಾಣಸಹಿತಂ ಉಪಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭವಂ। ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಅಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ। ಕೇವಲಂ ಕಾಯಕಿಲಮಥೋವ, ನ ತೇನ ಕಾಚಿ ಪರೇಸಂ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚಿತ್ತವಿಹೇಸಾ ಚಿತ್ತಖೇದೋ, ಸಾ ಕಿಲೇಸೂಪಸಂಹಿತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ನತ್ಥಿ।
ಆದಿಸ್ಸತಿ ಆಲೋಕೀಯತಿ ಅತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಆದಾಸಂ, ಧಮ್ಮಭೂತಂ ಆದಾಸಂ ಧಮ್ಮಾದಾಸಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತೇನ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ವಿದ್ಧಸ್ತಸಮ್ಮೋಹತ್ತಾ ಅತ್ತಾನಂ ಯಾಥಾವತೋ ಞತ್ವಾ ಯಾಥಾವತೋ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯ, ತಪ್ಪಕಾಸನತೋ ಪನ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾದಾಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ। ಯೇನ ಧಮ್ಮಾದಾಸೇನಾತಿ ಇಧ ಪನ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಮೇವ ವದತಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ।
ವೇಳುದ್ವಾರವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ರಾಜಕಾರಾಮವಗ್ಗೋ
೧. ಸಹಸ್ಸಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೦೭. ಧಮ್ಮಿಕತ್ತಾ ರಾಜಕಾರಾಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಭೂಮಿಸೀಸಂ ಸೇಟ್ಠಪ್ಪದೇಸೋ, ಯತ್ಥ ವಸನ್ತೋ ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ವಾರಾಪೇಹೀತಿ ಪಟಿಸೇಧೇಹಿ। ಯುಜ್ಝಾಪೇತುನ್ತಿ ಕಲಹಂ ಕಾರಾಪೇತುಂ। ಪುನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾತಿ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ। ಉಬ್ಬಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಮಹತೀ ವೀಚಿಯೋ ಉಬ್ಬಟ್ಟೇತ್ವಾ। ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಸಕಲಮೇವ ರಟ್ಠಂ ಏಕೋದಕೀಭೂತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕತ್ವಾ ಸಮುದ್ದಮೇವ ಜಾತಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮುದ್ದಮೇವ ಅಕಂಸೂ’’ತಿ।
ಇಸೀನಮನ್ತರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಇಸೀನಂ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ, ಇಸೀನಂ ಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇಸೀನಂ ವಾ ಅನ್ತರಭೇದಂ ಕತ್ವಾ। ತಥಾ ಲೋಕೇ ಕೋಲಾಹಲಸ್ಸ ಪತ್ಥಟತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಆಹ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನಮ್ಪಿ। ಉಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಕುಲಚ್ಛೇದೇನ ಉಚ್ಛಿನ್ನೋ। ನ ಕೇವಲಂ ಸಯಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸಹ ರಟ್ಠೇಹಿ। ವಿಭವನ್ತಿ ವಿನಾಸಂ ಉಪಗತೋ।
ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಸೇನದಿನಾ ಕೋಸಲರಾಜೇನ ಕಾರಿತಂ ವಿಹಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏತಂ ‘‘ರಾಜಕಾರಾಮೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨-೩. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೦೮-೯. ಉದಯಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ಆರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಆವಹಂ।
೪. ದುಗ್ಗತಿಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೧೦. ದುಟ್ಠಾ ಗತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿ, ದುಗ್ಗತಭಾವೋ ದಾಲಿದ್ದಿಯಂ, ತದೇವ ಭಯಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅನವಸೇಸಂ ವಾ ದುಗ್ಗತಿಭಯಂ ದಲಿದ್ದಭಯಂ। ಸಮ್ಮದೇವ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ।
೬. ಪಠಮಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೧೨. ವೋಹಾರಮಿತ್ತಾತಿ ಆಮನ್ತನಪಟಿಮನ್ತನಇರಿಯಾಪಥಾದೀಸುಪೀತಿ ಆಲಾಪಸಲ್ಲಾಪಗಮನನಿಸಜ್ಜಾದಿಅತ್ಥಸಂವಿಧಾನಾದೀಸು ಏಕತೋ ಪವತ್ತಕಿಚ್ಚಾತಿ ಸಹ ಪವತ್ತಕತ್ತಬ್ಬಾ। ಅಮಾ ಸಹ ಭವನ್ತೀತಿ ಅಮಚ್ಚಾ। ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಇಮೇ’’ತಿ ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಞಾತೀ, ಆವಾಹವಿವಾಹಸಮ್ಬದ್ಧಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಸ್ಸುಸಸುರಪಕ್ಖಿಕಾ’’ತಿ। ಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧಾ ವಾ ಸಾಲೋಹಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಾತಿಭಗಿನಿಮಾತುಲಾದಯೋ’’ತಿ।
೭. ದುತಿಯಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೧೩. ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಸಾದಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಪಸಾದಞ್ಞಥತ್ತಂ। ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸ್ಸ ಘನಆದಿಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತಂ। ನಿರಯಾದಿಗತಿಅನ್ತರಉಪಪತ್ತಿ ಗತಿಅಞ್ಞಥತ್ತಂ। ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಞ್ಞಥತ್ತಂ। ‘‘ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ವಿಪರಿಣಾಮಞ್ಞಥತ್ತಂ। ಲಕ್ಖಣಞ್ಞಥತ್ತಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ನ ವಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ, ಸೇಸಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ಪಥವೀಧಾತುಯಾತಿ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವೀಧಾತುಯಾ। ಆಪೋಧಾತುಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪುರಿಮಭಾವೋತಿ ಘನಕಠಿನಭಾವೋ। ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತಂ ರಸಞ್ಞಥತ್ತಸಭಾವೋ। ಗತಿಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಉಗ್ಗತೂಪಪತ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಪಸಾದಞ್ಞಥತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿಯೇವ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ।
ರಾಜಕಾರಾಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಸರಣಾನಿವಗ್ಗೋ
೧-೨. ಪಠಮಮಹಾನಾಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೧೭-೧೮. ಸಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ। ಸುಪುಪ್ಫಿತನ್ತಿ ಉಪಸೋಭಿತತಾಯ ಸುಪುಪ್ಫಿತಸದಿಸತ್ತಾ। ಬ್ಯೂಹಾ ನಾಮ ಯೇಹಿ ಏವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಏವ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಬ್ಯೂಹಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಅವಿನಿಬ್ಬಿದ್ಧರಚ್ಛಾಯೋ’’ತಿ। ಉದ್ಧತಚಾರಿನಾತಿ ಯಟ್ಠನ್ತರಾ।
೩. ಗೋಧಸಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೧೯. ತೀಹೀತಿ ಚತೂಹೀತಿ ತೇಹಿ ಏವ ಸದ್ಧಿಂ ಸೀಲೇನ। ಕೋಚಿದೇವಾತಿಆದಿ ಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಿ ‘‘ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಧಮ್ಮೋ ಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ವಿವಾದಧಮ್ಮಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು। ತದೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ। ಕಾರಣನ್ತಿ ನಾನಾಕಾರಣಂ। ಕಲ್ಯಾಣಕುಸಲವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಅಕಲ್ಯಾಣಂ ಅಕುಸಲಂ, ತದಿದಂ ಯಥಾವುತ್ತಅಪ್ಪಸಾದನೇನ ಅಪನೀತಅತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾನಾಮಸಕ್ಕಸ್ಸ। ಅನವಜ್ಜನದೋಸೋ ಏಸೋತಿ ಚತೂಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏಕೇನಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಚತೂಹಿಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಅನವಜ್ಜನದೋಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪. ಪಠಮಸರಣಾನಿಸಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೨೦. ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಏಕೇನ ಪಮಾಣೇನ, ನ ಸಬ್ಬಸೋ। ಓಲೋಕನಂ ಖಮನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇನ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾ। ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ ಏಕದೇಸತೋವ ದಿಟ್ಠಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಪರಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕಿರಿಯಾಯ ವತ್ತಮಾನತ್ತಾ। ಅಗನ್ತ್ವಾ ಅಪಾಯೇಸು ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ, ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಸಾರರುಕ್ಖೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕೋ ಮಮ ಚೇ ಗೋಚರಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಕಸ್ಸ ಆಗಮನಂ ಅವಞ್ಝಂ ಅಮೋಘ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ।
೫. ದುತಿಯಸರಣಾನಿಸಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೨೧. ದುಕ್ಖೇತ್ತಂ ನಿರೋಜಕಂ, ತಾಯ ಏವ ದುಕ್ಖೇತ್ತತಾಯ ವಿಸಮಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸಮಖೇತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಲೋಣೂಪಹತನ್ತಿ ಜಾತಸಭಾವೇನ ಲೋಣೇನ ಊಸರೇನ ಉಪಹತಂ। ಖಣ್ಡಾನೀತಿ ಖಣ್ಡಿತಾನಿ। ತೇಮೇತ್ವಾತಿ ತೇಮಿತತ್ತಾ। ವಾತಾತಪಹತಾನೀತಿ ಚಿರಕಾಲಂ ವಾತೇನ ಚೇವ ಆತಪೇನ ಚ ಉಪಹತಾನಿ ಆಬಾಧಿತಾನಿ।
೬. ಪಠಮಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೨೨. ಠಾನನ್ತಿ ಠಾನಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಖಣೇನಾ’’ತಿ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕನ್ತಿ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಪಟಿರೂಪಕಂ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ। ಗುಣವಿಯುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಕತ್ತನಿ ಅವಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಮುತ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿ।
೭. ದುತಿಯಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೨೩. ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ, ಮರಣಭಯಂ।
ಸರಣಾನಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದವಗ್ಗೋ
೧. ಪಠಮಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೨೭. ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ನಿಚ್ಚಪ್ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಅಭಿಸನ್ದನಟ್ಠೇನ ‘‘ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇನ ಪುಞ್ಞನದಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಸುಖಸ್ಸ ಆಹರಣತೋ ಆನಯನತೋ ಸುಖಸ್ಸಾಹಾರೋ।
೪. ಪಠಮದೇವಪದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೩೦. ದೇವಾನನ್ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾನಂ। ದೇವಪದಾನೀತಿ ತೇಸಂ ಪದಾನಿ ದೇವಪದಾನಿ, ದೇವೋತಿ ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ದೇವಸ್ಸ ಞಾಣೇನ ಅಕ್ಕನ್ತಪದಾನೀತಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣೇನ ಚೇವ ದೇಸನಾಞಾಣೇನ ಚ ಅಕ್ಕನ್ತಪದಾನಿ। ದೇವಾ ನಾಮ ಜಾತಿದೇವಾ। ತೇಸಮ್ಪಿ ದೇವಟ್ಠೇನ ದೇವೋತಿ ದೇವದೇವೋ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ।
೮. ವಸ್ಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೩೪. ಪಾರಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಂಸಾರಮಹೋಘಸ್ಸ ಪರತೀರಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತಿಣ್ಣೋ ಪಾರಙ್ಗತೋ, ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೮; ಇತಿವು॰ ೬೯; ಪು॰ ಪ॰ ೧೮೮), ಯೇ ಪಾರಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಯೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ತಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ಅಚ್ಚನ್ತಹಿತೇನ ಚ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖೇನ ಚ ರಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಗಚ್ಛಮಾನಾ ಏವಾತಿ ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛಮಾನಾ ಏವ। ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಹಾನಪಟಿವೇಧಾನಂ ಸಮಕಾಲತ್ತಾ।
೧೦. ನನ್ದಿಯಸಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೩೬. ಪವಿವೇಕತ್ಥಾಯಾತಿ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನತ್ಥಾಯಾತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಲೀನತ್ಥಾಯ।
ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸಗಾಥಕಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದವಗ್ಗೋ
೧. ಪಠಮಅಭಿಸನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೩೭. ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಅತ್ಥಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಹಾಪಥವಿಯಾ, ಉಪರಿ ಆಕಾಸೇನ, ಪರಿತೋ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತೇನ, ಮಜ್ಝೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಠಿತೇಹಿ ದೀಪಪಬ್ಬತಪರಿಯನ್ತೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ಜಾನನ್ತೇನ ಯೋಜನತೋ ಸಙ್ಖಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಹಾಸರೀರಮಚ್ಛ-ಕುಮ್ಭೀಲ-ಯಕ್ಖ-ರಕ್ಖಸ-ಮಹಾನಾಗದಾನವಾದೀನಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಂ, ಬಳವಾಮುಖಪಾತಾಲಾದೀನಂ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಂ ಭೇರವಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನ ಬಹುಭೇರವಂ।
೨. ದುತಿಯಅಭಿಸನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೩೮. ಸಮ್ಭೇದೇತಿ ಸಮ್ಭೇದಂ ಸಮೋಧಾನಂ ಗತಟ್ಠಾನೇ। ಯತ್ಥಿಮಾ ಮಹಾನದಿಯೋ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತೀತಿ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಮೇತಂ। ತಾದಿಸಾಸು ಹಿ ಮಹಾನದೀಸು ಕಾಚಿ ಪುರತ್ಥಿಮಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಟ್ಠಾ, ಕಾಚಿ ಪಚ್ಛಿಮಂ।
೩. ತತಿಯಅಭಿಸನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೩೯. ‘‘ಕುಸಲೇ ‘‘ಮಗ್ಗಕುಸಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ ಆಹ, ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಕುಸಲೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಾವೇತಿ ಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ। ಅರಿಯಫಲಂಯೇವ ಧಮ್ಮಸಾರೋ। ಕಿಲೇಸಾ ಖೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೇ ರತೋ।
೪. ಪಠಮಮಹದ್ಧನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೪೦. ಅರಿಯಾನಂ ಅರಿಯಧನೇನ। ತೇನೇವ ಭೋಗೇನಾತಿ ಅರಿಯಧನಭೋಗೇನ।
ಸಗಾಥಕಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸಪ್ಪಞ್ಞವಗ್ಗೋ
೨. ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೪೮. ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾತಿ ಯೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ಭಾವಿಯಮಾನೇಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ತಾನೇವ। ಧಮ್ಮಸಮಾನತಾಯ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಾನೇವ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ತಂ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಸಾಧಕಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ। ತನ್ತಿ ಪವೇಣೀ ಕಥಿತಾತಿ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ವಿನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ತನ್ತಿವಸೇನ ಠಿತಿ ಕಥಿತಾ।
೩. ಧಮ್ಮದಿನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೪೯. ಸತ್ತಸು ಜನೇಸೂತಿ ಸತ್ತಸು ಕಿತ್ತಿಯಮಾನೇಸು ಉಪಾಸಕಜನೇಸು। ಗಮ್ಭೀರಾತಿಆದೀಸು ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರಾತಿ ಪಾಳಿಗತಿಯಾ ಗಮ್ಭೀರಾ, ತಥಾ ಚ ಸಲ್ಲಸುತ್ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತಮೇವ। ‘‘ಚೇತನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೬೩; ಕಥಾ॰ ೫೩೯) ಆಗತಂ ಚೇತನಾಸುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖತಸಂಯುತ್ತಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರತ್ಥದೀಪಕತಾ। ‘‘ಅತೀತಂಪಾಹಂ ರೂಪೇನ ಖಜ್ಜಿಂ, ಏತರಹಿ ಖಜ್ಜಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಖಾದಕಭಾವಸ್ಸ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಖಾದಿತಬ್ಬತಾಯ ವಿಭಾವನೇನ ಖಜ್ಜನೀಯಪರಿಯಾಯೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯) ವಿಸೇಸತೋ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾ ದೀಪಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾದೀಪಕಾ ಖಜ್ಜನಿಕಸುತ್ತನ್ತಾದಯೋ’’ತಿ। ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಯೇ ತೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಪಟಿಪದಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸು ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರನ್ತಿ ನಾಮ ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ನ ಖೋ ನೇತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮ-ಕಾರೋ ವಿಯ ಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ಧಿಮತ್ತಮೇವ, ನಾಸ್ಸ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ।
೪. ಗಿಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೫೦. ನ ಖೋ ಪನೇತನ್ತಿ ನ ಖೋ ಏತಂ, ನೋತಿ ಚ ಅಮ್ಹೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಖೋ ಅಮ್ಹೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಸ್ಸಸನ್ತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸನೀಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಕರೇಹೀ’’ತಿ। ಮರಿಸ್ಸತೀತಿ ಮಾರಿಸೋ, ಏಕನ್ತಭಾವಿಮರಣೋ, ಸೋ ಪನ ಮರಣಾಧೀನವುತ್ತಿಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮರಣಪಟಿಬದ್ಧೋ’’ತಿ। ಅಧಿಮುಚ್ಚೇಹೀತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇಹಿ। ತಂ ಪನ ತಥಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಣಿಧಾನಂ ಠಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇಹೀ’’ತಿ। ಆಗಮನೀಯಗುಣೇಸೂತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಗುಣೇಸು। ಪಮಾಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣತ್ತಾ। ನಾನಾಕರಣಂ ನತ್ಥಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ನಿನ್ನಾನತ್ತಾ।
೯. ಪಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೫೫. ಪಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸಪ್ಪಞ್ಞವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಮಹಾಪಞ್ಞವಗ್ಗೋ
೧. ಮಹಾಪಞ್ಞಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೫೮. ಮಹನ್ತೇ ಅತ್ಥೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಕೇ ಮಹಾವಿತ್ಥಾರೇ ಅತ್ಥೇ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಮುಟ್ಠಿಗತೇ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಮಹಾಪಞ್ಞವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸೋತಾಪತ್ತಿಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।