೨. ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೧೧. ದುತಿಯಸ್ಸ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೧) ವಿಯ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪೀತಿ ನಿಸ್ಸತ್ತಂ ಏಕಸಭಾವಮ್ಪೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಪ್ಪನ್ನೋವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಭೂತಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಸಮ್ಭವೇಸೀನಂ ವಾ ಅನುಗ್ಗಹಾಯ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧) ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಅಪದಾ ವಾ ದ್ವಿಪದಾ ವಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪; ಇತಿವು॰ ೯೦) ಏವಮಾದೀಸು ವಿಯ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಜಾತೋ ಅಸಞ್ಜಾತೋ ಅಪಾತುಭೂತೋ ಅಸಮುದಾಗತೋ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ‘‘ಯೋ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಕಾಮರಾಗೋ ಕಾಮನನ್ದೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ಪಾತುಭವತಿ। ಸೋ ಪನೇಸ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ವಾ ಅನನುಭೂತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ।
ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ವತ್ತವಸೇನ ಕಿಲೇಸೋ ನ ಸಮುದಾಚರತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಗನ್ಥಧುತಙ್ಗಸಮಾಧಿ- ವಿಪಸ್ಸನಾನವಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ। ಕಥಂ? ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ದ್ವೇಅಸೀತಿ ಖುದ್ದಕವತ್ತಾನಿ ಚುದ್ದಸ ಮಹಾವತ್ತಾನಿ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಬೋಧಿಯಙ್ಗಣಪಾನೀಯಮಾಳಕಉಪೋಸಥಾಗಾರಆಗನ್ತುಕಗಮಿಕವತ್ತಾನಿ ಚ ಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ಪನಸ್ಸ ವತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭಿನ್ನವತ್ತಸ್ಸ ಚರತೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಞ್ಚೇವ ಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗಞ್ಚ ಆಗಮ್ಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ।
ಏಕಚ್ಚೋ ಗನ್ಥಯುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏಕಮ್ಪಿ ನಿಕಾಯಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ದ್ವೇಪಿ ತಯೋಪಿ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪಞ್ಚಪಿ। ತಸ್ಸ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ಪಾಳಿವಸೇನ ಅನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಪಕಾಸೇನ್ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ಪನಸ್ಸ
ಏಕಚ್ಚೋ ಪನ ಧುತಙ್ಗಧರೋ ಹೋತಿ, ತೇರಸ ಧುತಙ್ಗಗುಣೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತತಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ಧುತಙ್ಗಗುಣೇ ಪರಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ಪನಸ್ಸ ಧುತಙ್ಗಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಬಾಹುಲ್ಲಾಯ ಆವತ್ತಸ್ಸ ಚರತೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗೇ
ಏಕಚ್ಚೋ
ಏಕಚ್ಚೋ ಪನ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಹೋತಿ, ಸತ್ತಸು ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು ಅಟ್ಠಾರಸಸು ವಾ ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಹರತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ವಿಹರತೋ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ಪನಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಂ ಪಹಾಯ ಕಾಯದಳ್ಹೀಬಹುಲಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗೇ ಆಗಮ್ಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ।
ಏಕಚ್ಚೋ ನವಕಮ್ಮಿಕೋ ಹೋತಿ, ಉಪೋಸಥಾಗಾರಭೋಜನಸಾಲಾದೀನಿ ಕಾರೇತಿ। ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಉಪಕರಣಾನಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ಪನಸ್ಸ ನವಕಮ್ಮೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ವಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠೇ ವಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗೇ ಆಗಮ್ಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ।
ಏಕಚ್ಚೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಆಗತೋ ಸುದ್ಧಸತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅನಾಸೇವನತಾಯ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ಪನಸ್ಸ ಲದ್ಧಾಸೇವನಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗೇ ಆಗಮ್ಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ। ಏವಂ ತಾವ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕಥಂ
ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಜಾತೋ ಸಞ್ಜಾತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಪಾತುಭೂತೋ। ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯಾತಿ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾತಿ ವಿಪುಲಭಾವಾಯ ರಾಸಿಭಾವಾಯ। ತತ್ಥ ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ಸಕಿಂ ನಿರುದ್ಧೋ
ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ರಾಗಟ್ಠಾನಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ‘‘ಸನಿಮಿತ್ತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ನೋ ಅನಿಮಿತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ನಾಮಂ। ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಞ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೧೬) ಏತ್ಥ ಕಾರಣಸ್ಸ। ‘‘ಸೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಸೇವತಿ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೩೫) ಏತ್ಥ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ। ‘‘ಯಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಯಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನನ್ತರಾ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೨೭) ಏತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ। ಇಧ ಪನ ರಾಗಟ್ಠಾನಿಯೋ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೋ ‘‘ಸುಭನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೋತಿ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ? ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ, ದುಕ್ಖೇ ಸುಖನ್ತಿ, ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಾತಿ, ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಉಪ್ಪಥಮನಸಿಕಾರೋ, ಸಚ್ಚವಿಪ್ಪಟಿಕೂಲೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಾ ಅನ್ವಾವಜ್ಜನಾ ಆಭೋಗೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೯೩೬) ಇಮಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಅನುಪಾಯೇನ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ।
೧೨. ದುತಿಯೇ ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ ಭತ್ತಬ್ಯಾಪತ್ತಿ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಂ ಪಕತಿವಿಜಹನಭಾವೋ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಂ? ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀತಿ ಆಘಾತೋ ಜಾಯತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೦) ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಿಮಿತ್ತಂ। ಪಟಿಘಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಘಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ – ‘‘ಪಟಿಘಮ್ಪಿ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಟಿಘಾರಮ್ಮಣೋಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ
೧೩. ತತಿಯೇ ಥಿನಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಥಿನಞ್ಚೇವ ಮಿದ್ಧಞ್ಚ। ತೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಥಿನಂ, ಆಲಸಿಯಭಾವಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಮಿದ್ಧಂ, ಕಪಿಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅರತೀತಿಆದೀನಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಭತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅರತಿ? ಪನ್ತೇಸು ವಾ ಸೇನಾಸನೇಸು ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇಸು ತನ್ದೀ? ಯಾ ತನ್ದೀ ತನ್ದಿಯನಾ ತನ್ದಿಮನತಾ ಆಲಸ್ಸಂ ಆಲಸ್ಸಾಯನಾ ಆಲಸ್ಸಾಯಿತತ್ತಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ತನ್ದೀ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಜಮ್ಭಿತಾ? ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಜಮ್ಭನಾ ವಿಜಮ್ಭನಾ ಆನಮನಾ ವಿನಮನಾ ಸನ್ನಮನಾ ಪಣಮನಾ ಬ್ಯಾಧಿಯಕಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಜಮ್ಭಿತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ? ಯಾ ಭುತ್ತಾವಿಸ್ಸ ಭತ್ತಮುಚ್ಛಾ ಭತ್ತಕಿಲಮಥೋ ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋ ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ। ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಚೇತಸೋ ಚ ಲೀನತ್ತಂ? ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಓಲೀಯನಾ ಸಲ್ಲೀಯನಾ ಲೀನಂ ಲೀಯನಾ ಲೀಯಿತತ್ತಂ ಥಿನಂ ಥಿಯನಾ ಥಿಯಿತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಚೇತಸೋ ಚ ಲೀನತ್ತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೫೬, ೮೫೭, ೮೫೯, ೮೬೦)।
ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಸ್ಸ ಸಹಜಾತವಸೇನಾಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಚೇತಸೋ ಚ ಲೀನತ್ತಂ ಅತ್ತನೋವ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಂ ನ ಹೋತಿ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಪನ ಹೋತೀತಿ।
೧೪. ಚತುತ್ಥೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಚೇವ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧತಾಕಾರೋ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ನಾಮ ಅಕತಕಲ್ಯಾಣಸ್ಸ ಕತಪಾಪಸ್ಸ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ। ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸೇವೇತಂ ನಾಮಂ। ಅವೂಪಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಝಾನೇನ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ
೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೭) ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನೀವರಣಂ। ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋಯೇವಾತಿ।
೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ವಾ ಅನನುಭೂತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವಾತಿ ದ್ವೀಹೇವ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋವ ಹೋತಿ, ಪುನ ಹೇತುಂ ವಾ ಪಚ್ಚಯಂ ವಾ ನ ಲಭತಿ। ಇಧಾಪಿ ವತ್ತಾದೀನಂಯೇವ ವಸೇನ ಅಸಮುದಾಚಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವತ್ತೇ ಯುತ್ತಸ್ಸ ವತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ, ವತ್ತವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ತಥಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಮಿಲಕ್ಖತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ।
ಸೋ ಕಿರಾಯಸ್ಮಾ ರೋಹಣಜನಪದೇ ಗಾಮೇಣ್ಡವಾಲಮಹಾವಿಹಾರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರೇ ನೇಸಾದಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ವಯಂ ಆಗಮ್ಮ ಕತಘರಾವಾಸೋ ‘‘ಪುತ್ತದಾರಂ ಪೋಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅದೂಹಲಸತಂ ಸಣ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪಾಸಸತಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೂಲಸತಂ ರೋಪೇತ್ವಾ ಬಹುಂ ಪಾಪಂ ಆಯೂಹನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಗೇಹತೋ ಅಗ್ಗಿಞ್ಚ ಲೋಣಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ಗತೋ। ಪಾಸೇ ಬದ್ಧಮಿಗಂ ವಧಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಾರಪಕ್ಕಮಂಸಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ಪಿಪಾಸಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಗಾಮೇಣ್ಡವಾಲಮಹಾವಿಹಾರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ಪಾನೀಯಮಾಳಕೇ ದಸಮತ್ತೇಸು ಪಾನೀಯಘಟೇಸು ಪಿಪಾಸಾವಿನೋದನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಪಾನೀಯಂ ಅಲಭನ್ತೋ, ‘‘ಕಿಂ ನಾಮೇತಂ
ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಲದ್ಧಸಂವೇಗೋ ಥೇರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ತಾನಿ ಅದೂಹಲಾದೀನಿ ವಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ವೇಗೇನ ಘರಂ
ಸೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಕತಿ ಧುರಾನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಆವುಸೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಧುರಂ, ಗನ್ಥಧುರನ್ತಿ। ‘‘ಭನ್ತೇ, ಗನ್ಥೋ ನಾಮ ಪಟಿಬಲಸ್ಸ ಭಾರೋ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ದುಕ್ಖೂಪನಿಸಾ ಸದ್ಧಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಧುರಂ ಪೂರೇಸ್ಸಾಮಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮೇ ದೇಥಾ’’ತಿ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಸೀದಿ। ಥೇರೋ ‘‘ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇಸಿ। ಸೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ವತ್ತಞ್ಚ ಪೂರೇತಿ। ಏಕದಿವಸಂ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತಮಹಾವಿಹಾರೇ ವತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಏಕದಿವಸಂ ಗಾಮೇಣ್ಡವಾಲಮಹಾವಿಹಾರೇ, ಏಕದಿವಸಂ ಗೋಚರಗಾಮಮಹಾವಿಹಾರೇ। ಥಿನಮಿದ್ಧೇ ಓಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ವತ್ತಪರಿಹಾನಿಭಯೇನ ಪಲಾಲವರಣಕಂ ತೇಮೇತ್ವಾ ಸೀಸೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಾದೇ ಉದಕೇ ಓತಾರೇತ್ವಾ ನಿಸೀದತಿ। ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತಮಹಾವಿಹಾರೇ ದ್ವೇ ಯಾಮೇ ವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಬಲವಪಚ್ಚೂಸಕಾಲೇ ನಿದ್ದಾಯ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಆರದ್ಧಾಯ ಅಲ್ಲಪಲಾಲಂ ಸೀಸೇ ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಪಾಚೀನಪಬ್ಬತಪಸ್ಸೇ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಅರುಣವತಿಯಸುತ್ತನ್ತಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ –
‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥ, ಯುಞ್ಜಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ।
ಧುನಾಥ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ, ನಳಾಗಾರಂವ ಕುಞ್ಜರೋ॥
‘‘ಯೋ
ಪಹಾಯ ಜಾತಿಸಂಸಾರಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೫) –
ಇದಂ ಠಾನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಇದಂ ಕಥಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪೀತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ
‘‘ಅಲ್ಲಂ ಪಲಾಲಪುಞ್ಜಾಹಂ, ಸೀಸೇನಾದಾಯ ಚಙ್ಕಮಿಂ।
ಪತ್ತೋಸ್ಮಿ ತತಿಯಂ ಠಾನಂ, ಏತ್ಥ ಮೇ ನತ್ಥಿ ಸಂಸಯೋ’’ತಿ॥
ಏವರೂಪಸ್ಸ ವತ್ತವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸೋ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋವ ಹೋತಿ।
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗನ್ಥೇ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಗನ್ಥಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಪಕಾಸೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ, ಗನ್ಥವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋವ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಮಲಿಯದೇವತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ಸೋ ಕಿರಾಯಸ್ಮಾ ತಿವಸ್ಸಭಿಕ್ಖುಕಾಲೇ ಕಲ್ಲಗಾಮಕೇ ಮಣ್ಡಲಾರಾಮಮಹಾವಿಹಾರೇ ಉದ್ದೇಸಞ್ಚ ಗಣ್ಹಾತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ। ತಸ್ಸೇಕದಿವಸಂ ಕಲ್ಲಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರತೋ ಏಕಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ಯಾಗುಉಳುಙ್ಕಂ ದತ್ವಾ ಪುತ್ತಸಿನೇಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಥೇರಂ ಅನ್ತೋನಿವೇಸನೇ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಪಣೀತಭೋಜನಂ ಭೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಕತರಗಾಮವಾಸಿಕೋಸಿ ತಾತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಮಣ್ಡಲಾರಾಮಮಹಾವಿಹಾರೇ ಗನ್ಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋಮಿ, ಉಪಾಸಿಕೇತಿ। ತೇನ ಹಿ ತಾತ ಯಾವ ಗನ್ಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋಸಿ, ಇಧೇವ ನಿಬದ್ಧಂ ಭಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಾಸೀತಿ। ಸೋ ತಂ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಬದ್ಧಂ ಭಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಾವಸಾನೇ ಅನುಮೋದನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಸುಖಂ ಹೋತು, ದುಕ್ಖಾ ಮುಚ್ಚತೂ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಮೇವ ಕಥೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ। ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ತೇಮಾಸಂ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಿಣ್ಡಾಪಚಿತಿಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಪವಾರಣಾಯ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ
ದಹರಸಾಮಣೇರಾ
ಅಪರೋಪಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮಹಾವಿಹಾರೇ ತಿಸ್ಸಭೂತಿತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ವಿನಯಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವೇಲಾಯಂ ಅನ್ತೋಗಾಮಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ವಿಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣಂ ಓಲೋಕೇಸಿ। ತಸ್ಸ ಲೋಭೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಸೋ ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದಂ ಅಚಾಲೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತೇ ಯಾಗುಂ ಉಪಟ್ಠಾಕದಹರಸ್ಸ ಪತ್ತೇ ಆಕಿರಿತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ವಿತಕ್ಕೋ ವಡ್ಢಮಾನೋ ಮಂ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಸಂಸೀದಾಪೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತತೋವ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ಠಿತೋ ಆಹ – ‘‘ಏಕೋ ಮೇ ಬ್ಯಾಧಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಅಹಂ ಏತಂ ತಿಕಿಚ್ಛಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಇತರಥಾ ನಾಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ। ತುಮ್ಹೇ ದಿವಾ ಉದ್ದೇಸಞ್ಚ ಸಾಯಂ ಉದ್ದೇಸಞ್ಚ ಮಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಠಪೇಥ, ಪಚ್ಚೂಸಕಾಲೇ ಉದ್ದೇಸಂ
ಥೇರೋ
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಧುತಙ್ಗಾನಿ ಪರಿಹರತೋ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ, ಧುತಙ್ಗವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋವ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಗಾಮನ್ತಪಬ್ಭಾರವಾಸೀ ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ಥೇರೋ ಕಿರ ಮಹಾಗಾಮೇ ತಿಸ್ಸಮಹಾವಿಹಾರೇ ವಸನ್ತೋ ತೇಪಿಟಕಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚ ಪಾಳಿವಸೇನ ಚ ಅಟ್ಠಾರಸ ಮಹಾಗಣೇ ವಾಚೇತಿ। ಥೇರಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖೂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು
ಥೇರೋ
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಾಪಜ್ಜನಬಹುಲತಾಯ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋವ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಮಹಾತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ಥೇರೋ ಕಿರ ಅವಸ್ಸಿಕಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ। ಸೋ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಸಮುದಾಚಾರೇನ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಾಮನ್ತಂ ಕಥೇತಿ, ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಕಾಲೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಮಹಾಗಾಮೇ ತಿಸ್ಸಮಹಾವಿಹಾರತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ತಲಙ್ಗರವಾಸಿಧಮ್ಮದಿನ್ನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸಾಸನಂ ಪೇಸೇಸಿ ‘‘ಥೇರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇತೂ’’ತಿ। ಥೇರೋ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ‘‘ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇ ಮಹಲ್ಲಕತರೋ ಭಿಕ್ಖು ನತ್ಥಿ, ಮಹಾತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಚರಿಯೋ, ತಂ ಸಙ್ಘತ್ಥೇರಂ ಕತ್ವಾ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ
ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ಧಮ್ಮದಿನ್ನ, ಚಿರಸ್ಸಂ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ತಿಸ್ಸಮಹಾವಿಹಾರತೋ ಮೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಸಾಸನಂ ಪೇಸೇಸಿ, ಅಹಂ ಏಕಕೋ ನ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ಆಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಸಾರಣೀಯಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೋವ ಪಪಞ್ಚೇತ್ವಾ ‘‘ಕದಾ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಸಟ್ಠಿಮತ್ತಾನಿ, ಆವುಸೋ ಧಮ್ಮದಿನ್ನ, ವಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋವ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಸಟ್ಠಿಮತ್ತಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಯ। ತೇ ಕಿರ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿವಿತ್ತಂ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ‘‘ಪಟಿವಿದ್ಧಮಗ್ಗಫಲಾ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಮಗ್ಗಫಲತ್ಥಾಯ
ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂ ಪುರೇ ಆಗಮನತೋವ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಆಹ – ‘‘ಆನನ್ದ, ಪಧಾನಕಮ್ಮಿಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಜ್ಜ ಮಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಆಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮಮ ದಸ್ಸನಾಯ ಓಕಾಸಂ ಅಕತ್ವಾ ‘ಆಮಕಸುಸಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಲ್ಲಅಸುಭಭಾವನಂ ಕರೋಥಾ’ತಿ ಪಹಿಣೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ। ಥೇರೋ ತೇಸಂ ಆಗತಾನಂ ಸತ್ಥಾರಾ ಕಥಿತಸಾಸನಂ ಆರೋಚೇಸಿ। ತೇ ‘‘ತಥಾಗತೋ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ನ ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ಅದ್ಧಾ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಮಕಸುಸಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಲ್ಲಅಸುಭಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಾ ಲೋಭಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ನೂನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ದಿಟ್ಠಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾತಸಂವೇಗಾ ಲದ್ಧಮಗ್ಗಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆರಭಿಂಸು। ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರದ್ಧಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನೋವ ಇಮಂ ಓಭಾಸಗಾಥಮಾಹ –
‘‘ಯಾನಿಮಾನಿ ಅಪತ್ತಾನಿ, ಅಲಾಬೂನೇವ ಸಾರದೇ।
ಕಾಪೋತಕಾನಿ ಅಟ್ಠೀನಿ, ತಾನಿ ದಿಸ್ವಾನ ಕಾ ರತೀ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೪೯)।
ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನವಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ, ನವಕಮ್ಮವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋವ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತೇ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕಕಾಲೇ ಅನಭಿರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಸೋ ತಂ ವಿನೋದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚೀವರಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ರಜಿತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಪಚಿತ್ವಾ ಕೇಸೇ ಓಹಾರೇತ್ವಾ ಉಪಜ್ಝಾಯಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಥ ನಂ ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ಆವುಸೋ ಮಹಾತಿಸ್ಸ, ಅತುಟ್ಠಸ್ಸ ವಿಯ ತೇ ಆಕಾರೋ’’ತಿ? ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಅನಭಿರತಿ ಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಂ ವಿನೋದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮೀತಿ। ಥೇರೋ ತಸ್ಸಾಸಯಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಅನುಕಮ್ಪಾವಸೇನ ಆಹ – ‘‘ಆವುಸೋ ತಿಸ್ಸ, ಮಯಂ ಮಹಲ್ಲಕಾ, ಏಕಂ ನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ
ಅಥ
ಏಕಚ್ಚೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕತೋ ಆಗತೋ ಸುದ್ಧಸತ್ತೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಅನಾಸೇವನತಾಯ ಕಿಲೇಸೋ ನ ಸಮುದಾಚರತಿ, ಭವವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ವಿಯ। ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಗಾರಮಜ್ಝೇಪಿ ಕಾಮೇ ಅಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಮಹಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನತ್ಥಾಯ ಆಗತಂ ಸತ್ಥಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ತೀಹಿ ಓವಾದೇಹಿ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಮೇ ಅರುಣೇ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ಏವರೂಪಸ್ಸ ಭವವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋ ಕಿಲೇಸೋ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋವ ಹೋತಿ।
ಯೋ ಪನ ಅನನುಭೂತಪುಬ್ಬಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ
ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಜಾತೋ ಭೂತೋ ಸಮುದಾಗತೋ। ಪಹೀಯತೀತಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಹಾನೇಹಿ ಪಹೀಯತಿ, ನ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮಾಪತ್ತಿ ಪನ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀತಿ ಸಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮಗ್ಗೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಫಲಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಮಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಇಮೇಹಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಹಾನೇಹಿ ಪಹೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ದಸಸು ಅಸುಭೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಾರಮ್ಮಣಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ – ‘‘ಅಸುಭಮ್ಪಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ, ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾಪಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೋತಿ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ? ಅನಿಚ್ಚೇ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಮನಸಿಕರೋತೋ। ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಚೇವ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಸಮುದಾಗತೋ ನ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಚ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತೀತಿ ಸಮುದಾಗತೋ ಚ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಪಹಾನೇನ ಪಹೀಯತಿ।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ, ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ದಸವಿಧಞ್ಹಿ
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಆಲೋಪೇ, ಅಭುತ್ವಾ ಉದಕಂ ಪಿವೇ।
ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ, ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೯೮೩)।
ಅಸುಭಕಮ್ಮಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಅಸುಭಭಾವನಾರತೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ದಸಅಸುಭನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ।
೧೭. ಸತ್ತಮೇ ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಹಿತಫರಣಕಾ ಮೇತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಂ ನೀವರಣಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ‘‘ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಸೇಸತೋ ವಾ ಸಬ್ಬಬ್ಯಾಪಾದಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇನ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಮೇತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೋತಿ ತಂ ಮೇತ್ತಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೇನ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಮೇತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ, ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾನುಯೋಗೋ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಹುಲತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ಓದಿಸ್ಸಕಅನೋದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣಾನಞ್ಹಿ
೧೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಆರಮ್ಭಧಾತೂಆದೀಸು ಆರಮ್ಭಧಾತು ನಾಮ ಪಠಮಾರಮ್ಭವೀರಿಯಂ। ನಿಕ್ಕಮಧಾತು ನಾಮ ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ತತೋ ಬಲವತರಂ। ಪರಕ್ಕಮಧಾತು ನಾಮ ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನತೋ ತತೋಪಿ ಬಲವತರಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ
ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯಿಕವೀರಿಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ನ ತಾವಾಹಂ ಇತೋ ಲೇಣಾ ನಿಕ್ಖಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಾವ ಮೇ ನ ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಓಕಾಸಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವಾ, ‘‘ನ ತಾವಾಹಂ ಇಮಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಸಜ್ಜಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವಾ ಮಾನಸಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಘಟೇನ್ತಸ್ಸ ವಾಯಮನ್ತಸ್ಸ ಚೇತಸಿಕವೀರಿಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಇಧ ವಟ್ಟತಿ। ದುವಿಧೇನಾಪಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ವೀರಿಯೇನ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚೇವ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಹೀಯತಿ ಮಿಲಕ್ಖತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ, ಗಾಮನ್ತಪಬ್ಭಾರವಾಸಿಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ, ಪೀತಿಮಲ್ಲಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ, ಕುಟುಮ್ಬಿಯಪುತ್ತತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ ಚ। ಏತೇಸು ಹಿ ಪುರಿಮಾ ತಯೋ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಏವರೂಪಾ ಕಾಯಿಕವೀರಿಯೇನ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಾ, ಕುಟುಮ್ಬಿಯಪುತ್ತತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಏವರೂಪಾ
ಅಪಿಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ, ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪರಿವತ್ತನತಾ, ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರೋ, ಅಬ್ಭೋಕಾಸವಾಸೋ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ಆಹರಹತ್ಥಕ-ಭುತ್ತವಮಿತಕ-ತತ್ರವಟ್ಟಕ-ಅಲಂಸಾಟಕ-ಕಾಕಮಾಸಕ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯೋ ವಿಯ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಮಹಾಹತ್ಥೀ ವಿಯ ಓತ್ಥರನ್ತಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಚತುಪಞ್ಚಆಲೋಪಓಕಾಸಂ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಯಾಪನಸೀಲಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಹೀಯತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ, ರತ್ತಿಂ ಚನ್ದಾಲೋಕದೀಪಾಲೋಕಉಕ್ಕಾಲೋಕೇ ದಿವಾ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸಾಪಿ
೧೯. ನವಮೇ ವೂಪಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಝಾನೇನ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ವೂಪಸಮಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಬಹುಸ್ಸುತತಾ, ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾ, ವಿನಯೇ
೨೦. ದಸಮೇ ಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನಸಿಕರೋತೋತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಉಪಾಯತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಬಹುಸ್ಸುತತಾ, ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾ, ವಿನಯೇ ಪಕತಞ್ಞುತಾ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ಬಹುಸಚ್ಚೇನಾಪಿ ಹಿ ಏಕಂ
ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।