೨. ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೧೧. ದುತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏಕಸಭಾವಮ್ಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಭಾವತ್ಥೋಯಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಯದಗ್ಗೇನ ಚ ಸಭಾವತ್ಥೋ, ತದಗ್ಗೇನ ನಿಸ್ಸತ್ತತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ ಏವಾತಿ ‘‘ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ವಾ ಸಿಯಾ। ಸೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗಹಣಾಕಾರೇನ ಸುಭನ್ತಿ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸುಭನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ। ಇಟ್ಠಞ್ಹಿ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ‘‘ಸುಭನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ಚೇತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ರಾಗಟ್ಠಾನಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ। ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ನಿಪಾತಾನಂ। ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾವಾಯ। ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾತಿ ವಿಪುಲಭಾವಾಯ, ವಡ್ಢಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಜಾತೋ ನಿಜ್ಜಾತೋ। ಸೇಸಪದಾನಿ ತಸ್ಸೇವ ಕಾಮೇಸೂತಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಕಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಛನ್ದೋ, ನ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ ನ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ। ಕಾಮನವಸೇನ ರಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಕಾಮೋ ಏವ ರಾಗೋ ಕಾಮರಾಗೋ। ಕಾಮನವಸೇನ ನನ್ದನವಸೇನ ಚ ಕಾಮೋ ಏವ ನನ್ದೀತಿ ಕಾಮನನ್ದೀ। ಕಾಮನವಸೇನ ತಣ್ಹಾಯನವಸೇನ ಚ ಕಾಮತಣ್ಹಾ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಕಾಮಸ್ನೇಹೋ ಕಾಮಪರಿಳಾಹೋ ಕಾಮಮುಚ್ಛಾ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಾಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸಿನೇಹನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಸ್ನೇಹೋ, ಪರಿಳಾಹನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಪರಿಳಾಹೋ, ಮುಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಮುಚ್ಛಾ, ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಏವ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನೀವರಣಟ್ಠೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ, ಸೋತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ। ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನಾತಿ ಅಸಮುದಾಚಾರಭಾವೇನ। ಅನನುಭೂತಾರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ‘‘ಇದಂ ನಾಮೇತ’’ನ್ತಿ ವತ್ಥುವಸೇನ ಉತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅನನುಭೂತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಸೇನ। ರೂಪಸದ್ದಾದಿಭೇದಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅನನುಭೂತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೇವ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ।
ಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ, ತಂ ಅತಿಸಂಖಿತ್ತನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಭವಗ್ಗಹಣೇನ ಮಹಗ್ಗತಭವೋ ಗಹಿತೋ। ಸೋ ಹಿ ಓಳಾರಿಕಕಿಲೇಸಸಮುದಾಚಾರರಹಿತೋ। ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಕತಾದಿಕಾಲೇ ಪಾರಿವಾಸಿಕಕಾಲೇ ಚ ಚರಿತಬ್ಬಾನಿ ದ್ವೇಅಸೀತಿ ಖುದ್ದಕವತ್ತಾನಿ ನಾಮ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾಸು ಅವತ್ಥಾಸು ಚರಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ನ ಮಹಾವತ್ತೇಸು ಅನ್ತೋಗಧಾನೀತಿ ‘‘ಚುದ್ದಸ ಮಹಾವತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಆಗನ್ತುಕವತ್ತಆವಾಸಿಕಗಮಿಕ-ಅನುಮೋದನಭತ್ತಗ್ಗ- ಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕಆರಞ್ಞಕಸೇನಾಸನಜನ್ತಾಘರವಚ್ಚಕುಟಿಉಪಜ್ಝಾಯ- ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಆಚರಿಯ-ಅನ್ತೇವಾಸಿಕವತ್ತಾನೀತಿ ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ ಸಬ್ಬದಾ ವತ್ತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ಬ್ಯಾವಟಚಿತ್ತತಾಯ। ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಂ ಅನುಪಾಯಮನಸಿಕಾರಂ। ಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗನ್ತಿ ಸತಿಯಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಸತಿವಿರಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮ್ಪೀತಿ ವಕ್ಖಮಾನಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಅವುತ್ತಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋ।
ಅನುಸನ್ಧಿವಸೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಆದಿಅನುಸನ್ಧಿವಸೇನ। ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಗನ್ಥಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ। ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆಚರಿಯಮುಖತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ। ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆಚರಿಯಮುಖತೋ ಉಗ್ಗಹಿತಗನ್ಥಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ। ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಾಳಿಂ ತದತ್ಥಞ್ಚ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪನವಸೇನ ಪರೇಸಂ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ। ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ದೇಸನಾವಸೇನ ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ। ಪಕಾಸೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಂಸಯಟ್ಠಾನೇ ಪುಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಸ್ಸ। ಕಿಲೇಸೋ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಗನ್ಥಕಮ್ಮೇಸುಯೇವ ಬ್ಯಾವಟಚಿತ್ತತಾಯ। ಏವಮ್ಪೀತಿ ವುತ್ತಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಧುತಙ್ಗಧರೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತಿ ‘‘ತೇರಸ ಧುತಙ್ಗಗುಣೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತತೀ’’ತಿ। ಬಾಹುಲ್ಲಾಯಾತಿ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಬಾಹುಲ್ಲಾಯ। ಯಥಾ ಚೀವರಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾ ಆವತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಸ್ಸಾತಿ ಝಾನನ್ತರಾಯಕರೇನ ವಿಸಭಾಗರೂಪದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಸ್ಸ। ವಿಸ್ಸಟ್ಠಜ್ಝಾನಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಜ್ಝಾನಸ್ಸ। ಭಸ್ಸಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕನಿದ್ದಾನವಕಮ್ಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸತ್ತಸು ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೭೪೧) ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಅನಾಸೇವನತಾಯಾತಿ ಪುರಿಮತ್ತಭಾವೇ ಝಾನೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಆಸೇವನಾಯ ಅಭಾವತೋ। ಅನನುಭೂತಪುಬ್ಬನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅನನುಭೂತಪುಬ್ಬಂ। ಜಾತೋತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ ಸಞ್ಜಾತೋತಿಆದಿ। ನನು ಚ ಖಣಿಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ತಙ್ಖಣಂಯೇವ ಅವಸ್ಸಂ ನಿರೋಧಸಮ್ಭವತೋ ನಿರುದ್ಧೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಪುನ ಅಞ್ಞಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಚ ಕಥಂ ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಭಾವೋ ರಾಸಿಭಾವೋ ಚಾತಿ ಆಹ – ‘‘ತತ್ಥ ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿಆದಿ। ಅಟ್ಠಾನಮೇತನ್ತಿ ಅಕಾರಣಮೇತಂ। ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ನಿರುದ್ಧೋ ಚ ಸ್ವೇವ ಪುನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಾದಿಸಂ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ರಾಗಟ್ಠಾನಿಯನ್ತಿ ರಾಗಜನಕಂ। ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರೋ, ಇಧ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅನುಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಕಾರಣಭೂತೋ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪಥಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಮಗ್ಗಭೂತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಸಚ್ಚವಿಪ್ಪಟಿಕೂಲೇನಾತಿ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಸ್ಸ ಅನುನುಲೋಮವಸೇನ। ಆವಜ್ಜನಾತಿಆದಿನಾ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ತತೋ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಾ ಅಕುಸಲಜವನಪ್ಪವತ್ತಿ ಫಲವೋಹಾರೇನ ತಥಾ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಸ ಹಿ ವಸೇನ ಸಾ ಅಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ। ಆವಜ್ಜನಾತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಆವಜ್ಜಯತೀತಿ ಆವಜ್ಜನಾ। ಅನು ಅನು ಆವಜ್ಜೇತೀತಿ ಅನ್ವಾವಜ್ಜನಾ। ಭವಙ್ಗಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞಂ ಆಭುಜತೀತಿ ಆಭೋಗೋ। ಸಮನ್ನಾಹರತೀತಿ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ। ತದೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಠಪೇತೀತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅಯಂ ಅನುಪಾಯಉಪ್ಪಥಮನಸಿಕಾರಲಕ್ಖಣೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ।
೧೨. ದುತಿಯೇ ಭತ್ತಬ್ಯಾಪತ್ತಿ ವಿಯಾತಿ ಭತ್ತಸ್ಸ ಪೂತಿಭಾವೇನ ವಿಪ್ಪಕಾರಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಕಾರಭಾವಾಪಾದನಂ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಪಕತಿವಿಜಹನಭಾವೋ’’ತಿ। ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ತೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪೂತಿಕುಮ್ಮಾಸಾದಯೋ ವಿಯ ಪುರಿಮಪಕತಿಂ ಜಹತೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ। ಪಟಿಘೋಯೇವ ಉಪರೂಪರಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಟಿಘಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಟಿಘಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಘಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ಏತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯನ್ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ।
೧೩. ತತಿಯೇ ಥಿನತಾ ಥಿನಂ, ಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಘನಭಾವೋ ಬದ್ಧತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇಧತೀತಿ ಮಿದ್ಧಂ, ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೇನ ಹಿಂಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೨) ಥಿನಸ್ಸ, ‘‘ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೩) ಚ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಥಿನಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಮಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ। ಸತಿಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾವಿಪ್ಪಯೋಗೇ ಚಿತ್ತಕಾಯಲಹುತಾದೀನಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತಂತಂವಿಸೇಸೋ ಸಿಯಾ, ಯಾ ತೇಸಂ ಅಕಲ್ಯತಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತಾ, ಅಯಮೇತೇಸಂ ಸಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಪಿಮಿದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ಪಚಲಾಯಿಕಭಾವಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಅಕ್ಖಿದಲಾನಂ ಪಚಲಭಾವಂ ಕರೋತೀತಿ ಪಚಲಾಯಿಕೋ, ಪಚಲಾಯಿಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಚಲಾಯಿಕಭಾವೋ, ಪಚಲಾಯಿಕತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾನಂ। ‘‘ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಿಲಾನಭಾವೋ। ಗಿಲಾನೋ ಹಿ ಅಕಲ್ಯಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿನಯೇಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಕಲ್ಯಕೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೫೧)। ಕಾಲಂ ಖಮತೀತಿ ಹಿ ಕಲ್ಯಂ, ಅರೋಗತಾ, ತಸ್ಸಂ ನಿಯುತ್ತೋ ಕಲ್ಯಕೋ, ನ ಕಲ್ಯಕೋ ಅಕಲ್ಯಕೋ। ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಚಿತ್ತಗೇಲಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೋವ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಕಾರೋ। ಓಲೀಯನಾತಿ ಓಲೀಯನಾಕಾರೋ। ಇರಿಯಾಪಥೂಪತ್ಥಮ್ಭಿತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ರುಕ್ಖೇ ವಗ್ಗುಲಿ ವಿಯ ಖೀಲೇ ಲಗ್ಗಿತಫಾಣಿತವಾರಕೋ ವಿಯ ಚ ಓಲೀಯತಿ ಲಮ್ಬತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಆಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಓಲೀಯನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುತಿಯಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಡ್ಢಿತಂ। ಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ। ಅಕಲ್ಯತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಮೇಘೋ ವಿಯ ಆಕಾಸಂ ಓನಯ್ಹತೀತಿ ಓನಾಹೋ। ಓನಯ್ಹತೀತಿ ಚ ಛಾದೇತಿ ಅವತ್ಥರತಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಯೋನಾಹೋ। ಅರತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೮೫೬) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಪಾಳಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ವುತ್ತಂ ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಪನ್ತೇಸೂತಿ ದೂರೇಸು, ವಿವಿತ್ತೇಸು ವಾ। ಅಧಿಕುಸಲೇಸೂತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇಸು। ಅರತೀತಿ ರತಿಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅರತಿತಾತಿ ಅರಮನಾಕಾರೋ। ಅನಭಿರತೀತಿ ಅನಭಿರತಭಾವೋ। ಅನಭಿರಮನಾತಿ ಅನಭಿರಮನಾಕಾರೋ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠನಾಕಾರೋ। ಪರಿತಸ್ಸಿತಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠನವಸೇನೇವ ಪರಿತಸ್ಸನಾ, ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಸ್ಸೇವ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪರಿತಸ್ಸಿತಾತಿ ವಾ ಕಮ್ಪನಾ। ತನ್ದೀತಿ ಜಾತಿಆಲಸಿಯಂ, ಪಕತಿಆಲಸಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ಕುಸಲಕರಣೇ ಕಾಯಸ್ಸ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾ ಲೀನತಾ ಜಾತಿಆಲಸಿಯಂ ತನ್ದೀ ನಾಮ, ನ ರೋಗಉತುಜಾದೀಹಿ ಕಾಯಗೇಲಞ್ಞಂ। ತನ್ದಿಯನಾತಿ ತನ್ದಿಯನಾಕಾರೋ। ತನ್ದಿಮನತಾತಿ ತನ್ದಿಯಾ ಅಭಿಭೂತಚಿತ್ತತಾ। ಅಲಸಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಲಸ್ಯಂ, ಆಲಸ್ಯಾಯನಾಕಾರೋ ಆಲಸ್ಯಾಯನಾ। ಆಲಸ್ಯಾಯಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಲಸ್ಯಾಯಿತತ್ತಂ। ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ ಕಥಿತಂ। ಥಿನಮಿದ್ಧಕಾರಣಾನಞ್ಹಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ಆಲಸಿಯಂ, ತದೇವ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಾಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಜಮ್ಭನಾತಿ ಫನ್ದನಾ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜಮ್ಭನಾ ವಿಜಮ್ಭನಾ। ಆನಮನಾತಿ ಪುರತೋ ನಮನಾ। ವಿನಮನಾತಿ ಪಚ್ಛತೋ ನಮನಾ। ಸನ್ನಮನಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ನಮನಾ। ಪಣಮನಾತಿ ಯಥಾ ತನ್ತತೋ ಉಟ್ಠಿತಪೇಸಕಾರೋ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತಿ, ಏವಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಉದ್ಧಂ ಠಪನಾ। ಬ್ಯಾಧಿಯಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಬ್ಯಾಧಿತಾ। ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಕಾರಣಾನಂ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಕಾಯಬದ್ಧನಮೇವ ಕಥಿತಂ। ಭುತ್ತಾವಿಸ್ಸಾತಿ ಭುತ್ತವತೋ। ಭತ್ತಮುಚ್ಛಾತಿ ಭತ್ತಗೇಲಞ್ಞಂ। ಬಲವಭತ್ತೇನ ಹಿ ಮುಚ್ಛಾಪತ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಭತ್ತಕಿಲಮಥೋತಿ ಭತ್ತೇನ ಕಿಲನ್ತಭಾವೋ। ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋತಿ ಭತ್ತದರಥೋ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಮಯೇ ಪರಿಳಾಹುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಹತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹೋತಿ, ಕಾಯೋ ಜೀರತೀತಿ। ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲನ್ತಿ ಭತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಂ। ಅಕಲ್ಯತಾತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಲೀನನ್ತಿ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಪಟಿಕುಟಿತಂ। ಇತರೇ ದ್ವೇ ಆಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸಾ। ಥಿನನ್ತಿ ಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಘನಭಾವೇನ ಠಿತಂ। ಥಿಯನಾತಿ ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ। ಥಿಯಿಭಾವೋ ಥಿಯಿತತ್ತಂ ಪುರಿಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅರತಿ, ತನ್ದೀ, ವಿಜಮ್ಭಿತಾ, ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋತಿ ಏತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ। ಯದಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಅರತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಪನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೪. ಚತುತ್ಥೇ ಉದ್ದತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ। ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಉದ್ಧತಂ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಉದ್ದಚ್ಚಂ। ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತಂ ಕುಕತಂ, ದುಚ್ಚರಿತಂ ಸುಚರಿತಞ್ಚ। ಅಕತಮ್ಪಿ ಹಿ ಕುಕತಮೇವ। ಏವಞ್ಹಿ ವತ್ತಾರೋ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಯಂ ಮಯಾ ನ ಕತಂ, ತಂ ಕುಕತ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಕತಾಕತಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಸುಚರಿತಞ್ಚ ಕುಕತಂ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಇಧ ಕುಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧತಾಕಾರೋತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವೂಪಸಮಾಕಾರೋವ ವುತ್ತೋ। ಅವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ। ಯಥಾಪವತ್ತಸ್ಸ ಕತಾಕತಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ದುಚ್ಚರಿತಸುಚರಿತಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸಪಿ ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನವಸೇನ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಭಾವತೋ ಅವೂಪಸಮಾಕಾರೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸೇವತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ಸ್ವೇವ ಚ ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ತಞ್ಚ ಅತ್ತನೋವ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಯಂ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ ಚ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ವಿಗತಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಸಭಾವಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ತಾಯ ಕಿಚ್ಛತೀತಿ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ।
೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಹೇತುಂ ವಾ ಪಚ್ಚಯಂ ವಾ ನ ಲಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಗ್ಗಹಣೇನ ಜನಕಂ ಕಾರಣಮಾಹ, ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಪಾಲನಕಂ ಕಾರಣಂ। ಹೇತುನ್ತಿ ವಾ ಉಪಾದಾನಕಾರಣಂ। ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಹಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಂ। ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವಿವಟ್ಟಾಭಿಮುಖಂ ಚಿತ್ತಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರೋ, ಗೋಚರಗಾಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರೇ। ವಯಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ದಾರಭರಣಾನುರೂಪಂ ವಯಂ ಆಗಮ್ಮ। ಆಯೂಹನ್ತೋತಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ। ಅಙ್ಗಾರಪಕ್ಕನ್ತಿ ವೀತಚ್ಚಿಕಙ್ಗಾರೇಸು ಪಕ್ಕಂ। ಕಿಂ ನಾಮೇತನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಗರಹನ್ತೋ ಆಹ। ಜೀವಮಾನಪೇತಕಸತ್ತೋತಿ ಕುಟನ್ತಿ ಪಾನೀಯಘಟಂ। ಯಾವ ದಾರುಣನ್ತಿ ಅತಿವಿಯ ದಾರುಣಂ। ವಿಪಾಕೋ ಕೀದಿಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತಯಾ ಕತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಅನುಭವಿತಬ್ಬವಿಪಾಕೋ ಕೀದಿಸೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ವಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾತಿ ಛೇದನಭೇದನಾದೀಹಿ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ। ದೀಪಕಮಿಗಪಕ್ಖಿನೋತಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಸಿನ್ನಭಾವಸ್ಸ ದೀಪನತೋ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮಾ ಮಿಗಪಕ್ಖಿನೋ, ಯೇನ ಅರಞ್ಞಂ ನೇತ್ವಾ ನೇಸಾದೋ ತೇಸಂ ಸದ್ದೇನ ಆಗತಾಗತೇ ಮಿಗಪಕ್ಖಿನೋ ವಧಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಥೇರನ್ತಿ ಚೂಳಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಂ। ಇದ್ಧಿಯಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಇದ್ಧಿಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ। ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ। ಅಗ್ಗಿಪಪಟಿಕನ್ತಿ ಅಚ್ಚಿಕರಣಂ, ವಿಪ್ಫುಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಅನಾದರೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಮಿಲಕ್ಖತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ। ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಅಗ್ಗಿಪಪಟಿಕಾಯ। ಪಟಿಬಲಸ್ಸಾತಿ ಉಗ್ಗಹಣಸಜ್ಝಾಯಾದೀಸು ಪಟಿಬಲಸ್ಸ। ದುಕ್ಖಂ ಉಪನಿಸಾ ಕಾರಣಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖೂಪನಿಸಾ, ದುಕ್ಖನಿಬನ್ಧನಾ ದುಕ್ಖಹೇತುಕಾ ಸದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವತ್ತಮುಖೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಥಿತತ್ತಾ ‘‘ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಲಾಲವರಣಕನ್ತಿ ಪಲಾಲಪುಞ್ಜಂ।
ಆರಮ್ಭಥಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದೀಸು ವೀರಿಯಂ ಕರೋಥ। ನಿಕ್ಕಮಥಾತಿ ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖಮಥ, ಕಾಮಾನಂ ಯುಞ್ಜಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇತಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತೇ ತಿವಿಧಸಾಸನೇ ಯುಞ್ಜಥ ಯೋಗಂ ಕರೋಥ। ಏವಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಾ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ ಧುನಾಥ ವಿದ್ಧಂಸೇಥ। ತತ್ಥ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನನ್ತಿ –
‘‘ಕಾಮಾ ತೇ ಪಠಮಾ ಸೇನಾ, ದುತಿಯಾ ಅರತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತಿಯಾ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾ ತೇ, ಚತುತ್ಥೀ ತಣ್ಹಾ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
‘‘ಪಞ್ಚಮಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ತೇ, ಛಟ್ಠಾ ಭೀರೂ ಪವುಚ್ಚತಿ।
ಸತ್ತಮೀ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ತೇ, ಮಕ್ಖೋ ಥಮ್ಭೋ ತೇ ಅಟ್ಠಮೋ॥
‘‘ಲಾಭೋ
ಮಿಚ್ಛಾಲದ್ಧೋ ಚ ಯೋ ಯಸೋ।
ಯೋ ಚತ್ತಾನಂ ಸಮುಕ್ಕಂಸೇ,
ಪರೇ ಚ ಅವಜಾನಾತಿ॥
‘‘ಏಸಾ ನಮುಚಿ ತೇ ಸೇನಾ, ಕಣ್ಹಸ್ಸಾಭಿಪ್ಪಹಾರಿನೀ।
ನ ನಂ ಅಸೂರೋ ಜಿನಾತಿ, ಜೇತ್ವಾ ಚ ಲಭತೇ ಸುಖ’’ನ್ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೩೮-೪೪೧) –
ಏವಮಾಗತಂ ಕಾಮಾದಿಭೇದಂ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಆದಿತೋವ ಅಗಾರಿಯಭೂತೇ ಸತ್ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಮೋಸಯನ್ತಿ, ತೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಅನಗಾರಿಯಭಾವಂ ಉಪಗತಾನಂ ಪನ್ತೇಸು ಸೇನಾಸನೇಸು ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇಸು ವಾ ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಭಿರತಿ ದುಕ್ಕರಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೩೧)। ತತೋ ತೇ ಪರಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಜೀವಿಕತ್ತಾ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾ ಬಾಧತಿ, ತಾಯ ಬಾಧಿತಾನಂ ಪರಿಯೇಸನತಣ್ಹಾ ಚಿತ್ತಂ ಕಿಲಮಯತಿ। ಅಥ ನೇಸಂ ಕಿಲನ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ತತೋ ವಿಸೇಸಮನಧಿಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವೇಸು ಅರಞ್ಞವನಪತ್ಥೇಸು ಪನ್ತೇಸು ಸೇನಾಸನೇಸು ವಿಹರತಂ ಉತ್ರಾಸಸಞ್ಞಿತಾ ಭೀರು ಜಾಯತಿ। ತೇಸಂ ಉಸ್ಸಙ್ಕಿತಪರಿಸಙ್ಕಿತಾನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ವಿವೇಕರಸಮನಸ್ಸಾದಯಮಾನಾನಂ ವಿಹರತಂ ‘‘ನ ಸಿಯಾ ನು ಖೋ ಏಸ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ವಿಹರತಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇನ ಮಾನಮಕ್ಖಥಮ್ಭಾ ಜಾಯನ್ತಿ। ತೇಪಿ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ವಿಹರತಂ ತತೋ ಅಧಿಕತರಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನಂ ನಳಾಗಾರನ್ತಿ ನಳೇಹಿ ವಿನದ್ಧತಿಣಚ್ಛನ್ನಗೇಹಂ।
ವಿಹಸ್ಸತೀತಿ ಉಗ್ಗಹಣಸಜ್ಝಾಯನಮನಸಿಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಹರಿಸ್ಸತಿ। ಜಾತಿಸಂಸಾರನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತಸಂಸಾರವಟ್ಟಂ। ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸತಿ। ಪಲಾಲಪುಞ್ಜಾಹನ್ತಿ ಪಲಾಲಪುಞ್ಜಂ ಅಹನ್ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ತತಿಯಂ ಠಾನನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ।
ತಿವಸ್ಸಭಿಕ್ಖುಕಾಲೇತಿ ಉಪಸಮ್ಪದತೋ ತೀಣಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಿವಸ್ಸೋ, ತಿವಸ್ಸೋ ಚ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಚಾತಿ ತಿವಸ್ಸಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಸ, ತೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ। ಗನ್ಥಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗನ್ಥವಿಸಯಂ ಉಗ್ಗಹಣಾದಿಕಮ್ಮಂ। ಪಿಣ್ಡಾಪಚಿತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ತೇಮಾಸಂ ದಿನ್ನಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಕರಣೇನ ಅಪಚಿತಿಂ ಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ। ಪಿಣ್ಡಾಪಚಿತಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಯೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಯೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ದಿನ್ನೋ, ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಮೇವ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಕರಣೇನ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಮಹಾಭೂತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪೂಜಾವಚನೋ ಮಹನ್ತಸದ್ದೋ, ಭೂತೀತಿ ಚ ನಾಮೇಕದೇಸೇನ ತಿಸ್ಸಭೂತಿತ್ಥೇರಂ ಆಲಪತಿ। ಭವತಿ ಹಿ ನಾಮೇಕದೇಸೇನಪಿ ವೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ ದತ್ತೋ’’ತಿ। ಮಹಾಭೂತೀತಿ ವಾ ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರೋ, ಸೋ ಮಹತಿ ಭೂತಿ ವಿಭೂತಿ ಪುಞ್ಞಞಾಣಾದಿಸಮ್ಪದಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಭೂತಿ। ಛನ್ನಂ ಸೇಪಣ್ಣಿಗಚ್ಛಮೂಲನ್ತಿ ಸಾಖಾಪಲಾಸಾದೀಹಿ ಛನ್ನಂ ಘನಚ್ಛಾಯಂ ಸೇಪಣ್ಣಿಗಚ್ಛಮೂಲಂ। ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಕೇಸಾದಿಅಸುಭಕೋಟ್ಠಾಸಭಾವನಾಯ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಂ ವಾ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ। ಅಸುಭವಿಸಯಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾದಿಕಮ್ಮಮೇವೇತ್ಥ ಉಪರಿ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಭಾವನಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಠಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ।
ಸಹಸ್ಸದ್ವಿಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖಾಮತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಮಹಾಗಣೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನತೋ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನತೋ ಆಕಾಸೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಹಾರಸಮೀಪೇ ಓತರಿತ್ವಾ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ಕಿಂ ಆಗತೋಸೀತಿ ಕಿಂಕಾರಣಾ ಆಗತೋಸಿ। ಸಬ್ಬೇಸು ರತ್ತಿದಿವಸಭಾಗೇಸು ಓಕಾಸಂ ಅಲಭನ್ತೋತಿ ಸೋ ಕಿರ ಥೇರೋ ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಓಕಾಸೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಆವುಸೋ’’ತಿ ಮಣಿವಣ್ಣೇತಿ ಇನ್ದನೀಲಮಣಿವಣ್ಣೇ।
ಘಟೇನ್ತಸ್ಸೇವಾತಿ ವಾಯಾಮನ್ತಸ್ಸೇವ। ವಿಸುದ್ಧಿಪವಾರಣನ್ತಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಪವಾರಣಂ। ಅರಹನ್ತಾನಮೇವ ಹೇಸಾ ಪವಾರಣಾ। ಕಾಳಕಂ ವಾತಿ ಮಹನ್ತಂ ಕಾಳಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ತಿಲಕೋ ವಾತಿ ಖುದ್ದಕಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಉಭಯೇನಪಿ ಸೀಲಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ।
ಪಧಾನಕಮ್ಮಿಕಾತಿ ಪಧಾನಕಮ್ಮೇ ನಿಯುತ್ತಾ। ಲದ್ಧಮಗ್ಗನ್ತಿ ಲದ್ಧೂಪಾಯಂ, ಪಠಮಮೇವ ಲದ್ಧೂಪದೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಪತ್ತಾನೀತಿ ಛಡ್ಡಿತಾನಿ। ಅಲಾಬೂನೇವ ಸಾರದೇತಿ ಸರದಕಾಲೇ ವಾತಾತಪಹತಾನಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಅಲಾಬೂನಿ ವಿಯ। ಕಾಪೋತಕಾನೀತಿ ಕಪೋತಕವಣ್ಣಾನಿ। ತಾನಿ ದಿಸ್ವಾನ ಕಾ ರತೀತಿ ತಾನಿ ಏವರೂಪಾನಿ ಅಟ್ಠೀನಿ ದಿಸ್ವಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕಾ ನಾಮ ರತಿ, ನನು ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾಪಿ ರತಿ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುತಿಯಕಥಂ ಅಕಥಿತಪುಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ತನೋ ವುಡ್ಢತರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಂ ದುತಿಯಕಥಂ ಅಕಥಿತಪುಬ್ಬೋ।
ತದಙ್ಗೇನ, ತದಙ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ। ಯಞ್ಹಿ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಸಮುಜ್ಜಲಿತೇನ ದೀಪೇನ ಅನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿಯ ತೇನ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅವಯವಭೂತೇನ ಞಾಣಙ್ಗೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನೇವ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಹಾನಮಿದಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಯಥಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏವಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನಿಸೇಧನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ। ಯಞ್ಹಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ। ಯಞ್ಹಿ ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕಾಭಿಹತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ವಿಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಂಯೋಜನಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾ ನ ಪುನ ವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಹಾನಮಿದಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ ಕಿಲೇಸದರಥೋ ಏತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಫಲಂ, ಸಾಯೇವ ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ। ಸಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾ ವಾ ನಿಸ್ಸರನ್ತಿ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತದೇವ ಪಹಾನನ್ತಿ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಮಾನನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭಂ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಂ ಕುರುಮಾನಂ। ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೇಹೀತಿ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಾನಂ ಲೋಕಿಯತ್ತಾ, ಇತರೇಸಂ ಲೋಕುತ್ತರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।
ನಿಮೀಯತಿ ಫಲಂ ಏತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ಪಕ್ಖಿಪಮಾನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ, ಕಾರಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅಸುಭಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ, ಅಸುಭಮೇವ ವಾ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ। ಅಸುಭನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪಿ ಹಿ ಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಿತೇ ನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರೇನ ಅಸುಭನ್ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ದಸಸು ಅಸುಭೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಾರಮ್ಮಣಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನ’’ನ್ತಿ। ಅನಿಚ್ಚೇ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಹೇಟ್ಠಾ ಚೇತ್ಥ ಇಧ ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಚ ಗಹಣಂ ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇಸು ಪನ ಅಸುಭೇ ‘‘ಅಸುಭ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತದನುಕೂಲತ್ತಾ ವಾ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಏಕಾದಸಸು ಅಸುಭೇಸು ಪಟಿಕೂಲಾಕಾರಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ, ಯಥಾ ವಾ ತತ್ಥ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ। ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಹಾಯ ಅಸುಭಭಾವನಾಯ ಅನುಯುಞ್ಜನಂ ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗೋ। ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುನೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭವಾಭಾವಾ ಓತಾರಂ ಅಲಭಮಾನೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಭೋಜನನಿಸ್ಸಿತಂ ಪನ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಂ, ತಬ್ಬಿಪರಿಣಾಮಸ್ಸ ತದಾಧಾರಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚ ಉದರಿಯಭೂತಸ್ಸ ಅಸುಭತಾದಸ್ಸನಂ, ಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕತಾದಸ್ಸನಂ ಯೋ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಸೋ ವಿಸೇಸತೋ ಭೋಜನೇ ಪಮಾಣಞ್ಞೂ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಚ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತೇವ। ದಸವಿಧಞ್ಹಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪಾಕಟವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯಗತಾಸತಿಂ ಪನ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಾದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಭುತ್ವಾ ಉದಕಂ ಪಿವೇತಿ ಪಾನೀಯಸ್ಸ ಓಕಾಸದಾನತ್ಥಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಆಲೋಪೇ ಅಭುತ್ವಾ ಪಾನೀಯಂ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಆಲೋಪಾನಂ ಓಕಾಸೇ ಸತೀ’’ತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಕಾರೇನ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಆಲೋಪೇ, ಭುತ್ವಾನ ಉದಕಂ ಪಿವೇ’’ತಿ ಪಾಠಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥೋ ವಣ್ಣಿತೋ, ಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ। ಅಸುಭಕಮ್ಮಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ದನ್ತಟ್ಠಿದಸ್ಸಾವೀ।
೧೭. ಸತ್ತಮೇ ಮಿಜ್ಜತಿ ಹಿತಫರಣವಸೇನ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮಿತ್ತೋ, ಹಿತೇಸೀ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಮಿತ್ತೇ ಭವಾ, ಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಏಸಾತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಹಿತೇಸಿತಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಮೇತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಪ್ಪನಾಪಿ ಉಪಚಾರೋಪಿ ವಟ್ಟತಿ ಸಾಧಾರಣವಚನಭಾವತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಮೇತ್ತಾತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಅಪ್ಪನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾಯ ಮೇತ್ತಾಯ ಸುಟ್ಠು ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ‘‘ಅಪ್ಪನಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾಯನಸ್ಸ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಪವತ್ತನಂ ಮೇತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ। ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಮೇತ್ತಾಮನಸಿಕಾರೋ ಪರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಮೇತ್ತಾಮನಸಿಕಾರೋವ ಮೇತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಂ। ಕಮ್ಮಂಯೇವ ಸಕಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ, ಸತ್ತಾ, ತಬ್ಭಾವೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ, ಕಮ್ಮದಾಯಾದತಾ। ದೋಸಮೇತ್ತಾಸು ಯಾಥಾವತೋ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಾನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನವೀಮಂಸಾ ಇಧ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ। ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರೀಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತವನ್ತತಾ ಇಧ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ। ಓದಿಸ್ಸಕಅನೋದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣಾನನ್ತಿ ಅತ್ತಅತಿಪಿಯಮಜ್ಝತ್ತವೇರಿವಸೇನ ಓದಿಸ್ಸಕತಾ, ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೇ ಕತೇ ಅನೋದಿಸ್ಸಕತಾ, ಏಕಾದಿದಿಸಾಫರಣವಸೇನ ದಿಸಾಫರಣತಾ ಮೇತ್ತಾಯ ಉಗ್ಗಹಣೇ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿಹಾರರಚ್ಛಗಾಮಾದಿವಸೇನ ವಾ ಓದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣಂ। ವಿಹಾರಾದಿಉದ್ದೇಸರಹಿತಂ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿದಿಸಾವಸೇನ ಅನೋದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣಂ। ಏವಂ ವಾ ದ್ವಿಧಾ ಉಗ್ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಓದಿಸ್ಸಕಅನೋದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಗ್ಗಹೋ ಚ ಯಾವ ಉಪಚಾರಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಉಗ್ಗಹಿತಾಯ ಆಸೇವನಾ ಭಾವನಾ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ, ಪಾಣಾ, ಭೂತಾ, ಪುಗ್ಗಲಾ, ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಏತೇಸಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತು, ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಝಾ, ಅನೀಘಾ, ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೂತಿ ಚತುಧಾ ಪವತ್ತಿತೋ ವೀಸತಿವಿಧಾ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಾ ಇತ್ಥಿಯೋ, ಪುರಿಸಾ, ಅರಿಯಾ, ಅನರಿಯಾ, ದೇವಾ, ಮನುಸ್ಸಾ, ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ ಸತ್ತಾಧಿಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಸತ್ತವಿಧಾ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಾ ವಾ, ದಸಹಿ ದಿಸಾಹಿ ದಿಸಾಧಿಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ದಸವಿಧಾ ಚ, ಏಕೇಕಾಯ ಓಧಿಸೋಫರಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮೇತ್ತಾಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ। ತ್ವಂ ಏತಸ್ಸ ಕುದ್ಧೋತಿಆದಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಿಧಿದಸ್ಸನಂ। ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಪಹೇಣಕಂ ವಿಯಾತಿ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ವಿಯ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇತಿ ವೀಮಂಸಾಯಂ। ವತ್ತನಿಅಟವಿಯಂ ಅತ್ತಗುತ್ತತ್ಥೇರಸದಿಸೇ।
೧೮. ಅಟ್ಠಮೇ ‘‘ಪಠಮಾರಮ್ಭವೀರಿಯ’’ನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪಠಮಾರಮ್ಭಮತ್ತಸ್ಸ ಕೋಸಜ್ಜವಿಧಮನಂ ಥಾಮಗಮನಞ್ಚ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ತತೋ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹನ್ತಂ ಅತಿವಿಯ ಥಾಮಗತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನತೋ ತತೋಪಿ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ। ಪನೂದನಾಯಾತಿ ನೀಹರಣಾಯ। ಯಥಾ ಮಹತೋ ಪಲಿಘಸ್ಸ ಉಗ್ಘಾಟಕಜನಸ್ಸ ಮಹನ್ತೋ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ‘‘ನಿಕ್ಕಮೋ ಚೇತಸೋ ಪಲಿಘುಗ್ಘಾಟನಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಪರಕ್ಕಮೋ ಏವ ಪರೇನ ಕತಂ ಬನ್ಧನಂ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪರಕ್ಕಮೋ ಚೇತಸೋ ಬನ್ಧನಚ್ಛೇದನಾಯಾ’’ತಿ।
ಆರದ್ಧಂ ಸಂಸಾಧಿತಂ ಪರಿಪೂರಿತಂ ವೀರಿಯಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ, ನಿಪ್ಫನ್ನವೀರಿಯೋ, ಆರದ್ಧಂ ಪಟ್ಠಪಿತಂ ವೀರಿಯಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ। ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಪ್ಪಸುತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣವೀರಿಯಸ್ಸಚೇವ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ। ಚತುದೋಸಾಪಗತನ್ತಿ ಅತಿಲೀನತಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ದೋಸೇಹಿ ಅಪಗತಂ। ಚತುದೋಸಾಪಗತತ್ತಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ನ ಚ ಅತಿಲೀನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಅತಿಲೀನಞ್ಹಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕಂ ಸಿಯಾ, ಅತಿಪಗ್ಗಹಿತಞ್ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಂ। ಭಾವನಾವೀಥಿಂ ಅನಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಸಙ್ಕೋಚಾಪತ್ತಿ ಅತಿಲೀನತಾ। ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋಸಙ್ಕೋಚೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಂಖಿತ್ತತಾ। ಅತಿಪಗ್ಗಹಿತತಾ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯತಾ। ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖಿತ್ತತಾ ಬಹಿವಿಸಟವಿತಕ್ಕಾನುಧಾವನಾ। ತದೇತಂ ವೀರಿಯಂ ಚಙ್ಕಮಾದಿಕಾಯಿಕಪ್ಪಯೋಗಾವಹಂ ಕಾಯಿಕಂ, ತದಞ್ಞಂ ಚೇತಸಿಕಂ। ರತ್ತಿದಿವಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸೇತಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಾಯನ್ಹಪಠಮಮಜ್ಝಿಮಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಸಙ್ಖಾತೇ ಪಞ್ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ತದುಭಯಮ್ಪೀತಿ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ವೀರಿಯಂ। ಮಿಲಕ್ಖತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರಸ್ಸ ಚ ವತ್ಥು ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತಮೇವ।
ಪೀತಿಮಲ್ಲಕತ್ಥೇರಸ್ಸ
‘‘ಭಾಸಿತಂ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಲೋಕಗ್ಗವಾದಿನೋ।
ನ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಇದಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಜಹೇಯ್ಯಾಥ ಭಿಕ್ಖವೋ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೭೩; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೦೬)।
‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ವತ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಉಪ್ಪಾದವಯಧಮ್ಮಿನೋ।
ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋ ಸುಖೋ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೭೩; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೦೬; ಥೇರಗಾ॰ ೧೧೬೮)।
ಕುಟುಮ್ಬಿಯಪುತ್ತತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸಪಿ ವತ್ಥು ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಕಿರ ತಿಸ್ಸೋ ನಾಮ ಕುಟುಮ್ಬಿಯಪುತ್ತೋ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಹಿರಞ್ಞಕೋಟಿಯೋ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರತಿ, ತಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತುಭರಿಯಾ ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ನಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಥಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಸತೇ ಚೋರೇ ಪೇಸೇಸಿ, ತೇ ಗನ್ತ್ವಾ ಥೇರಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿಂಸು। ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಆಗತತ್ಥ ಉಪಾಸಕಾ’’ತಿ? ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಸ್ಸಾಮಾತಿ। ಪಾಟಿಭೋಗಂ ಮೇ ಉಪಾಸಕಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಜ್ಜೇಕರತ್ತಿಂ ಜೀವಿತಂ ದೇಥಾತಿ। ಕೋ ತೇ, ಸಮಣ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಾಟಿಭೋಗೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ? ಥೇರೋ ಮಹನ್ತಂ ಪಾಸಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಊರುಟ್ಠೀನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ವಟ್ಟತಿ ಉಪಾಸಕಾ ಪಾಟಿಭೋಗೋ’’ತಿ ಆಹ। ತೇ ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮನಸೀಸೇ ಅಗ್ಗಿಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿಂಸು। ಥೇರಸ್ಸ ವೇದನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ
‘‘ಉಭೋ ಪಾದಾನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ, ಸಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮಿ ವೋ ಅಹಂ।
ಅಟ್ಟಿಯಾಮಿ ಹರಾಯಾಮಿ, ಸರಾಗಮರಣಂ ಅಹಂ॥
‘‘ಏವಾಹಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾನ, ಯಥಾಭೂತಂ ವಿಪಸ್ಸಿಸಂ।
ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮ್ಹಿ, ಅರಹತ್ತಂ ಅಪಾಪುಣಿ’’ನ್ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೦; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೭೩; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೦೬)।
ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋತಿ ಅತಿಭೋಜನೇ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ, ‘‘ಏತ್ತಕೇ ಭುತ್ತೇ ತಂ ಭೋಜನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ, ಏತ್ತಕೇ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಾರಣಾಕಾರಣಗ್ಗಾಹೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ತಕೇ ಭುತ್ತೇ ತಂ ಭೋಜನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾವ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಚತುಪಞ್ಚ…ಪೇ॰… ತಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ। ದಿವಾ ಸೂರಿಯಾಲೋಕನ್ತಿ ದಿವಾ ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಂ ರತ್ತಿಯಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸಪೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಧುತಙ್ಗಾನಂ ವೀರಿಯನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಧುತಙ್ಗನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪೀ’’ತಿ।
೧೯. ನವಮೇ ಝಾನೇನ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ವೂಪಸಮಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಝಾನೇನ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ಅವೂಪಸಮಕರಕಿಲೇಸವಿಗಮನೇನ ವೂಪಸಮಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮಾವಹತಾಯ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಉಭಯಸ್ಸ ಪಹಾನಕಾರಣಂ ಅಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಗನ್ಥತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಸುತ್ತಾದೀನಿ ವಿಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ ತಬ್ಬಹುಲವಿಹಾರಿನೋ ಅತ್ಥವೇದಾದಿಪ್ಪಟಿಲಾಭಸಮ್ಭವತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ವಿಧಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಯಥಾನುರೂಪಪತ್ತಿಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನಞ್ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯದಗ್ಗೇನ ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾವಿನಯಪ್ಪಕತಞ್ಞುತಾಹಿಪಿ ತಂ ಪಹೀಯತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವುದ್ಧಸೇವಿತಾ ಚ ವುದ್ಧಸೀಲಿತಂ ಆವಹತೀತಿ ಚೇತಸೋ ವೂಪಸಮಕರತ್ತಾ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪ್ಪಹಾನಕಾರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವುದ್ಧತಂ ಪನ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿನೋದಕಾ ವಿನಯಧರಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಪರಿಪುಚ್ಛಾಬಹುಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿನಯನಯೇನೇವ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾದಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ।
೨೦. ದಸಮೇ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವಾವಬೋಧಸಮ್ಭವತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಅನವಕಾಸಾ ಏವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನಪಿ…ಪೇ॰… ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ। ಕಾಮಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾಹಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯತಿ, ತಥಾಪಿ ರತನತ್ತಯವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಮೂಲಿಕಾ ಸೇಸವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಆಹ – ‘‘ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಆರಬ್ಭ ಪರಿಪುಚ್ಛಾಬಹುಲಸ್ಸಪೀ’’ತಿ। ರತನತ್ತಯಗುಣಾವಬೋಧೇಹಿ ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಅಸಮ್ಭವೋತಿ। ವಿನಯೇ ಪಕತಞ್ಞುತಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಯ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೦೮; ವಿಭ॰ ೯೧೫) ವುತ್ತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿನಯೇ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಸ್ಸಪೀ’’ತಿ। ಓಕಪ್ಪನಿಯಸದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುನೋ ಅನುಪ್ಪವಿಸನಸದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತಅಧಿಮೋಕ್ಖೇನ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಬಹುಲಸ್ಸ। ಅಧಿಮುಚ್ಚನಞ್ಚ ಅಧಿಮೋಕ್ಖುಪ್ಪಾದನಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸದ್ಧಾಯ ವಾ ತಂನಿನ್ನಪೋಣತಾ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ‘‘ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ।
ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।