೧೬. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ
(೧೬) ೧. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ-ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೨೯೬. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿಯಂ ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕಸಭಾವೋ। ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯಾತಿ ಏಕನ್ತೇನ ವಟ್ಟೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತ್ಥಾಯ ಉಕ್ಕಣ್ಠನತ್ಥಾಯ। ವಿರಾಗಾಯಾತಿ ವಟ್ಟೇ ವಿರಜ್ಜನತ್ಥಾಯ, ರಾಗಾದೀನಂ ವಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿರಜ್ಜನಾಯ ವಿಗಮಾಯ। ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ಉಪಸಮಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮನತ್ಥಾಯ, ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಅಭಿಜಾನನತ್ಥಾಯ। ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ, ‘‘ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಯಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕರಣತ್ಥಾಯ।
ಇತಿ ಭಗವಾ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಪದೇಹಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜೋ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಪಣಿಯಸ್ಸ। ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜೋ ನಾಮ ಗುಳವಾಣಿಜೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಕಿರ ಗುಳಫಾಣಿತಖಣ್ಡಸಕ್ಕರಾದೀನಿ ಸಕಟೇನಾದಾಯ ಪಚ್ಚನ್ತಗಾಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥ, ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸೇಸಿ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ಗಾಮಿಕಾ ‘‘ವಿಸಂ ನಾಮ ಕಕ್ಖಳಂ ಘೋರಂ। ಯೋ ನಂ ಖಾದತಿ, ಸೋ ಮರತಿ। ಕಣ್ಟಕಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಉಭೋಪೇತೇ ಕಕ್ಖಳಾ। ಕೋ ಏತ್ಥ ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ ಗೇಹದ್ವಾರಾನಿ ಥಕೇಸುಂ, ದಾರಕೇ ಚ ಪಲಾಪೇಸುಂ। ತಂ ದಿಸ್ವಾ ವಾಣಿಜೋ ‘ಅವೋಹಾರಕುಸಲಾ ಇಮೇ ಗಾಮಿಕಾ, ಹನ್ದ ನೇ ಉಪಾಯೇನ ಗಾಹಾಪೇಮೀ’’ತಿ ‘‘ಅತಿಮಧುರಂ ಗಣ್ಹಥ, ಅತಿಸಾದುಂ ಗಣ್ಹಥ, ಗುಳಂ ಫಾಣಿತಂ ಸಕ್ಕರಂ ಸಮಗ್ಘಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಕೂಟಮಾಸಕಕೂಟಕಹಾಪಣಾದೀಹಿ ವಾಪಿ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸೇಸಿ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ಗಾಮಿಕಾ ತುಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾ ವಗ್ಗವಗ್ಗಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಹುಮ್ಪಿ ಮೂಲಂ ದತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ।
ತತ್ಥ ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜಸ್ಸ ‘‘ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಕಥನಂ, ವಿಸಕಣ್ಟಕೇ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಮಹಾಜನಸ್ಸ
ಕತಮೋ ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಬುದ್ಧಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ, ಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಂ ಪನೇತಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ। ಕಥಂ? ಯದಾ ಹಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಉಪಹಞ್ಞತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ ನಿರಸ್ಸಾದೋ ಹೋತಿ, ವೀಥಿಂ ನಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಕೂಟಗೋಣೋ ವಿಯ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಧಾವತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಏಸ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಹಾಯ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಬುದ್ಧಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಪಸೀದತಿ, ವಿನೀವರಣೋ ಹೋತಿ
ಯದಾ ಪನೇಸ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ‘‘ಕೋ ಅಯಂ ಅಯಂ ಖೋತಿಆದಿ ಅಪ್ಪನಾವಾರೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೨೯೭. ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಚನತ್ಥೋ – ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಧಮ್ಮಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಙ್ಘಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಸಙ್ಘಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ, ಅಖಣ್ಡತಾದಿಸೀಲಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ, ಮುತ್ತಚಾಗತಾದಿಚಾಗಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ದೇವತಾ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿ, ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಆನಾಪಾನೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಮರಣಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಮರಣಸ್ಸತಿ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಕೇಸಾದಿಭೇದಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಗತಾ, ಕಾಯೇ ವಾ ಗತಾತಿ ಕಾಯಗತಾ, ಕಾಯಗತಾ ಚ ಸಾ ಸತಿ ಚಾತಿ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ರಸ್ಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ವುತ್ತಾ। ಕೇಸಾದಿಕಾಯಕೋಟ್ಠಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಉಪಸಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೂಪಸಮಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ದುವಿಧೋ ವಾ ಉಪಸಮೋ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮೋ ಚ ಖಯೂಪಸಮೋ ಚ। ತತ್ಥ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮೋ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಖಯೂಪಸಮೋ ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ। ಏವಮೇತಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಉಪಸಮಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಇತಿ ಇಮೇಸು ದಸಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಮರಣಸ್ಸತಿ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಸೇಸಾನಿ ಸತ್ತ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನತ್ಥಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।
೧೬. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ
(೧೬) ೨. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ-ದುತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೨೯೮. ದುತಿಯೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿವಿಧಾಯಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸಾತಿ ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ।
೨೯೯. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾಯಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸಾತಿ ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ।
೩೦೨. ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅನುಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ।
೩೦೩. ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪನ ಯಾವ ನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನಾ ಪವಡ್ಢತಿ। ನಿಯಾಮೇ ಓಕ್ಕನ್ತೇ ವಡ್ಢಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪನ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಪವಡ್ಢತಿ। ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಪತ್ತೇ ವಡ್ಢಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ।
೩೦೪. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ ಚೇವ ಹೋತಿ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ ಚ, ಏಕಚ್ಚಾ ಮಗ್ಗಾವರಣಾವ, ನ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ, ಏಕಚ್ಚಾ ನೇವ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ ನ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ। ತತ್ಥ ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿ, ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿ, ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠೀತಿ ಅಯಂ ತಿವಿಧಾ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ ಚೇವ ಹೋತಿ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ ಚ। ದಸವತ್ಥುಕಾ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಮಗ್ಗಾವರಣಾವ ಹೋತಿ ನ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ। ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ನೇವ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ ನ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ। ಇದಂ ಪನ ವಿಧಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅನ್ತಮಸೋ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಾಯ ದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ಸಗ್ಗಂ ಉಪನೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಏಕನ್ತಂ
೩೦೫. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಝಾನಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಫಲಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಂ ಆಕಡ್ಢತಿ, ಝಾನಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇತಿ, ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ವಟ್ಟಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ, ಫಲಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಭವಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಕಿಂ ಕರೋತೀತಿ? ಸಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನಾಕಡ್ಢತಿ। ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ ‘‘ಸಚೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಭಾವಿತಾ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ। ಸಚೇ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸತ್ತ ಭವೇ ದೇತಿ, ಆವುಸೋ’’ತಿ। ಏವಮಯಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಕಥಿತಾ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಲೋಕಿಕಾ ಭವನಿಪ್ಫಾದಿಕಾವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೩೦೬. ಯಞ್ಚೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮತ್ತಂ ಸಮಾದಿನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಯಾ ಯಾ ದಿಟ್ಠಿ, ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುರೂಪಂ। ಸಮತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ಸಮಾದಿನ್ನನ್ತಿ ಗಹಿತಂ। ತದೇತಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ದಿಟ್ಠಾನುಲೋಮಿಕಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಾಣಂ ಹನತೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ ಚರತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪಂ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಆಗಮೋ’’ತಿ ಯಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ‘‘ಪಾಣಂ ಹನತೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ ಚರತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪಂ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಆಗಮೋ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪನ ಲದ್ಧಿಯಾ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸನೇನ ಸಹಜಾತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ತದೇವ ಪನ ಸಮತ್ತಂ ಸಮಾದಿನ್ನಂ ಗಹಿತಂ ಪರಾಮಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಾನುಲೋಮಿಕಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ವಚೀಕಮ್ಮಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಥಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಪಾಣಂ ಹನತೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ ಚರತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪ’’ನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ಕತಾ, ಏವಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮನೋಕಮ್ಮೇಸು ‘‘ಮುಸಾ ಭಣತೋ, ಪಿಸುಣಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ, ಫರುಸಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪನ್ತಸ್ಸ, ಅಭಿಜ್ಝಾಲುನೋ, ಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಚ ಸತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪ’’ನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಯಾ ಚ ಚೇತನಾತಿಆದೀಸು ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಾವ ಚೇತನಾ ಚೇತನಾ ನಾಮ, ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಾವ ಪತ್ಥನಾ ಪತ್ಥನಾ ನಾಮ, ಚೇತನಾಪತ್ಥನಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಟ್ಠಪನಾ ಪಣಿಧಿ ನಾಮ, ತೇಹಿ ಪನ ಚೇತನಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮ। ದಿಟ್ಠಿ ಹಿಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾಪಿಕಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಪಾಪಿಕಾ ಲಾಮಿಕಾ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ರೋಪಿತಂ। ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಟುಕತ್ತಾಯಾತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ।
‘‘ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೂಪೇತೋ
ತಮೇವ ಪೂಜಂ ಲಭಮಾನೋ, ಕೇನಮ್ಬೋ ಕಟುಕಪ್ಫಲೋ॥
‘‘ಪುಚಿಮನ್ದಪರಿವಾರೋ, ಅಮ್ಬೋ ತೇ ದಧಿವಾಹನ।
ಮೂಲಂ ಮೂಲೇನ ಸಂಸಟ್ಠಂ, ಸಾಖಾ ಸಾಖಾ ನಿಸೇವರೇ।
ಅಸಾತಸನ್ನಿವಾಸೇನ, ತೇನಮ್ಬೋ ಕಟುಕಪ್ಫಲೋ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೨.೭೧-೭೨) –
ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಅಸಾತತ್ತಾಯಾತಿ ಅಮಧುರತ್ತಾಯ।
ಇಮಸ್ಮಿ ಪನ ಬೀಜೂಪಮಸುತ್ತೇ ‘‘ದಿಟ್ಠೀತಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಪೋರಾಣಕತ್ಥೇರಾ ಆಹಂಸು। ತಂ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಇಧ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಾ ಚಿತ್ತಟ್ಠಪನಾವ ಪತ್ಥನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪನೇತ್ಥ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಕಥಿತಾ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ದುತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।
೧೬. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ
(೧೬) ೩. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ-ತತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೩೦೮. ತತಿಯಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಅಯಾಥಾವದಿಟ್ಠಿಕೋ। ವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋತಿ ತಾಯೇವ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋ। ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ವುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಧಮ್ಮತೋ ವುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ। ಅಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ದಸಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಏಕಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಛಹಿ ಸತ್ಥಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದೇವದತ್ತೋ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಏವರೂಪಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೩೦೯. ದುತಿಯೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಯಾಥಾವದಿಟ್ಠಿಕೋ। ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋತಿ ತಾಯೇವ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋ। ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾತಿ ದಸಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥತೋ। ಸದ್ಧಮ್ಮೇತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸಙ್ಖಾತೇ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ। ಏಕಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ರಾಜಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತೋತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ಬುದ್ಧೋ ಚೇವ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಚ।
೩೧೦. ತತಿಯೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾನೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಪರಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾನಿ। ಪಞ್ಚ ಹಿ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾನಿ ನಾಮ, ತೇಹಿಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತರಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಞ್ಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಿ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ
೩೧೧. ಚತುತ್ಥೇ ಮಕ್ಖಲೀತಿ ‘‘ಮಾ ಖಲೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮೋ ತಿತ್ಥಕರೋ। ನದೀಮುಖೇತಿ ಖಿಪನ್ತಿ ಕುಮಿನಂ। ಉಡ್ಡೇಯ್ಯಾತಿ ಓಡ್ಡೇಯ್ಯ। ಮನುಸ್ಸಾ ಹಿ ನಳೇಹಿ ವಾ ಉಚ್ಛೂಹಿ ವಾ ವೇಳೂಹಿ ವಾ ಪಲಾಸನ್ತಿಸಲಾಕಾಯ ವಾ ಏಕಂ ದ್ವೇ ತಯೋ ವಾ ಕುಮ್ಭೇ ಗಣ್ಹನಪ್ಪಮಾಣಕುಮಿನಂ ಕತ್ವಾ ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ ಯೋತ್ತೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನದೀಮುಖಂ ನೇತ್ವಾ ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಖಾಣುಕೇ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಯೋತ್ತೇಹಿ ತತ್ಥ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಖುದ್ದಕಸ್ಸ ಮಚ್ಛಸ್ಸಾಪಿ ಮೋಕ್ಖೋ ನತ್ಥಿ। ಅನಯಾಯಾತಿ ಅವಡ್ಢಿಯಾ। ಬ್ಯಾಸನಾಯಾತಿ ವಿನಾಸಾಯ। ಮಕ್ಖಲಿ ಮೋಘಪುರಿಸೋತಿ ಅಯಂ ಮಕ್ಖಲಿ ಗೋಸಾಲೋ ತುಚ್ಛಪುರಿಸೋ। ಮನುಸ್ಸಖಿಪ್ಪಂ ಮಞ್ಞೇ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಗಮನಮಗ್ಗೇ ತತ್ಥ ಗಮನನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಮನುಸ್ಸಕುಮಿನಂ ವಿಯ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ।
೩೧೨. ಪಞ್ಚಮಾದೀಸು ದುರಕ್ಖಾತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇತಿ ದುರಕ್ಖಾತಧಮ್ಮವಿನಯೋ ನಾಮ ಬಾಹಿರಕಸಾಸನಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಯೋ ಚ ಸಮಾದಪೇತೀತಿ ಯೋ ಆಚರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಾದಪೇತಿ। ಯಞ್ಚ ಸಮಾದಪೇತೀತಿ ಯಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಂ ಸಮಾದಪೇತಿ। ಯೋ ಚ ಸಮಾದಪಿತೋ ತಥತ್ತಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಆಚರಿಯೇನ ಸಮಾದಪಿತೋ ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಕರೋನ್ತೋ ಬಹುಂ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಪಕೋ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ಜಙ್ಘಸತಂ ಸಮಾದಪೇನ್ತೋ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲೇನ ಸಮಕಮೇವ ಅಕುಸಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಬಹುಂ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀ’’ತಿ।
೩೧೩. ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೇತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಕ್ಖಾತೇ ಸುದೇಸಿತೇ। ಏವರೂಪೇ ಹಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಸತ್ಥಾ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಹೋತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ, ಗಣೋ ಚ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ। ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಪಕೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠೇ ದಿಸ್ವಾ ಯಾಗುಭತ್ತಾದೀನಿ ಸಮಾದಪೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ದಾಯಕಾನಂ ಕುಸಲೇನ ಸಮಕಂ ಕುಸಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀ’’ತಿ।
೩೧೪. ದಾಯಕೇನ ಮತ್ತಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ದಾಯಕಪುಗ್ಗಲೇನ ಪಮಾಣಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಪಮಾಣೇನ ದಾತಬ್ಬಂ, ಪೂರೇತ್ವಾ ಅತಿರೇಕಂ ನ ದಾತಬ್ಬಂ। ನ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಹಿ ಅವತ್ವಾ ಪಮಾಣವಸೇನ ಥೋಕಂ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಪೂರೇತ್ವಾ ಅತಿರೇಕೇ ದಿನ್ನೇಪಿ ಹಿ ಅತಿರೇಕಾ ಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ನತ್ಥಿ। ನೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇನಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಪನ ಮತ್ತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ
೩೧೫. ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇನ ಮತ್ತಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಪುಗ್ಗಲೇನ ಪಮಾಣಂ
ತತ್ರಿಮಾನಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಲಾಭಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ।
ಸದ್ಧಾತಿಸ್ಸಮಹಾರಾಜಾಪಿ ಚೂಳುಪಟ್ಠಾಕಂ ತಿಸ್ಸಾಮಚ್ಚಂ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ತೇನ ಏಕಂ ತಿತ್ತಿರಂ ಪಚಾಪೇತ್ವಾ ಆಹರಾಪೇಸಿ। ಅಥ ಪರಿಭೋಗಸಮಯೇ ‘‘ಅಗ್ಗಂ ದತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಸಾಲಪರಿವೇಣೇ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಭಣ್ಡಗ್ಗಾಹಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಲಾಭೋ ಥಾವರೋ ಹೋತಿ।
ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ ಪಸೀದನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಪಿ – ದೀಘಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಭೋಜೇನ್ತೋ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಭತ್ತಸರಕಾನಿ ದತ್ವಾ ಸನ್ತಪ್ಪೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ। ಅಥೇಕದಿವಸಂ ‘‘ಸಮಣಾ ಕಿರ ನಾಮ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ವೀಮಂಸನತ್ಥಾಯ ಭತ್ತಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಕರಣವೇಲಾಯ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಿಂಸಮತ್ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭೋಜನಸಾಲಾಯಂ ಭುಞ್ಜನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಂ ಭತ್ತಸರಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಙ್ಘತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಥೇರೋ ಅಙ್ಗುಲಿಂ ಚಾಲೇತ್ವಾ ಥೋಕಮೇವ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ। ಏತೇನೇವ ನಿಯಾಮೇನ ಏಕಂ ಭತ್ತಸರಕಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿ। ತತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ಸಚ್ಚೋಯೇವ ಏತೇಸಂ ಸಮಣಾನಂ ಗುಣೋ’’ತಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಪಸನ್ನೋ ಸಹಸ್ಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಹಾರೇ ಚೇತಿಯಂ ಕಾರೇಸಿ। ಏವಂ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ ಪಸೀದನ್ತಿ।
ಪಸನ್ನಾ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಸೀದನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥುನಾ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಪಸನ್ನಾನಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸಾದೋ ಭಿಯ್ಯೋ ವಡ್ಢತಿಯೇವ।
ಮಜ್ಝನ್ತಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಪನ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೇ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಜನೋ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ।
‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯ ಅನನ್ತರಧಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೬-೧೨೯) ವಚನತೋ ಪನ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸಾಸನಂ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ।
ನೋ ದಾಯಕೇನಾತಿ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಪನ ದಾಯಕಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ಞತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯತ್ತಕೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ತಕಂ ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ದಿನ್ನಕಾರಣಾ ಹಿ ಏಸ ಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ಪಣೀತಪಣೀತಮೇವ ಲಭತಿ।
೩೧೬. ಯೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ, ಸೋ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಪಞ್ಚಾತಪತಪ್ಪನಮರುಪ್ಪಪಾತಪತನಾದಿಚ್ಚಾನುಪರಿವತ್ತನ-ಉಕ್ಕುಟಿಕಪ್ಪಧಾನಾದೀನಿ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೇ ಚೇವ ಧಮ್ಮೇ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ
೩೧೭. ಯೋ ಕುಸೀತೋ, ಸೋ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಚೇವ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ। ಕಥಂ? ಯಸ್ಸ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಬುದ್ಧವಚನಂ ನ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯವತ್ತಂ ನ ಕರೋತಿ, ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಬೋಧಿಯಙ್ಗಣವತ್ತಂ ನ ಕರೋತಿ। ಜನಸ್ಸ ಪನ ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯಂ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ದಿವಸಂ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪಬುದ್ಧಕಾಲೇ ತಯೋ ವಿತಕ್ಕೇ ವಿತಕ್ಕೇತಿ। ಸೋ ಕತಿಪಾಹೇನೇವ
‘‘ಕುಸೋ ಯಥಾ ದುಗ್ಗಹಿತೋ, ಹತ್ಥಮೇವಾನುಕನ್ತತಿ।
ಸಾಮಞ್ಞಂ ದುಪ್ಪರಾಮಟ್ಠಂ, ನಿರಯಾಯುಪಕಡ್ಢತೀ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೧೧) –
ಅಪಾಯಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹತಿ। ಏವಂ ಸಮ್ಪರಾಯೇಪಿ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ।
೩೧೮. ಯೋ ಕುಸೀತೋ, ಸೋ ಸುಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ತಪಚರಣೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ತಪಚರಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಓದಾತವತ್ಥವಸನೋ ಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನಧರೋ ಮಧುರಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಮುದುಕಾಸು ಸೇಯ್ಯಾಸು ಸಯನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಚೇವ ಸುಖಂ ವಿಹರತಿ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ। ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ತಪಚರಣಸ್ಸ ಗಾಳ್ಹಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನಾತಿಬಹುಂ ನಿರಯೇ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಸುಖಂ ವಿಹರತಿ ನಾಮ।
೩೧೯. ಯೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ, ಸೋ ಸುಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವತ್ತೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ವತ್ತಪೂರಣಞ್ಚೇವ ಉಗ್ಗಹಿತಬುದ್ಧವಚನಞ್ಚ ಸಮಣಧಮ್ಮಕಿರಿಯಞ್ಚ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದತಿ। ಏವಂ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸುಖಂ ವಿಹರತಿ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಭವೇ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಪರಾಯೇಪಿ ಸುಖಂ ವಿಹರತಿ ನಾಮ।
೩೨೦. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋಪಿ ಗೂಥೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಕತರಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ? ನವಕನಿಪಾತೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೧೨) ಸತ್ತುಪ್ಪಾದಸುತ್ತ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ। ತಥಾಗತೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋತಿ ಥೋಕಮತ್ತಕೋ ಪರಿತ್ತಪ್ಪಮಾಣೋ, ಅನ್ತಮಸೋ ಕುಸಗ್ಗೇನಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಸಿಙ್ಘಿಯಮಾನೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋವ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಭವಂ ನ ವಣ್ಣೇಮೀತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನ ವಣ್ಣಯಾಮಿ। ಇದಾನಿಸ್ಸ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ಅನ್ತಮಸೋ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ। ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪಹರಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ತತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।
೧೬. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ
(೧೬) ೪. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ-ಚತುತ್ಥವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೩೨೨. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗಸ್ಸ ಜಮ್ಬುದೀಪೇತಿ ಜಮ್ಬುಯಾ ಪಞ್ಞಾತೋ ಪಾಕಟೋ ದೀಪೋತಿ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ। ಇಮಸ್ಸ ಕಿರ ದೀಪಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಣಭೂತಾ ಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧಾ ಪಣ್ಣಾಸಯೋಜನಸಾಖಾ ಪಞ್ಚದಸಯೋಜನಾವಟ್ಟಕ್ಖನ್ಧಾ ಹಿಮವನ್ತಪಬ್ಬತೇ ಜಾತಾ ಕಪ್ಪಟ್ಠಾಯಿನೀ ಮಹಾಜಮ್ಬೂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಾಯ ಅಯಂ ದೀಪೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದೀಪೇ ಜಮ್ಬುರುಕ್ಖೋ ಕಪ್ಪಟ್ಠಾಯೀ, ತಥಾ ಅಪರಗೋಯಾನೇ ಕದಮ್ಬರುಕ್ಖೋ, ಉತ್ತರಕುರೂಸು ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೋ, ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೇ ಸಿರೀಸರುಕ್ಖೋ, ಅಸುರಾನಂ ಚಿತ್ತಪಾಟಲಿರುಕ್ಖೋ, ಸುಪಣ್ಣಾನಂ ಸಿಮ್ಬಲಿರುಕ್ಖೋ
‘‘ಪಾಟಲೀ ಸಿಮ್ಬಲೀ ಜಮ್ಬೂ, ದೇವಾನಂ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ।
ಕದಮ್ಬೋ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೋ ಚ, ಸಿರೀಸೋ ಭವತಿ ಸತ್ತಮೋ’’ತಿ॥
ಆರಾಮರಾಮಣೇಯ್ಯಕನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಾರಾಮಫಲಾರಾಮಾನಂ ರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ ವೇಳುವನ-ಜೀವಕಮ್ಬವನ-ಜೇತವನಪುಬ್ಬಾರಾಮಸದಿಸಂ। ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಪರಿತ್ತಕಂ, ನ ಬಹುಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ವನರಾಮಣೇಯ್ಯಕನ್ತಿ ನಾಗವನಸಾಲವನಚಮ್ಪಕವನಾದಿಸದಿಸಂ ವಙ್ಕಪಬ್ಬತಹಿಮವನ್ತಪಬ್ಬತಪದೇಸಾದೀಸು ಅರಞ್ಞವನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಭೂಮಿರಾಮಣೇಯ್ಯಕನ್ತಿ ಜೇತವನವಿಹಾರಮಗಧಕ್ಖೇತ್ತಾದಿಸದಿಸಂ ಸಮಂ ಭೂಮಿಟ್ಠಾನಂ। ಪೋಕ್ಖರಣಿರಾಮಣೇಯ್ಯಕನ್ತಿ ಜೇತವನಪೋಕ್ಖರಣಿಗಗ್ಗರಾಪೋಕ್ಖರಣಿಸದಿಸಾನಂ ವಟ್ಟಚತುರಸ್ಸದೀಘವಙ್ಕಾದಿಸಣ್ಠಾನಾನಂ ಪೋಕ್ಖರಣೀನಂ ಸನ್ನಿವೇಸನಟ್ಠಾನಂ। ಉಕ್ಕೂಲವಿಕೂಲನ್ತಿ ಉಕ್ಕೂಲಞ್ಚ ವಿಕೂಲಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಉಕ್ಕೂಲಂ ಉನ್ನತಟ್ಠಾನಂ, ವಿಕೂಲಂ ನಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ। ನದೀವಿದುಗ್ಗನ್ತಿ ನದೀನಂ ಭಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ತಂ ದುಗ್ಗಮತ್ತಾ ನದೀವಿದುಗ್ಗನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಬ್ಬತವಿಸಮನ್ತಿ ಗಿರಿವಿಸಮಂ। ಯೇ ಓದಕಾತಿ ಯೇ ಚ ಉದಕೇ ಜಾಯನ್ತಿ, ತೇಯೇವ ಬಹುತರಾ। ಇತೋ ಕಿರ ಸುವಣ್ಣಭೂಮಿ ಸತ್ತಮತ್ತಾನಿ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಹೋತಿ, ಏಕೇನ ವಾತೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ನಾವಾ ಸತ್ತಹಿ ಅಹೋರತ್ತೇಹಿ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಥೇಕಸ್ಮಿಂ
ಅಪಿಚ ಥಲಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಭಾವೇನ ಉದಕಸ್ಸ ಚ ಬಹುಭಾವೇನಾಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾತಳಾಕೇ ಏಕೋವ ಉಪ್ಪಲಗಚ್ಛೋ
೩೨೩. ದುತಿಯಾದೀಸು ಅಞ್ಞತ್ರ ಮನುಸ್ಸೇಹೀತಿ ಇಧ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಮನುಸ್ಸೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
ಮಜ್ಝಿಮೇಸು ಜನಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಗಜಙ್ಗಲಂ ನಾಮ ನಿಗಮೋ, ತಸ್ಸ ಪರೇನ ಮಹಾಸಾಲಾ, ತತೋ ಪರಾ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಾ ಜನಪದಾ, ಓರತೋ ಮಜ್ಝೇ। ಪುರತ್ಥಿಮದಕ್ಖಿಣಾಯ ದಿಸಾಯ
೩೨೪. ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಅಜಳಾ ಅನೇಳಮೂಗಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಪಞ್ಞಾ, ಝಾನಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ, ಫಲಪಞ್ಞಾತಿ ಏತಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಪಟಿಬಲಾತಿ ಸಮತ್ಥಾ, ಕಾಯಬಲೇನ ಚೇವ ಞಾಣಬಲೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾ। ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಂ ಜಾನಿತುಂ। ದುಪ್ಪಞ್ಞಾತಿ ಅಪ್ಪಞ್ಞಾ ನಿಪ್ಪಞ್ಞಾ। ಜಳಾತಿ
೩೨೫. ಅರಿಯೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾತಿ ಸಹವಿಪಸ್ಸನೇನ ಮಗ್ಗೇನ। ಅವಿಜ್ಜಾಗತಾತಿ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ।
೩೨೬. ಯೇ ಲಭನ್ತಿ ತಥಾಗತಂ ದಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಯೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಗುಣೇ ಜಾನಿತ್ವಾ ತಥಾಗತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಲಭನ್ತಿ।
೩೨೭. ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತನ್ತಿ ತಥಾಗತೇನ ಪವೇದಿತಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಕಥಿತಂ। ಸವನಾಯಾತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸೋತುಂ।
೩೨೮. ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ನ ಪಮ್ಮುಸ್ಸನ್ತಿ।
೩೨೯. ಧಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಪಗುಣಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಿ।
೩೩೦. ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚ ಪಾಳಿಞ್ಚ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇನ್ತಿ।
೩೩೧. ಸಂವೇಜನೀಯೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಸಂವೇಗಜನಕೇಸು ಕಾರಣೇಸು। ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಂವೇಗಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ।
೩೩೨. ಯೋನಿಸೋ ಪದಹನ್ತೀತಿ ಉಪಾಯೇನ ಪಧಾನವೀರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿ।
೩೩೩. ವವಸ್ಸಗ್ಗಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಲಭನ್ತಿ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಞ್ಚ ಫಲಸಮಾಧಿಞ್ಚ ಪಾಪುಣನ್ತಿ।
೩೩೪. ಅನ್ನಗ್ಗರಸಗ್ಗಾನನ್ತಿ ಉತ್ತಮನ್ನಾನಞ್ಚ ಉತ್ತಮರಸಾನಞ್ಚ। ಉಞ್ಛೇನ ಕಪಾಲಾಭತೇನ ಯಾಪೇನ್ತೀತಿ ಉಞ್ಛಾಚಾರೇನ ವನಮೂಲಫಲಾಫಲೇನ
೩೩೫. ಅತ್ಥರಸಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥರಸೋ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ, ಧಮ್ಮರಸೋ ನಾಮ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ, ವಿಮುತ್ತಿರಸೋ ನಾಮ ಅಮತನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಚತುತ್ಥವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।
ಜಮ್ಬುದೀಪಪೇಯ್ಯಾಲೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।