೬. ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೫೧. ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸ್ಸುತವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಾಧು ಪಞ್ಞಾಣವಾ ನರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ॰ ೨.೧೮.೧೦೧) ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಸ್ಸ ಬೋಧಕೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ। ‘‘ಸೀಲವಾ ಹೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೮೧) ಪಸಂಸಾವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ‘‘ಪಞ್ಞವಾ ಹೋತಿ ಅಸ್ಸುತವಾ।
ಅಯಞ್ಹಿ ಅಕಾರೋ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೨ ದುಕಮಾತಿಕಾ), ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ ಆವಾಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ॰ ೧೦೪೭) ತಂಸಮಾಯೋಗನಿವತ್ತಿಯಂ ದಿಟ್ಠೋ। ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೭ ದುಕಮಾತಿಕಾ) ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿಭಾವನಿವತ್ತಿಯಂ। ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಬನ್ಧೀತಿ ಅಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿತಾ ಏತ್ಥ ಜೋತಿತಾ। ‘‘ಅನಿದಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೯ ದುಕಮಾತಿಕಾ) ತಂಸಭಾವನಿವತ್ತಿಯಂ। ನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ। ಅಥ ವಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ತಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾನಿವತ್ತಿಯಂ, ತಥಾ ‘‘ಅನಾಸವಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೫ ದುಕಮಾತಿಕಾ)। ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಘಾ ಧಮ್ಮಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦ ದುಕಮಾತಿಕಾ) ಅನಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೫ ದುಕಮಾತಿಕಾ) ತಂಕಿಚ್ಚನಿವತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅಚೇತಸಿಕಾಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ತಂಸಭಾವನಿವತ್ತಿಯಂ। ತದಞ್ಞತಾ ಹಿ ಇಧ ಪಕಾಸಿತಾ। ‘‘ಅಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿ ತಬ್ಭಾವಮತ್ತನಿವತ್ತಿಯಂ। ಮನುಸ್ಸತ್ತಮತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಂ ತಂಸದಿಸನ್ತಿ। ಸದಿಸತಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಸೂಚಿತಾ। ‘‘ಅಸ್ಸಮಣೋ ಸಮಣಪಟಿಞ್ಞೋ ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೩) ಚ ತಂಸಮ್ಭಾವನೀಯಗುಣನಿವತ್ತಿಯಂ। ಗರಹಾ ಹಿ ಇಧ ಞಾಯತಿ। ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಭೋತೋ ಅನಾಮಯಂ (ಜಾ॰ ೧.೧೫.೧೪೬; ೨.೨೦.೧೨೯) ಅನುದರಾ ಕಞ್ಞಾ’’ತಿ ಚ ತದನಪ್ಪಭಾವನಿವತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೭ ತಿಕಮಾತಿಕಾ) ತಂಸದಿಸಭಾವನಿವತ್ತಿಯಂ। ಅತೀತಾನಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇಕದೇಸಸಿದ್ಧಿಯಾ ಆರದ್ಧುಪ್ಪಾದಭಾವತೋ ಕಾಲವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಕೂಲತಾ, ಪಗೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಧುರತಾ ಹೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧ ತಿಕಮಾತಿಕಾ) ತದಪರಿಯೋಸಾನನಿವತ್ತಿಯಂ। ತನ್ನಿಟ್ಠಾನಞ್ಹೇತ್ಥ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಅನೇಕೇಸಂ ‘‘ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತೀ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಖನ್ಧಧಾತಾದಿಕೋಸಲ್ಲೇನಪಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಾನಂ ಜಾನನಹೇತುಭೂತಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತಿ? ಯತೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಖನ್ಧಕುಸಲೋ ಹೋತಿ। ಧಾತು…ಪೇ॰… ಆಯತನ…ಪೇ॰… ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣಂ ಉಗ್ಗಹೋ। ಅತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛನಂ ಪುರಿಪುಚ್ಛಾ। ಕುಸಲೇಹಿ ಸಹ ಚೋದನಾಪರಿಹರಣವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಆಚರಿಯೇ ಪನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ಆಗಮನಂ ಸುತಮಯಞಾಣವಸೇನ ಅವಬುಜ್ಝನಂ ಆಗಮೋ। ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಅಧಿಗಮೋ।
ಬಹೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ಅವಿಹತತ್ತಾ ತಾ ಜನೇನ್ತಿ, ತಾಹಿ ವಾ ಜನಿತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಅವಿಘಾತಮೇವ ವಾ ಜನ-ಸದ್ದೋ ವದತಿ। ಪುಥು ಸತ್ಥಾರಾನಂ ಮುಖುಲ್ಲೋಕಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುಥೂ ಜನಾ ಸತ್ಥುಪಟಿಞ್ಞಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಸಬ್ಬಗತೀಹಿ ಅವುಟ್ಠಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ಜನೇತಬ್ಬಾ, ಜಾಯನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾತಿ ಜನಾ, ಗತಿಯೋ, ತಾ ಪುಥೂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಇತೋ ಪರೇ ಜಾಯನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಜನಾ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ, ತೇ ಏತೇಸಂ ಪುಥೂ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಅತ್ಥೋ ಏವ ವಾ ಜನ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಓಘಾ ಕಾಮೋಘಾದಯೋ। ರಾಗಗ್ಗಿಆದಯೋ ಸನ್ತಾಪಾ। ತೇ ಏವ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪರಿಳಾಹಾ। ಪುಥು ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ರತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಜಾಯತೀತಿ ಜನೋ, ರಾಗೋ ಗೇಧೋತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ, ಪುಥು ಜನೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ। ಪುಥೂಸು ಜನಾ ಜಾತಾ ರತ್ತಾತಿ ಏವಂ ರಾಗಾದಿಅತ್ಥೋ ಏವ ವಾ ಜನ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ರತ್ತಾತಿ ವತ್ಥಂ ವಿಯ ರಙ್ಗಜಾತೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಕರೇನ ಛನ್ದರಾಗೇನ ರತ್ತಾ ಸಾರತ್ತಾ। ಗಿದ್ಧಾತಿ ಅಭಿಕಙ್ಖನಸಭಾವೇನ ಅಭಿಗಿಜ್ಝನೇನ ಗಿದ್ಧಾ ಗೇಧಂ ಆಪನ್ನಾ। ಗಧಿತಾತಿ ಗನ್ಥಿತಾ ವಿಯ ದುಮ್ಮೋಚನೀಯಭಾವೇನ ತತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧಾ। ಮುಚ್ಛಿತಾತಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ವಿಸಞ್ಞಿಭೂತಾ ವಿಯ ಅನಞ್ಞಕಿಚ್ಚಾ ಮೋಹಮಾಪನ್ನಾ। ಅಜ್ಝೋಪನ್ನಾತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾ। ಲಗ್ಗಾತಿ ವಙ್ಕಕಣ್ಟಕೇ ವಿಯ ಆಸತ್ತಾ, ಮಹಾಪಲಿಪೇ ಯಾವ ನಾಸಿಕಗ್ಗಾ ಪಲಿಪನ್ನಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಉದ್ಧರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ ನಿಮುಗ್ಗಾ ಲಗ್ಗಿತಾತಿ ಮಕ್ಕಟಾಲೇಪೇ ಆಲಗ್ಗಭಾವೇನ ಪಲಿಬುದ್ಧಾತಿ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ, ಉಪದ್ದುತಾ ವಾ। ಆವುತಾತಿ ಆವರಿತಾ। ನಿವುತಾತಿ ನಿವಾರಿತಾ। ಓವುತಾತಿ ಪಲಿಗುಣ್ಠಿತಾ, ಪರಿಯೋನದ್ಧಾ ವಾ। ಪಿಹಿತಾತಿ ಪಿದಹಿತಾ। ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾತಿ ಛಾದಿತಾ। ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಜಾತಾ।
‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ। ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ ಚಿತ್ತಪರಿಗ್ಗಹೋ ನತ್ಥೀತಿ ಯಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ತತೋ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಿಞ್ಚ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಜಾನೇಯ್ಯ, ಸಾ ಚಿತ್ತಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ। ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾಧಾನವಸೇನ ಅವಟ್ಠಿತಿಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹಸಞ್ಞಿತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಪಿ ನತ್ಥಿ, ಯಾಯ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಜಾನೇಯ್ಯ।
೫೨. ದುತಿಯೇ ಸುತವಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಚತುಕ್ಕಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ಅರಿಯೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುದ್ಧವನ್ತೋತಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ। ನನು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಿಯಾ ಪಚ್ಚೇಕಮೇವ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತವೇದನೀಯಭಾವತೋ? ನಯಿದಮೀದಿಸಂ ಪಟಿವೇಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಪನ ಸಾವಕಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ ಪರತೋಘೋಸೇನ ವಿನಾ ತೇಸಂ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಯಥಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ಏವಮೇತೇ, ಏತೇ ಪನ ಅಪರನೇಯ್ಯಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪರನಾಯಕಭಾವೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುದ್ಧವನ್ತೋತಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ’’ತಿ।
ಅತ್ಥಿ ಸಾವಕೋ ನ ಅರಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ರತನತ್ತಯೇ ಅಭಿಪ್ಪಸನ್ನೋ ಸದ್ಧೋಪಿ ಗಹಿತೋ ಏವ। ಗಿಹೀ ಅನಾಗತಫಲೋತಿ ಇದಂ ಪನ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಸರಣಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋಇಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಸುತ್ತೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೭೬ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಸುತವಾತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸುತಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸೋ ಚ ಹೋತಿ ಸುತೇನ ಉಪಪನ್ನೋ, ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಕಿಚ್ಚೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಿ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತಾ, ತಸ್ಸಾ ಯಥಾಸಭಾವಜಾನನಂ ದಳ್ಹತರಾಯ ಏವ ಚಿತ್ತಭಾವನಾಯ ಸತಿ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ‘‘ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೫೩. ತತಿಯೇ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಸುತ್ತನ್ತಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಸುತ್ತೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೭೨) ದೇಸನಾಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅವಿಜಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ರೂಪಕಾಯೋ ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರೇಹಿ ಮಲೇಹಿ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಸುಧೋತಜಾತಿಮಣಿಸದಿಸೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಪಟ್ಠಾಕಾನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಸರೀರಫಾಸುಕತ್ಥಞ್ಚಾ’’ತಿ। ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ। ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಿವಿತ್ತಾಸನೇ ವೀತಿನಾಮನಂ ವಿವೇಕನಿನ್ನತಾಯ ಚೇವ ಪರೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನತ್ಥಞ್ಚ। ನಿವಾಸೇತ್ವಾತಿ ವಿಹಾರನಿವಾಸನಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ। ಕದಾಚಿ ಏಕಕಸ್ಸ, ಕದಾಚಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತಸ್ಸ, ಕದಾಚಿ ಪಕತಿಯಾ, ಕದಾಚಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಹಿ ವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಚ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸೋ ತಥಾ ತಥಾ ವಿನೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲವಸೇನ। ಉಪಸಂಹರಿತ್ವಾತಿ ಹಿಮವನ್ತಾದೀಸು ಪುಪ್ಫಿತರುಕ್ಖಾದಿತೋ ಆನೇತ್ವಾ। ಓಣತುಣ್ಣತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಸತ್ಥು ಪದನಿಕ್ಖೇಪಸಮಯೇ ಸಮಭಾವಾಪತ್ತಿ, ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸವಿಕಸಿತಪದುಮಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಞ್ಚ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದತಾಯ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಂ, ನ ಇದ್ಧಿನಿಮ್ಮಾನಂ। ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಸಕ್ಖರಾಕಠಲಕಣ್ಟಕಸಙ್ಕುಕಲಲಾದಿಅಪಗಮೋ ಸುಚಿಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ಏವಮಾದೀನಮ್ಪಿ ತದಾ ಲಬ್ಭನತೋ।
ಇನ್ದಖೀಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಠಪಿತಮತ್ತೇತಿ ಇದಂ ಯಾವದೇವ ವೇನೇಯ್ಯಜನವಿನಯತ್ಥಾಯ ಸತ್ಥು ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ದಕ್ಖಿಣಪಾದೇತಿ ಇದಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬಪದಕ್ಖಿಣತಾಯ। ‘‘ಛಬ್ಬಣ್ಣರಸ್ಮಿಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಸುವಣ್ಣರಸಪಿಞ್ಜರಾನಿ ವಿಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸರೀರೇ ಪೀತಾಭಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಮಧುರೇನಾಕಾರೇನ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಸಾರಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತಾಯ। ಭೇರಿಆದೀನಂ ಪನ ಸದ್ದಾಯನಂ ಧಮ್ಮತಾವ। ಪಟಿಮಾನೇನ್ತೀತಿ ‘‘ಸುದುಲ್ಲಭಂ ಇದಂ ಅಜ್ಜ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಯೇ ಮಯಂ ಈದಿಸೇನ ಪಣೀತೇನ ಆಹಾರೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಹಾಮಾ’’ತಿ ಪತೀತಮಾನಸಾ ಮಾನೇನ್ತಿ ಪೂಜೇನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಸನ್ತಾನಾನಿ ಓಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ತತ್ಥಾತಿ ವಿಹಾರೇ। ಗನ್ಧಮಣ್ಡಲಮಾಳೇತಿ ಚತುಜ್ಜಾತಿಯಗನ್ಧೇನ ಕತಪರಿಭಣ್ಡೇ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೇ।
ದುಲ್ಲಭಾ ಖಣಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಪ್ಪಟಿಲಾಭೇ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಇನ್ದ್ರಿಯಾವೇಕಲ್ಲಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭಾದಯೋ ಗುಣಾ ದುಲ್ಲಭಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕ…ಪೇ॰… ವಸವತ್ತಿಭವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಇದಂ ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞವಿಮಾನಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಭಗವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ತಯೋ ಭಾಗೇ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಭಾಗೇ ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ, ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ। ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ, ಬುದ್ಧಾಚಿಣ್ಣಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ಅಥ ಯಥಾಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ತತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಭಾಗೇ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವಿಯ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇತಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿ।
ಕಾಲಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮಯಯುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಅನುರೂಪಂ ವಾ। ಸಮಯಯುತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಅರಿಯಸಮಯಸಂಯುತ್ತಂ। ದೇಸಕಾಲಾನುರೂಪಮೇವ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ, ದೇಸೇನ್ತಾ ಚ ಅರಿಯಸಮ್ಮತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯಂ ದೀಪೇನ್ತಾವ ದೇಸೇನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಮಯಯುತ್ತನ್ತಿ ಹೇತೂದಾಹರಣಸಹಿತಂ। ಕಾಲೇನ ಸಾಪದೇಸಞ್ಹಿ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಕಾಲಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪರಿಸಂ ಉಯ್ಯೋಜೇತಿ, ನ ಯಾವ ಸಮನ್ಧಕಾರಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ।
ಉತುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ, ನ ಪನ ಮಲಂ ಪಕ್ಖಾಲೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಕಾಯೇ ರಜೋಜಲ್ಲಂ ಉಪಲಿಮ್ಪತೀತಿ। ತತೋ ತತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ದಿವಾಟ್ಠಾನಾದಿತೋ। ಓಕಾಸಂ ಲಭಮಾನಾತಿ ಪುರೇಭತ್ತಪಚ್ಛಾಭತ್ತಪುರಿಮಯಾಮೇಸು ಓಕಾಸಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ಓಕಾಸಂ ಲಭಮಾನಾ, ಭಗವತಾ ವಾ ಕತೋಕಾಸತಾಯ ಓಕಾಸಂ ಲಭಮಾನಾ। ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಸ್ಸ ತೀಸು ಭಾಗೇಸು ಪಠಮಭಾಗೇ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಕಪ್ಪನಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಪುರೇಭತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿಸಜ್ಜಾಪೀಳಿತಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ ತದಾ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಕಪ್ಪನಸ್ಸ ಅನಿಬದ್ಧತಾ ವಿಭಾವಿತಾ। ಕಿಲಾಸುಭಾವೋ ಪರಿಸ್ಸಮೋ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇತೀತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಭಗವತೋ ಬಹುಲಂ ಆಚಿಣ್ಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪೇಕದಾ ಅವಸಿಟ್ಠಬಲಞಾಣೇಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನೇವ ಚ ಭಗವಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತೀತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಿಚ್ಚೇತಿ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚೇ। ಬಲವತಾ ಪಚ್ಚನುತಾಪೇನ ಸಂವಡ್ಢಮಾನೇನ ಕರಜಕಾಯೇ ಮಹಾಪರಿಳಾಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ನಾಮಕಾಯೇ ಸನ್ತತ್ತೇ ಕರಜಕಾಯೋ ಸನ್ತತ್ತೋ’’ತಿ। ನಿಧಾನಗತನ್ತಿ ಸನ್ನಿಚಿತಲೋಹಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಉಣ್ಹಂ ಲೋಹಿತಂ ಮುಖತೋ ಉಗ್ಗಞ್ಛೀತಿ ಲೋಹಿತಂ ಉಣ್ಹಂ ಹುತ್ವಾ ಮುಖತೋ ಉಗ್ಗಞ್ಛಿ। ಠಾನನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞಂ। ತಂ ಪಾಪಂ ವಡ್ಢಮಾನನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಅವಿಜಹಿತತ್ತಾ ತಥಾ ಪವಡ್ಢಮಾನಪಾಪಂ। ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಉಪಾಯೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಸಾತ್ಥಕೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಜಾತಸಂವೇಗಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಹೋ ಸಲ್ಲೇಖಿತನ್ತಿ ಅಹೋ ಅತಿವಿಯ ಸಲ್ಲೇಖೇನ ಇತಂ ಪವತ್ತಂ। ಕಾಸಾವಪಜ್ಜೋತೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬಹುಭಾವತೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಚರನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಕಾಸಾವಜುತಿಯಾ ಪಜ್ಜೋತಿತೋ। ಇಸಿವಾತಪರಿವಾತೋತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಏಸನತೋ ಇಸೀನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಗುಣಗನ್ಧೇನ ಚೇವ ಗುಣಗನ್ಧವಾಸಿತೇನ ಸರೀರಗನ್ಧೇನ ಚ ಪರಿತೋ ಸಮನ್ತತೋ ವಾಯಿತೋ।
ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ಅನಾವಜ್ಜನೇನ ಪುಬ್ಬೇ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಸಂವಿದಿತತ್ತಾ। ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೋತಿ ಚ ಅಸ್ಸಾಸಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾಸಕಾರಣಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಸಬ್ಬಪುಬ್ಬಭಾಗೋ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಟ್ಠಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಹಿತಫರಣಂ। ಇತರಂ ಇತೋ ಥೋಕಂ ಮಹನ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಇದಂ ‘‘ಚೂಳಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಫೋಟನಕ್ಖಣೋ ಅಕ್ಖಿನಿಮಿಸಕಾಲೋ, ಯೋ ಏಕಸ್ಸ ಅಕ್ಖರಸ್ಸ ಉಚ್ಚಾರಣಕ್ಖಣೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ದ್ವೇ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಪಹರಿತ್ವಾ ಸದ್ದಕರಣಮತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಫರಣಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಹಿತೇಸಿತವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಂ। ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಆಸೇವತೀತಿ ಹಿತೇಸಿತವಸೇನ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ। ಆವಜ್ಜನೇನ ಆಭುಜನ್ತೋಪಿ ಆಸೇವತಿ ನಾಮ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನ। ಜಾನನ್ತೋತಿ ತಥಾ ಞಾಣಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋಪಿ। ಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ತಥಾ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋತಿ ತಮತ್ಥಂ ಪತಿ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋತಿಆದಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿಆದಿ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಮೇವ ಚೇತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ, ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಆಸೇವನದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಆಸೇವನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅರಿತ್ತಜ್ಝಾನೋತಿ ಅವಿರಹಿತಜ್ಝಾನೋ। ಅತುಚ್ಛಜ್ಝಾನೋತಿ ಝಾನೇನ ಅತುಚ್ಛೋ। ಚಾಗೋ ವಾ ವೇವಚನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಜ್ಝಾನೋ’’ತಿ। ವಿಹರತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೫೪೦) ಆಗತನಯೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸದ್ದತ್ಥೋ – ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಚ್ಛೇದತ್ಥಜೋತನೋ। ಹರತೀತಿ ನೇತಿ, ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹರತಿ ವಿಹರತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಹಿ ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನಂ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಪರಿಪತನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಹರತಿ ಪವತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇರಿಯತೀತಿ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿಕಿರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪವತ್ತತಿ। ಪವತ್ತತೀತಿ ಠಾನಾದಿಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ಪಾಲೇತೀತಿ ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನಂ ಇರಿಯಾಪಥನ್ತರೇಹಿ ರಕ್ಖನ್ತೋ ಪಾಲೇತಿ। ಯಪೇತಿ ಯಾಪೇತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಏಕಞ್ಹಿ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನಂ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಪರಿಪತನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪಾಲೇನ್ತೋ ಯಪೇತಿ ಯಾಪೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಚರತೀತಿ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ಇಮಿನಾ ಪದೇನಾತಿ ‘‘ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ।
ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ಇರಿಯನಂ ಪವತ್ತನಂ ಇರಿಯಾ, ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗೋ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾ। ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತನೂಪಾಯಭಾವತೋ ಇರಿಯಾಯ ಪಥೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿ। ನ ಹಿ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಹಿ ಅವತ್ಥಾಹಿ ವಿನಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ಠಾನಸಮಙ್ಗೀ ವಾ ಹಿ ಕಾಯೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೇಯ್ಯ, ಗಮನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸಮಙ್ಗೀ ವಾ। ವಿಹರಣಂ, ವಿಹರತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ವಿಹಾರೋ, ಇರಿಯಾಪಥೋವ ವಿಹಾರೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿಆಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಪ್ಪಬನ್ಧೋ ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏಸೇ ಏಕೇ ಏಕಟ್ಠೇತಿಆದೀಸು ಏಸೋ ಏಕೋ ಏಕತ್ಥೋತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ರಟ್ಠಸ್ಸ ‘‘ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮೇತೇ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಞಾತೀ, ಪಿತಾಮಹಪಿತುಪುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪರಿವಟ್ಟನಟ್ಠೇನ ಪರಿವಟ್ಟೋ, ಞಾತಿಯೇವ ಪರಿವಟ್ಟೋ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟೋ। ಥೇಯ್ಯಪರಿಭೋಗೋ ನಾಮ ಅನರಹಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗೋ। ಭಗವತಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಸಾಸನೇ ಸೀಲವತೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ, ನ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ। ದಾಯಕಾನಮ್ಪಿ ಸೀಲವತೋ ಏವ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ನ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಾನಂ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನತೋ। ಇತಿ ಸತ್ಥಾರಾ ಅನನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ದಾಯಕೇಹಿ ಚ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇಪಿ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗೋ ಥೇಯ್ಯಾಯ ಪರಿಭೋಗೋ ಥೇಯ್ಯಪರಿಭೋಗೋ। ಇಣವಸೇನ ಪರಿಭೋಗೋ ಇಣಪರಿಭೋಗೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತೋ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಇಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭೋಗೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ದಾಯಂ, ತಂ ಆದಿಯನ್ತೀತಿ ದಾಯಾದಾ, ಪುತ್ತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ದಾಯಜ್ಜಂ, ದಾಯಜ್ಜವಸೇನ ಪರಿಭೋಗೋ ದಾಯಜ್ಜಪರಿಭೋಗೋ, ಪುತ್ತಭಾವೇನ ಪರಿಭೋಗೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇಕ್ಖಾ ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಓರಸಪುತ್ತಾ, ತೇ ಪಿತು ಸನ್ತಕಾನಂ ದಾಯಾದಾ ಹುತ್ವಾ ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ। ಕಿಂ ಪನ ತೇ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಗಿಹೀನನ್ತಿ? ಗಿಹೀಹಿ ದಿನ್ನಾಪಿ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಕಾ ಅನನುಞ್ಞಾತೇಸು ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಪರಿಭೋಗಾಭಾವತೋ, ಅನುಞ್ಞಾತೇಸುಯೇವ ಚ ಪರಿಭೋಗಸಮ್ಭವತೋ। ಧಮ್ಮದಾಯಾದಸುತ್ತಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ।
ವೀತರಾಗಾ ಏವ ತಣ್ಹಾಯ ದಾಸಬ್ಯಂ ಅತೀತತ್ತಾ ಸಾಮಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗೋ ಸಾಮಿಪರಿಭೋಗೋ ನಾಮಾ’’ತಿ। ಅವೀತರಾಗಾನಞ್ಹಿ ತಣ್ಹಾಪರವಸತಾಯ ಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗೇ ಸಾಮಿಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ತದಭಾವೇನ ವೀತರಾಗಾನಂ ತತ್ಥ ಸಾಮಿಭಾವೋ ಯಥಾರುಚಿಪರಿಭೋಗಸಮ್ಭವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಪಟಿಕೂಲಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಾಕಾರೇನ, ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಮ್ಪಿ ಪಟಿಕೂಲಾಕಾರೇನ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ದಾಯಕಾನಞ್ಚ ಮನೋರಥಂ ಪೂರೇನ್ತಿ। ಯೋ ಪನಾಯಂ ಸೀಲವತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಪರಿಭೋಗೋ, ಸೋ ಇಣಪರಿಭೋಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕತ್ತಾ ಆಣಣ್ಯಪರಿಭೋಗೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಇಣಾಯಿಕೋ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ಇಚ್ಛಿತಂ ದೇಸಂ ಗನ್ತುಂ ನ ಲಭತಿ, ಏವಂ ಇಣಪರಿಭೋಗಯುತ್ತೋ ಲೋಕತೋ ಸೇಕ್ಖಸುತ್ತಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೩) ಹೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ।
ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ। ಅಮೋಘೋ ರಟ್ಠಪಿಣ್ಡಪರಿಭೋಗೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಮಣೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಆಮಿಸಂ ದೇನ್ತಾನಂ ತಾಯ ಮೇತ್ತಾಸೇವನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ದೋಸಮಲಸ್ಸ ವಾ ತದೇಕಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಬ್ಬಾಜನತೋ ವೂಪಸಮನತೋ ಸಂಸಾರೇ ಚ ಭಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾವ ಇಕ್ಖಣತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನೇನಸ್ಸ ಅಮೋಘೋ ರಟ್ಠಪಿಣ್ಡಪರಿಭೋಗೋ। ಮಹಟ್ಠಿಯನ್ತಿ ಮಹತ್ಥಿಕಂ ಮಹಾಪಯೋಜನಂ। ಮಹಪ್ಫಲನ್ತಿ ವಿಪುಲಪ್ಫಲಂ। ಮಹಾನಿಸಂಸನ್ತಿ ಮಹಾನಿಸ್ಸನ್ದಪ್ಫಲಂ। ಮಹಾಜುತಿಕನ್ತಿ ಮಹಾನುಭಾವಂ। ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರನ್ತಿ ಮಹಾವಿತ್ಥಾರಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಂ ಕಾರಣಂ ಮೇತ್ತಾಸೇವನಾಯ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಾಮಿಆದಿಭಾವೇನ ರಟ್ಠಪಿಣ್ಡಪರಿಭೋಗಾರಹತಾ, ದುತಿಯಂ ಪರೇಹಿ ದಿನ್ನಸ್ಸ ದಾನಸ್ಸ ಮಹಟ್ಠಿಯಭಾವಕರಣಂ। ಕೋ ಪನ ವಾದೋತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಆಸೇವನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಏವಂಮಹಾನುಭಾವಂ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಬಹುಲೀಕಾರೇ, ಏತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೪. ಚತುತ್ಥೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಭಾವನಾಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನವಡ್ಢನತ್ಥತಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ಏವ।
೫೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸೂತಿ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಸು। ‘‘ತತಿಯೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಯೋ ಹಿ ಆಸೇವತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಆಸೇವನಾಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವಮಾಹ। ಯದಿ ಏವಂ ಸುತ್ತನ್ತಸ್ಸ ದೇಸನಾ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಾಯ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮಾಹ। ತೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಕಾರಭೇದಂ ಞತ್ವಾ ತದನುರೂಪಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಂ ತಥಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಭಗವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀತಿ
೫೬. ಛಟ್ಠೇ ಅನಿಯಮಿತವಚನಂ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ನಿಯಮಿತವಚನಂ ‘‘ಅಕುಸಲಾ’’ತಿ ಸರೂಪೇನೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಸೇಸತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಪ್ಪಕಸ್ಸಪಿ ಅಕುಸಲಭಾಗಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಅಕುಸಲಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಅಕುಸಲಭಾಗಿಯಾ। ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಭವಾತಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಿಕಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಕುಸಲಾಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಠಮತರಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಠಮತರಂ ಪವತ್ತತಿ, ಪಠಮೋ ಪಧಾನೋ ಹುತ್ವಾ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿವಸೇನ ಹಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಚತೂಸು ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಯಮೇವ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ನತ್ಥಿ, ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೇಸು ವಿಯ ಪನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ, ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪುರೇತರಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾತಿಸಯೋತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇತೇ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇಪಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧) ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಜೇಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ। ಸುತ್ತೇಸುಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೧, ೨), ಛದ್ವಾರಾಧಿಪತಿ ರಾಜಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.ಬುದ್ಧವಗ್ಗೋ, ಏರಕಪತ್ತನಾಗರಾಜವತ್ಥು)। ತೇನಾಹ – ‘‘ಏತೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇಸಂ ಮನೋ ಉಪ್ಪಾದಕೋತಿ ಚ ಯದಗ್ಗೇನ ಮನೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಜೇಟ್ಠಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತೇ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವತ್ತಾಪೇನ್ತೋ ತೇ ತಥಾ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ರಾಜಗಮನಞ್ಞಾಯೇನ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಪಿ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಅನ್ವದೇವಾತಿ ಏತೇನೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಣವಸೇನ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೋ ದೀಪಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಏಕತೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
೫೭. ಸತ್ತಮೇ ಚತುಭೂಮಕಾಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಥಿತಾತಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನತೋ ವುತ್ತಂ।
೫೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಇದನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ನಿಪಾತಪದಂ ವಾ ಏತಂ ‘‘ಯದಿದ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಯಂ ಪಮಾದೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಪಮಜ್ಜನಾಕಾರೋತಿ ಪಮಾದಾಪತ್ತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋತಿ ಇಮೇಸು ಏತ್ತಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಸತಿಯಾ ಅನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸತಿವಿರಹೋ। ವೋಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪ್ಪದಾನನ್ತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅನು ಅನು ಪದಾನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯತಾತಿ ಏತೇಸಂ ದಾನಾದೀನಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತನೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಾ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾ। ಸತತಭಾವೋ ಸಾತಚ್ಚಂ, ಸಾತಚ್ಚೇನ ಕಿರಿಯಾ ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾ, ಸಾಯೇವ ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯತಾ, ನ ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯತಾ ಅಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯತಾ। ಅನಟ್ಠಿತಕಿರಿಯತಾತಿ ಓಲೀನವುತ್ತಿತಾತಿ ನಿರನ್ತರಕರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಪ್ಫಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಓಲೀನವುತ್ತಿತಾ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತಛನ್ದತಾತಿ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ವೀರಿಯಛನ್ದಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವೋ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾತಿ ವೀರಿಯಧುರಸ್ಸ ಓರೋಪನಂ, ಓಸಕ್ಕಿತಮಾನಸತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಕರಣೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವೋ। ಅನನುಯೋಗೋತಿ ಅನನುಯುಞ್ಜನಂ। ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಆಸೇವನಾದೀನಂ ಅಭಾವೋ ಅನಾಸೇವನಾದಯೋ। ಪಮಾದೋತಿ ಸರೂಪನಿದ್ದೇಸೋ। ಪಮಜ್ಜನಾತಿ ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ। ಪಮಜ್ಜಿತತ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ। ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಮಾದಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಯಿದಂ ಲೋಕಿಯಾನಂ ವಸೇನ, ನ ಲೋಕುತ್ತರಾನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾ…ಪೇ॰… ಇದ’’ನ್ತಿಆದಿ।
೫೯. ನವಮೇ ನ ಪಮಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾದೋ, ಪಮಾದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೋ। ಅತ್ಥತೋ ನಿಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಿತಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮಂ। ಪಮಾದೋ ಪನ ಸತಿಯಾ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಪಮಾದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
೬೦. ದಸಮೇ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಸೀದತೀತಿ ಕುಸೀತೋ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕೋಸಜ್ಜಂ, ಆಲಸಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।