॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೇ
ದುಕನಿಪಾತ-ಟೀಕಾ
೧. ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ
೧. ಕಮ್ಮಕಾರಣವಗ್ಗೋ
೧. ವಜ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧. ದುಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಹಾರಸಾಧನತ್ಥನ್ತಿ ದಣ್ಡಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಸುಖಸಿದ್ಧಿ-ಅತ್ಥಂ। ಕಞ್ಜಿತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಕಞ್ಜಿಯಂ, ಆರನಾಲಂ, ಯಂ ಬಿಲಙ್ಗನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಯತ್ಥ ಸಿಞ್ಚತಿ, ಸಾ ಕಞ್ಜಿಯಉಕ್ಖಲಿಕಾ ಬಿಲಙ್ಗಥಾಲಿಕಾ, ತಂಸದಿಸಂ ಕಾರಣಂ ಬಿಲಙ್ಗಥಾಲಿಕಂ। ಸೀಸಕಟಾಹಂ ಉಪ್ಪಾಟೇತ್ವಾತಿ ಅಯೋಗುಳಪ್ಪವೇಸಪ್ಪಮಾಣಂ ಛಿದ್ದಂ ಕತ್ವಾ। ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ವಿಯ ಮುಣ್ಡಕರಣಂ ಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ರಾಹುಮುಖಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ರಾಹುಮುಖಗತಸೂರಿಯಸದಿಸಕಮ್ಮಕಾರಣಂ।
ಜೋತಿಮಾಲಿಕನ್ತಿ ಹತ್ಥಪಜ್ಜೋತಿಕನ್ತಿ ಹತ್ಥಸ್ಸ ಪಜ್ಜೋತನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಏರಕವತ್ತಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಏರಕವತ್ತಸದಿಸೇ ಸರೀರತೋ ಚಮ್ಮವತ್ತೇ ಉಪ್ಪಾಟನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಚೀರಕವಾಸಿಕಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಸರೀರತೋ ಉಪ್ಪಾಟಿತವತ್ತಚೀರಕೇಹಿ ನಿವಾಸಾಪನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ತಂ ಕರೋನ್ತಾ ಯಥಾ ಗೀವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವದ್ಧೇ ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಕಟಿಯಂ ಠಪೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಗೋಪ್ಫಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕನ್ತಿತ್ವಾಪಿ ಕಟಿಯಮೇವ ಠಪೇನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಏಣೇಯ್ಯಕಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಏಣಿಮಿಗಸದಿಸಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಅಯವಲಯಾನಿ ದತ್ವಾತಿ ಅಯವಲಯಾನಿ ಪಟಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ। ಅಯಸೂಲಾನಿ ಕೋಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ಕಪ್ಪರಜಣ್ಣುಕಕೋಟೀಸು ಅಯಸೂಲಾನಿ ಪವೇಸೇನ್ತಿ। ತನ್ತಿ ತಂ ತಥಾಕತಕಮ್ಮಕಾರಣಂ ಸತ್ತಂ।
ಬಳಿಸಮಂಸಿಕನ್ತಿ ಬಲಿಸೇಹಿ ಮಂಸುಪ್ಪಾಟನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಕಹಾಪಣಿಕನ್ತಿ ಕಹಾಪಣಮತ್ತಸೋ ಛಿನ್ದನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಕೋಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ಛಿನ್ದನ್ತಿ। ಖಾರಾಪತಚ್ಛಿಕನ್ತಿ ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಖಾರಾಪಸಿಞ್ಚನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಪಲಿಘಪರಿವತ್ತಿಕನ್ತಿ ಪಲಿಘಸ್ಸ ವಿಯ ಪರಿವತ್ತನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಕರೋನ್ತಿ ಅಯಸೂಲಸ್ಸ ಕೋಟ್ಟನೇನ। ಪಲಾಲಪೀಠಕನ್ತಿ ಪಲಾಲಪೀಠಸ್ಸ ವಿಯ ಸರೀರಸ್ಸ ಸಂವೇಲ್ಲನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಕಾರಣಿಕಾತಿ ಘಾತನಕಾರಕಾ। ಪಲಾಲವಟ್ಟಿಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಪಲಾಲಪೀಠಂ ಕರೋನ್ತಾ ಪಲಾಲಂ ವಟ್ಟಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಂವೇಲ್ಲನವಸೇನ ಪುನ ವೇಠೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛಾತಕಸುನಖೇಹೀತಿ ಖುದ್ದಕೇಹಿ ಕೋಲೇಯ್ಯಕಸುನಖೇಹಿ। ತೇ ಹಿ ಬಲವನ್ತಾ ಜವಯೋಗಾ ಸೂರಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ಸಹಸ್ಸಭಣ್ಡಿಕನ್ತಿ ಸಹಸ್ಸತ್ಥವಿಕಂ।
ಯಾಹನ್ತಿ ಯಂ ಅಹಂ। ಯನ್ತಿ ಚ ಕಾರಣವಚನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇನ ಅಹ’’ನ್ತಿ। ಛಿನ್ನಮೂಲಕೇತಿ ತಣ್ಹಾಮೂಲಸ್ಸ ಉಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸಞ್ಛಿನ್ನಮೂಲಕೇ।
ವಜ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨. ದುತಿಯೇ ಉಭತೋಬ್ಯೂಳ್ಹಸಙ್ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸದಿಸನ್ತಿ ಯುದ್ಧತ್ಥಾಯ ಉಭತೋರಾಸಿಕತಚತುರಙ್ಗಿನಿಸೇನಾಮಜ್ಝಪ್ಪವೇಸನಸದಿಸಂ। ದಾನಞ್ಚ ಯುದ್ಧಞ್ಚ ಸಮಾನಮಾಹೂತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಂ ಪನೀದಮುಭಯಂ ಸಮಾನಂ? ಜೀವಿತವಿನಾಸಭೀರುಕೋ ಹಿ ಯುಜ್ಝಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಭೋಗಕ್ಖಯಭೀರುಕೋ ದಾನಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ‘‘ಜೀವಿತಞ್ಚ ರಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯುಜ್ಝಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಹಿ ವದನ್ತೋ ನ ಯುಜ್ಝತಿ, ಜೀವಿತೇ ಪನ ಆಲಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ಹೋತು ಮರಣಂ ವಾ, ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೇತಂ ಇಸ್ಸರಿಯ’’ನ್ತಿ ಉಸ್ಸಹನ್ತೋವ ಯುಜ್ಝತಿ ಅಪ್ಪಾಪಿ ಸನ್ತಾ ಬಹುಕೇ ಜಿನನ್ತಿ, ಯಥಾ ಚ ಯುದ್ಧೇ ಅಪ್ಪಕಾಪಿ ವೀರಪುರಿಸಾ ಬಹುಕೇ ಭೀರುಪುರಿಸೇ ಜಿನನ್ತಿ, ಏವಂ ಸದ್ಧಾದಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ದಾನಂ ದದನ್ತೋ ಬಹುವಿಧಂ ಲೋಭದೋಸಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಿಭೇದಂ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅಭಿಭವತಿ, ಬಹುಞ್ಚ ದಾನವಿಪಾಕಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ದಾನಞ್ಚ ಯುದ್ಧಞ್ಚ ಸಮಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಸದ್ದಹಾನೋ ದದಾತಿ, ತೇನೇವ ಸೋ ಹೋತಿ ಸುಖೀ ಪರತ್ಥಾ’’ತಿ।
ಅಗಾರಸ್ಸ ಹಿತಂ ಕಸಿಗೋರಕ್ಖಾದಿ ಅಗಾರಿಯಂ, ತಂ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅನಗಾರಿಯಂ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಗಾರಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬೂಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಉಪಧೀ – ಕಾಮುಪಧಿ, ಖನ್ಧುಪಧಿ, ಕಿಲೇಸುಪಧಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರುಪಧೀತಿ। ಕಾಮಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಯಂ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಕಾಮಾನಂ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೩೪) ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ, ತದಸ್ಸಾದನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಉಪಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನತ್ಥೇನ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಖನ್ಧಾಪಿ ಖನ್ಧಮೂಲಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಭವದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಧೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಪಹಾನಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೂಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಖನ್ಧೂಪಧಿ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ।
ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ತಪನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩. ತತಿಯೇ ತಪನೀಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಅನೀಯ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಪನ್ತೀತಿ ತಪನೀಯಾ’’ತಿ। ತಪನ್ತೀತಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ, ವಿಹೇಠೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಪನಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ, ದಿಟ್ಠೇ ಚೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನೇನ ಚೇವ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನೇನ ಚ ಹಿತಾತಿ ತಪನೀಯಾ। ಅಥ ವಾ ತಪನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ತಪನಂ, ಅನುತಾಪೋ, ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಹಿತಾತಿ ತಪನೀಯಾ। ಅನುಸೋಚತೀತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹುತ್ವಾ ಕತಾಕತಂ ಅನುಗಮ್ಮ ಸೋಚತಿ। ಸೋಚನಞ್ಹಿ ಕತತ್ತಾ ಚ ಹೋತಿ ಅಕತತ್ತಾ ಚ। ತಥಾ ಚೇವ ಪಾಳಿಯಂ ವಿಭತ್ತಂ। ನನ್ದಯಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಿ ಪಾಕಟಾನೀತಿ ತಾನಿ ‘‘ತೇ ಕಿರಾ’’ತಿ ಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತೇತಿ ದ್ವೇ ಭಾತರೋ। ಪುನ ಕಿಂ ಮಗ್ಗಸೀತಿ ಪುನ ಕಿಂ ಇಚ್ಛಸಿ।
ತಪನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಉಪಞ್ಞಾತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಇಮಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮದ್ವಯನ್ತಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ, ಪಧಾನಸ್ಮಿಂ ಅನೋಸಕ್ಕನಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮದ್ವಯಂ। ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ವಚನೇನ। ಇಮಂ ದೀಪೇತೀತಿ ‘‘ಯಾವ ಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ತಾವಾಹಂ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಅಹೋಸಿ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ವಕ್ಖಮಾನತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ಪಧಾನಸ್ಮಿನ್ತಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇ। ಇಮಮತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಪಧಾನಸ್ಮಿಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ। ವೀರಿಯಪ್ಪವಾಹೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಪಟಿಗಮನಂ ನಿವತ್ತನಂ ಪಟಿವಾನಂ, ತದಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಟಿವಾನೀ, ನ ಪಟಿವಾನೀ ಅಪ್ಪಟಿವಾನೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಪ್ಪಟಿವಾನಿತಾ, ಅನೋಸಕ್ಕನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿವಾನಿತಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕಮನಾ ಅನೋಸಕ್ಕನಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅನೋಸಕ್ಕನಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿನಿವತ್ತಿ।
ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿ। ಸಾ ಹಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯ, ಆಗಚ್ಛತಿ ವಾ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ಏತಾಯಾತಿ ಆಗಮನೀಯಾ, ಸಾ ಏವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಪಟಿಪದಾತಿ ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾ। ಅಪ್ಪಟಿವಾನಪಧಾನನ್ತಿ ಓಸಕ್ಕನಾರಹಿತಪ್ಪಧಾನಂ, ಅನ್ತರಾ ಅನೋಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಕತವೀರಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉಪಞ್ಞಾತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸಂಯೋಜನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬. ಛಟ್ಠೇ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಹಿತಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಸಂಯೋಜನಿಯಾ, ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಸನ್ನಂ ಸಂಯೋಜನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸಂಯೋಜನಿಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಸ್ಸಾದತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿತಾ। ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸಿತಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉಕ್ಕಣ್ಠನವಸೇನಾತಿ ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನವಸೇನ। ಜನನಂ ಜಾತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿಯಾತಿ ಖನ್ಧನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ’’ತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಅಪರಾಪರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖನ್ಧಪರಿಪಾಕೋ ‘‘ಮರಣೇನಾತಿ ಖನ್ಧಭೇದತೋ’’ತಿ। ಅನ್ತೋನಿಜ್ಝಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪೋ। ಪರಿದೇವೋ ನಾಮ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ವಾಚಾವಿಪ್ಪಲಾಪೋ। ಸೋ ಚ ಸೋಕಸಮುಟ್ಠಾನೋತಿ ಆಹ ‘‘ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಲಾಲಪ್ಪಿತಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹೀ’’ತಿ। ಲಾಲಪ್ಪಿತಂ ವಾಚಾವಿಪ್ಪಲಾಪೋ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಸದ್ದೋಯೇವ।
ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇಧ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಪಟಿಪೀಳನದುಕ್ಖೇಹೀ’’ತಿ। ಮನೋವಿಘಾತದೋಮನಸ್ಸೇಹೀತಿ ಮನಸೋ ವಿಘಾತಕರೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ। ಬ್ಯಾಪಾದಸಮ್ಪಯೋಗೇನ ಮನಸೋ ವಿಹನನರಸಞ್ಹಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ। ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ ಯಥಾ ‘‘ಭುಸಮಾದಾನಂ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಚೇತೋದುಕ್ಖಪ್ಪಭಾವಿತೋ ದೋಸೋಯೇವ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಆಯಾಸನವಸೇನ ದೋಸಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ಉಪಾಯಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನೋ। ತಂ ಚುದ್ದಸಹಿ ಅಕುಸಲಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಏಕೋ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕೇ। ಯಂ ವಿಸಾದೋತಿ ಚ ವದನ್ತಿ।
ಸಂಯೋಜನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಕಣ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭. ಸತ್ತಮೇ ಯಥಾ ‘‘ಕಣ್ಹಾ ಗಾವೀ’’ತಿಆದೀಸು ಕಾಳವಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ‘‘ಕಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಏವಂ ಕಾಳವಣ್ಣತಾಯ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಕಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುತೋ ಅಪ್ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣತೋ ವಾ ‘‘ಕಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಕಾಳವಣ್ಣತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಣ್ಹತಾಯಾತಿ ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿತಾಯ। ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತೀತಿ ಚ ಅಪಾಯಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ದೋಭಗ್ಗಿಯಂ। ಸರಸೇನಾತಿ ಸಭಾವೇನ। ನ ಹಿರೀಯತಿ ನ ಲಜ್ಜತೀತಿ ಅಹಿರಿಕೋ, ಪುಗ್ಗಲೋ, ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೋ ವಾ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಹಿರಿಕ್ಕನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕಸ್ಸ ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಅಹಿರಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಹಿರಿಕನ್ತಿ ಅಹಿರಿಕಭಾವೋ’’ತಿ। ನ ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಅನೋತ್ತಾಪೀ, ಪುಗ್ಗಲೋ, ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೋ ವಾ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೋತ್ತಾಪಿಭಾವೋ’’ತಿ।
ಕಣ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಸುಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮. ಅಟ್ಠಮೇ ‘‘ನ ವಣ್ಣಸುಕ್ಕತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸುಕ್ಕತಾಯಾತಿ ಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತಿತಾಯ। ಹಿರೀ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಗೂಥಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಪತೋ ಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ’’ತಿ। ಓತ್ತಪ್ಪಂ ತೇ ಉಣ್ಹಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸನ್ತಂ ತತೋ ಭಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಾಯನಲಕ್ಖಣಂ ಓತಪ್ಪ’’ನ್ತಿ। ಇದಞ್ಚ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಪ್ಪಯೋಗೀ ಪಾಪತೋ ವಿಮುಖಭೂತಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ನೇಸಂ ಇದಂ ನಾನಾಕರಣಂ – ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹಿರೀ, ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ। ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿರೀ, ಲೋಕಾಧಿಪತಿ ಓತಪ್ಪಂ। ಲಜ್ಜಾಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ, ಭಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ। ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ, ವಜ್ಜಭೀರುಕಭಯದಸ್ಸಾವಿಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಹಿರಿಂ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಜಾತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ವಯಂ, ಸೂರಭಾವಂ, ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ। ಕಥಂ? ‘‘ಪಾಪಕರಣಂ ನಾಮೇತಂ ನ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಂ, ಹೀನಜಚ್ಚಾನಂ ಕೇವಟ್ಟಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಂ, ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಇದಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವ ಜಾತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತಥಾ ‘‘ಪಾಪಕರಣಂ ನಾಮೇತಂ ದಹರೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ, ಮಾದಿಸಸ್ಸ ವಯೇ ಠಿತಸ್ಸ ಇದಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತಥಾ ‘‘ಪಾಪಕರಣಂ ನಾಮೇತಂ ದುಬ್ಬಲಜಾತಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮಂ, ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಸೂರಭಾವಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಇದಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸೂರಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತಥಾ ‘‘ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನಾಮೇತಂ ಅನ್ಧಬಾಲಾನಂ ಕಮ್ಮಂ, ನ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ, ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಇದಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಹಿರಿಂ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ಚ ಹಿರಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ।
ಕಥಂ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ? ‘‘ಸಚೇ ತ್ವಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಸಿ, ಚತೂಸು ಪರಿಸಾಸು ಗರಹಪ್ಪತ್ತೋ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ತತೋ ತಂ ಸೀಲವನ್ತೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ವಿವಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ। ಏವಂ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ।
ಕಥಂ
ಕಥಂ
ಲಜ್ಜಾಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ಲಜ್ಜಾತಿ ಲಜ್ಜನಾಕಾರೋ, ತೇನ ಸಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ। ಭಯನ್ತಿ ಅಪಾಯಭಯಂ, ತೇನ ಸಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ। ತದುಭಯಂ ಪಾಪಪರಿವಜ್ಜನೇ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ದ್ವೀಸು ಅಯೋಗುಳೇಸು ಏಕೋ ಸೀತಲೋ ಭವೇಯ್ಯ ಗೂಥಮಕ್ಖಿತೋ, ಏಕೋ ಉಣ್ಹೋ ಆದಿತ್ತೋ। ತೇಸು ಯಥಾ ಸೀತಲಂ ಗೂಥಮಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕೋ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಇತರಂ ಡಾಹಭಯೇನ। ಏವಂ ಪಣ್ಡಿತೋ ಲಜ್ಜಾಯ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋತಿ, ಓತ್ತಪ್ಪೇನ ಅಪಾಯಭಯಭೀತೋ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ಲಜ್ಜಾಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ, ಭಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ।
ಕಥಂ
ಸುಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಚರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯. ನವಮೇ ಲೋಕನ್ತಿ ಸತ್ತಲೋಕಂ। ಸನ್ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಆಚಾರಸನ್ಧಾರಣವಸೇನ ಧಾರೇನ್ತಿ। ಠಪೇನ್ತೀತಿ ಮರಿಯಾದಾಯಂ ಠಪೇನ್ತಿ। ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಆಚಾರಸನ್ಧಾರಣೇನ ಮರಿಯಾದಾಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ರಕ್ಖನ್ತಿ। ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರವಸೇನ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾತಿ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇ ಕರಣವಸೇನ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ, ಅಯಮಾಚಾರೋ ನ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ। ಮಾತುಚ್ಛಾತಿ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದ್ಯತ್ಥೋ। ತೇನ ಮಾತುಲಾನೀತಿ ವಾ ಆಚರಿಯಭರಿಯಾತಿ ವಾ ಗರೂನಂ ದಾರಾತಿ ವಾತಿ ಇಮೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ಮಾತು ಭಗಿನೀ ಮಾತುಚ್ಛಾ। ಮಾತುಲಭರಿಯಾ ಮಾತುಲಾನೀ। ಗರೂನಂ ದಾರಾ ಮಹಾಪಿತುಚೂಳಪಿತುಜೇಟ್ಠಭಾತುಆದೀನಂ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯಾನಂ ಭರಿಯಾ। ಯಥಾ ಅಜೇಳಕಾತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಅಜೇಳಕಾದಯೋ ತಿರಚ್ಛಾನಾ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪರಹಿತಾ ಮಾತಾತಿ ಸಞ್ಞಂ ಅಕತ್ವಾ ಭಿನ್ನಮರಿಯಾದಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಭೇದೇನ ವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಮಯಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ ಯದಿ ಲೋಕಪಾಲಧಮ್ಮಾ ನ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಭೇದೇನ ವತ್ತೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಿಮೇ ಲೋಕಪಾಲಕಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಪಾಲೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಭೇದೋತಿ।
ಚರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦. ದಸಮೇ ಅಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಅನನುಞ್ಞಾತಾ, ಅವಿಹಿತಾ ವಾ। ವಸ್ಸೇತಿ ವಸ್ಸಾರತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ಉತುವಸ್ಸೇತಿ ಹೇಮನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಂ ವಿಹೇಠೇನ್ತಾತಿ ರುಕ್ಖಲತಾದೀಸು ಜೀವಸಞ್ಞಿತಾಯ ಏವಮಾಹಂಸು। ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಚ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ವದನ್ತಿ। ಸಙ್ಘಾತಂ ಆಪಾದೇನ್ತಾತಿ ವಿನಾಸಂ ಆಪಾದೇನ್ತಾ। ಸಂಕಸಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕಾ ನಿಬದ್ಧವಾಸಂ ವಸಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಪರಜ್ಜುಗತಾಯ ಆಸಾಳ್ಹಿಯಾ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಪರಜ್ಜು ಗತಾಯ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಪರಜ್ಜುಗತಾ, ತಸ್ಸಾ ಅಪರಜ್ಜುಗತಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾಯ, ಅಪರಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಆಸಾಳ್ಹಿಪುಣ್ಣಮಾಯ ಅನನ್ತರೇ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಮಾಸಗತಾಯ ಆಸಾಳ್ಹಿಯಾ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಮಾಸೋ ಗತಾಯ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಾಸಗತಾ, ತಸ್ಸಾ ಮಾಸಗತಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾಯ, ಮಾಸೇ ಪರಿಪುಣ್ಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಆಸಾಳ್ಹಿಪುಣ್ಣಮತೋ ಪರಾಯ ಪುಣ್ಣಮಾಯ ಅನನ್ತರೇ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕಮ್ಮಕಾರಣವಗ್ಗವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।