೧೩. ಏಕಪುಗ್ಗಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೧೭೦. ಏಕಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪಠಮೇ’’ತಿ। ಏಕೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತತೋ ಏವ ದುತಿಯಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪತ್ಥೋ। ಪಧಾನಾಸಹಾಯತ್ಥೋಪಿ ಏಕಸದ್ದೋ ಹೋತೀತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ದೇಸನಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾ। ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ದೇಸನಾ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾ। ತತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥದೇಸನಾಸು, ನ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥೇಸು। ತೇನಾಹ – ‘‘ಏವರೂಪಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾ, ಏವರೂಪಾ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾ’’ತಿ। ತತ್ರಿದಂ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನೇ, ಬುದ್ಧಿಯಾ ವಾ ಅವಯವವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ಕತೇ ನ ತಂಸಮಞ್ಞಾ, ಸಾ ಘಟಪಟಾದಿಪ್ಪಭೇದಾ ಸಮ್ಮುತಿ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಪರಮತ್ಥಾ। ನ ಹಿ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಭಾವೇ ಸೋ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ। ತತ್ಥ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಸಮೂಹಂ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉಪ್ಪಾದವಯವನ್ತೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ನ ನಿಚ್ಚಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾ’’ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ। ನನು ಖನ್ಧದೇಸನಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾವ। ರಾಸಟ್ಠೋ ವಾ ಹಿ ಖನ್ಧಟ್ಠೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠೋ ವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನ ಖನ್ಧಸಮಞ್ಞಾ ಫಸ್ಸಾದೀಸು ಪವತ್ತತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಯ ಪರಮತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ತಸ್ಸ ಆಸನ್ನತರಾ, ಪುಗ್ಗಲಸಮಞ್ಞಾದಯೋ ವಿಯ ನ ದೂರೇತಿ ಪರಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ವುತ್ತಾ। ಖನ್ಧಸೀಸೇನ ವಾ ತದುಪಾದಾನಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಏವ ಗಹಿತಾ। ನನು ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಮುಖೇನೇವ ದೇಸನಂ ಆರೋಹನ್ತಿ, ನ ಸಮುಖೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದೇಸನಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾವ ಸಿಯಾತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ, ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ದೇಸನಾವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಸದ್ದೋ ಕೇನಚಿ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ।
ಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತನ್ತಪೋ ಹೋತಿ ಅತ್ತಪರಿತಾಪಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪು॰ ಪ॰ ೧೭೪) ಸಮ್ಮುತಿಮುಖೇನ ಪವತ್ತಿತದೇಸನಂ ಸುತಮಯಞಾಣುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಸುತ್ವಾ। ಅತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ತದನುಸಾರೇನ ಚತುಸಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ। ಮೋಹಂ ಪಹಾಯಾತಿ ತದೇಕಟ್ಠಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅನವಸೇಸಂ ಮೋಹಂ ಪಜಹಿತ್ವಾ। ವಿಸೇಸನ್ತಿ ಅಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸೇಸಂ। ತೇಸನ್ತಿ ತಾದಿಸಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ। ಪರಮತ್ಥವಸೇನಾತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪೭೧-೪೭೬ ಆದಯೋ) ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮವಸೇನ। ಸೇಸಂ ಅನನ್ತರನಯೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ।
ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಚ ದೇಸನಾಯಂ। ದೇಸಭಾಸಾಕುಸಲೋತಿ ನಾನಾದೇಸಭಾಸಾಸು ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಸಿಪ್ಪುಗ್ಗಹಣಟ್ಠಾನಾನಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನೇವ ಸಿಪ್ಪುಗ್ಗಹಣಂ ಪರತೋ ವಕ್ಖತಿ। ಸಿಪ್ಪಾನಿ ವಾ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವೇದನ್ತೋಗಧಾನಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಥೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಠಿತಾನಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿ ಸನ್ನಿಚಿತಭಾವೇನಾತಿ ವೇದಾನಮ್ಪಿ ಕಥೇತಬ್ಬಭಾವೇನೇವ ಠಾನಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ಗುಹಾ ತೀಣಿ ನಿಹಿತಾ ನ ಗಯ್ಹನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಮಿಚ್ಛಾವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ನಾನಾವಿಧಾ ದೇಸಭಾಸಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಾನಾದೇಸಭಾಸಾ।
ಪರಮೋ ಉತ್ತಮೋ ಅತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವೋ। ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಮತ್ತಸಿದ್ಧಾ ಸಮ್ಮುತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾಯ ಸಚ್ಚತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣಾ’’ತಿ, ಲೋಕಸಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾ ಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನಾಞ್ಞಾಪನಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಸುತಸ್ಸ ಸಾವನಾ ವಿಯ ನ ಮುಸಾ ಅನತಿಧಾವಿತಬ್ಬತೋ ತಸ್ಸಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಜನಪದನಿರುತ್ತಿಂ ನಾಭಿನಿವೇಸೇಯ್ಯ, ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವಯೇ’’ತಿ। ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ। ಭೂತಕಾರಣಾತಿ ಯಥಾಭೂತಕಾರಣಾ ಯಥಾಭೂತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನತೋ। ಸಮ್ಮುತಿಂ ವೋಹರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ, ಸತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ।
ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ ಲೋಕಪಾಲನಕಿಚ್ಚೇ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಧಮ್ಮೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಪಕಾಸೇತುಂ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಏವ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಕಥಾಯ ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಕತವಿಞ್ಞಾಣನಾಸೋ ಅಕತಾಗಮೋ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ಸಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಏವ ದೇಸನಾಯ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ। ತೇಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೋ। ಸೋಪಿ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ನಿಟ್ಠಪೇತಬ್ಬತೋ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಏವ ಕಥಾಯ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಆನನ್ತರಿಯದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಫಲಂ ಅನನ್ತರಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನನ್ತರೇ ನಿಯುತ್ತಾನಿ ತಂನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಅನನ್ತರಕರಣಸೀಲಾನಿ, ಅನನ್ತರಕರಣಪಯೋಜನಾನಿ ವಾತಿ ಆನನ್ತರಿಯಾನಿ, ಮಾತುಘಾತಾದೀನಿ, ತೇಸಂ ದೀಪನತ್ಥಂ। ತಾನಿಪಿ ಹಿ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ನಿಟ್ಠಪೇತಬ್ಬತೋ ‘‘ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೩) ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಏವ ಕಥಾಯ ದೀಪೇತಬ್ಬಾನಿ, ತಥಾ ‘‘ಸೋ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೫೫೬; ೩.೩೦೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೭೭; ೨.೩೦೯; ೩.೨೩೦; ವಿಭ॰ ೬೪೨-೬೪೩) ‘‘ಸೋ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೪-೨೪೫; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೮, ೩೮೪, ೪೩೧; ಪಾರಾ॰ ೧೨), ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಕ್ಖಿಣಾ ದಾಯಕತೋ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ನೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೮೧) ಚ ಪವತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಕಥಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ
ಏಕಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಸಮಾಚಾರಾಪಸ್ಸಯವಿರಹಿತೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇನ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ಸದಿಸೋಪಿ ಸಮಾನಕಾಲೇ। ತೇನಾಹ – ‘‘ನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಪರಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪನ ಬುದ್ಧೇನ ಸೇಟ್ಠೋ ಸದಿಸೋ ಚ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ವಿ॰ ವ॰ ೧೦೪೭; ಕಥಾ॰ ೭೯೯), ತಸ್ಮಾ ಸದಿಸೋಪಿ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ। ಹೀನೋಪಿ ಅಪಸ್ಸಯಭೂತೋ ನತ್ಥೇವ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ವಿಸಿಟ್ಠಸಮಾಚಾರಾಪಸ್ಸಯವಿರಹಿತೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ। ಯೇ ‘‘ಅಸದಿಸಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸತ್ತಲೋಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನೋಕಾಸಭಾವತೋ। ಕಾಮದೇವಲೋಕೇ ತಾವ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ತಥಾ ಅನಚ್ಛರಿಯಭಾವತೋ। ಅಚ್ಛರಿಯಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ। ತೇಸಂ ಸಾ ಅಚ್ಛರಿಯಧಮ್ಮತಾ ದೇವತ್ತಭಾವೇ ಠಿತಾನಂ ಲೋಕೇ ನ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಮನುಸ್ಸಭೂತಾನಂ। ದೇವಭೂತೇ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಂ ದೇವಾನುಭಾವತೋವ ಲೋಕೇ ದಹತಿ, ನ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವತೋ। ತಥಾ ಸತಿ ‘‘ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ ನ ಸಮ್ಪಸೀದತಿ, ಇಸ್ಸರಕುತ್ತಗ್ಗಾಹಂ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ದೇವತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಚ ಚಿರಕಾಲಾವಟ್ಠಾನತೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದತೋ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸತ್ತಾನಂ ತಾದಿಸಗ್ಗಾಹವಿನಿಮೋಚನತ್ಥಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಮನುಸ್ಸಸುಗತಿಯಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ದೇವಸುಗತಿಯಂ। ಯಸ್ಮಾ ಇಮಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಮಜ್ಝೇ ಕತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಸ್ಸೇವ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ ಇತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಆಗತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
ಇಧ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೋಪಿ ಕಸ್ಮಾ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಸೇಸದೀಪೇಸೂತಿ? ಕೇಚಿ ತಾವ ಆಹು – ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪಥವಿಯಾ ನಾಭಿಭೂತಾ ಬುದ್ಧಭಾವಸಹಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಭೂಮಿ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತೀಸು ದೀಪೇಸು ಬುದ್ಧಾ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಏವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀತಿ ದೀಪಂ ಪಸ್ಸೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೭; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೭ ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ)।
ಉಭಯಮ್ಪಿದಂ ವಿಪ್ಪಕತವಚನಮೇವ ಉಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾಯ ವತ್ತಮಾನಕಾಲಿಕತ್ತಾ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ। ಸತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಚಾಯಂ ಮಾನ-ಸದ್ದೋ। ಯಾವತಾ ಹಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಚರಿಮಭವೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥಕೇನ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭೂತೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭೇದೋತಿ ವಿಸೇಸೋ। ತಮೇವ ಹಿ ತಿವಿಧಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಏಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ನಿಯತಭಾವಪ್ಪತ್ತತಾಯ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಯಥಾವುತ್ತಸಾಮತ್ಥಿಯಯೋಗೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ। ಪರಿಯೇಸನ್ತೋತಿ ವಿಚಿನನ್ತೋ। ಪರಿಪಕ್ಕಗತೇ ಞಾಣೇತಿ ಇಮಿನಾ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪರಿಪಕ್ಕತಾಯ ಏವ ಲದ್ಧಾವಸರಾಯ ಕಮ್ಮಪಿಲೋತಿಯಾ ವಸೇನ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತಥಾ ಮಹಾಪಧಾನಂ ಪದಹೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ಆಗತೋವ ನಾಮ ಹೇತುಸಮ್ಪದಾಯ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ।
ಹಿತತ್ಥಾಯಾತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಹಿತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿಯಾ। ಸುಖತ್ಥಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ। ಸೋ ಪನಾಯಂ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಯೇನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯಂ ಪಾಪುಣಿ, ತಂ ತೇನೇವ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಾವಜ್ಜದಿವಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಜ್ಜ-ಸದ್ದೇನ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅವಟ್ಠಾನಕಾಲಂ ವದತಿ। ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇಸಮ್ಪೀತಿ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದೀನಮ್ಪಿ।
ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಕತಮೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪುಚ್ಛಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ವಿಸೇಸತೋತಿ ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಿಸೇಸಭಾವಞಾಪನತ್ಥಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೦) ಆಗತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ‘‘ಪುಚ್ಛಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅದಿಟ್ಠಂ ಜೋತೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ। ದಿಟ್ಠಂ ಸಂಸನ್ದೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ। ಸಂಸನ್ದನಞ್ಚ ಸಾಕಚ್ಛಾವಸೇನ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ। ಅನುಮತಿಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ। ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಕಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಮತೀ’’ತಿ ಅನುಮತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋತಿ। ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಪುಚ್ಛಾ। ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ। ಅಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞಾತಭಾವಮಾಹ। ಅದಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿಯ ಅದಿಟ್ಠತಂ। ಅತುಲಿತನ್ತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಏತ’’ನ್ತಿ ತುಲಾಭೂತೇನ ಅತುಲಿತತಂ। ಅತೀರಿತನ್ತಿ ತೀರಣಭೂತೇನ ಅಕತಞಾಣಕಿರಿಯಾಸಮಾಪನತಂ। ಅವಿಭೂತನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಭಾವಂ। ಅವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಪಾಕಟಕತಭಾವಂ।
ಯೇಹಿ ಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇಹಿ ಭಗವತಿ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಮಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಾ, ತಂದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಗುಣವಿಸೇಸನೇಮಿತ್ತಿಕಾನೇವ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ನಾಮಾನಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ನಾಮಾನಿ, ಸಗುಣೇನ ಮಹೇಸಿನೋ।
ಗುಣೇನ ನಾಮಮುದ್ಧೇಯ್ಯಂ, ಅಪಿ ನಾಮಸಹಸ್ಸತೋ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೩೧೩; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೭೬)।
ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಕಾರನಿಯಮನವಸೇನ ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥೋ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಪಿ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀತಿ। ಪಟಿಪದಾಗಮನತ್ಥೋ ಆಗತ-ಸದ್ದೋ, ನ ಞಾಣಗಮನತ್ಥೋ ‘‘ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩.೭೮; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೧೭೦; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೮) ವಿಯ, ನಾಪಿ ಕಾಯಗಮನತ್ಥೋ ‘‘ಆಗತೋ ಖೋ ಮಹಾಸಮಣೋ, ಮಗಧಾನಂ ಗಿರಿಬ್ಬಜ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ॰ ೬೩) ವಿಯ। ತತ್ಥ ಯದಾಕಾರನಿಯಮನವಸೇನ ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥೋ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ, ತಂಕರುಣಾಪಧಾನತ್ತಾ ಮಹಾಕರುಣಾಮುಖೇನ ಪುರಿಮಬುದ್ಧಾನಂ ಆಗಮನಪ್ಪಟಿಪದಂ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಂ-ತಂ-ಸದ್ದಾನಂ ಏಕನ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವತೋ ‘‘ಯಥಾ ಸಬ್ಬಲೋಕ…ಪೇ॰… ಆಗತಾ’’ತಿ ಸಾಧಾರಣತೋ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಪಟಿಪದಂ ಮಹಾಪಧಾನಸುತ್ತಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧ ಆದಯೋ) ಸಮ್ಬಹುಲನಿದ್ದೇಸೇನ ಸುಪಾಕಟಾನಂ ಆಸನ್ನಾನಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸಿಆದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸೀ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನಾತಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಹೇತುಸತ್ಥುದಸ್ಸನಪಬ್ಬಜ್ಜಾಅಭಿಞ್ಞಾದಿಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಅಧಿಕಾರಚ್ಛನ್ದಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ‘‘ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸೀ ಭಗವಾ…ಪೇ॰… ಕಸ್ಸಪೋ ಭಗವಾ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ಮಹಾಬೋಧಿಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ಕಾ ಪನೇತಾ ಪಾರಮಿಯೋ, ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಾರಮಿಯೋ, ಕತಿವಿಧಾ ಚೇತಾ, ಕೋ ತಾಸಂ ಕಮೋ, ಕಾನಿ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನಿ, ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಕೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಕಿಂ ವೋದಾನಂ, ಕೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಕಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ, ಕೋ ವಿಭಾಗೋ, ಕೋ ಸಙ್ಗಹೋ, ಕೋ ಸಮ್ಪಾದನೂಪಾಯೋ, ಕಿತ್ತಕೇನ ಕಾಲೇನ ಸಮ್ಪಾದನಂ, ಕೋ ಆನಿಸಂಸೋ, ಕಿಞ್ಚೇತಾಸಂ ಫಲನ್ತಿ ಪಾರಮೀಸು ಅಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ದೀಘಾಗಮಟೀಕಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಇಧ ದಸ್ಸಿತಾ। ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗಾನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪೂರಿತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ’’ತಿ।
ಸತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗಾನಂ ದಾನಪಾರಮಿಭಾವೇ ಪರಿಚ್ಚಾಗವಿಸೇಸಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸುದುಕ್ಕರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇಹಿ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ। ತತೋಯೇವ ಚ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ವಿಸುಂ ನಯನಪರಿಚ್ಚಾಗಗ್ಗಹಣಂ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇಪಿ ಧನರಜ್ಜಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ಪುತ್ತದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಕತಂ। ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕವತ್ತಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದನಂ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ। ದಾನಾದೀಸುಯೇವ ಸಾತಿಸಯಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದನಂ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಾ, ಯಾ ವಾ ಚರಿಯಾಪಿಟಕಸಙ್ಗಹಿತಾ। ‘‘ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ, ದಾನಾದಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ವಾ ಕಾಯವಿವೇಕವಸೇನ ಏಕಚರಿಯಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ದಾನಾದೀನಞ್ಚೇವ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದೀನಞ್ಚ ಸಂಸಾರನಿಬ್ಬಾನೇಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಾನಞ್ಚ ವಿಭಾವನವಸೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಬೋಧಿತ್ತಯೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಪರಿಪಾಚನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಂ। ಞಾತೀನಂ ಅತ್ಥಚರಿಯಾ ಞಾತತ್ಥಚರಿಯಾ। ಸಾಪಿ ಕರುಣಾಯನವಸೇನೇವ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಲೋಕತ್ಥಚರಿಯಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣವಸೇನ ಅನವಜ್ಜಕಮ್ಮಾಯತನಸಿಪ್ಪಾಯತನವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಪರಿಚಯವಸೇನ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಪರಿಚಯವಸೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯತೀರಣವಸೇನ ಚ ಞಾಣಚಾರೋ ಬುದ್ಧಿಚರಿಯಾ। ಸಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮೀಯೇವ, ಞಾಣಸಮ್ಭಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ಕೋಟೀತಿ ಪರಿಯನ್ತೋ, ಉಕ್ಕಂಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ಬ್ರೂಹೇತ್ವಾತಿ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಆಗಮನಪ್ಪಟಿಪದಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಗತಾ ಏವ ವಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗಮನಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಆದಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ದಾನಪಾರಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಮಜ್ಝಂ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋತಿ ಯಥಾಹಾತಿಆದಿನಾ ಮಹಾಪದಾನದೇಸನಾಯ ವುತ್ತವಚನಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ಸೇತಮ್ಹಿ ಛತ್ತೇತಿ ದಿಬ್ಬಸೇತಚ್ಛತ್ತೇ। ಅನುಧಾರಿಯಮಾನೇತಿ ಧಾರಿಯಮಾನೇ। ಏತ್ಥ ಚ ಛತ್ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಖಗ್ಗಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಕಕುಧಭಣ್ಡಾನಿ ವುತ್ತಾನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಖಗ್ಗತಾಲವಣ್ಟಮೋರಹತ್ಥಕವಾಲಬೀಜನಿಉಣ್ಹೀಸಪಟ್ಟಾಪಿ ಹಿ ಛತ್ತೇನ ಸಹ ತದಾ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಅಹೇಸುಂ। ಛತ್ತಾದೀನಿಯೇವ ಚ ತದಾ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸು, ನ ಛತ್ತಾದಿಗ್ಗಾಹಕಾ। ಸಬ್ಬಾ ಚ ದಿಸಾತಿ ದಸ ದಿಸಾ, ನಯಿದಂ ಸಬ್ಬದಿಸಾವಿಲೋಕನಂ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರುತ್ತರಕಾಲಂ। ಮಹಾಸತ್ತೋ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಪುರತ್ಥಿಮಂ ದಿಸಂ ಓಲೋಕೇಸಿ, ತತ್ಥ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀಹಿ ಪೂಜಯಮಾನಾ, ‘‘ಮಹಾಪುರಿಸ, ಇಧ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದಿಸೋಪಿ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಉತ್ತರಿತರೋ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ಏವಂ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಚತಸ್ಸೋ ಅನುದಿಸಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರೀತಿ ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಂ ಅದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಉತ್ತರಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಅಗಮಾಸಿ। ಆಸಭಿನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ। ಅಗ್ಗೋತಿ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ। ಜೇಟ್ಠೋತಿ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಚ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಅರಹತ್ತಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ‘‘ಅನೇಕೇಸಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ‘‘ಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಏತ್ಥಾತಿ –
‘‘ಅನೇಕಸಾಖಞ್ಚ
ಛತ್ತಂ ಮರೂ ಧಾರಯುಮನ್ತಲಿಕ್ಖೇ।
ಸುವಣ್ಣದಣ್ಡಾ ವೀತಿಪತನ್ತಿ ಚಾಮರಾ,
ನ ದಿಸ್ಸರೇ ಚಾಮರಛತ್ತಗಾಹಕಾ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೬೯೩) –
ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಚಾರತಾಯ ಅನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣಪಟಿಲಾಭಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಅಯಂ ಭಗವಾಪಿ ಗತೋ…ಪೇ॰… ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನಾತಿ ಏತೇನ ಅಭಿಜಾತಿಯಂ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿಸೇಸಾ ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಾರಮಿತಾನಿಸ್ಸನ್ದಾ ಹಿ ತೇತಿ।
ವಿಕ್ಕಮೀತಿ ಅಗಮಾಸಿ। ಮರೂತಿ ದೇವಾ। ಸಮಾತಿ ವಿಲೋಕನಸಮತಾಯ ಸಮಾ ಸದಿಸಿಯೋ। ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಹಿ ಯಥಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ವಿಲೋಕೇಸಿ, ಏವಂ ಸೇಸದಿಸಾಪಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಲೋಕನೇ ವಿಬನ್ಧೋ ತಸ್ಸ ಸಮಾತಿ ವಾ ವಿಲೋಕೇತುಂ ಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ತದಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ವಿರೂಪಬೀಭಚ್ಛವಿಸಮರೂಪಾನಿ ವಿಲೋಕೇತುಂ ಅಯುತ್ತಾನಿ ದಿಸಾಸು ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ।
‘‘ಏವಂ ತಥಾ ಗತೋ’’ತಿ ಕಾಯಗಮನಟ್ಠೇನ ಗತಸದ್ದೇನ ತಥಾಗತಸದ್ದಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಞಾಣಗಮನಟ್ಠೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನಾತಿ ಅಲೋಭಪ್ಪಧಾನೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ। ಕುಸಲಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ, ನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದಯೋ। ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಪಹಾಯಾತಿ ಪಜಹಿತ್ವಾ। ಗತೋ ಅಧಿಗತೋ, ಪಟಿಪನ್ನೋ ಉತ್ತರಿವಿಸೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಹಾಯಾತಿ ವಾ ಪಹಾನಹೇತು, ಪಹಾನಲಕ್ಖಣಂ ವಾ। ಹೇತುಲಕ್ಖಣತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಪಹಾಯಸದ್ದೋ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಪ್ಪಹಾನಹೇತುಕಞ್ಹಿ ‘‘ಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಗಮನಂ ಅವಬೋಧೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿ ಏವ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ಲಕ್ಖೀಯತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಪದಾಲೇತ್ವಾತಿಆದೀಸುಪಿ। ಅಬ್ಯಾಪಾದೇನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ। ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಮನಸಿಕರಣೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಆಲೋಕಸಞ್ಜಾನನೇನ। ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಸಮಾಧಿನಾ। ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನೇನಾತಿ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಯಾಥಾವನಿಚ್ಛಯೇನ। ‘‘ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಂ ಲೋಕೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೦೮) ವುತ್ತಾಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಭಗವತೋ ತಥಾಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಹ ಉಪಾಯೇನ ಅಟ್ಠಹಿ ‘‘ಞಾಣೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾನಞ್ಹಿ ವಿಬನ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ದೂರೀಕರಣೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಯೋ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ, ತಥಾ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಅಭಿರತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ಪಾಮೋಜ್ಜೇನ ತತ್ಥ ಅನಭಿರತಿಯಾ ವಿನೋದಿತಾಯ ಝಾನಾದೀನಂ ಸಮಧಿಗಮೋತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಅರತಿವಿನೋದನಅವಿಜ್ಜಾಪದಾಲನಾದಿಉಪಾಯೋ, ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಪನ ನೀವರಣಸಭಾವಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ನೀವರಣೇಸುಪಿ ಸಙ್ಗಹದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಪ್ಪವೇಸವಿಬನ್ಧನೇನ ನೀವರಣಾನಿ ಕವಾಟಸದಿಸಾನೀತಿ ಆಹ – ‘‘ನೀವರಣಕವಾಟಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ’’ತಿ।
‘‘ರತ್ತಿಂ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ದಿವಾ ಕಮ್ಮನ್ತೇ ಪಯೋಜೇತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೧) ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಧೂಮಾಯನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಧೂಮ’’ನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇಯೇವ ದುಕ್ಖಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೋಪಚಾರೇಯೇವ ಚ ಸುಖಂ ಪಹೀಯತಿ, ಅತಿಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇನ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿ। ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ವುತ್ತಾನಿ। ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪೮; ೩.೩೧೨; ಧ॰ ಸ॰ ೨೪೮; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೦೯)। ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಕಸಿಣರೂಪಂ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಪಟಿಘಾತೇನ ಪಟಿಹನನೇನ ವಿಸಯಿವಿಸಯಸಮೋಧಾನೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯೋತಿ ನಾನತ್ತೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ, ನಾನತ್ತಾ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ದ್ವೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸಞ್ಞಾತಿ ಏತಾಸಂ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಸಞ್ಞಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಏತಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾದಿಭೇದೇ ನಾನತ್ತೇ ‘‘ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ, ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯೇತಂ ನಾಮಂ। ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ‘‘ನಿಚ್ಚಾ ಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಞ್ಞಂ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಚಿತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ। ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಿಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ। ನನ್ದಿನ್ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಂ। ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿರಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ। ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ। ‘‘ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿಯೇವ, ಆಯತಿಂ ಸಮುದಯವಸೇನ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿರೋಧೇತಿ, ನೋ ಸಮುದೇತೀ’’ತಿ। ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಹಿ ಅಯಂ ಬಲಪ್ಪತ್ತಾತಿ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಹಿ ಅಯಂ। ಆದಾನನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹಣಂ। ಸನ್ತತಿಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಘನಸಞ್ಞಾ। ಆಯೂಹನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ। ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ ವಿಪರಿಣಾಮೋ। ಧುವಸಞ್ಞನ್ತಿ ಥಿರಭಾವಗ್ಗಹಣಂ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮೂಹಾದಿಘನವಸೇನ ಸಕಿಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದತಾಯ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸವಿಗ್ಗಹಗ್ಗಹಣಂ। ಪಣಿಧಿನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಪಣಿಧಿಂ। ಸಾ ಪನತ್ಥತೋ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನನ್ದಿತಾ। ಅಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ।
ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮತೀರಣಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ। ಸಾರಾದಾನಾಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ಅಸಾರೇ ಸಾರಗ್ಗಹಣವಿಪಲ್ಲಾಸಂ। ಇಸ್ಸರಕುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸೋ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸೋ। ‘‘ಆಲಯರತಾ ಆಲಯಸಮ್ಮುದಿತಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೧; ೨.೩೩೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ॰ ೭) ವಚನತೋ ಆಲಯೋ ತಣ್ಹಾ, ಸಾಯೇವ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚ ಅಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಕೇಚಿ। ‘‘ಏವಂವಿಧಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ। ವಟ್ಟತೋ ವಿಗತತ್ತಾ ವಿವಟ್ಟಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಅನುಪಸ್ಸನೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಗೋತ್ರಭೂ। ಸಂಯೋಗಾಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ಸಂಯುಜ್ಜನವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹಜಾತೇಕಟ್ಠೇ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠೇ ಚ। ಓಳಾರಿಕೇತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೇ ಕಿಲೇಸೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾಪಿ ದುತಿಯಮಗ್ಗವಜ್ಝೇಹಿ ಓಳಾರಿಕಾತಿ। ಅಣುಸಹಗತೇತಿ ಅಣುಭೂತೇ। ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಜ್ಝೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ। ನ ಹಿ ಪಠಮಾದಿಮಗ್ಗೇಹಿಪಿ ಪಹೀನಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪುನ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ।
ಕಕ್ಖಳತ್ತಂ ಕಥಿನಭಾವೋ। ಪಗ್ಘರಣಂ ದ್ರವಭಾವೋ। ಲೋಕಿಯವಾಯುನಾ ಭಸ್ತಾಯ ವಿಯ ಯೇನ ತಂತಂಕಲಾಪಸ್ಸ ಉದ್ಧುಮಾಯನಂ, ಥದ್ಧಭಾವೋ ವಾ, ತಂ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತಾನಂ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತೇಹಿ ಫುಟ್ಠಭಾವೇ ತಂತಂಭೂತವಿವಿತ್ತತಾ ರೂಪಪರಿಯನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಯೇಸಂ ಯೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇಹಿ ಸೋ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠೋವ, ಅಞ್ಞಥಾ ಭೂತಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಿತಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಭೂತಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇಹಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಭಾವೋ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಲಕ್ಖಣಂ। ತೇನಾಹ – ಭಗವಾ ಆಕಾಸಧಾತುನಿದ್ದೇಸೇ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೩೭) ‘‘ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠೋ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹೀ’’ತಿ।
ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ರುಪ್ಪನಂ। ಚೇತನಾಪಧಾನತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಚೇತನಾವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೯೨) ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೇತನಾವ ವಿಭತ್ತಾ। ಅಭಿಸಙ್ಖರಲಕ್ಖಣಾ ಚ ಚೇತನಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ’’ತಿಆದಿ। ಫರಣಂ ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಹೇತು। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಏಸ ನಯೋ ಕೋಸಜ್ಜೇತಿಆದೀಸು। ವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಪರಿಳಾಹೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಂ। ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚರಹಿತೇ ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಅಬ್ಯಾವಟತಾಯ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ಪಕ್ಖಪಾತುಪಚ್ಛೇದತೋ।
ಮುಸಾವಾದಾದೀನಂ ವಿಸಂವಾದನಾದಿಕಿಚ್ಚತಾಯ ಲೂಖಾನಂ ಅಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸಭಾವಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಸಿನಿದ್ಧಭಾವತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಪಚ್ಚಯಸುಭಾಸಿತಾನಂ ಸೋತಾರಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಾ ಪರಿಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣಾ। ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ಸಮುಟ್ಠಹನಂ ಘಟನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಙ್ಖಾತಾ ವಿರತೀಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಯ ಭಾರುಕ್ಖಿಪನಂ ವಿಯ। ಜೀವಮಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪವತ್ತಿಯಾ, ಆಜೀವಸ್ಸೇವ ವಾ ಸುದ್ಧಿ ವೋದಾನಂ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಇಧ ಚೇತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಚೇತನಾಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ। ನಮನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವೋ। ಆಯತನಂ ಪವತ್ತನಂ। ಆಯತನವಸೇನ ಹಿ ಆಯಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪವತ್ತಿ। ತಣ್ಹಾಯ ಹೇತುಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಜನಕಹೇತುಭಾವೋ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪಾಪಕತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।
ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋ। ಏಕರಸೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಾತಿವತ್ತನಂ ಅನೂನಾಧಿಕಭಾವೋ। ಯುಗನದ್ಧಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವ। ‘‘ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾ ಪಗ್ಗಹಾವಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಖಯೋತಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋ ಮಗ್ಗೋ। ಅನುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನತಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಫಲಂ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೋ। ಛನ್ದಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಛನ್ದಸ್ಸ। ಮೂಲಲಕ್ಖಣಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೋ। ಸಮುಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಂ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಟಿಪಾದಕತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತಾ। ಸಮೋಧಾನಂ ವಿಸಯಾದಿಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ, ಯಾ ಸಙ್ಗತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮಂ, ಸಹ ಓದಹನ್ತಿ ಅನೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾತಿ ವಾ ಸಮೋಧಾನಂ, ಫಸ್ಸೋ। ಸಮೋಸರನ್ತಿ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮೋಸರಣಂ। ವೇದನಾಯ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ವೇದನಾನುಭವನನಿಮಿತ್ತಂ ಸಮೋಸಟಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಗೋಪಾನಸೀನಂ ಕೂಟಂ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪಾಮೋಕ್ಖಭಾವೋ ಪಮುಖಲಕ್ಖಣಂ। ತತೋ, ತೇಸಂ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಉತ್ತರಿ ಪಧಾನನ್ತಿ ತತುತ್ತರಿ। ಪಞ್ಞುತ್ತರಾ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ। ವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಫಲಸ್ಸ। ತಞ್ಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಾರಸ್ಸ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಭಾವೇನ ಸಾರಂ। ಅಯಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣವಿಭಾಗೋ ಛಧಾತುಪಞ್ಚಝಾನಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ತಂತಂಸುತ್ತಪದಾನುಸಾರೇನ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತನಯೇನ ಚ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋಪಿ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಪರಿಯಾಯನ್ತರಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಪುನ ದಸ್ಸಿತೋ, ತತೋ ಏವ ಚ ‘‘ಛನ್ದಮೂಲಕಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸಿಕಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಫಸ್ಸಸಮೋಧಾನಾ ವೇದನಾಸಮೋಸರಣಾ’’ತಿ, ‘‘ಪಞ್ಞುತ್ತರಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ, ‘‘ವಿಮುತ್ತಿಸಾರಮಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಞ್ಹಿ, ಆವುಸೋ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೫೧೨) ಚ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಛನ್ದಸ್ಸ ಮೂಲಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತಥಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತ್ತಾ। ತಥಾನಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ, ಅವಿತಥಾನಿ ಅಮುಸಾಸಭಾವತ್ತಾ, ಅನಞ್ಞಥಾನಿ ಅಞ್ಞಾಕಾರರಹಿತತ್ತಾ। ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋತಿ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೋ, ಇತ್ಥಞ್ಚ ಜಾತಿತೋ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋ। ಯಾ ಯಾ ಜಾತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತದನುರೂಪಂ ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅವಿಜ್ಜಂ ವಿನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯಾ ಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಯಥಾ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ, ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಭಗವಾ ತಂ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇನಾತಿ ಭಗವತಾ। ತಂ ವಿಭಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಥಾ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪರಿತ್ತಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾತದುಭಯಾದಿಭೇದಂ। ಲಬ್ಭಮಾನಕಪದವಸೇನಾತಿ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ದಿಟ್ಠಂ, ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸುತಂ, ಗನ್ಧಾಯತನಂ ರಸಾಯತನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಮುತಂ, ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಮನಸಾ ವಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೯೬೬) ವಚನತೋ ದಿಟ್ಠಪದಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾತಪದಞ್ಚ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಲಬ್ಭತಿ। ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹೀತಿ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಇಟ್ಠಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ಮಜ್ಝತ್ತಂ ಪರಿತ್ತಂ ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ರೂಪಂ ರೂಪಾಯತನಂ ರೂಪಧಾತು ವಣ್ಣನಿಭಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ನೀಲಂ ಪೀತಕ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ। ತೇರಸಹಿ ವಾರೇಹೀತಿ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ಆಗತೇ ತೇರಸ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ದ್ವೇಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನಯೇಹೀತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ವವತ್ಥಾಪನನಯಾನಂ ವಸೇನ ದ್ವಿಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನಯೇಹಿ। ತಥಮೇವಾತಿ ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸಿತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯದೇಸನತಾಯ ಚ ತಥಮೇವ ಹೋತಿ। ಜಾನಾಮಿ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ವತ್ತಮಾನಾತೀತಕಾಲೇಸು ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಅನಾಗತೇಪಿ ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ವಿದಿತ-ಸದ್ದೋ ಅನಾಮಟ್ಠಕಾಲವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೮೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೭-೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೦೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩) ವಿಯ। ನ ಉಪಟ್ಠಾಸೀತಿ ಅತ್ತತ್ತನಿಯವಸೇನ ನ ಉಪಗಞ್ಛಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಏವಂ ಪದಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪಿಸೋದರಾದಿಪಕ್ಖೇಪೇನ ವಾ ದಸ್ಸೀಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಂ, ಆಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ।
ಯಂ ರತ್ತಿನ್ತಿ ಯಸ್ಸಂ ರತ್ತಿಯಂ। ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ತಿಣ್ಣಂ ಮಾರಾನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರದೇವಪುತ್ತಸಙ್ಖಾತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಾರಾನಂ। ಅನುಪವಜ್ಜನ್ತಿ ನಿದ್ದೋಸತಾಯ ನ ಉಪವಜ್ಜಂ। ಅನೂನನ್ತಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾಭಾವೇನ ನ ಊನಂ। ಅನಧಿಕನ್ತಿ ಅಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವೇನ ನ ಅಧಿಕಂ। ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ‘‘ತಥೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ತೇನ ಯದತ್ಥಂ ಭಾಸಿತಂ, ತದತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಯಥಾ ಭಾಸಿತಂ ಭಗವತಾ, ತಥೇವಾತಿ ಅವಿಪರೀತದೇಸನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಗದತ್ಥೋತಿ ಏತೇನ ತಥಂ ಗದತೀತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಗತಮಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಗತೋ। ಗತನ್ತಿ ಚ ಕಾಯಸ್ಸ ವಾಚಾಯ ವಾ ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ಯಂ-ತಂ-ಸದ್ದಾನಂ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿತಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಯಥಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಉಪಟ್ಠಿತೋಯೇವ ಹೋತಿ। ಕಾಯವಾಚಾಕಿರಿಯಾನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುಲೋಮೇನ ವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಕಾಯಸ್ಸ ವಾಚಾ, ವಾಚಾಯ ಚ ಕಾಯೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೇನ ಉಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಭಗವತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ತಥಾವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಏವಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ।
ತಿರಿಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸೂತಿ ಏತೇನ ಯದೇಕೇ ‘‘ತಿರಿಯಂ ವಿಯ ಉಪರಿ ಅಧೋ ಚ ಸನ್ತಿ ಲೋಕಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ। ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋಯೇವ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಮಯೋ ಯಥಾ ‘‘ಪುಞ್ಞಮಯಂ ದಾನಮಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೫; ಇತಿವು॰ ೬೦; ನೇತ್ತಿ॰ ೩೩)। ನಿಪಾತಾನಂ ವಾಚಕಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇ ತದತ್ಥಜೋತನಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಗತ-ಸದ್ದೋಯೇವ ಅವಗತತ್ಥಂ ಅತೀತತ್ಥಞ್ಚ ವದತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಗತೋತಿ ಅವಗತೋ ಅತೀತೋ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ತಥಾಗತೋ। ಅಥ ವಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕತಾಯ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸಾಧಿಗಮೇನ ಅನಾವರಣಞಾಣತಾಯ ಚ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಪಟಿಘಾತಾಭಾವತೋ ಯಥಾ ರುಚಿ, ತಥಾ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತಾನಂ ಗತಾನಿ ಗಮನಾನಿ ಪವತ್ತಿಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಗತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಲೋಕೇ ವಿಧಯುತ್ತಗತಪಕಾರಸದ್ದಾ ಸಮಾನತ್ಥಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವಿಧಾ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಭಗವನ್ತೋ, ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾವಿಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ। ಯಥಾ ಯುತ್ತಾ ಚ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ, ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾ ಯುತ್ತೋತಿ ತಥಾಗತೋ। ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚಂ ತತ್ವಂ ತಚ್ಛಂ ತಥನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ತಥೇನ ಞಾಣೇನ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ತಥಾಗತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಪಹಾಯ ಕಾಮಾದಿಮಲೇ ಯಥಾ ಗತಾ,
ಸಮಾಧಿಞಾಣೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ।
ಮಹೇಸಿನೋ ಸಕ್ಯಮುನೀ ಜುತಿನ್ಧರೋ,
ತಥಾಗತೋ ತೇನ ತಥಾಗತೋ ಮತೋ॥
‘‘ತಥಞ್ಚ
ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞವಿಭಾಗಭೇದತೋ।
ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಜಿನೋಯಮಾಗತೋ,
ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಕ್ಯಪುಙ್ಗವೋ॥
‘‘ತಥಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ,
ತಥಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ।
ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯೇನ ಯತೋ ವಿಭಾವಿತಾ,
ಯಾಥಾವತೋ ತೇನ ಜಿನೋ ತಥಾಗತೋ॥
‘‘ಅನೇಕಭೇದಾಸುಪಿ ಲೋಕಧಾತುಸು,
ಜಿನಸ್ಸ ರುಪಾಯತನಾದಿಗೋಚರೇ।
ವಿಚಿತ್ತಭೇದೇ ತಥಮೇವ ದಸ್ಸನಂ,
ತಥಾಗತೋ ತೇನ ಸಮನ್ತಲೋಚನೋ॥
‘‘ಯತೋ
ಕರೋತಿ ವಾಚಾಯನುಲೋಮಮತ್ತನೋ।
ಗುಣೇಹಿ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯಿರೀಯತಿ,
ತಥಾಗತೋ ತೇನಪಿ ಲೋಕನಾಯಕೋ॥
‘‘ಯಥಾಭಿನೀಹಾರಮತೋ ಯಥಾರುಚಿ,
ಪವತ್ತವಾಚಾ ತನುಚಿತ್ತಭಾವತೋ।
ಯಥಾವಿಧಾ ಯೇನ ಪುರಾ ಮಹೇಸಿನೋ,
ತಥಾವಿಧೋ ತೇನ ಜಿನೋ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭) –
ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ ಮುಖಮತ್ತಮೇವ, ಕಸ್ಮಾ? ಅಪ್ಪಮಾದಪದಂ ವಿಯ ಸಕಲಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
೧೭೧. ದುತಿಯೇ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಪಠಮಾಯ ಜಾತಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ನಿಪ್ಫತ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತದಾ ಹಿಸ್ಸ ಬುದ್ಧಭಾವನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ। ‘‘ದುಲ್ಲಭೋ’’ತಿಆದಿಂ ‘‘ಏಕವಾರ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ತತ್ಥ ವಾರಗಣನಾ ನಾಮ ಮಾಸಸಂವಚ್ಛರಕಪ್ಪಗಣನಾದಿಕಾ, ಕಪ್ಪಾನಂ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ತೀಣಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿಪಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾಪಿ ಬುದ್ಧೇನ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ನಿರನ್ತರಂ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಪತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ನ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ದುಲ್ಲಭೋ ಪಾತುಭಾವೋ ಬುದ್ಧಾನನ್ತಿ।
೧೭೨. ತತಿಯೇ ನಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಭಿಣ್ಹಪ್ಪವತ್ತಿಕಂ ನ ಹೋತಿ ಕದಾಚಿದೇವ ಸಮ್ಭವತೋ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಚ್ಛರಂ ಪಹರನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಚ್ಛರಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಗುಣಧಮ್ಮಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತೀತಿ ಅಚ್ಛರಿಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪಿಚ ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ ಅಭಿನೀಹಾರಾವಹೋ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಗುಣಧಮ್ಮೇ ಆಚಿಣ್ಣವಾತಿ ಅಚ್ಛರಿಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಆಚಿಣ್ಣಮನುಸ್ಸೋತಿಪಿ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿ। ಮಹಾಬೋಧಿಞಾಣಮೇವ ಮಣ್ಡಭೂತಂ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡೋ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿವತ್ತಕೇನಾತಿ ಬೋಧಿಯಾ ನಿಯತಭಾವಾಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಭಾವತೋ ಅನಿವತ್ತನಸಭಾವೇನ। ಬುದ್ಧಕಾರಕಧಮ್ಮಾನಂ ಪೂರಣಮ್ಪಿ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಚಿಣ್ಣನ್ತಿಆದಿನಾ ಹೇತುಅವತ್ಥಾಯ ಫಲಾವತ್ಥಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪಕಾರಾವತ್ಥಾಯ ಚಾತಿ ತೀಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಸು ಲೋಕನಾಥೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾನಂ ಗುಣಧಮ್ಮಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣತಾಯ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೧೭೩. ಚತುತ್ಥೇ ಕಾಲೇ ಕಿರಿಯಾತಿ ಕಾಲಕಿರಿಯಾ। ಕತರಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಕೀದಿಸೀ ಕಿರಿಯಾ। ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತಿ, ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಪ್ಪಯೋಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪಾಕಟಾ ಕಿರಿಯಾ’’ತಿ। ಕತರಸ್ಮಿಂ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಕಥಞ್ಚ ಪಾಕಟಾತಿ? ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಅನೇಕಾನಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮನೋರಥಪಾರಿಪೂರಿವಸೇನ ಸಮುಪಲದ್ಧೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಸದೇವಲೋಕೇ ಅತಿವಿಯ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಪಾಕಟಾ। ಅನುತಾಪಕರಾತಿ ಚೇತೋದುಕ್ಖಾವಹಾ। ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಕ್ಖೇತ್ತಭಾವೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ, ತದಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅವಿಸಯತ್ತಾ।
೧೭೪. ಪಞ್ಚಮೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ದುತಿಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ಸುತಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ಸುತಮಯೇನ ಞಾಣೇನ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಬುದ್ಧತ್ತಾ। ಚತುಸಚ್ಚಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧತ್ತಾ। ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಯಥಾ ಚತುಸಚ್ಚಸಮ್ಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಅಟ್ಠ ವಾ ಸೋಳಸ ವಾತಿ ಇದಂ ಕತಮಹಾಭಿನೀಹಾರಾನಂ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಾಧಿಕಸದ್ಧಾಧಿಕವೀರಿಯಾಧಿಕವಿಭಾಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಞ್ಞಾಧಿಕಾನಞ್ಹಿ ಸದ್ಧಾ ಮನ್ದಾ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾ ತಿಕ್ಖಾ। ಸದ್ಧಾಧಿಕಾನಂ ಪಞ್ಞಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಹೋತಿ। ವೀರಿಯಾಧಿಕಾನಂ ಪಞ್ಞಾ ಮನ್ದಾ, ಪಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಸೇಸೇನ ಪನ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಧಮ್ಮಾನಂ ತಿಕ್ಖಮಜ್ಝಿಮಮುದುಭಾವೇನ ತಯೋಪೇತೇ ಭೇದಾ ಯುತ್ತಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತಿವಿಧಾ ಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಣೇ ಭವನ್ತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುನೇಯ್ಯಭೇದೇನ। ತೇಸು ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಸಮಾನಕಾಲೇ।
ಅಸಹಾಯೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ವುತ್ತಂ। ಸಹಅಯನಟ್ಠೋ ಹಿ ಸಹಾಯಟ್ಠೋ। ಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಭಗವತಾ ಸಹ ಸಮಂ ಅಯನಂ ನಾಮ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ನತ್ಥೇವ। ಹತ್ಥಾದಿಅವಯವತೋ ಪಟಿ ಪಟಿ ಮಿನಿತಬ್ಬತೋ ಪಟಿಮಾ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ। ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದೇವೋ ವಾ ಮಾರೋ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ। ಪಟಿಸಮೋತಿ ಪಟಿನಿಧಿಭಾವೇನ ಸಮೋ। ಪಟಿಭಾಗಂ ದಾತುನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಭಾಗಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಭಾಗಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಪಟಿವಚನಂ ದಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚೀ’’ತಿಆದಿ। ತಿಸಹಸ್ಸಿಮಹಾಸಹಸ್ಸೀನಂ ವಿಭಾಗೋ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
೧೭೫. ಛಟ್ಠಾದೀಸು ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ। ತನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು। ಪಾತುಭೂತಮೇವ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ। ನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ ಪರಿವುದ್ಧಿ। ಕೀವರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಕೀದಿಸಸ್ಸ। ಸಾವಕವಿಸಯೇವ ಹತ್ಥಗತಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ನಾಮ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂಯೇವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾತಿ ಸಮಾಧಿಸಹಗತಾ ಪಞ್ಞಾ। ‘‘ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಆಲೋಕೋತಿ ಪಞ್ಞಾಆಲೋಕೋ ಏವ। ತಥಾ ಓಭಾಸೋ। ತೀಣಿಪೀತಿ ತೀಣಿಪಿ ಸುತ್ತಾನಿ। ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾನೀತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।
ಉತ್ತಮಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಸೇಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಂ। ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ದಸ್ಸನಂ, ಭಗವತೋ ರೂಪಕಾಯೋ। ತತ್ಥಪಿ ವಿಸೇಸತೋ ರೂಪಾಯತನಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಟ್ಠುಂ ಲಭತೀ’’ತಿ। ನತ್ಥಿ ಇತೋ ಉತ್ತರನ್ತಿ ಅನುತ್ತರಂ, ತದೇವ ಅನುತ್ತರಿಯಂ, ದಸ್ಸನಞ್ಚ ತಂ ಅನುತ್ತರಿಯಞ್ಚಾತಿ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ಪದವಿಸೇಸೋ – ಸುಯ್ಯತೀತಿ ಸವನಂ, ಭಗವತೋ ವಚನಂ। ಲಬ್ಭತೀತಿ ಲಾಭೋ, ಭಗವತಿ ಸದ್ಧಾ। ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ ಸಿಕ್ಖಾ। ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಪರಿಚರಣಂ ಪಾರಿಚರಿಯಾ, ಉಪಟ್ಠಾನಂ। ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಅನುಸ್ಸತಿ, ಸತ್ಥು ಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಂ। ಇಮೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಅನುತ್ತರಿಯಾನಂ। ಪಾತುಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಸಯತ್ತಾ ಚ ಪಾತುಭಾವೋ ಹೋತಿ। ‘‘ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ರೂಪಸ್ಸ ನ ದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸ ರೂಪದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಓಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಇದಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ದಸಬಲಂ ದಸ್ಸನಾಯ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಪಸಾದಭತ್ತಿಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಕಂ ದಸಬಲಂ ದಸ್ಸನಾಯ ಲಭಿತ್ವಾ। ದಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾತಿ ದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಪವತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಯಾವ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಅಟ್ಠಮಕಮಹಾಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ದಸ್ಸನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪಾಪೇತಿ ನಾಮ। ಇಧ ಪರತೋ ಪವತ್ತಂ ದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸನಮೇವ ನಾಮ, ಮೂಲದಸ್ಸನಂ ಪನ ಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣಭಾವತೋ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ ನಾಮ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಾನುತ್ತರಿಯೇಸುಪಿ।
ದಸಬಲೇ ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಭಗವತಿ ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖಿತ್ವಾ। ಪರಿಚರತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಕರೋತಿ। ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿವಸೇನ ಅನುಸ್ಸತಿಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಸ್ಸತಿಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಹೋತೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಂ ಹೋತಿ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಚತಸ್ಸೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಪಭೇದಾ। ಕಸ್ಸ ಪನ ಪಭೇದಾತಿ? ‘‘ಅತ್ಥೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ವಿಭ॰ ೭೧೮-೭೨೧) ಞಾಣಸ್ಸೇತಾ ಪಭೇದಾ। ತಸ್ಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಅತ್ಥಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಧಮ್ಮಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ನಿರುತ್ತಿಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಪಟಿಭಾನಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಪಟಿಭಾನೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ।
ಅತ್ಥೇಸು ಞಾಣನ್ತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹೇತುಫಲಂ। ತಞ್ಹಿ ಹೇತುವಸೇನ ಅರಣೀಯಂ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಭೇದತೋ ಪನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಭಾಸಿತತ್ಥೋ, ವಿಪಾಕೋ, ಕಿರಿಯಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತನ್ತಿ ದಹತಿ ವಿದಹತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಚೇವ ಪಾಪೇತಿ ಚ ಠಪೇತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಭೇದತೋ ಪನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಹೇತು ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಭಾಸಿತಂ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ।
ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಅಭಿಲಾಪೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ। ಏವಮಯಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಆರಮ್ಮಣಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ, ಅಯಂ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪತ್ತೋ ಹಿ ‘‘ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ‘‘ಫಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಫಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಯಂ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ। ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನೇಸ ಞಾಣೇಸು ಞಾಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಞಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ।
ಇಮಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಪಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅಧಿಗಮೋ ಪರಿಯತ್ತಿ ಸವನಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಸದಾ ಅಧಿಗಮೋ ನಾಮ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೋ। ಪರಿಯತ್ತಿ ನಾಮ ಬುದ್ಧವಚನಂ। ತಞ್ಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸವನಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ। ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕಥಾ। ಉಗ್ಗಹಿತಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಯೋಗಾವಚರತಾ। ಹರಣಪಚ್ಚಾಹರಣನಯೇನ ಪಟಿಪಾಕಟಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ತಿಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಲೋಕಿಯಾ, ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸಿಯಾ ಲೋಕಿಯಾ, ಸಿಯಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಏವಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಏವ ಲಬ್ಭನತೋ, ಅಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಅಲಬ್ಭನತೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಪಟಿವೇಧೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಹತೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತಾದಿಕಮ್ಪಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾದಯೋಪಿ ಪರೇಸಂ ತಬ್ಭಾವಾವಹಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಾ ಕಾಚಿ ಧಾತುಯೋ ಲೋಕಿಯಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ವಾ, ಸಬ್ಬಾ ತಾ ಇಮಾಹೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಏತ್ಥೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇಮಾವ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ನಾನಾಸಭಾವತೋ ನಾನಾಧಾತುಯೋ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಞಾಣವಿಭಙ್ಗೇನ (ವಿಭ॰ ೭೫೧) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವಿಜ್ಜಾತಿ ಫಲೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೮೭. ಯಸ್ಮಾ ಚಕ್ಕತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ಚಕ್ಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಇರಿಯಾಪಥಾಪಿ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕಸದಿಸತ್ತಾ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ತದಾ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಅಭಿನೀಹಾರಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಾಭಿನೀಹಾರವಿಬನ್ಧಕರಧಮ್ಮಾನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಅಭಿನೀಹಟಂ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಅಯಮೇವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋಪಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿಯೇವ ನಾಮ ತದತ್ಥಂ ಞಾಣಂ ಪರಿಪಾಚೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಾಯ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವಾ। ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಹಿ ಇಧ ‘‘ಧಮ್ಮಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಇದಾನಿ ದೇಸನಾಞಾಣವಸೇನ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಕದಾ ಪವತ್ತೇತಿ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನ ಕೇವಲಂ ಥೇರಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಾಸನಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಏಕತ್ತಾದಿನಯಾನಂ ಅವಿರಾಧನತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ವಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಏಕಪುಗ್ಗಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।