೧. ರೂಪಾದಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ
ವಿಭಾಗವನ್ತಾನಂ ‘‘ತತ್ಥ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಯದಿದಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ಸೋ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೋ ನಾಮ ನಿಪಾತಸುತ್ತವಸೇನ ಏವಂ ವಿಭಾಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಸ್ಸಿತಂ ಅತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಯೋ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ನಿಪಾತಸುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಏದಿಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇದಾನಿ ತಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಂವಣ್ಣಿತುಕಾಮೋ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನುಕ್ಕಮೇನ ಪವತ್ತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತಸ್ಸ ನಿಪಾತೇಸು…ಪೇ॰… ವುತ್ತಂ ನಿದಾನಮಾದೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಚ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಯನಂ ಕಥನಂ ಸಙ್ಗೀತಿ। ಏತೇನ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸುತ್ತಾನಞ್ಚ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ। ನಿದದಾತಿ ದೇಸನಂ ದೇಸಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಅವಿದಿತಂ ವಿದಿತಂ ಕತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸೇತೀತಿ ನಿದಾನಂ। ಯೋ ಲೋಕಿಯೇಹಿ ಉಪೋಗ್ಘಾತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸ್ವಾಯಮೇತ್ಥ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿಕೋ ಗನ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನ ‘‘ಸನಿದಾನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬) ವಿಯ ಅಜ್ಝಾಸಯಾದಿದೇಸನುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದಿಕಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ವುತ್ತಂ ನಿದಾನಮಾದೀ’’ತಿ।
೧. ‘‘ಸಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬಾಹಿರನಿದಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತಿದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಂವಣ್ಣಿತುಂ ‘‘ಯಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಪದಾನಿ ಪದವಿಭಾಗಂ ತದತ್ಥಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾದಿನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಪದಾನಿ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ನಿಪಾತಪದ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ ಪದವಿಭಾಗೋತಿ ಪದಾನಂ ವಿಸೇಸೋ, ನ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ। ಅಥ ವಾ ಪದಾನಿ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ, ಪದವಿಗ್ಗಹೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋತಿ ವಾ ಏಕಸೇಸವಸೇನ ಪದಪದವಿಗ್ಗಹಾ ಪದವಿಭಾಗಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ ‘‘ಜೇತಸ್ಸ ವನಂ ಜೇತವನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮಾಸಪದೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅತ್ಥತೋತಿ ಪದತ್ಥತೋ। ತಂ ಪನ ಪದತ್ಥಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಕ್ಕಮೇನ ಪಠಮಂ ಏವಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅವಧಾರಣಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇದಮತ್ಥಪುಚ್ಛಾಪರಿಮಾಣಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏವಂಗತಾನಿ ಪುಥುಸಿಪ್ಪಾಯತನಾನಿ, ಏವಮಾದೀನೀ’’ತಿಆದೀಸು ಇದಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ। ಗತ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಕಾರಪರಿಯಾಯೋ, ತಥಾ ವಿಧಾಕಾರ-ಸದ್ದಾ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ವಿಧಯುತ್ತಗತಸದ್ದೇ ಲೋಕಿಯಾ ಪಕಾರತ್ಥೇ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಏವಂ ಸು ತೇ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂ ಆಮುಕ್ಕಮಣಿಕುಣ್ಡಲಾಭರಣಾ ಓದಾತವತ್ಥವಸನಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತಾ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ ಪರಿಚಾರೇನ್ತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಏತರಹಿ
ನನು ಚ ‘‘ಏವಂ ಸು ತೇ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಪುಚ್ಛನಾಕಾರಪರಿಮಾಣಾಕಾರಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಏವ ಏವಂ-ಸದ್ದೋತಿ? ನ, ವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋ। ಆಕಾರಮತ್ತವಾಚಕೋ ಹಿ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಆಕಾರತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಯಥಾ ‘‘ಏವಂ ಬ್ಯಾಖೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೪; ಪಾಚಿ॰ ೪೧೭; ಚೂಳವ॰ ೬೫), ನ ಪನ ಆಕಾರವಿಸೇಸವಾಚಕೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಜಾತೇನ ಮಚ್ಚೇನಾ’’ತಿಆದೀನಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೫೩) ಉಪಮಾದಿಉದಾಹರಣಾನಿ ಉಪಪನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ…ಪೇ॰… ಬಹು’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೫೩) ಏತ್ಥ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಟ್ಠಾನಿಯತೋ ಮನುಸ್ಸೂಪಪತ್ತಿಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿ- ಆದಿದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಹೇತುಸಮುದಾಯತೋ ಸೋಭಾಸುಗನ್ಧತಾದಿಗುಣಯೋಗತೋ ಮಾಲಾಗುಣಸದಿಸಿಯೋ ಪಹೂತಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಮರಿತಬ್ಬಸಭಾವತಾಯ ಮಚ್ಚೇನ ಸತ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಜೋತಿತತ್ತಾ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಮಾಲಾಗುಣಾವ ಉಪಮಾ। ತೇಸಂ ಉಪಮಾಕಾರೋ ಯಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಅನಿಯಮತೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಉಪಮಾಕಾರನಿಗಮನತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ, ಸೋ ಪನ ಉಪಮಾಕಾರೋ ನಿಯಮಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥತೋ ಉಪಮಾವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಉಪಮಾಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ। ತಥಾ ‘‘ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಅಭಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪದಿಸಿಯಮಾನಾಯ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಾಯ ಆಕಪ್ಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯೋ ತತ್ಥ ಉಪದಿಸನಾಕಾರೋ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಉಪದೇಸೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏವಂ ತೇ…ಪೇ॰… ಉಪದೇಸೇ’’ತಿ। ತಥಾ ಏವಮೇತಂ ಭಗವಾ, ಏವಮೇತಂ ಸುಗತಾತಿ ಏತ್ಥ ಭಗವತಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಜಾನನ್ತೇಹಿ ಕತಂ ತತ್ಥ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣಾನಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಹಂಸನಂ ಉದಗ್ಗತಾಕರಣಂ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ, ಯೋ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಕಾರೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಏವಮೇವಂ ಪನಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗರಹಣಾಕಾರೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಸೋ ಚ ಗರಹಣಾಕಾರೋ ‘‘ವಸಲೀ’’ತಿಆದಿಖುಂಸನಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಇಧ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಉಪಮಾಕಾರಾದಯೋಪಿ ಉಪಮಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಆದಿಸದ್ದಾನಂ ಸನ್ನಿಧಾನತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ, ಭನ್ತೇತಿ ಖೋತಿಆದೀಸು ಪನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾಧುಕಂ ಸವನಮನಸಿಕಾರೇನ ನಿಯೋಜಿತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅತ್ತನೋ ತತ್ಥ ಠಿತಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವಞ್ಚ ವದೇಹೀತಿ ‘‘ಯಥಾಹಂ ವದಾಮಿ, ಏವಂ ಸಮಣಂ ಆನನ್ದಂ ವದೇಹೀ’’ತಿ ವದನಾಕಾರೋ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದಸ್ಸೀಯತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಏವಂ ನೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಹಿತದುಕ್ಖಾವಹಭಾವೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಜನನತ್ಥಂ ಅನುಮತಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ‘‘ನೋ ವಾ, ಕಥಂ ವೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತಾಯ ‘‘ಏವಂ ನೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದಾಕಾರಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಸೋ ಪನ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನಾಕಾರೋ ನಿಯಮಿಯಮಾನೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಏವಂ ನೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀತಿಆದೀಸು ಅವಧಾರಣೇ’’ತಿ।
ನಾನಾನಯನಿಪುಣನ್ತಿ ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಅಬ್ಯಾಪಾರಏವಂಧಮ್ಮತಾಸಙ್ಖಾತಾ, ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟತಿಪುಕ್ಖಲಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಅಙ್ಕುಸದಿಸಾಲೋಚನಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಆಧಾರಾದಿಭೇದವಸೇನ ನಾನಾವಿಧಾ ನಯಾ ನಾನಾನಯಾ। ನಯಾ ವಾ ಪಾಳಿಗತಿಯೋ, ತಾ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಲೋಕಿಯಾದಿತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸಕತಾದಿವಸೇನ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪಧಾನಾದಿವಸೇನ ಕುಸಲಮೂಲಾದಿವಸೇನ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾತಿ ನಾನಾನಯಾ, ತೇಹಿ ನಿಪುಣಂ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮನ್ತಿ ನಾನಾನಯನಿಪುಣಂ। ಆಸಯೋವ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ತೇ ಚ ಸಸ್ಸತಾದಿಭೇದೇನ ತತ್ಥ ಚ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖತಾದಿಭೇದೇನ ಚ ಅನೇಕೇ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಯೋ ಏವ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕಜ್ಝಾಸಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಉಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ। ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನವಿವರಣವಿಭಜನಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಛಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪದಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಂ ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಪನಯನತೋ ಚ ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಭಗವತೋ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ರಾಗಾದಯೋ ನ ಸನ್ತಿ ‘‘ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ।
ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಾಕಾರತೋ ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಪನ ಭಗವತೋ ದೇಸಿತಾಕಾರತೋ। ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತು’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಭವತಿ, ಧಾರಣಬಲದಸ್ಸನಞ್ಚ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ ಸುತಾಕಾರಾವಿರುಜ್ಝನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ನ ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥನ್ತರತಾಪರಿಹಾರೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಏಕವಿಸಯತ್ತಾ, ಇತರಥಾ ಥೇರೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಸಮತ್ಥೋ ಅಸಮತ್ಥೋ ಚಾತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ।
‘‘ಯೋ ಪರೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಸನ್ತತಿಯಂ ವತ್ತನತೋ ತಿವಿಧೋಪಿ ಮೇ-ಸದ್ದೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ಕರಣಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನಭೇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಮೇ-ಸದ್ದೋ ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಚ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ। ಕಮ್ಮಭಾವಸಾಧನಾನಿ ಇಧ ಸುತಸದ್ದೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಪಧಾರಿತನ್ತಿ ವಾ ಉಪಧಾರಣನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಯದಾ ಮೇ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುವಸೇನ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಯದಾ ಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾ।
ಸುತಸದ್ದಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇ ಪಯುತ್ತೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಸವನಕಿರಿಯಾಜೋತಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏವನ್ತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ಸೋತದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ತದಭಿನೀಹಟಾನಞ್ಚ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಾನಂ ಏವಕಾರತ್ಥಸಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸುತಮೇವಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ। ಏತೇನ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿಯಾಮತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ಚ ಸುತಂ ಸುತಮೇವಾತಿ ನಿಯಾಮೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಮ್ಮಾ ಸುತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನೂನಾಧಿಕಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಾಪೋಹನವಸೇನ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ಸುತನ್ತಿ ಅಸ್ಸುತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠಾದಿವಿನಿವತ್ತನಂ ಕರೋತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ನ ಇದಂ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠಂ, ನ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸುತಂ, ತಞ್ಚ ಸಮ್ಮದೇವಾತಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಅನೂನಾಧಿಕಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ವಾ ಏವಂ-ಸದ್ದೇ ಅಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ – ‘‘ಕರೀಯತೀ’’ತಿ ತದಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಅನೂನಾಧಿಕಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಸವನ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಸುಯ್ಯತೀ’’ತಿ।
ಏವಂ ಸವನಹೇತುಸವನವಿಸೇಸವಸೇನ ಪದತ್ತಯಸ್ಸ ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಕಾರನ್ತರೇಹಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ತಥಾ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಯಾ ಸಾ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ, ತಸ್ಸಾ। ಸಾ ಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನಾ’’ತಿ। ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಅನೇಕವಿಹಿತಾನಂ ಪವತ್ತಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಂ। ಸುತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಧಮ್ಮತ್ಥತ್ತಾ। ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟೀಕರಣಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ಮಯಾತಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ।
ಏವನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾಸನನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬತ್ತಾಭಾವಾಭಾವತೋ ‘‘ಸುತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನ’’ನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರರಹಿತೇ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೇ ಸವನಕಿರಿಯಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ।
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸಾತಿಆದಿಪಿ ಆಕಾರತ್ಥಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಯೋಜನಾಯ ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರುಪಾದಾನವಸೇನ ತಥಾ ವುತ್ತಾ। ಸುತನ್ತಿ ವಿಸಯನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಸೋತಬ್ಬಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ ಸವನಕಿರಿಯಾಕತ್ತುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸವನಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಕತ್ತುಅಭಾವೇಪಿ ಸದ್ದವೋಹಾರೇನ ಬುದ್ಧಿಪರಿಕಪ್ಪಿತಭೇದವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ತಂಸಮಙ್ಗಿಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀನೋ’’ತಿ। ಸವನಕಿರಿಯಾವಿಸಯೋಪಿ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮೋ ಸವನಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಇಧ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕತ್ತುಭಾವತೋ, ಸವನವಸೇನ ಚಿತ್ತಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ವಾ ಸವನಕಿರಿಯಾಭಾವತೋ ತಂಕಿರಿಯಾಕತ್ತು ಚ ವಿಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಂಸಮಙ್ಗೀನೋ ಕತ್ತುವಿಸಯೇ’’ತಿ। ಸುತಾಕಾರಸ್ಸ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾನಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ ಆಹ – ‘‘ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಏತೇನ ವಾ ಅವಧಾರಣತ್ಥಂ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪುಬ್ಬೇ ಸುತಾನಂ ನಾನಾವಿಹಿತಾನಂ ಸುತ್ತಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಉಪಧಾರಿತರೂಪಸ್ಸ ಆಕಾರಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಸ್ಸ, ಅವಧಾರಣಸ್ಸ ವಾ ಪಕಾಸನಸಭಾವೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ। ಸವನಕಿರಿಯಾ ಪನ ಪುಗ್ಗಲವಾದಿನೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರಪೇಕ್ಖಾ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಸೇಸತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಸುತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ। ಮೇತಿ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸತ್ತವಿಸಯತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ತತ್ಥೇವ ಸಮೋದಹಿತಬ್ಬತೋ ‘‘ಮೇತಿ ಉಭಯಕಿಚ್ಚಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಸಭಾವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಏವಂಸದ್ದಸುತಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥಾತಿ ತೇ ತಥಾರೂಪಪಞ್ಞತ್ತಿಉಪಾದಾನಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಏವನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ, ಸುತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಕರಣಕಿರಿಯಾಕತ್ತುಕಮ್ಮವಿಸೇಸಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರವಿಸಯಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಗಹಣಾಕಾರಗ್ಗಾಹಕತಬ್ಬಿಸಯವಿಸೇಸನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಕತ್ತುಕರಣಬ್ಯಾಪಾರಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಚ ದುತಿಯಾದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಸದ್ದಾಧಿಗಮನೀಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಬ್ಬಪಞ್ಞತ್ತೀನಞ್ಚ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚ ಮೇತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಚ ಮೇತಿ ಚ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಆಕಾರಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಭೂತತ್ಥಉತ್ತಮತ್ಥವಸೇನ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ಅಭೂತತ್ಥೋ, ಅನುಸ್ಸವಾದೀಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ವಿಯ ಅನುತ್ತಮತ್ಥೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಸಭಾವೋ, ರುಪ್ಪನಾನುಭವನಾದಿಸಭಾವೋ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ ಪರಮತ್ಥೋ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತಥಾ ‘‘ಏವಂ ಮೇ’’ತಿಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋತಿ। ಏತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕಿಞ್ಹೇತ್ಥ ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸುತನ್ತಿ ಪನ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಯಞ್ಹಿ ತಂ ಏತ್ಥ ಸೋತೇನ ಉಪಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪನ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಲಬ್ಭತಿ। ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋತಿ ಸೋತಪಥಮಾಗತೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ತೇಸಂ ಉಪಧಾರಿತಾಕಾರಾದಿನೋ ಪಚ್ಚಾಮಸನವಸೇನ ಏವನ್ತಿ, ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಮೇತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಟ್ಠಾದಿಸಭಾವರಹಿತೇ ಸದ್ದಾಯತನೇ ಪವತ್ತಮಾನೋಪಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಾದೀನಿ ಉಪನಿಧಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋ’’ತಿ। ಅಸ್ಸುತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಹಿ ಸುತನ್ತಿ ಪಕಾಸಿತೋ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ।
ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಕಾರವಿಸೇಸಾ ಏವನ್ತಿ ಥೇರೇನ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ನಾನಪ್ಪಕಾರಪ್ಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ಏತೇನ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸುತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಸಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಸುತಾಕಾರಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ದಸ್ಸಿಯಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಸಮ್ಮೋಹೇನಾತಿ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವೇನ, ಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ವಾ ಸವನಕಾಲಸಮ್ಭೂತಾಯ ತದುತ್ತರಿಕಾಲಪಞ್ಞಾಸಿದ್ಧಿ। ಏವಂ ಅಸಮ್ಮೋಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಆಕಾರೋ ನಾತಿಗಮ್ಭೀರೋ, ಯಥಾಸುತಧಾರಣಮೇವ ತತ್ಥ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಸತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅಧಿಕೋ, ಪಞ್ಞಾ ತತ್ಥ ಗುಣೀಭೂತಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಚೇತ್ಥ ಪಧಾನಭಾವೋ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ೧, ೨) ವಿಯ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾಯ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತೇ ಪಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸತಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ, ಸಙ್ಕಾಸನಪ್ಪಕಾಸನವಿವರಣವಿಭಜನಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಛಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ದೀಪೇತಿ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಆಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣತ್ಥಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸದ್ಧಮ್ಮವಿಸಯತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ದೀಪೇತೀತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಪರಿಯಾದಾನಂ ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾವಸೇ ಪಕರಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸವನಂ ಸಮಾಧಾನಮನ್ತರೇನ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿಆದಿ ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನದೇಸಕಪ್ಪಯೋಜನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಅವಿಪರೀತಸದ್ಧಮ್ಮವಿಸಯೇಹಿ ವಿಯ ಆಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣತ್ಥೇಹಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ವಿಯ ಚ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಯಥಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಫಲಭೂತೇನ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾನಂ ಸಿದ್ಧಿ ವುತ್ತಾ ನ ಹಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋತಿಆದಿನಾ ಸಮತ್ಥನವಚನೇನ ಪನ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚ ಫಲಭೂತಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ನ ಏಕನ್ತೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಬಾಹಿರಙ್ಗತ್ತಾ, ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಪನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಏಕನ್ತಕಾರಣನ್ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸಿದ್ಧಿಜೋತನಾ ನ ಸಮತ್ಥಿತಾವ। ನೋ ನ ಸಮತ್ಥಿತಾ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಪಯಿರುಪಾಸನಾಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಂ ಫಲೇನ ಕಾರಣಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನಂ ನದೀಪೂರೇನ ವಿಯ ಉಪರಿ ವುಟ್ಠಿಸಬ್ಭಾವಸ್ಸ, ದುತಿಯಂ ಕಾರಣೇನ ಫಲಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಏಕನ್ತವಸ್ಸಿನಾ ವಿಯ ಮೇಘವುಟ್ಠಾನೇನ ವುಟ್ಠಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ।
ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪ್ಪಭೇದಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಕಲಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಓಗಾಹನಾಕಾರೋ ನಿರವಸೇಸಪರಹಿತಪಾರಿಪೂರಿತಾಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏವಂ ಭದ್ದಕೋ ಆಕಾರೋ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾಸಙ್ಖಾತಗುಣದ್ವಯಂ। ಅಪರಾಪರಂ ವುತ್ತಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಚಕ್ಕಭಾವೋ, ಚರನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಸತ್ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇಸೂತಿ ವಾ। ಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೧)। ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ದೇಸನಾಕ್ಕಮವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತತ್ತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಕತಪುಞ್ಞೋ ಸುದ್ಧಾಸಯೋ ಹೋತಿ ತದಸಿದ್ಧಿಹೇತೂನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದೂರೀಭಾವತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಆಸಯಸುದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸೇಯ್ಯಸೋ ನಂ ತತೋ ಕರೇ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೪೩), ‘‘ಕತಪುಞ್ಞೋಸಿ ತ್ವಂ, ಆನನ್ದ, ಪಧಾನಮನುಯುಞ್ಜ, ಖಿಪ್ಪಂ ಹೋಹಿಸಿ ಅನಾಸವೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೭) ಚ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಆಸಯಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ। ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ವಿಸದಭಾವೇನ। ತಥಾ ಚಾಹ – ‘‘ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ
ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನಾತಿಆದಿನಾ ಸೋತಪ್ಪಭೇದಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನಾತಿ ಏತೇನ ಅಯಂ ಸುತ-ಸದ್ದೋ ಏವಂ-ಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ, ವಕ್ಖಮಾನಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನೇವ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ಆಮಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮನೋದಿಟ್ಠಿಕರಣಾನಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪೇಕ್ಖನಸುಪ್ಪಟಿವೇಧಾ ವಿಸೇಸತೋ ಮನಸಿಕಾರಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರದೀಪಕೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ, ಸವನಧಾರಣವಚೀಪರಿಚಯಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋತಾವಧಾನಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ತೇ ಅವಿಕ್ಖೇಪದೀಪಕೇನ ಸುತ-ಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ। ಮನಸಾ ಅನುಪೇಕ್ಖಿತಾತಿ ‘‘ಇಧ ಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ, ಇಧ ಸಮಾಧಿ, ಇಧ ಪಞ್ಞಾ, ಏತ್ತಕಾ ಏತ್ಥ ಅನುಸನ್ಧಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮನಸಾ ಅನು ಅನು ಪೇಕ್ಖಿತಾ। ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿ ಭೂತಾಯ, ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇತಿ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುಟ್ಠು ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ।
ಸಕಲೇನ ವಚನೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿನ್ತಿ ಅಕತಞ್ಞುತಂ, ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಪಭಿಕ್ಖು ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಹತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೯೫) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾವತ್ಥಂ। ಸಾ ಏವ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾವತ್ಥಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ। ನನು ಚ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ಮಮೇದಂ ವಚನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಮಾನಸ್ಸ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದೀನಞ್ಚ ತದಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಸಮತಿಕ್ಕಮಾದಿವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ, ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೇನ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋತಿ ದಸ್ಸನತೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದೇವತಾನಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕಾಪೇಕ್ಖಂ ತಥಾವಚನನ್ತಿ ಏದಿಸೀ ಚೋದನಾ ಅನವಕಾಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಖಣೇ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ದೇವತಾನಂ ಏವಂ ಚೇತಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ ‘‘ಭಗವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ಅಯಞ್ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಕುಸಲೋ ಇದಾನಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಸಕ್ಯಕುಲಪ್ಪಸುತೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಭಾತಾ ಚೂಳಪಿತುಪುತ್ತೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಸಯಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಉದಾಹು ಭಗವತೋ ಏವ ವಚನಂ ಯಥಾಸುತ’’ನ್ತಿ, ಏವಂ ತದಾಸಙ್ಕಿತಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಸಮೋಕ್ಕಮಾದಿತೋ ಅತಿಕ್ಕಮಾದಿ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಅದಹನ್ತೋತಿ ‘‘ಮಮೇದ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ಅಟ್ಠಪೇನ್ತೋ। ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿ।
ದಳ್ಹತರನಿವಿಟ್ಠಾ ಕಙ್ಖಾ। ನಾತಿಸಂಸಪ್ಪನಂ ಮತಿಭೇದಮತ್ತಂ ವಿಮತಿ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ವಿನಾಸೇತಿ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಮುಖಾ ಚಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಖಲಿತದುರುತ್ತಾದಿಗ್ಗಹಣದೋಸಾಭಾವತೋ ಚ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚಮಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಆಕಾರಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತವಿಸೇಸಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತತೋ ಪರಾ ಚತಸ್ಸೋ ಆಕಾರತ್ಥಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆಕಾರತ್ಥಂ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅವಧಾರಣತ್ಥಞ್ಚ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞಸೇಟ್ಠಅಸಹಾಯಸಙ್ಖಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭) ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೮; ಪಾರಾ॰ ೧೧) ಸೇಟ್ಠೇ, ‘‘ಏಕೋ ವೂಪಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೫; ೨.೨೧೫; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೮೦; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೬೩; ಚೂಳವ॰ ೪೪೫) ಅಸಹಾಯೇ ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೨೯) ಸಙ್ಖಾಯಂ। ಇಧಾಪಿ ಸಙ್ಖಾಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಏಕನ್ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ। ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚಾತಿ ಯುತ್ತಕಾಲಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಞ್ಚ। ಖಣೋತಿ ಓಕಾಸೋ। ತಥಾಗತುಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿಲಾಭಹೇತುತ್ತಾ। ಖಣೋ ಏವ ಚ ಸಮಯೋ। ಯೋ ಖಣೋತಿ ಚ ಸಮಯೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಏಕೋ ಏವಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಸಮಯೋತಿ ಮಹಾಸಮೂಹೋ। ಸಮಯೋಪಿ ಖೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪೂರಣಸ್ಸ ಹೇತುಪಿ। ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪವಾದಕೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ನಿಸಿನ್ನಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಂ ಪವದನ್ತೀತಿ। ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಹಿತಪ್ಪಟಿಲಾಭಾ। ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಅಭಿಸಮಯೋ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ಪೀಳನಾದೀನಿ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕೀಭಾವಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ। ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ತಾನೇವ ತಥಾ ಏಕತ್ತೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ತತ್ಥ ಪೀಳನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹಿಂಸನಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಕರಣಂ। ಸನ್ತಾಪೋ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ಸನ್ತಪನಂ ಪರಿದಹನಂ।
ತತ್ಥ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣೇ ಸನಿಜ್ಝಂ ಸಮೇತಿ ಸಮವೇತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮವಾಯೋ। ಸಮೇತಿ ಸಮಾಗಚ್ಛತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ತದಾಧಾರಪುಗ್ಗಲೇಹೀತಿ ಸಮಯೋ, ಖಣೋ। ಸಮೇತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾ ಸಂಗಚ್ಛತಿ ಸತ್ತೋ, ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ವಾ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ, ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ವಾತಿ ಸಮಯೋ, ಕಾಲೋ। ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಕಾಲೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕರಣಂ ಕರಣಂ ವಿಯ ಚ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೇನ ರೂಪೇನ ವೋಹರೀಯತೀತಿ। ಸಮಂ, ಸಹ ವಾ ಅವಯವಾನಂ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮೂಹೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಾಯೋ’’ತಿ। ಅವಯವಸಹಾವಟ್ಠಾನಮೇವ ಹಿ ಸಮೂಹೋತಿ। ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಮಯೋ, ಹೇತು ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಯೋ’’ತಿ। ಸಮೇತಿ ಸಂಯೋಜನಭಾವತೋ ಸಮ್ಬದ್ಧೋ ಏತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಭಾವತೋ ವಾ ಸಂಯುತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಯಥಾಭಿನಿವೇಸಂ ಏತೇನಾತಿ ಸಮಯೋ, ದಿಟ್ಠಿ। ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಬಜ್ಝನ್ತೀತಿ। ಸಮಿತಿ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಟಿಲಾಭೋ। ಸಮಸ್ಸ ಯಾನಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಯಾನಂ ಅಪಗಮೋತಿ ಸಮಯೋ, ಪಹಾನಂ। ಅಭಿಮುಖಂ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏತಬ್ಬೋ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತೋ ಸಭಾವೋ। ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಾವಬೋಧೋ। ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಅಭಿಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ। ಕಾಲೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮವಾಯಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಇಧ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾನಂ ವಿಯ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದಾನಭಾವೇನ ಕಾಲಸ್ಸ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ಚ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಯಮಿತವಸೇನೇವ ಕಾಲೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ನ ಉತುಸಂವಚ್ಛರಾದಿವಸೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಉತುಸಂವಚ್ಛರಾದಿವಸೇನ ನಿಯಮಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನೇ ಅಯಮ್ಪಿ ಗುಣೋ ಲದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ವಾ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀತಿ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ ದೇವಸಿಕಂ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವೀತಿನಾಮನಕಾಲೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನಿ। ಸುಪ್ಪಕಾಸಾತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಯಾ ಪಕಮ್ಪನಓಭಾಸಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ‘‘ಯೋ ಚಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಥಾ ಹಿ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಸಮಯೋ ಅತ್ತಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಸಮಯೋ ಚ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಯೋ, ಅರಿಯತುಣ್ಹೀಭಾವಸಮಯೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ, ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಿಕಥಾಸಮಯೋ ದೇಸನಾಸಮಯೋಯೇವ।
ಕರಣವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮವಿನಯೇಸು। ತಥಾತಿ ಭುಮ್ಮಕರಣೇಹಿ। ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋ ಆಧಾರತ್ಥೋ। ಭಾವೋ ನಾಮ ಕಿರಿಯಾ, ಕಿರಿಯಾಯ ಕಿರಿಯನ್ತರಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಕಾಲೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಸಯಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾತೋ ತಙ್ಖಣಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರತೋ ಚ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಜಾತೋ, ಸಾಯನ್ಹೇ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು, ಸಮೂಹೋ ಚ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೋ ಅವಯವಾನಂ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ, ಯವರಾಸಿಯಂ ಸಮ್ಭೂತೋ’’ತಿಆದೀಸು, ಏವಂ ಇಧಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಅಧಿಕರಣಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಏವ ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ನವಮೇ ಖಣೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಹೇತುಮ್ಹಿ, ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಾ ಸತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಚ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮಯಸದ್ದೇ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಲಕ್ಖಣಭೂತಭಾವಯುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಖಣ…ಪೇ॰… ಲಕ್ಖೀಯತೀ’’ತಿ।
ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ಅಜ್ಝೇನೇನ ವಸತಿ, ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ದತಿ, ಕುದಾಲೇನ ಖಣತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ವೀತಿಕ್ಕಮಞ್ಹಿ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ಓತಿಣ್ಣೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ
ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಆರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದೇಸನಾನಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ। ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥಜೋತನತ್ಥಂ। ಉಪಯೋಗವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಾಸಂ ಅಜ್ಝೇತೀ’’ತಿ। ಪೋರಾಣಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ। ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಭೇದೋತಿ ವಚನಮತ್ತೇನ ವಿಸೇಸೋ। ತೇನ ಸುತ್ತವಿನಯೇಸು ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೋ ಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಭಗವಾತಿ ಗರೂ’’ತಿಆದಿ। ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠವಾಚಕಂ ವಚನಂ, ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣಂ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಯೋ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಚನೀಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಗಾರವಯುತ್ತೋತಿ ಗರುಭಾವಯುತ್ತೋ ಗರುಗುಣಯೋಗತೋ। ಗರುಕರಣಂ ವಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಅರಹತೀತಿ ಗಾರವಯುತ್ತೋ, ಗಾರವಾರಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿಪ್ಪಾದಿಸಿಕ್ಖಾಪಕಾ ಗರೂ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಗಾರವಯುತ್ತಾ, ಅಯಂ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗರೂತಿ ವತ್ವಾ ಗಾರವಯುತ್ತೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ವುತ್ತೋಯೇವ, ನ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಏಕದೇಸಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಧಮ್ಮಸರೀರಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ಯೋ ವೋ, ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಿನಯೋ ಚ ದೇಸಿತೋ ಪಞ್ಞತ್ತೋ ವಜಿರಸಙ್ಘಾತಸಮಾನಕಾಯೋ ಪರೇಹಿ ಅಭೇಜ್ಜಸರೀರತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ರೂಪಕಾಯೇ ಕೇನಚಿ ಸಕ್ಕಾ ಅನ್ತರಾಯೋ ಕಾತುನ್ತಿ। ದೇಸನಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸಕಲಸುತ್ತಸ್ಸ ಏವನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸನತೋ। ಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಭಗವತಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೇನ ಮಯಾ ಮಹಾಸಾವಕೇನ ಸುತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಮಯಾ ಸುತಂ, ನ ಅನುಸ್ಸುತಿಕಂ, ನ ಪರಮ್ಪರಾಭತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನತೋ। ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತಭಾವದೀಪನತೋ
‘‘ಕಪ್ಪಕಸಾಯೇ ಕಲಿಯುಗೇ, ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೋ ಅಹೋ ಮಹಚ್ಛರಿಯಂ।
ಹುತಾವಹಮಜ್ಝೇ ಜಾತಂ, ಸಮುದಿತಮಕರನ್ದಮರವಿನ್ದ’’ನ್ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೧ ದೇವತಾಸಂಯುತ್ತ)।
ಭಗವಾತಿ ದೇಸಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸತ್ತುತ್ತಮಗರುಗಾರವಾಧಿವಚನಭಾವತೋ।
ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇತಿ ಕಥಂ ಪನೇತಂ ನಗರಂ ಏವಂನಾಮಕಂ ಜಾತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ, ಯಥಾ ಕಾಕನ್ದಸ್ಸ ಇಸಿನೋ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ಮಾಪಿತಾ ನಗರೀ ಕಾಕನ್ದೀ, ಮಾಕನ್ದಸ್ಸ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ಮಾಪಿತಾ ಮಾಕನ್ದೀ, ಕುಸಮ್ಬಸ್ಸ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ಮಾಪಿತಾ ಕೋಸಮ್ಬೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಸವತ್ಥಸ್ಸ ಇಸಿನೋ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ಮಾಪಿತಾ ನಗರೀ ಸಾವತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ವದನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಂ, ಸಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಾವತ್ಥಿ। ಸತ್ಥಸಮಾಯೋಗೇ ಚ ‘ಕಿಂ ಭಣ್ಡಮತ್ಥೀ’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ‘ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀ’ತಿ ವಚನಮುಪಾದಾಯ ಸಾವತ್ಥಿ।
‘‘ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬೂಪಕರಣಂ, ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಸಮೋಹಿತಂ।
ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮುಪಾದಾಯ, ಸಾವತ್ಥೀತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೪; ಖು॰ ಪಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫.ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೧.೧೮೪)।
‘‘ಕೋಸಲಾನಂ ಪುರಂ ರಮ್ಮಂ, ದಸ್ಸನೇಯ್ಯಂ ಮನೋರಮಂ।
ದಸಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಅವಿವಿತ್ತಂ, ಅನ್ನಪಾನಸಮಾಯುತಂ॥
‘‘ವುದ್ಧಿಂ
ಆಳಕಮನ್ದಾವ ದೇವಾನಂ, ಸಾವತ್ಥಿಪುರಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೪; ಖು॰ ಪಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫.ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ)।
ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ನ ವಿಸೇಸೇನ, ವಿಹಾರಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ…ಪೇ॰… ವಿಹಾರೇಸೂತಿ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ ಅರಿಯವಿಹಾರೋತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ವಿಹಾರೇಸು। ಸಮಙ್ಗಿಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ। ಏತನ್ತಿ ವಿಹರತೀತಿ ಏತಂ ಪದಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಗಿಹಿಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಹರತಿ ಸಹನನ್ದೀ ಸಹಸೋಕೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪೧) ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇ ಆಗತಂ, ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ
ತತ್ಥ ಇರಿಯನಂ ಪವತ್ತನಂ ಇರಿಯಾ, ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗೋ। ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತನೂಪಾಯಭಾವತೋ ಠಾನಾದಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ। ಠಾನಸಮಙ್ಗೀ ವಾ ಹಿ ಕಾಯೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೇಯ್ಯ ಗಮನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸಮಙ್ಗೀ ವಾ। ಅಥ ವಾ ಇರಿಯತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತೇನ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಕಾಯಕಿಚ್ಚಂ ವಾತಿ ಇರಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ಪಥೋತಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ಠಾನಾದಿ ಏವ। ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಗತಿನಿವತ್ತಿಆದಿಆಕಾರೇನ ಪವತ್ತೋ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಏವ। ವಿಹರಣಂ, ವಿಹರತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ವಿಹಾರೋ। ದಿವಿ ಭವೋ ದಿಬ್ಬೋ, ತತ್ಥ ಬಹುಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದಿದೇವಲೋಕೇ ಭವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಯೋ ದಿಬ್ಬಾನುಭಾವೋ, ತದತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ವಾ ದಿಬ್ಬೋ, ಅಭಿಞ್ಞಾಭಿನೀಹಾರವಸೇನ ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾ ವಾ ದಿಬ್ಬೋ, ದಿಬ್ಬೋ ಚ ಸೋ ವಿಹಾರೋ ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ, ಚತಸ್ಸೋ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವಾ ವಿಹಾರಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ। ಅರಿಯೋ, ಅರಿಯಾನಂ ವಾ ವಿಹಾರೋ ಅರಿಯವಿಹಾರೋ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ। ಸೋ ಹಿ ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನನ್ತಿಆದಿ ಯದಿಪಿ ಭಗವಾ ಏಕೇನಪಿ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಚಿರತರಂ ಕಾಲಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸರೀರಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಭಗವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಸನ್ತೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ನಾನಾಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ
ಜೇತಸ್ಸ ರಾಜಕುಮಾರಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಜನಂ ಜಿನಾತೀತಿ ಜೇತೋ। ಸೋತಸದ್ದೋ ವಿಯ ಹಿ ಕತ್ತುಸಾಧನೋ ಜೇತಸದ್ದೋ। ಅಥ ವಾ ರಞ್ಞಾ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಜನೇ ಜಿತೇ ಜಾತೋತಿ ಜೇತೋ। ರಞ್ಞೋ ಹಿ ಜಯಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಕುಮಾರೋ ಜಿತವಾತಿ ಜೇತೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಮಙ್ಗಲಕಾಮತಾಯ ವಾ ತಸ್ಸ ಏವಂನಾಮಮೇವ ಕತನ್ತಿ ಜೇತೋ। ಮಙ್ಗಲಕಾಮತಾಯ ಹಿ ಜೇಯ್ಯೋತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಜೇತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸುದತ್ತೋ ನಾಮ ಸೋ, ಗಹಪತಿ, ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಕತನಾಮವಸೇನ, ಸಬ್ಬಕಾಮಸಮಿದ್ಧತಾಯ ಪನ ವಿಗತಮಚ್ಛೇರತಾಯ ಕರುಣಾದಿಗುಣಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಚ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಅನಾಥಾನಂ ಪಿಣ್ಡಮದಾಸಿ। ತೇನ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ। ಆರಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಣಿನೋ, ವಿಸೇಸೇನ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾತಿ ಆರಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಫಲಾದಿಸೋಭಾಯ ನಾತಿದೂರನಚ್ಚಾಸನ್ನತಾದಿಪಞ್ಚವಿಧಸೇನಾಸನಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ತತೋ ತತೋ ಆಗಮ್ಮ ರಮನ್ತಿ ಅಭಿರಮನ್ತಿ, ಅನುಕ್ಕಣ್ಠಿತಾ ಹುತ್ವಾ ನಿವಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗತೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಂಯೇವ ಆನೇತ್ವಾ ರಮೇತೀತಿ ಆರಾಮೋ। ಸೋ ಹಿ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೇನ ಗಹಪತಿನಾ ಜೇತಸ್ಸ ರಾಜಕುಮಾರಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿರಞ್ಞಕೋಟೀಹಿ ಸನ್ಥಾರೇನ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿರಞ್ಞಕೋಟೀಹಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿರಞ್ಞಕೋಟೀಹಿ ವಿಹಾರಮಹಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಏವಂ ಚತುಪಞ್ಞಾಸಹಿರಞ್ಞಕೋಟಿಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ವಾಕ್ಯಂ, ತತ್ಥ। ಸಿಯಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಏವಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಸಿಯಾ, ವಕ್ಖಮಾನಾಕಾರೇನ ಕದಾಚಿ ಚೋದೇಯ್ಯ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ತತ್ಥ ವಿಹರತೀತಿ ಯದಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ ವಿಹರತಿ। ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ನಾನಾಠಾನಭೂತತ್ತಾ ಸಾವತ್ಥಿಜೇತವನಾನಂ, ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಾನಿ ಚೋದಕೋ ತಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ‘‘ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ। ಇತರೋ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತೇನ ತಯಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏತನ್ತಿ ‘‘ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ। ಏವನ್ತಿ ‘‘ಯದಿ ತಾವ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ನನು ಅವೋಚುಮ್ಹ…ಪೇ॰… ಜೇತವನೇ’’ತಿ ಆಹ। ಏವಮ್ಪಿ ‘‘ಗೋಚರಗಾಮನಿದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಅವಸ್ಸಞ್ಚೇತ್ಥ ಗೋಚರಗಾಮಕಿತ್ತನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಯಥಾ ಜೇತವನಾದಿಕಿತ್ತನಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನುಗ್ಗಹಕರಣಾದಿಅನೇಕಪ್ಪಯೋಜನಂ, ಏವಂ ಗೋಚರಗಾಮಕಿತ್ತನಮ್ಪಿ ಗಹಟ್ಠಾನುಗ್ಗಹಕರಣಾದಿವಿವಿಧಪಯೋಜನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾವತ್ಥಿವಚನೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮಪಯಿರುಪಾಸನಾನಂ ಓಕಾಸದಾನೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸರಣೇಸು ಸೀಲೇಸು ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ ಯಥೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಉಪರಿವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾವಹನೇನ ಚ ಗಹಟ್ಠಾನುಗ್ಗಹಕರಣಂ, ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಅನುರೂಪವಸನಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹೇನೇತ್ಥ ಪಬ್ಬಜಿತಾನುಗ್ಗಹಕರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕರುಣಾಯ ಉಪಗಮನಂ, ನ ಲಾಭಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ। ಪಞ್ಞಾಯ ಅಪಗಮನಂ, ನ ವಿರೋಧಾದಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉಪಗಮನಾಪಗಮನಾನಂ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಧಮ್ಮಿಕಸುಖಂ ನಾಮ ಅನವಜ್ಜಸುಖಂ। ದೇವತಾನಂ ಉಪಕಾರಬಹುಲತಾ ಜನವಿವಿತ್ತತಾಯ। ಪಚುರಜನವಿವಿತ್ತಞ್ಹಿ ಠಾನಂ ದೇವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ತದತ್ಥಪರಿನಿಪ್ಫಾದನನ್ತಿ ಲೋಕತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನಂ, ಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪಾದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮಾದಿನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಾವತ್ಥಿಕಿತ್ತನೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಜೇತವನಾದಿಕಿತ್ತನೇನ ಧಮ್ಮಕಾಯಸ್ಸ। ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ಪರಾಧೀನಕಿರಿಯಾಕರಣಂ, ದುತಿಯೇನ ಅತ್ತಾಧೀನಕಿರಿಯಾಕರಣಂ। ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಂ, ಇತರೇನ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ। ಪುರಿಮೇನ ಚಸ್ಸ ಪರಮಾಯ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಸಮನ್ನಾಗಮಂ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪರಮಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮನ್ನಾಗಮಂ ದೀಪೇತಿ। ಭಗವಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪರಮಾಯ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಅನುಕಮ್ಪತಿ, ನ ಚ ತತ್ಥ ಸಿನೇಹದೋಸಾನುಪತಿತೋ ಪರಮುಪೇಕ್ಖಕಭಾವತೋ। ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ನ ಪರಹಿತಸುಖಕರಣೇ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಭಾವತೋ। ತಸ್ಸ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಾಯ ಲೋಕನಾಥತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಕತಾಯ ಅತ್ತನಾಥತಾ।
ತಥಾ ಹೇಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಞ್ಚೋದಿತಮಾನಸೋ ಸಕಲಲೋಕಹಿತಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾಪನ್ನೋ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ
ತಥಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಾಯ ಚರಿಮತ್ತಭಾವೇ ಜಿಣ್ಣಾತುರಮತದಸ್ಸನೇನ ಸಞ್ಜಾತಸಂವೇಗೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕತಾಯ ಉಳಾರೇಸು ದೇವಭೋಗಸದಿಸೇಸು ಭೋಗೇಸು ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖಮಿ। ತಥಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಾಯ ‘‘ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೫೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪, ೧೦) ಕರುಣಾಮುಖೇನೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕತಾಯ ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಸತ್ತ ಸತ್ತಾಹಾನಿ ವಿವೇಕಸುಖೇನೇವ ವೀತಿನಾಮನಂ। ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಾಯ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕನಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಅಜ್ಝೇಸನಾಪದೇಸೇನ ಓಕಾಸಕರಣಂ, ಉಪೇಕ್ಖಕತಾಯ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯಾದಿವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅನನುರೂಪಸಮುದಾಚಾರೇಪಿ ಅನಞ್ಞಥಾಭಾವೋ। ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಾಯ ಕತ್ಥಚಿ ಪಟಿಘಾತಾಭಾವೇನಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಮಿತ್ತಸಞ್ಞಾಭಾವೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕತಾಯ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅನುರೋಧಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಿನೇಹಸನ್ಥವಾಭಾವೋ। ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಾಯ ಪರೇಸಂ ಪಸಾದನಾ, ಉಪೇಕ್ಖಕತಾಯ ‘‘ಪುರಿಮೇನಸ್ಸ ಪರಮಾಯ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಸಮನ್ನಾಗಮಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ।
ತನ್ತಿ ತತ್ರಾತಿ ಪದಂ। ‘‘ದೇಸಕಾಲಪರಿದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಯೇ ದೇಸಕಾಲಾ ಇಧ ವಿಹರಣಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಸಮಯಂ…ಪೇ॰… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತಂ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಕಾಲಸ್ಸ ದೇಸಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಭವಿತುಮರಹತಿ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ। ಅಯಂ ತಾವ ತತ್ರ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವೇ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ತತ್ರ-ಸದ್ದೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾವಿಸಿಟ್ಠಂ ದೇಸಕಾಲಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಭಾಸಿತಬ್ಬಯುತ್ತೇ ವಾ ದೇಸಕಾಲೇ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ। ತೇನ ತತ್ರಾತಿ ಯತ್ರ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಲಪತಿ ಭಾಸತಿ, ತಾದಿಸೇ ದೇಸೇ, ಕಾಲೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹೀತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ನನು ಚ ಯತ್ಥ ಠಿತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ ತಾವಾ’’ತಿ।
ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅನ್ತರಘರಂ ಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಾ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಅಕಾಲಭಾವಸ್ಸೇವ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಹಿ ತದಾ ಅದ್ಧಾನಪರಿಸ್ಸಮೇನ ರೂಪಕಾಯೇ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಅಹೋಸಿ, ಬಲವಪೀತಿವೇಗೇನ ನಾಮಕಾಯೇ। ತದುಭಯಸ್ಸ ವೂಪಸಮಂ ಆಗಮೇನ್ತೋ ಪಪಞ್ಚಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ಭಗವಾ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ। ಅದೇಸೇತಬ್ಬದೇಸೇ ಅದೇಸನಾಯ ಪನ ಉದಾಹರಣಂ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಗ್ಗಾ ಓಕ್ಕಮ್ಮ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫೪), ವಿಹಾರಪಚ್ಛಾಯಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೬೩) ಚ ಏವಮಾದಿಕಂ ಇಧ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಾಲೋ ಇಧ ಪುಬ್ಬೇ ನೇಸಾದೋ ಇಧ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೫೧) ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ಖೋ-ಸದ್ದೋ, ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಖೋ ಅಗಾರವೋ ವಿಹರತಿ
ಭಗವಾತಿ ಲೋಕಗರುದೀಪನನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಭಗವಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಯದಿಪಿ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಪನಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಠಾನೇ ವಿಹರಣಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತು ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತಂ, ನ ಆಮನ್ತನಕಿರಿಯಾಯ, ಇಧ ಪನ ಆಮನ್ತನಕಿರಿಯಾಯ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಂ ಪುನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾತಿ ಲೋಕಗರುದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತೇನ ಲೋಕಗರುಭಾವತೋ ತದನುರೂಪಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಗತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ತೇ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಥಾಸವನಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲವಚನನ್ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ಚಿತ್ತಪರಿಯಾದಾನದೇಸನಾಯ ಸವನಯೋಗ್ಗಪುಗ್ಗಲವಚನಂ। ಚತೂಸುಪಿ ಪರಿಸಾಸು ಭಿಕ್ಖೂ ಏವ ಏದಿಸಾನಂ ದೇಸನಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಭಾಜನಭೂತಾತಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಸಾಸನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಧ ಭಿಕ್ಖುಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದ್ದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖಕೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಭಿಕ್ಖನಧಮ್ಮತಾಯ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತೋತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಅಜ್ಝುಪಗತಂ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ, ಉಞ್ಛಾಚರಿಯಂ, ಅಜ್ಝುಪಗತತ್ತಾ ಅನುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖು। ಯೋ ಹಿ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಹಾಯ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಸೋ ಕಸಿಗೋರಕ್ಖಾದಿಜೀವಿಕಾಕಪ್ಪನಂ ಹಿತ್ವಾ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನೇವ ಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ‘‘ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಪಟಧರೋತಿ ಭಿಕ್ಖು, ಭಿನ್ದತಿ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಭಿಕ್ಖು, ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೧೦) ವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತನಯೇನ। ಞಾಪನೇತಿ ಅವಬೋಧನೇ, ಪಟಿವೇದನೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಭಿಕ್ಖನಸೀಲತಾತಿ ಭಿಕ್ಖನಧಮ್ಮತಾತಿ ‘‘ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅರಿಯಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೭.೫೯) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖನಸಭಾವತಾ, ನ ಯಾಚನಕೋಹಞ್ಞಸಭಾವತಾ। ಭಿಕ್ಖನೇ ಸಾಧುಕಾರಿತಾತಿ ‘‘ಉತ್ತಿಟ್ಠೇ ನಪ್ಪಮಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೬೮) ವಚನಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಾ। ಅಥ ವಾ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಕತಿಸಭಾವೋ, ಇಧ ಪನ ತದಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಧಮ್ಮೋತಿ ವತಂ। ಸಾಧುಕಾರಿತಾತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಆದರಕಿರಿಯಾ। ಹೀನಾಧಿಕಜನಸೇವಿತನ್ತಿ ಯೇ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇ ಠಿತಾಪಿ ಜಾತಿಮದಾದಿವಸೇನ ಉದ್ಧತಾ ಉನ್ನಳಾ, ಯೇ ಚ ಗಿಹಿಭಾವೇ ಪರೇಸಂ ಅಧಿಕಭಾವಮ್ಪಿ ಅನುಪಗತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಪರಮಕಾರುಞ್ಞತಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ಹೀನಜನೇಹಿ ದಲಿದ್ದೇಹಿ ಪರಮಕಾರುಞ್ಞತಂ ಪತ್ತೇಹಿ ಪರಕುಲೇಸು ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಾಯ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೇಹಿ ಸೇವಿತಂ ವುತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಉದ್ಧತಭಾವನಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತಿ। ಅಧಿಕಜನೇಹಿ ಉಳಾರಭೋಗಖತ್ತಿಯಕುಲಾದಿತೋ ಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಆಜೀವವಿಸೋಧನತ್ಥಂ ಸೇವಿತಂ ವುತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ದೀನಭಾವನಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಆಮನ್ತನಭಾವತೋ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ, ಪಕರಣತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಚ ಸುಸ್ಸುಸಾಜನನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನಮನಸಿಕಾರನಿಯೋಜನಞ್ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಾಧುಕಂ ಸವನಮನಸಿಕಾರೇತಿ ಸಾಧುಕಸವನೇ ಸಾಧುಕಮನಸಿಕಾರೇ ಚ। ಕಥಂ ಪನ ಪವತ್ತಿತಾ ಸವನಾದಯೋ ಸಾಧುಕಂ ಪವತ್ತಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ? ‘‘ಅದ್ಧಾ ಇಮಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಕಲಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ ಹತ್ಥಗತಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆದರಗಾರವಯೋಗೇನ ಕಥಾದೀಸು ಅಪರಿಭವಾದಿನಾ ಚ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುಣನ್ತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಭಬ್ಬೋ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತಂ। ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ಕಥಂ ನ ಪರಿಭೋತಿ, ಕಥಿತಂ ನ ಪರಿಭೋತಿ, ನ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಭೋತಿ, ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ, ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕರೋತಿ। ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುಣನ್ತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಭಬ್ಬೋ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೫೧)। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸಾಧುಕಂ ಸವನಮನಸಿಕಾರಾಯತ್ತಾ ಹಿ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ।
ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಭಗವಾ’’ತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞವಿಹಿತಾ। ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾತಿ ಅಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಾ। ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಾತಿ ಹಿಯ್ಯೋ ತತೋ ಪರಂ ದಿವಸೇಸು ವಾ ಸುತಧಮ್ಮಂ ಪತಿ ಪತಿ ಮನಸಾ ಅವೇಕ್ಖನ್ತಾ। ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸಿಯಮಾನೇ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದೇಸನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇ ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಇ-ಕಾರಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಭಿಕ್ಖವೋ ಇತೀತಿ ಅಯಂ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಸಮಾಪನಾದಿಅತ್ಥಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯಪಕಾರಾವಧಾರಣನಿದಸ್ಸನಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯) ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ। ಅತ್ಥಿ ಮೇ ತುಮ್ಹೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಾ। ಕಿನ್ತಿ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯) ಪರಿಸಮಾಪನೇ। ‘‘ಇತಿ ವಾ ಇತಿ ಏವರೂಪಾ ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩) ಆದಿಅತ್ಥೇ। ‘‘ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನಾಮಂ ನಾಮಕಮ್ಮಂ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ನಿರುತ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮಭಿಲಾಪೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ॰ ೭೩, ೭೫) ಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯೇ। ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಬಾಲೋ, ಅಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಪಣ್ಡಿತೋ, ಸಉಪದ್ದವೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪದ್ದವೋ ಪಣ್ಡಿತೋ, ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೪) ಪಕಾರೇ। ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಸತಾ, ‘ಆನನ್ದ, ಅತ್ಥೀ’ತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯಂ। ‘ಕಿಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’ನ್ತಿ ಇತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ। ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೬) ಅವಧಾರಣೇ। ‘‘ಅತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ, ನತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೯೦) ನಿದಸ್ಸನೇ। ಇಧಾಪಿ ನಿದಸ್ಸನೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಹಿ ಆಮನ್ತನಾಕಾರೋ। ತಮೇಸ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ‘‘ಭದ್ದನ್ತೇ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಇತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸು’’ನ್ತಿ ‘‘ಭಗವತೋ ಆಮನ್ತನಂ ಪಟಿಅಸ್ಸೋಸು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿ ಪನ ಇದಂ ಪಟಿಸ್ಸವಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ದೇವದತ್ತಾಯ ಪಟಿಸ್ಸುಣೋತೀ’’ತಿ। ಯಂ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಾವಗಾಹಣತ್ಥನ್ತಿ ಕಮಲಕುವಲಯುಜ್ಜಲವಿಮಲಸಾದುರಸಸಲಿಲಾಯ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ
ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಹೇ ಕಯಿರಮಾನೇ ನಿದಾನವಚನಂ, ನನು ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತವಚನಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ, ದೇಸನಾಯ ಠಿತಿಅಸಮ್ಮೋಸಸದ್ಧೇಯ್ಯಭಾವಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ। ಕಾಲದೇಸದೇಸಕನಿಮಿತ್ತಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹಿ ಉಪನಿಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ಹಿ ದೇಸನಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾ ಹೋತಿ ಅಸಮ್ಮೋಸಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾ ಚ। ದೇಸಕಾಲಕತ್ತುಹೇತುನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಉಪನಿಬದ್ಧೋ ವಿಯ ವೋಹಾರವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ತೇನೇವ ಚ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೇನ ‘‘ಚಿತ್ತಪರಿಯಾದಾನಸುತ್ತಂ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಾದಿಪುಚ್ಛಾಸು ಕತಾಸು ತಾಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತಂ। ಅಪಿಚ ಸತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ಪುಬ್ಬಚರಣಾನುಮಾನಾಗಮತಕ್ಕಾಭಾವತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ। ನ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಚರಣಾದೀಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರತಾಯ ಏಕಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ ಚ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು। ತಥಾ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯಸಾಸನಸಾವಕಾನಾನುರಾಗಾಭಾವತೋ ಖೀಣಾಸವಭಾವಸಿದ್ಧಿ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಪರಾನುಗ್ಗಹಪ್ಪವತ್ತಿ। ಏವಂ
ತಥಾ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ। ಞಾಣಕರುಣಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಬ್ಬಕಿರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ
ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದೇಸಿತಸ್ಸ। ದೇಸನಾ ಹಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ನಿಕ್ಖಿಪನತೋ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾವ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥಾಯಂ ದೇಸನಾ ಏವಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿದಾನಪರಿಜಾನನೇನ ವಣ್ಣನಾಯ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಸಬ್ಭಾವತೋ, ಏವಂ ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೇನಪಿ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದೀಹಿ ಪನ ಪುರತೋ ಠಿತೇಹಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಂಸಗ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಇಧ ನಿರವಸೇಸೋ ವಿತ್ಥಾರನಯೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ವಾ ಸೇಸನಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಮೂಲನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋವ ದಸ್ಸಿತಾ। ಯಥಾದಸ್ಸನಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಯಂ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಂ ಏವ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅಥ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತದೇಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಕಾರಣಭೂತೋತಿ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ। ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ। ಪರಜ್ಝಾಸಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪುಚ್ಛಾಯ ವಸೋ ಪುಚ್ಛಾವಸೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ। ಸುತ್ತದೇಸನಾವತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿ, ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ತ್ಥ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಸಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ। ಅಥ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ ಸುತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿ ಏವ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ। ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ। ಪುಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ। ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ವಚನಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಂ, ತದೇವ ನಿಕ್ಖೇಪಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಪರೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಾದಿಕಾರಣನಿರಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಧಮ್ಮತನ್ತಿಟ್ಠಪನತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿತದೇಸನತ್ತಾ। ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾನಂ ಪನ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾನಂ ದೇಸನಾಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತಿತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಕಥೇಸೀತಿ ಧಮ್ಮತನ್ತಿಟ್ಠಪನತ್ಥಂ ಕಥೇಸಿ। ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಯೋ। ಅಜ್ಝಾಸಯನ್ತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ। ಖನ್ತಿನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ। ಮನನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಚಿತ್ತಂ। ಅಭಿನೀಹಾರನ್ತಿ ಪಣಿಧಾನಂ। ಬುಜ್ಝನಭಾವನ್ತಿ ಬುಜ್ಝನಸಭಾವಂ, ಪಟಿವಿಜ್ಝನಾಕಾರಂ ವಾ। ರೂಪಗರುಕಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ರೂಪಾರಮ್ಮಣಗರುಕಾ ರೂಪಗರುಕಾ। ಚಿತ್ತೇನ ರೂಪನಿನ್ನಾ ರೂಪಪೋಣಾ ರೂಪಪಬ್ಭಾರಾ ರೂಪದಸ್ಸನಪ್ಪಸುತಾ ರೂಪೇನ ಆಕಡ್ಢಿತಹದಯಾ, ತೇಸಂ ರೂಪಗರುಕಾನಂ।
ಪಟಿಸೇಧತ್ಥೋತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪತ್ಥೋ। ಕಸ್ಸ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪತ್ಥೋತಿ? ಕಿರಿಯಾಪಧಾನಞ್ಹಿ ವಾಕ್ಯಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾಕಿರಿಯಾಪಟಿಸೇಧತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಪದಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಯೋ ಪರೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ತಾತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತಸಿದ್ಧಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ಸತ್ಥಾ ವದತಿ, ನ ಬಾಹಿರಕಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಅಹಂಕಾರವಿಸಯಂ ಅಹಂಕಾರಸ್ಸ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನತಿಕ್ಕಮನ್ತಾ ಏವ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಲೋಕಿಯೇ ವಿಸಯೇ ದೇಸನಾಪವತ್ತಿ। ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಆಲಪನೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಇತ್ಥಿರೂಪತೋ ಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಏಕಮ್ಪಿ ರೂಪನ್ತಿ ಏಕಂ ವಣ್ಣಾಯತನಂ। ಸಮಂ ವಿಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಯಾಥಾವತೋ ಅನು ಅನು ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ, ಞಾಣಂ। ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನವಸೇನ ಅನು ಅನು ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ, ದಿಟ್ಠಿ। ನೋ ನಿಚ್ಚತೋತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಏವಮಾದಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ‘‘ದುಕ್ಖತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಓಲೋಕೇನ್ತೋಪೀತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸವಿಮಾನಕಪ್ಪರುಕ್ಖಮಣಿಕನಕಾದಿಗತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಅನವಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಓಲೋಕೇನ್ತೋಪಿ। ಸಾಮಞ್ಞವಚನೋಪಿ ಯಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಏಕರೂಪಮ್ಪೀ’’ತಿ ರೂಪಸ್ಸ ‘‘ಯಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಪುರಿಸಸದ್ದೋ ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬಚಿತ್ತಪುಗ್ಗಲವಿಸಯೋತಿ ರೂಪಗರುಕಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ। ಗಹಣಂ ‘‘ಖೇಪನ’’ನ್ತಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತಞ್ಹಿ ರೂಪಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಕುಸಲಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿವಾರಣಂ ಹೋತುಂ ಸಮತ್ಥಂ, ಲೋಕಿಯಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿವಾರಕತ್ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಕಾಮಗುಣಸ್ಸಾದಪ್ಪಸುತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕಾ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಮ್ಭವತಿ। ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಖೇಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅಸ್ಸಾದೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಂ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ಮುಟ್ಠಿಗತಂ ವಿಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ಖೇಪೇತ್ವಾ ವಿಯ ತಿಟ್ಠತಿ। ತಾವ ಮಹತಿ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾದಿಯಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಪಬ್ಬತಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ನಜ್ಜೋ ಸನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಇಧ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿಆದಿ।
ಯಥಯಿದನ್ತಿ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಯಕಾರಾಗಮೋ ಚಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಯಥಾ ಇದ’’ನ್ತಿ। ಇತ್ಥಿಯಾ ರೂಪನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಸರೀರಗತಂ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ ರೂಪಾಯತನಂ। ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹೋ, ಪಠಮಂ ಸಾಧಾರಣತೋ ಸದ್ದಸತ್ಥಲಕ್ಖಣಾನಿ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾನಿ, ಪಚ್ಛಾ ಅಸಾಧಾರಣತೋತಿ ತಾನಿ ಪಾಳಿವಸೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ – ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ರುಪ್ಪತೀತಿ ಸೀತಾದಿವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿಕಾರಂ ಆಪಾದೀಯತಿ, ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ವಿಕಾರುಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಭೂತತರಾ, ಕುತೋ ಪನಾಯಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಚೇ? ‘‘ಸೀತೇನಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾದೀಸು ಅನವಸೇಸರೂಪಸಮಞ್ಞಾ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬರೂಪಧಮ್ಮಸಾಧಾರಣಂ ರೂಪ್ಪನಂ। ಇದಾನಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಯೇನ ರೂಪಸದ್ದಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ವತ್ತತೀತಿ ‘‘ಓಳಾರಿಕಂ ವಾ ಸುಖುಮಂ ವಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೬೧; ೨.೧೧೩; ೩.೮೬, ೮೯; ವಿಭ॰ ೨)। ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಭವೋ ರೂಪಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ। ರೂಪಭವೂಪಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಸಞ್ಞಿತೇ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ। ರೂಪ್ಪತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಸಭಾವಂ ಕರೋತೀತಿ ರೂಪಂ, ಸಭಾವಹೇತೂತಿ ‘‘ಸರೂಪಾ…ಪೇ॰… ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯೇ’’ತಿ। ಕರಚರಣಾದಿಅವಯವಸಙ್ಘಾತಭಾವೇನ ರೂಪೀಯತಿ ನಿರೂಪೀಯತೀತಿ ರೂಪಂ, ರೂಪಕಾಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಆಕಾಸೋ…ಪೇ॰… ಏತ್ಥ ಸರೀರೇ’’ತಿ।
ರೂಪಯತಿ ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ರೂಪಂ, ವಣ್ಣಾಯತನಂ। ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಾದಿಭೇದರೂಪಗತಂ ಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಸಾದಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನೋ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಏತ್ಥ ಸಣ್ಠಾನೇ’’ತಿ। ಪಿಯರೂಪನ್ತಿಆದೀಸು ಸಭಾವತ್ಥೋ ರೂಪಸದ್ದೋ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ರೂಪಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕೇಸಾದೀಸು ಪರಿಕಮ್ಮಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧರೂಪಜ್ಝಾನಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀತಿ ವುತ್ತೋ। ಇತ್ಥಿಯಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನೇ ವಣ್ಣೇತಿ ಇತ್ಥಿಸರೀರಪರಿಯಾಪನ್ನಮೇವ ರೂಪಂ ಗಹಿತಂ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿರೂಪಮ್ಪಿ ಪನ ಪುರಿಸಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಗನ್ಧವಣ್ಣಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಲೇಪನಂ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಂ ‘‘ಅಸುಕಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಪಸಾಧನ’’ನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಅಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸಪಿ ವಣ್ಣೋ ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ತಂ ಪನ ನ ಏಕನ್ತಿಕನ್ತಿ ಏಕನ್ತಿಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ’’ತಿಆಹ। ಉಪಕಪ್ಪತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾದಾನಾಯ ಉಪಕಪ್ಪತಿ। ಪುರಿಮಸ್ಸೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ದಳ್ಹೀಕರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಬನ್ಧಂ ಸುಬನ್ಧ’’ನ್ತಿ। ನಿಗಮನವಸೇನ ವಾ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಓಪಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯಂ ಏವಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಸಕಲಮೇವಿದಂ ಪುರಿಮವಚನಂ ಉಪಮಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಪನ ಉಪಮಾಭೂತಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಯಥಯಿದಂ…ಪೇ॰… ಇತ್ಥಿರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಯಾದಾನೇ ಆನುಭಾವೋ ಸಮ್ಭವೋ ಪರಿಯಾದಾನಾನುಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
ಇದಂ ಪನ ‘‘ಇತ್ಥಿರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ಪರಿಯಾದಾನಾನುಭಾವೇ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ದೀಪೇತಬ್ಬೇ ವತ್ಥು ಕಾರಣಂ। ನಾಗೋ ನಾಮ ಸೋ ರಾಜಾ, ದೀಘದಾಠಿಕತ್ತಾ ಪನ ‘‘ಮಹಾದಾಠಿಕನಾಗರಾಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಅಸಂವರನಿಯಾಮೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕೇನ ಅಸಂವರನೀಹಾರೇನ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ರೂಪಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ವಿಸಿಕಾದಸ್ಸನಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಸಿವಥಿಕದಸ್ಸನಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ತತ್ಥ ಹಿ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ ಇಜ್ಝತಿ। ವತ್ಥುಲೋಭೇನ ಕುತೋ ತಾದಿಸಾಯ ಮರಣನ್ತಿ ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ‘‘ಮುಖಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಧೂಮವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ತೇ ದಹರಸಾಮಣೇರೇ ಉಪ್ಪಣ್ಡೇನ್ತೋ ವದತಿ।
ರತನತ್ತಯೇ ಸುಪ್ಪಸನ್ನತ್ತಾ ಕಾಕವಣ್ಣತಿಸ್ಸಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥಞ್ಚ ಸೋ ತಿಸ್ಸಮಹಾರಾಜಾ ಸದ್ಧಾಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚತಿ। ದಹರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನಿಟ್ಠಿತುದ್ದೇಸಕಿಚ್ಚೋತಿ ಗಾಮೇ ಅಸಪ್ಪಾಯರೂಪದಸ್ಸನಂ ಇಮಸ್ಸ ಅನತ್ಥಾಯ ಸಿಯಾತಿ ಆಚರಿಯೇನ ನಿವಾರಿತಗಾಮಪ್ಪವೇಸೋ ಪಚ್ಛಾ ನಿಟ್ಠಿತುದ್ದೇಸಕಿಚ್ಚೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅತ್ಥಕಾಮಾನಂ ವಚನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ನಿವತ್ಥವತ್ಥಂ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನಾ ದಿಟ್ಠದಿವಸೇ ನಿವತ್ಥವತ್ಥಂ ತಸ್ಸಾ ಮತದಿವಸೇ ಸಿವಥಿಕದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಗತೇನ ಲದ್ಧಂ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾ। ಏವಮ್ಪೀತಿ ಏವಂ ಮರಣಸಮ್ಪಾಪನವಸೇನಪಿ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅನುತ್ತಾನತ್ಥದೀಪನಾ।
ನೇತ್ತಿನಯವಣ್ಣನಾ
ಇದಾನಿ ಪಕರಣನಯೇನ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ। ಸಾ ಪನ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಯಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಪ್ಪಯೋಜನಭಾಜನೇಸು ಪಿಣ್ಡತ್ಥೇಸು ಚ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಸು ಸುಕರಾ ಹೋತಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಪಠಮಂ ನಿದ್ಧಾರಯಿಸ್ಸಾಮ। ತತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದೇಸನಾನಿದಾನಂ, ತಂ ಸಾಧಾರಣಮಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಮಹಾಕರುಣಾ। ತಾಯ ಹಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉದಪಾದಿ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸತ್ತೇಸು ಚ ಕಾರುಞ್ಞತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇಸೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೩; ಮಹಾವ॰ ೯; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೩)। ಏತ್ಥ ಚ ಹೇತಾವತ್ಥಾಯಪಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯಾವದೇವ ಸಂಸಾರಮಹೋಘತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮದೇಸನಾಹತ್ಥದಾನೇಹಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾರಣತ್ಥಂ ತದುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಯಥಾ ಚ ಮಹಾಕರುಣಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ದಸಬಲಞಾಣಾದಯೋ ಚ ದೇಸನಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಆಸಯಾನುಸಯಾದಿಂ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೋ ಭಗವಾ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಕೋಸಲ್ಲೇನ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ವಿಚಿತ್ತನಯದೇಸನಂ ಪವತ್ತೇಸೀತಿ। ಬಾಹಿರಂ ಪನ ಸಾಧಾರಣಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಪರಿವಾರಸ್ಸ ಸಹಮ್ಪತಿಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಅಜ್ಝೇಸನಂ। ತದಜ್ಝೇಸನುತ್ತರಕಾಲಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಜನಿತಂ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕತಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತೋ ಅಹೋಸಿ। ಅಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಬಾಹಿರಭೇದತೋ ದುವಿಧಮೇವ। ತತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಯಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಯೇನ ಚ ದೇಸನಾಞಾಣೇನ ಬಾಹಿರಂ ಪನ ರೂಪಗರುಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಏವ।
ಪಯೋಜನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣತೋ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಂ ಯಾವ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಮುತ್ತಿರಸತ್ತಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಏತದತ್ಥಾ ಕಥಾ, ಏತದತ್ಥಾ ಮನ್ತನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಸಾಧಾರಣಂ ಪನ ತೇಸಂ ರೂಪಗರುಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ರೂಪೇ ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಜಹಾಪನಂ, ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಬಾಹಿರಮೇವ। ಸಚೇ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನಗತಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಬಲಸಿದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಪಯೋಜನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಮಿಜ್ಝನಭಾವತೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಭಗವತೋಪಿ ಪಯೋಜನಮೇವಾತಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರತಾಪಿ ಸಿಯಾ।
ಅಪಿಚ
ಯಥಾ ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ರೂಪಗರುಕಾ, ಏವಂ ತದಞ್ಞೇ ಚ ಸಕ್ಕಾಯಗರುಕಾ ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಮಿಂ ಅಲ್ಲೀನಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಾಧಾರಣಪರಿಚರಿಯಮನಸಿಕಾರಪರಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಧಾರಣಪರಿಚಯಪ್ಪಟಿವೇಧವಿಮುಖಾ ಚ ಭವವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖೇಸಿನೋ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಭಾಜನಂ।
ಪಿಣ್ಡತ್ತಾ
ಇತೋ ಪರಂ ಪನ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸಹಜಾತಾ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ। ತದುಭಯೇಸಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ। ನಿರೋಧಪ್ಪಜಾನನಾ ಪಟಿಪದಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ತತ್ಥ ಸಮುದಯೇನ ಅಸ್ಸಾದೋ, ದುಕ್ಖೇನ ಆದೀನವೋ, ಮಗ್ಗನಿರೋಧೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಫಲಂ। ಯಞ್ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಪಯೋಜನಂ, ತಂ ಫಲನ್ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ತದತ್ಥಂ ಹಿದಂ ಸುತ್ತಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತನ್ತಿ। ಯಥಾ ತಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ನ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಭಾವನಾಬಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ ಉಪಾಯೋ। ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕುಸಲಚಿತ್ತಪರಿಯಾದಾನೇನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅಞ್ಞರೂಪಾಸಾಧಾರಣತಾದಸ್ಸನಾಪದೇಸೇನ ಅತ್ಥಕಾಮೇಹಿ ದೇಸನಾಹಾರೋ। ಅಸ್ಸಾದಾದಿಸನ್ದಸ್ಸನವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ದೇಸನಾಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣೇ –
‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ, ನಿಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಚ ಫಲಂ ಉಪಾಯೋ ಚ।
ಆಣತ್ತೀ ಚ ಭಗವತೋ, ಯೋಗೀನಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ದೇಸೀಯತಿ ಸಂವಣ್ಣೀಯತಿ ಏತಾಯ ಸುತ್ತತ್ಥೋತಿ ದೇಸನಾ, ದೇಸನಾಯ ಸಹಚರಣತೋ ವಾ ದೇಸನಾ। ನನು ಚ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಹಾರಾ ದೇಸನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಹಚಾರಿನೋ ವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನ ಹಾರೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ದೇಸನಾಯ ಸಹ ಚರತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ನ ತಥಾಪರೇ। ನ ಹಿ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾದಿಸನ್ದಸ್ಸನರಹಿತಾ ಸುತ್ತದೇಸನಾ ಅತ್ಥಿ। ಕಿಂ ಪನ ತೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಅನವಸೇಸಾನಂ ವಚನಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ, ಉದಾಹು
ಸಯಂ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುಭಾವತೋ ತಂದಸ್ಸನೇನ ಸಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭಿಕ್ಖನಸೀಲತಾದಿಗುಣಯೋಗತೋ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣತ್ಥಞ್ಚ, ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತಾಭಾವತೋ ಅಪರತಾದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನೇಕಭಾವಪ್ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಏಕರೂಪಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಾದಿಸಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಾಮಸನತೋ ಅನಿಯಮತೋ ಚ ‘‘ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರಪರಾಮಸನತೋ ತದಞ್ಞಾಕಾರನಿಸೇಧನತೋ ಚ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸಭಾಗಿನ್ದ್ರಿಯವತ್ಥುತೋ ಸಭಾಗವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ತದಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವತೋ ತಥಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತತ್ತಾ ಚ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಾಕಾರಪರಾಮಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇತ್ಥಿಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಇತ್ಥಿರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಪದವಿಚಯತೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ। ವಿಚೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಪದಪಞ್ಹಾದಯೋತಿ ವಿಚಯೋ, ವಿಚಿತಿ ಏವ ವಾ ತೇಸನ್ತಿ ವಿಚಯೋ। ಪದಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಗ್ಗಹನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಞ್ಚ ವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಪವಿಚಯಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಯಂ
ಸುತ್ತಸ್ಸ ಯೋ ಪವಿಚಯೋ, ಹಾರೋ ವಿಚಯೋತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞರೂಪಾಭಿರಾಮತಾಯ ‘‘ಇತ್ಥಿರೂಪಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತವಿಭಾಗವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಾರಾನಂ, ಯಾ ಭೂಮೀ ಯೋ ಚ ಗೋಚರೋ ತೇಸಂ।
ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಿಪರಿಕ್ಖಾ, ಹಾರೋ ಯುತ್ತೀತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ಯುತ್ತೀತಿ
ಇತ್ಥಿರೂಪಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಓಲೋಕಿಯಮಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಾ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿವುದ್ಧಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಪನ ಇತ್ಥಿರೂಪಂ ಯೋನಿಸೋ ಓಲೋಕಿಯಮಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಾ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತೀನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಆವತ್ತತಿ ಭವಚಕ್ಕಂ। ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಪನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪರಿಯಾದಾನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಅವಿಸೇಸತೋ ನಯೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಪರಿಯಾದಾನಂ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪಾಮೋಜ್ಜಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ಯಾವ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ನೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ। ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ತೇಸಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತೇತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಧಮ್ಮನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ –
‘‘ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಜಿನೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಇತಿ ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ
ಏಕರೂಪನ್ತಿ ಚ ರೂಪಾಯತನಗ್ಗಹಣೇನ ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಬಾಹಿರಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಗಹಣಂ ಬಾಹಿರಾಯತನಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಮನಾಯತನಗ್ಗಹಣೇನ ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಗಹಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ। ಏವಂ ಖನ್ಧಧಾತಾದಿವಸೇನಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಅಯಂ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ। ಲಕ್ಖೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಧಮ್ಮಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಏಕಚ್ಚವಚನೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣೋ। ಸುತ್ತೇ ಅನಾಗತೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಆಗತೇ ವಿಯ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ಸೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ
ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇ, ಸೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮಾ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ನಿದಾನೇ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ರೂಪಗರುಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಿತಾ ವುತ್ತಾ, ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಇಮೇ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ರೂಪೇ ಆದೀನವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಹಾಯ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ, ಪರೇ ಚ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪದನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಿದಾನಪದಾನಂ ‘‘ನಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಪದಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಸ್ಸಾ ಲೀನತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುಕರತ್ತಾ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ।
ಪದಪದತ್ಥದೇಸನಾದೇಸನಾನಿಕ್ಖೇಪಸುತ್ತಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಸನ್ಧಿ। ತತ್ಥ ಪದಸ್ಸ ಪದನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದಸನ್ಧಿ। ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಪದತ್ಥನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದತ್ಥಸನ್ಧಿ, ಯೋ ‘‘ಕಿರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಾನಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಅನುಸನ್ಧೀಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ, ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ, ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧಿ, ಯಥಾನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ತಿಧಾ ವಿಭತ್ತಾ। ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದೇಸನಾನಿಕ್ಖೇಪಸನ್ಧಿ ಚತುನ್ನಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸುತ್ತಸನ್ಧಿ ಇಧ ಪಠಮನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಇದಮೇವ ಚಿತ್ತಪರಿಯಾದಾನಸುತ್ತಂ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ಕತ್ಥಚಿ ನ ಪವತ್ತತಿ। ಅಪಿಚ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಾ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಸಂ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸಙ್ಖಾತರೂಪಾಭಿರಾಮಾ, ತತ್ಥ ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸಸ್ಸ ರೂಪೇ ಸತ್ತಾ ಗಿದ್ಧಾ ಗಧಿತಾ ಲಗ್ಗಾ ಲಗ್ಗಿತಾ ಆಸತ್ತಾ, ಸಾ ಚಸ್ಸಾ ತತ್ಥ ಆಸತ್ತಿ ದುಬ್ಬಿವೇಚನೀಯಾ ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ। ‘‘ಯೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರೂಪಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ। ವಿಯೂಹೀಯನ್ತಿ ವಿಭಾಗೇನ ಪಿಣ್ಡೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾತಿ ಬ್ಯೂಹೋ, ನಿಬ್ಬಚನಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಬ್ಯೂಹೋತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ, ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಬ್ಯೂಹೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ। ನಿಬ್ಬಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಿಭಾಗಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ನೇರುತ್ತಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮಥ ದೇಸನಾನಿದಾನಞ್ಚ।
ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧೀ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ…ಪೇ॰… ಇತ್ಥಿರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ದೀಪಿತೋ। ಯಂ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ತೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೋ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾ ಪರಿವಡ್ಢನ್ತಿ, ತಾಸು ತಣ್ಹಾಗಹಣೇನ ನವ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಆವಟ್ಟನ್ತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಗಹಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಭವಚಕ್ಕಂ ಆವಟ್ಟತಿ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಆವಟ್ಟನ್ತಿ, ಚತುಬ್ಬಿಧಞ್ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕನ್ತಿ। ಅಯಂ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ। ಆವಟ್ಟಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ವಾ ಆವಟ್ಟನನ್ತಿ ಆವಟ್ಟೋ। ದೇಸನಾಯ ಗಹಿತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾಗಾಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ ಆವಟ್ಟನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇ, ಪರಿಯೇಸತಿ ಸೇಸಕಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಆವಟ್ಟತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ, ಆವಟ್ಟೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ರೂಪಂ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ। ವಿಭಜೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಭೂಮಿಯೋತಿ ವಿಭತ್ತಿ। ವಿಭಜನಂ ವಾ ಏತೇಸಂ ಭೂಮಿಯೋತಿ ವಿಭತ್ತಿ। ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೇ ವೋದಾನಧಮ್ಮೇ ಚ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣತೋ ಪದಟ್ಠಾನತೋ ಭೂಮಿತೋ ವಿಭಜನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಭೂಮಿಞ್ಚ ವಿಭಜ್ಜತೇ ಅಯಂ ಹಾರೋ।
ಸಾಧಾರಣೇ ಅಸಾಧಾರಣೇ ಚ ನೇಯ್ಯೋ ವಿಭತ್ತೀ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ಇತ್ಥಿರೂಪಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ, ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ ಸುಸಂವುತಿನ್ದ್ರಿಯತ್ತಾ ಸೀಲೇಸು ಸಮಾಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಅಯಂ ಪರಿವತ್ತೋ ಹಾರೋ। ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೀಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ, ಪರಿವತ್ತನಂ ವಾ ತೇಸನ್ತಿ ಪರಿವತ್ತೋ। ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಪರಿವತ್ತೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ, ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಭಾವಿತೇ ಪಹೀನೇ ಚ।
ಪರಿವತ್ತತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ, ಹಾರೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ನಾಮಾ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಅಞ್ಞಂ ಪರಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ರೂಪಂ ವಣ್ಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಓಲೋಕೇಸ್ಸಾಮಿ ಜಾನಾಮೀತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಏವಂ ಇತ್ಥಂ ಇಮಂ ಪಕಾರನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಪರಿಯಾದಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಖೇಪೇತ್ವಾತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ತಿಟ್ಠತಿ ಧರತಿ ಠಾತೀತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಯೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಇತ್ಥೀ ನಾರೀ ಮಾತುಗಾಮೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನನ್ತಿ ಅಯಂ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ। ವಿವಿಧಂ ವಚನಂ ಏಕಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕಮೇತ್ಥಾತಿ ವಿವಚನಂ, ವಿವಚನಮೇವ ವೇವಚನಂ। ವಿವಿಧಂ ವುಚ್ಚತಿ ಏತೇನ ಅತ್ಥೋತಿ ವಾ ವಿವಚನಂ, ವಿವಚನಮೇವ ವೇವಚನಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯಸದ್ದಪ್ಪಯೋಜನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ವೇವಚನಾನಿ
ಯೋ ಜಾನಾತಿ ಸುತ್ತವಿದೂ, ವೇವಚನೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ರೂಪಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ। ಪಕಾರೇಹಿ, ಪಭೇದತೋ ವಾ ಞಾಪೀಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ, ಏತ್ಥ ವಾ ಅತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಏಕೇಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಾಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾಕಾರವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಏಕಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ, ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ವಿವಿಧಾಹಿ ದೇಸೇತಿ।
ಸೋ ಆಕಾರೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಞ್ಞತ್ತೀ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿರುಪ್ಪನವಣ್ಣವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಯಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಂ ರೂಪಟ್ಠೋತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾಮುಖೇನ ಓತರಣಂ, ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪನ ದುಕ್ಖತ್ತಾ ದುಕ್ಖತಾಮುಖೇನ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅನತ್ತಕತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತಾಮುಖೇನ ಓತರಣಂ। ಚಿತ್ತಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ತಸ್ಸಾ ಪರಿಯಾದಾಯಿಕಾ ತಣ್ಹಾ ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಧಾತೂತಿ ಧಾತುಮುಖೇನ ಓತರಣಂ। ಏವಂ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಮುಖೇಹಿಪಿ ಓತರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ। ಓತಾರೀಯನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪವೇಸೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸುತ್ತಾಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದೀಸೂತಿ ಓತರಣೋ। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಮುಖೇನ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಓತರಣಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಯೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚುಪ್ಪಾದೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಾ ಚ ಧಾತುಆಯತನಾ।
ಏತೇಹಿ ಓತರತಿ ಯೋ, ಓತರಣೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆರಮ್ಭೋ। ಏವಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಪದಸುದ್ಧಿ, ನ ಪನ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ। ಯಥಯಿದನ್ತಿಆದಿ ಪದಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಅಯಂ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ। ಸೋಧೀಯನ್ತಿ ಸಮಾಧೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸುತ್ತೇ ಪದಪದತ್ಥಪಞ್ಹಾರಮ್ಭಾತಿ ಸೋಧನೋ। ಸುತ್ತೇ ಪದಪದತ್ಥಪಞ್ಹಾರಮ್ಭಾನಂ ಸೋಧನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹಿ
ಸುದ್ಧಾಸುದ್ಧಪರಿಕ್ಖಾ, ಹಾರೋ ಸೋ ಸೋಧನೋ ನಾಮಾ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಏಕರೂಪಮ್ಪೀತಿ ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ। ಯಥಯಿದನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಅನಿಯಮವಚನಭಾವತೋ। ಇತ್ಥಿರೂಪನ್ತಿ ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನನ್ತಿ ಅಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ। ಅಧಿಟ್ಠೀಯನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪವತ್ತೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿನಾ ವಿಕಪ್ಪೇನಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ। ಸುತ್ತಾಗತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಕಪ್ಪನವಸೇನೇವ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಏಕತ್ತತಾಯ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇಪಿ ಚ ವೇಮತ್ತತಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ।
ತೇನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತಾದಯೋ ಚ ಹೇತು। ಸಮನುಪಸ್ಸನಾಯ ಆವಜ್ಜನಾದಯೋ। ಕುಸಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಾದಯೋ। ಪರಿಯಾದಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾದಾನಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಯೋತಿ ಅಯಂ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ। ಪರಿಕರೋತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ ಫಲನ್ತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಹೇತು ಪಚ್ಚಯೋ ಚ। ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಆಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಹಾರೋ। ಪರಿಕ್ಖಾರವಿಸಯತ್ತಾ, ಪರಿಕ್ಖಾರಸಹಚರಣತೋ ವಾ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ। ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ, ಜನಯನ್ತಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪರಮ್ಪರತೋ।
ಹೇತುಮವಕಡ್ಢಯಿತ್ವಾ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾದಾಯಿಕಾ ವಿಸೇಸತೋ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ತಾಸಂ ವಸೇನ ಪರಿಯಾದಾನಸಮ್ಭವತೋ। ತಾಸು ತಣ್ಹಾಯ ರೂಪಮಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅರೂಪಂ। ವಿಸೇಸತೋ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮಥೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ಸಮಥಸ್ಸ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಫಲವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತಾ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ। ಸಮಾರೋಪೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಾದಿಮುಖೇನ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮಾರೋಪನೋ। ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಭಾವನಾಪಹಾನಸಮಾರೋಪನವಿಚಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಯೇ
ತೇ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ, ಏಸ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ –
‘‘ದೇಸನಾ ವಿಚಯೋ ಯುತ್ತಿ, ಪದಟ್ಠಾನೋ ಚ ಲಕ್ಖಣೋ।
ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಚ ಆವಟ್ಟೋ, ವಿಭತ್ತಿ ಪರಿವತ್ತನೋ॥
ವೇವಚನೋ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಓತರಣೋ ಚ ಸೋಧನೋ।
ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಸಮಾರೋಪನೋ ಸೋಳಸೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೧ ಉದ್ದೇಸವಾರ) –
ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಹರೀಯನ್ತಿ ಏತೇಹಿ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿವಿಸಯಾ ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯವಿಪಲ್ಲಾಸಾತಿ ಹಾರಾ। ಹರನ್ತಿ ವಾ ಸಯಂ ತಾನಿ, ಹರಣಮತ್ತಮೇವ ವಾತಿ ಹಾರಾ ಫಲೂಪಚಾರೇನ। ಅಥ ವಾ ಹರೀಯನ್ತಿ ವೋಹರೀಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣಕಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಾನಗ್ಗಹಣವಸೇನಾತಿ ಹಾರಾ। ಅಥ ವಾ ಹಾರಾ ವಿಯಾತಿ ಹಾರಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಅನೇಕರತನಾವಲಿಸಮೂಹೋ ಹಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವಭೂತರತನಸಮ್ಫಸ್ಸೇಹಿ ಸಮುಪಜನಿಯಮಾನಹಿಲಾದಸುಖೋ ಹುತ್ವಾ ತದುಪಭೋಗಿಜನಸರೀರಸನ್ತಾಪಂ ನಿದಾಘಪರಿಳಾಹೂಪಜನಿತಂ ವೂಪಸಮೇತಿ, ಏವಮೇವ ತೇಪಿ ನಾನಾವಿಧಪರಮತ್ಥರತನಪ್ಪಬನ್ಧಾ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಾ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವಭೂತಪರಮತ್ಥರತನಾಧಿಗಮೇನ ಸಮುಪ್ಪಾದಿಯಮಾನನಿಬ್ಬುತಿಸುಖಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಜನಹದಯಪರಿತಾಪಂ ಕಾಮರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಹೇತುಕಂ ವೂಪಸಮೇನ್ತೀತಿ। ಅಥ ವಾ ಹಾರಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಾದಿನೀಹಾರಂ ಅಪಗಮಂ ಕರೋನ್ತಿ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ವಾ ಹಾರಾ। ಅಥ ವಾ ಸೋತುಜನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹರಣತೋ ರಮಣತೋ ಚ ಹಾರಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಯಥಾ ‘‘ಭವೇಸು ವನ್ತಗಮನೋ ಭಗವಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೪೪; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ)।
ಇತೋ ಪರಂ ಪನ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಿಪಞ್ಚವಿಧನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತಾಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಭೂತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತೇಸಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ನಿರೋಧಪ್ಪಜಾನನಾ ಪಟಿಪದಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ತಣ್ಹಾಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಮಾನಾತಿಮಾನಮದಪ್ಪಮಾದಪಾಪಿಚ್ಛತಾಪಾಪಮಿತ್ತತಾಅಹಿರಿಕಅನೋತ್ತಪ್ಪಾದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ಅವಿಜ್ಜಾಗಹಣೇನ ವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರಕೋಧೂಪನಾಹಮಕ್ಖಪಳಾಸಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯ- ಸಾರಮ್ಭದೋವಚಸ್ಸತಾಭವದಿಟ್ಠಿವಿಭವದಿಟ್ಠಿಆದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯತೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ। ಯೋ ಹಿ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಅಯಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ತಣ್ಹಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಮ್ಪಿ ಚ, ಸಮಥೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯೋ ನೇತಿ।
ಸಚ್ಚೇಹಿ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ, ಅಯಂ ನಯೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ವಿಯ ಆವಟ್ಟೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ। ಯಥಾ ಹಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ ಅನ್ತೋ ಠಿತೇನ ಪಧಾನಾವಯವೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಆವಟ್ಟತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ನನ್ದಿಯಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪಮೋದಸ್ಸ ವಾ ಆವಟ್ಟೋ ಏತ್ಥಾತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ।
ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹಿತೇಸು ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾತಪ್ಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸು ತಣ್ಹಾ ಲೋಭೋ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಮೋಹೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಲೋಹಿತೇ ಸತಿ ಪುಬ್ಬೋ ವಿಯ ತಣ್ಹಾಯ ಸತಿ ಸಿಜ್ಝಮಾನೋ ಆಘಾತೋ ದೋಸೋ ಇತಿ ತೀಹಿ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಗಹಿತೇಹಿ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಕುಸಲಚಿತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಇಧಾಪಿ ಲೋಭೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಾ ಸಾಸವಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಗೋಚರಭೂತಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಚ್ಚಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಫಲಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಮೋಕ್ಖತ್ತಯವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ತೀಹಿ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ತಿವಿಧದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಮಲವಿಸಮಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕಾದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ತೀಹಿ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ತಿವಿಧಸುಚರಿತಸಮಕುಸಲಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕಸದ್ಧಮ್ಮಸಮಾಧಿವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾದಿವಸೇನ ವೋದಾನಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ತಿಪುಕ್ಖಲಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ। ಯೋ ಹಿ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಅಯಂ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯೋ ನಾಮ। ತೀಹಿ ಅವಯವೇಹಿ
‘‘ಯೋ ಅಕುಸಲೇ ಸಮೂಲೇಹಿ,
ನೇತಿ ಕುಸಲೇ ಚ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ।
ಭೂತಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ,
ತಿಪುಕ್ಖಲಂ ತಂ ನಯಂ ಆಹೂ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ವುತ್ತನಯೇನ
ತತ್ಥ ಚತೂಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ? ದುವಿಧೋ ಹಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ, ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ। ತೇಸು ಪಠಮೋ ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೀ ಸತಿಬಲೇನ ಯಥಾಭೂತಂ ಕಾಯಸಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಭಾವನಾಬಲೇನ ತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತಿ। ದುತಿಯೋ ಅಸುಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೀ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೪; ೬.೫೮) ವುತ್ತೇನ ವೀರಿಯಸಂವರಭೂತೇನ ವೀರಿಯಬಲೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ವಿನೋದೇನ್ತೋ ಭಾವನಾಬಲೇನ ತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತಿ। ತತಿಯೋ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹೀ ಸಮಥಬಲೇನ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಿಕಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಭಾವನಾಬಲೇನ ತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತಿ। ಚತುತ್ಥೋ ಸನ್ತತಿಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಘನವಞ್ಚಿತತಾಯ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಪುಞ್ಜಮತ್ತೇ ಅನತ್ತನಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೀ ಚತುಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾಮನಸಿಕಾರೇನ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಂ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೋ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ। ಸುಭಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿಪಿ ವಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತೇಸಮಧಿಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಚ್ಚಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಫಲಂ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ, ಚತೂಹಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಚತುರಾಸವೋಘಯೋಗಗನ್ಥಅಗತಿತಣ್ಹುಪಾದಾನಸಲ್ಲವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಅಪರಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ಚತೂಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ। ಯೋ ಹಿ ಸುಭಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಸಕಲಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ಚ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾವಸೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಅಯಂ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಯೋ ನೇತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ,
ಕಿಲೇಸೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ।
ಏತಂ ನಯಂ ನಯವಿದೂ,
ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಆಹೂ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ಅಸನ್ತಾಸನಜವಪರಕ್ಕಮಾದಿವಿಸೇಸಯೋಗೇನ
ಇಮೇಸಂ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ಅತ್ಥನಯಾನಂ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ವೋಹಾರನಯದ್ವಯಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅತ್ಥನಯತ್ತಯದಿಸಾಭಾವೇನ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಆಲೋಚನಂ ದಿಸಾಲೋಚನಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು ಹಿ ಯೇ,
ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ವುತ್ತಾ।
ಮನಸಾ ಓಲೋಕಯತೇ,
ತಂ ಖು ದಿಸಾಲೋಚನಂ ಆಹೂ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ತಥಾ ಆಲೋಚಿತಾನಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥನಯತ್ತಯಯೋಜನೇ ಸಮಾನಯನತೋ ಅಙ್ಕುಸೋ ವಿಯ ಅಙ್ಕುಸೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ದಿಸಲೋಚನೇನ, ಉಕ್ಖಿಪಿಯ ಯಂ ಸಮಾನೇತಿ।
ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ, ಅಯಂ ನಯೋ ಅಙ್ಕುಸೋ ನಾಮಾ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ)।
ತಸ್ಮಾ ಮನಸಾವ ಅತ್ಥನಯಾನಂ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ಲೋಚನಂ ದಿಸಾಲೋಚನಂ, ತೇಸಂ ಸಮಾನಯನಂ ಅಙ್ಕುಸೋತಿ ಪಞ್ಚಪಿ ನಯಾನಿ ಯುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾ
‘‘ಪಠಮೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ, ದುತಿಯೋ ಚ ತಿಪುಕ್ಖಲೋ।
ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೋ ನಾಮ, ತತಿಯೋ ನಯಲಞ್ಜಕೋ॥
ದಿಸಾಲೋಚನಮಾಹಂಸು, ಚತುತ್ಥಂ ನಯಮುತ್ತಮಂ।
ಪಞ್ಚಮೋ ಅಙ್ಕುಸೋ ನಾಮ, ಸಬ್ಬೇ ಪಞ್ಚ ನಯಾ ಗತಾ’’ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೧ ಉದ್ದೇಸವಾರ) –
ಏವಂ ನಯಲಞ್ಜಕೋ। ಇದಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ಸೋಳಸವಿಧೇ ಸುತ್ತನ್ತಪಟ್ಠಾನೇ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ನಿಬ್ಬೇಧಾಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧೇ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತಪಟ್ಠಾನೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಂ ಸತ್ತಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಞಾಣಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸನಭಾವನಂ ಸಕವಚನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೀಯಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ಸೋಳಸವಿಧಸುತ್ತನ್ತಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ, ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ, ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ನೇವ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ನ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ನ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ನ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೮೯) ಏವಂ ವುತ್ತಸೋಳಸಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಾನಿ।
ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗೇ ಸಂಕಿಲೇಸಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪವತ್ತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ। ವಾಸನಾ ಪುಞ್ಞಭಾವನಾ, ವಾಸನಾಭಾಗೇ ಪವತ್ತಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ, ವಾಸನಂ ಭಜಾಪೇತೀತಿ ವಾ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ। ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಂ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಪದಾಲನಂ ನಿಬ್ಬೇಧೋ, ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗೇ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ। ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ, ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗೇ ಪವತ್ತಂ, ಅಸೇಕ್ಖೇ ಭಜಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ। ತೇಸು ಯತ್ಥ ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸೋ ವಿಭತ್ತೋ, ಇದಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ। ಯತ್ಥ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ವಿಭತ್ತಂ, ಇದಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ। ಯತ್ಥ ಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಇದಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ। ಯತ್ಥ ಪನ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಇದಂ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ। ಇತರಾನಿ ತೇಸಂ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಸಬ್ಬಾಸವಸಂವರಪರಿಯಾಯಾದೀನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಭಾಗಿಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಿಯಸುಚರಿತಧಮ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಚ ವಿಭತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಭಾಗಿಯಂ ಪನ ‘‘ಪಸ್ಸಂ ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಉದಕಾದಿಅನುವಾದವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಂ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತೋ, ಲೋಕೇ ವಾ ವಿದಿತೋ ಲೋಕಿಯೋ। ಇಧ ಪನ ಲೋಕಿಯೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ಲೋಕಿಯಂ। ತಥಾ ಲೋಕುತ್ತರಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಪದೇಸೇನ ಲೋಕಿಯಂ, ಪದೇಸೇನ ಲೋಕುತ್ತರಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಲೋಕಿಯಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಚ। ಸತ್ತಅಧಿಪ್ಪಾಯಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನ ದೇಸಿತಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಧಮ್ಮವಸೇನ ದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಉಭಯವಸೇನ ದೇಸಿತಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಪನ ಗುಣಾಭಿತ್ಥವನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸುತ್ತಂ ಥವೋ ನಾಮ –
‘‘ಮಗ್ಗಾನಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ, ಸಚ್ಚಾನಂ ಚತುರೋ ಪದಾ।
ವಿರಾಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಧಮ್ಮಾನಂ, ದ್ವಿಪದಾನಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೭೦; ಪೇಟಕೋ॰ ೩೦) ಆದಿಕಂ ವಿಯ –
ನೇತ್ತಿನಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸದ್ದಗರುಕಾದೀನನ್ತಿ ಆಸಯವಸೇನಾತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ। ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋಪಿ ಇತ್ಥಿಸನ್ತಾನಗತೋ ಸದ್ದೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಥಿತಸದ್ದೋ ಆಲಾಪಾದಿಸದ್ದೋ। ಗೀತಸದ್ದೋ ಸರೇನ ಗಾಯನಸದ್ದೋ। ಇತ್ಥಿಯಾ ಹಸನಸದ್ದೋಪೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ತಸ್ಸಪಿ ಪುರಿಸೇನ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬತೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಪಿಚ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ ತಿರೋಕುಟ್ಟಾ ವಾ ತಿರೋಪಾಕಾರಾ ವಾ ಹಸನ್ತಿಯಾ ವಾ ಭಣನ್ತಿಯಾ ವಾ ಗಾಯನ್ತಿಯಾ ವಾ, ಸೋ ತದಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿ। ನಿವತ್ಥನಿವಾಸನಸ್ಸಾತಿ ಖಲಿತ್ಥದ್ಧಸ್ಸ ನಿವಾಸನಸ್ಸ। ಅಲಙ್ಕಾರಸ್ಸಾತಿ ನೂಪುರಾದಿಕಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ। ಇತ್ಥಿಸದ್ದೋತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಇತ್ಥಿಪಟಿಬದ್ಧಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಬ್ಬೋಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಅವಿದೂರಟ್ಠಾನೇತಿ ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಿಕುಲಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನತೋ ಅವಿದೂರಟ್ಠಾನೇ। ಕಾಯೂಪಪನ್ನೋತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಕಾಯೋ ಥಿರಕಥಿನಮಹಾಕಾಯೋ। ಮಹಾಹತ್ಥೀತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಹತ್ಥೀ। ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯೂಥಪತಿಂ ಕತ್ವಾ।
ಕಥಿನತಿಕ್ಖಭಾವೇನ ಸಿಙ್ಗೀ, ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣತಾಯ ಮಹಾಬಲತಾಯ ಚ ಸೀಹಹತ್ಥಿಆದಿಮಿಗಸದಿಸತ್ತಾ ಮಿಗೋ ವಿಯಾತಿ ಮಿಗೋ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಚಂ ನೇತುಭಾವೇನ ಚಕ್ಖುಯೇವ ನೇತ್ತಂ, ತಂ ಉಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಆಯತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆಯತಚಕ್ಖುನೇತ್ತೋ। ಅಟ್ಠಿ ಏವ ತಚೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಟ್ಠಿತ್ತಚೋ। ತೇನಾಭಿಭೂತೋತಿ ತೇನ ಮಿಗೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ನಿಚ್ಚಲಗ್ಗಹಿತೋ ಹುತ್ವಾ। ಕರುಣಂ ರುದಾಮೀತಿ ಕಾರುಞ್ಞಪತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ರೋದಾಮಿ ವಿರವಾಮಿ। ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಭಯತೋ ಮುತ್ತಿ ನಾಮ ಯಥಾ ತಥಾ ಸಹಾಯವತೋ ಹೋತಿ, ನ ಏಕಾಕಿನೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಮಾ ಹೇವ ಮಂ ಪಾಣಸಮಂ ಜಹೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಮಾ ಹೇವ ಮನ್ತಿ ಮಂ ಏವರೂಪಂ ಬ್ಯಸನಂ ಪತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಾಣಸಮಂ ಪಿಯಸಾಮಿಕಂ ತ್ವಂ ಮಾಹೇವ ಜಹಿ।
ಕುಞ್ಚೇ ಗಿರಿಕೂಟೇ ರಮತಿ ಅಭಿರಮತಿ, ತತ್ಥ ವಾ ವಿಚರತಿ, ಕೋಞ್ಜನಾದಂ ನದನ್ತೋ ವಾ ವಿಚರತಿ, ಕು ವಾ ಪಥವೀ, ತದಭಿಘಾತೇನ ಜೀರತೀತಿ ಕುಞ್ಜರೋ। ಸಟ್ಠಿಹಾಯನನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಕಾಲಸ್ಮಿಂ ಕುಞ್ಜರಾ ಥಾಮೇನ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಮಾಹ। ಪಥಬ್ಯಾ ಚಾತುರನ್ತಾಯಾತಿ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಸಮುದ್ದಂ ಪತ್ವಾ ಠಿತಾಯ ಚಾತುರನ್ತಾಯ ಪಥವಿಯಾ। ಸುಪ್ಪಿಯೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಿಯೋ। ತೇಸಂ ತ್ವಂ ವಾರಿಜೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಯೇ ಸಮುದ್ದೇ ವಾ ಗಙ್ಗಾಯ ವಾ ಯಮುನಾಯ ವಾ ನಮ್ಮದಾನದಿಯಾ ವಾ ಕುಳೀರಾ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಣ್ಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಹನ್ತತ್ತೇನ ಚ ವಾರಿಮ್ಹಿ ಮುಞ್ಚ ರೋದನ್ತಿಯಾ ಪತಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ತಮೇವ ಯಾಚಾಮಿ, ರೋದಮಾನಾಯ ಮಯ್ಹಂ ಸಾಮಿಕಂ ಮುಞ್ಚ। ಅಥಾತಿ ಗಹಣಸ್ಸ ಸಿಥಿಲಕರಣಸಮನನ್ತರಮೇವ। ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸತ್ತುಮದ್ದನಸ್ಸ।
ಪಬ್ಬತಗಹನಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಪಬ್ಬತರಾಜಿಯೋ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಾಯ ಪಬ್ಬತರಾಜಿಯಂ ಪಬ್ಬತಗಹನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ। ಏವಂ ವದತೀತಿ ‘‘ಉದೇತಯಂ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಜಾ॰ ೧.೨.೧೭) ಇಮಂ ಬುದ್ಧಮನ್ತಂ ಮನ್ತೇನ್ತೋ ವದತಿ।
ತತ್ಥ ಉದೇತೀತಿ ಪಾಚೀನಲೋಕಧಾತುತೋ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ। ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳವಾಸೀನಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಚಕ್ಖುಪ್ಪಟಿಲಾಭಕರಣೇನ ಯನ್ತೇನ ತೇಸಂ ದಿನ್ನಂ ಚಕ್ಖು, ತೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಚಕ್ಖುಮಾ। ಏಕರಾಜಾತಿ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳೇ ಆಲೋಕಕರಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಚ ಏಕರಾಜಾ। ಹರಿಸ್ಸವಣ್ಣೋತಿ ಹರಿಸಮಾನವಣ್ಣೋ, ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಥವಿಂ ಪಭಾಸೇತೀತಿ ಪಥವಿಪ್ಪಭಾಸೋ। ತಂ ತಂ ನಮಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಸ್ಮಾ ತಂ ಏವರೂಪಂ ಭವನ್ತಂ ನಮಸ್ಸಾಮಿ ವನ್ದಾಮಿ। ತಯಾಜ್ಜ ಗುತ್ತಾ ವಿಹರೇಮ್ಹ ದಿವಸನ್ತಿ ತಯಾ ಅಜ್ಜ ರಕ್ಖಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಇಮಂ ದಿವಸಂ ಚತುಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ಸುಖಂ ವಿಹರೇಯ್ಯಾಮ।
ಏವಂ ‘‘ಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಯೇ ಬಾಹಿತಪಾಪಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ। ವೇದಗೂತಿ ವೇದಾನಂ ಪಾರಂ ಗತಾ, ವೇದೇಹಿ ಪಾರಂ ಗತಾತಿ ವಾ ವೇದಗೂ। ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ವಿದಿತೇ ಪಾಕಟೇ ಕತ್ವಾ ಕತಾತಿ ವೇದಗೂ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ’’ತಿ। ಸಬ್ಬೇ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಧಮ್ಮೇ ಸಲಕ್ಖಣಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿದಿತೇ ಪಾಕಟೇ ಕತ್ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ಮಾರಾನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪತ್ತಾ, ಸಂಸಾರಂ ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಮೇ ನಮೋತಿ ತೇ ಮಮ ಇಮಂ ನಮಕ್ಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ತು। ತೇ ಚ ಮಂ ಪಾಲಯನ್ತೂತಿ ಏವಂ ಮಯಾ ನಮಸ್ಸಿತಾ ಚ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಮಂ ಪಾಲಯನ್ತು ರಕ್ಖನ್ತು। ನಮತ್ತು ಬುದ್ಧಾನಂ…ಪೇ॰… ವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಅಯಂ ಮಮ ನಮಕ್ಕಾರೋ ಅತೀತಾನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅತ್ಥು, ತೇಸಂಯೇವ ಚತೂಸು ಫಲೇಸು ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಅತ್ಥು, ತಥಾ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಇಮಂ ಸೋ ಪರಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ, ಮೋರೋ ಚರತಿ ಏಸನಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಪದದ್ವಯಂ ಸತ್ಥಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಆಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೋ ಮೋರೋ ಇಮಂ ಪರಿತ್ತಂ ಇಮಂ ರಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಗೋಚರಭೂಮಿಯಂ ಪುಪ್ಫಫಲಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾಯ ಏಸನಾಯ ಚರತೀತಿ।
ಏವಂ ದಿವಸಂ ಚರಿತ್ವಾ ಸಾಯಂ ಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಸೂರಿಯಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ರಕ್ಖಾವರಣತ್ಥಾಯ ಪುನ ಬ್ರಹ್ಮಮನ್ತಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಅಪೇತಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ದಿವಸಂ ಗೋಚರಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅಪೇತೀತಿ ಅಪಯಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಇಮಂ ಸೋ ಪರಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಮೋರೋ ವಾಸಮಕಪ್ಪಯೀತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಆಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೋ ಮೋರೋ ಇಮಂ ಪರಿತ್ತಂ ಇಮಂ ರಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ವಾಸಂ ಸಂಕಪ್ಪಯಿತ್ಥಾತಿ। ಪರಿತ್ತಕಮ್ಮತೋ ಪುರೇತರಮೇವಾತಿ ಪರಿತ್ತಕಮ್ಮಕರಣತೋ ಪುರೇತರಮೇವ। ಮೋರಕುಕ್ಕುಟಿಕಾಯಾತಿ ಕುಕ್ಕುಟಿಕಾಸದಿಸಾಯ ಮೋರಚ್ಛಾಪಿಕಾಯ।
೩. ತತಿಯೇ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ವಿಯ ಗನ್ಧಾಯತನಸ್ಸಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕ’’ನ್ತಿ। ಇತ್ಥಿಯಾ ಸರೀರಗನ್ಧಸ್ಸ ಕಾಯಾರುಳ್ಹಅನುಲೇಪನಾದಿಗನ್ಧಸ್ಸ ಚ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಭಾವತೋ ಅವಿಸೇಸೇನ ಗಹಣಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಗನ್ಧಂ ನಿದ್ಧಾರೇನ್ತೋ ‘‘ಸ್ವಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿಯಾತಿ ಪಾಕತಿಕಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ। ದುಗ್ಗನ್ಧೋತಿ ಪಾಕತಿಕಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸರೀರಗನ್ಧಭಾವತೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಇಟ್ಠಭಾವತೋ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಕಥಂ ಪನ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸರೀರಗನ್ಧಸ್ಸ ದುಗ್ಗನ್ಧಭಾವೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಏಕಚ್ಚಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಯ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಗನ್ಧಿನೀ। ಮೇಣ್ಡಕಸ್ಸ ವಿಯ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇಣ್ಡಕಗನ್ಧಿನೀ। ಸೇದಸ್ಸ ವಿಯ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೇದಗನ್ಧಿನೀ। ಸೋಣಿತಸ್ಸ ವಿಯ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೋಣಿತಗನ್ಧಿನೀ। ರಜ್ಜತೇವಾತಿ ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸವಾಸನಾಯ ಪರಿಕಡ್ಢಿತಹದಯತ್ತಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸ್ಸಾದಗಧಿತಚಿತ್ತತಾಯ ಚ ಅನ್ಧಬಾಲೋ ಏವರೂಪಾಯಪಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಸರೀರಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ರಜ್ಜತಿಯೇವ। ಪಾಕತಿಕಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸರೀರಗನ್ಧಸ್ಸ ದುಗ್ಗನ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಏಕಚ್ಚಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯದಿ ಏವಂ ಈದಿಸಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸರೀರಗನ್ಧೋಪಿ ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಯಂ ನ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಏಕಚ್ಚಾಯ ಚ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ ಸರೀರಗನ್ಧಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಪುನ ತಮ್ಪಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಕಾಯೇ ಗನ್ಧೋ ವಾ ಹೋತೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇತ್ಥಿಗನ್ಧೋತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ।
೪. ಚತುತ್ಥಾದೀಸು ಕಿಂ ತೇನಾತಿ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯರಸೇ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೇ ಕಿಂ ತೇನ ಅವಯವರಸಾದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ಪಯೋಜನಂ। ಓಟ್ಠಮಂಸಂ ಸಮ್ಮಕ್ಖೇತೀತಿ ಓಟ್ಠಮಂಸಸಮ್ಮಕ್ಖನೋ, ಖೇಳಾದೀನಿ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಓಟ್ಠಮಂಸಮಕ್ಖನೋ ತಮ್ಬುಲಮುಖವಾಸಾದಿರಸೋ ಗಯ್ಹತಿ। ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ಇತ್ಥಿರಸೋತಿ ಇತ್ಥಿಯಾವಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ।
೫. ಇತ್ಥಿಫೋಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯದಿ ಪನೇತ್ಥ ಇತ್ಥಿಗತಾನಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಅವಿಸೇಸತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ತಾನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದೇಸಿತಾನೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಇತಿ ಸತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ಹೀತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ಗಮೇತೀತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಗಮೇತಿ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ಗಮೇತೀತಿ ಚ ಸಙ್ಗಮೇತಿ। ನ ತಥಾ ಸೇಸಾ ಸದ್ದಾದಯೋ, ನ ತಥಾ ರೂಪಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಏತೇನ ಸತ್ತೇಸು ರೂಪಾದಿಗರುಕತಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಅನೇಕವಿಧತ್ತಾ ಸತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಗರುಕವಸೇನಾತಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಗರುಕವಸೇನ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಗರುಕತಾ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತತ್ಥ ಕತಿಪಯೇಸು, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಏವ ವಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಚಗರುಕಾತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಯಥಾ ‘‘ಸತ್ತಿಸಯೋ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಾ’’ತಿ। ನ ಪಞ್ಚಗರುಕಜಾತಕವಸೇನ ಏಕೇಕಾರಮ್ಮಣೇ ಗರುಕಸ್ಸೇವ ನಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಏಕೇಕಾರಮ್ಮಣಗರುಕಾನಞ್ಹಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ತತ್ಥ ಆಗತತ್ತಾ ತಂ ಜಾತಕಂ ‘‘ಪಞ್ಚಗರುಕಜಾತಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಂ ತೇನ ಇಧ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಕ್ಖಿಭಾವತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ। ಆಹರಿತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ ರೂಪಾದಿಗರುಕತಾಯ ಏತೇ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಥೇತಬ್ಬಂ।
೬-೮. ತೇಸನ್ತಿ ಉಪ್ಪಣ್ಡೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛೀತಿ ತಸ್ಸ ಥೋಕಂ ವಿರೂಪಧಾತುಕತ್ತಾ ನ ಇಚ್ಛಿ। ಅನತಿಕ್ಕಮನ್ತೋತಿ ಸಂಸನ್ದೇನ್ತೋ। ದ್ವೇ ಹತ್ಥಂ ಪತ್ತಾನೀತಿ ದ್ವೇ ಉಪ್ಪಲಾನಿ ಹತ್ಥಂ ಗತಾನಿ। ಪಹಟ್ಠಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಅಪರಾಹಿ ಇತ್ಥೀಹಿ ಏಕೇಕಂ ಲದ್ಧಂ, ಮಯಾ ದ್ವೇ ಲದ್ಧಾನೀತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ। ಪರೋದೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಪುಬ್ಬಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಮುಖಗನ್ಧಂ ಸರಿತ್ವಾ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಮುಖತೋ ಉಪ್ಪಲಗನ್ಧೋ ವಾಯತಿ। ಹಾರೇತ್ವಾತಿ ತಸ್ಮಾ ಠಾನಾ ಅಪನೇತ್ವಾ, ‘‘ಹರಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ।
ಸಾಧು ಸಾಧೂತಿ ಭಾಸತೋತಿ ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಅನುಮೋದನವಸೇನ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿ ಭಾಸತೋ। ಉಪ್ಪಲಂವ ಯಥೋದಕೇತಿ ಯಥಾ ಉಪ್ಪಲಂ ಉಪ್ಪಲಗನ್ಧೋ ಮುಖತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ। ವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತನ್ತಿ ಯಥಾರುತವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಯದಿಪಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಯಥಾರುತಮತ್ಥೇ ಅವತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ ವಿಮುತ್ತಿರಸತ್ತಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ।
ರೂಪಾದಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಮನೋರಥಪೂರಣಿಯಾ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾಯ ಅನುತ್ತಾನತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।