೪. ಸಮಚಿತ್ತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೩೩. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿ। ಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಯಮ್ಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕತಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಕತಞ್ಞೂ, ಅಸಮತ್ಥಸಮಾಸೋಯಂ ಗಮಕತ್ತಾ ‘‘ಅಸೂರಿಯಪಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕತಂ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ। ಅಕತವೇದೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಮಯ್ಹಂ ಇಮಿನಾ ಕತ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝಗಣಮಜ್ಝಾದೀಸು ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ನ ಜಾನಾತಿ, ನ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಪಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಥೋಮನಾವಸೇನ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಞಾತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಣ್ಣಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ।
೩೪. ದುತಿಯೇ ವಸ್ಸಸತಪರಿಮಾಣಮಾಯು ಅಸ್ಸಾತಿ ವಸ್ಸಸತಾಯುಕೋ, ವಸ್ಸಸತಾಯುಕತಞ್ಚ ವಸ್ಸಸತಾಯುಕಕಾಲೇ ಜಾತಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಸ್ಸಸತಾಯುಕಕಾಲೇ ಜಾತೋ’’ತಿ। ವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ವಸ್ಸಸತಜೀವೀ। ವಸ್ಸಸತನ್ತಿ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕಲಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವನ್ತೋ’’ತಿ। ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಮಾತಾವ ಬಹೂಪಕಾರತರಾತಿ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಪಟಿಕಾತಬ್ಬತ್ತಾ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅಂಸಕೂಟಂ ವದನ್ತಿ। ಹದಯಲೋಹಿತಂ ಪಾಯೇತ್ವಾತಿ ಖೀರಂ ಸನ್ಧಾಯ ತ್ಯಾಸ್ಸಾತಿ ತೇ ಅಸ್ಸ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
೩೫. ತತಿಯೇ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ, ತಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ವಿರಜ್ಝನಪಞ್ಹನ್ತಿ ಯಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ, ಅವಿಪರೀತಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಾದಿಸಂ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಭತೋಕೋಟಿಕಂ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ಉಭೋಹಿ ಕೋಟೀಹಿ ಯುತ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ। ‘‘ಕಿಂವಾದೀ ಭವಂ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಹಿ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ಕಿರಿಯವಾದಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ವಾ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಅಕಿರಿಯವಾದಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಕಿರಿಯವಾದಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ಏಕಾ ಕೋಟಿ, ‘‘ಅಕಿರಿಯವಾದಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ದುತಿಯಾತಿ ಕೋಟಿದ್ವಯಯುತ್ತೋ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ। ಉಗ್ಗಿಲಿತುನ್ತಿ ದ್ವೇ ಕೋಟಿಯೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಬಹಿ ನೀಹರಿತುಂ ಅತ್ಥತೋ ಅಪನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ। ದ್ವೇ ಕೋಟಿಯೋ ಮೋಚೇನ್ತೋ ಹಿ ತಂ ಬಹಿ ನೀಹರತಿ ನಾಮ। ನಿಗ್ಗಿಲಿತುನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ದೋಸಂ ದತ್ವಾ ಹಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಪವೇಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ದೋಸಂ ದತ್ವಾ ಹಾರೇನ್ತೋ ಹಿ ಗಿಲಿತ್ವಾ ವಿಯ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮೇನ್ತೋ ಪವೇಸೇತಿ ನಾಮ। ಕಿಂಲದ್ಧಿಕೋತಿ ಕಿಂದ್ದಿಟ್ಠಿಕೋ। ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ದಿಟ್ಠಿ। ಕೋ ವಾದೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂವಾದೀ। ಕಿಮಕ್ಖಾಯೀತಿ ಕಿಮಭಿಧಾಯೀ, ಕೀದಿಸೀ ಧಮ್ಮಕಥಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಂ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
೩೬. ಚತುತ್ಥೇ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾ। ಆಹುನಂ ವುಚ್ಚತಿ ದಾನಂ, ತಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಆಹುನೇಯ್ಯಾ।
೩೭. ಪಞ್ಚಮೇ ಕಥಮಯಂ ಮಿಗಾರಮಾತಾ ನಾಮ ಜಾತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಜೇಟ್ಠಕಸ್ಸ ಪುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಜಾತಸ್ಸ ಪುತ್ತಸ್ಸ। ಅಯ್ಯಕಸೇಟ್ಠಿನೋವ ಸಮಾನನಾಮಕತ್ತಾತಿ ಮಿಗಾರಸೇಟ್ಠಿನಾ ಏವ ಸದಿಸನಾಮಕತ್ತಾ। ತಸ್ಸಾ ಕಿರ ಸಬ್ಬಜೇಟ್ಠಸ್ಸ ಪುತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಗ್ಗಹಣದಿವಸೇ ಅಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮಿಗಾರಸೇಟ್ಠಿಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು। ಅನಿಬದ್ಧವಾಸೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಹಾರೇ ನಿಬದ್ಧವಾಸೋ ಅಹುತ್ವಾ। ಧುವಪರಿಭೋಗಾನೀತಿ ನಿಯತಪರಿಭೋಗಾನಿ। ನನು ಭಗವಾ ಕದಾಚಿ ಚಾರಿಕಮ್ಪಿ ಪಕ್ಕಮತಿ, ಕಥಂ ತಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಧುವಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉತುವಸ್ಸಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರಿತ್ವಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಉತುವಸ್ಸನ್ತಿ ಹೇಮನ್ತಗಿಮ್ಹೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಮಗ್ಗಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಆಗಮನಮಗ್ಗಂ ಠಪೇತ್ವಾ। ಉಣ್ಹವಲಾಹಕಾತಿ ಉಣ್ಹಉತುನೋ ಸೀತವಲಾಹಕವಸ್ಸವಲಾಹಕಾಸು। ಅಬ್ಭವಲಾಹಕಾ ಪನ ದೇವತಾ ಸೀತುಣ್ಹವಸ್ಸೇಹಿ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಅಬ್ಭಪಟಲಸ್ಸೇವ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೇವಲಂ ವಾ ವಾತಸ್ಸೇವ, ತೇನೇವ ದೇವತಾ ವಾತವಲಾಹಕಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯಂ ವಸ್ಸಾನೇ ಚ ಸಿಸಿರೇ ಚ ಅಬ್ಭಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪಾಕತಿಕಮೇವ। ಯಂ ಪನ ಅಬ್ಭಮ್ಹಿಯೇವ ಅತಿಅಬ್ಭಂ ಸತ್ತಾಹಮ್ಪಿ ಚನ್ದಸೂರಿಯೇ ಛಾದೇತ್ವಾ ಏಕನ್ಧಕಾರಂ ಕರೋತಿ, ಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತವೇಸಾಖಮಾಸೇಸು ಅಬ್ಭಂ, ತಂ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಬ್ಭನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯೋ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಉತುಮ್ಹಿ ಉತ್ತರದಕ್ಖಿಣಾದಿಪಕತಿವಾತೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ। ವಾತೇಪಿ ವನರುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪ್ಪದಾಲನೋ ಅತಿವಾತೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಅಯಞ್ಚೇವ, ಯೋ ಚ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಅಕಾಲವಾತೋ, ಅಯಞ್ಚ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ಯಂ ಗಿಮ್ಹಾನೇ ಉಣ್ಹಂ, ತಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಂ ಪಾಕತಿಮೇವ। ಯಂ ಪನ ಉಣ್ಹೇಪಿ ಅತಿಉಣ್ಹಂ ಸೀತಕಾಲೇ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಣ್ಹಂ, ತಂ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ। ಯಂ ವಸ್ಸಾನೇ ಚ ಹೇಮನ್ತೇ ಚ ಸೀತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವ। ಯಂ ಪನ ಸೀತೇಪಿ ಅತಿಸೀತಂ, ಗಿಮ್ಹೇ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸೀತಂ, ತಂ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ। ಯಂ ವಸ್ಸಿಕೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ವಸ್ಸಂ, ತಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವ, ಯಂ ಪನ ವಸ್ಸೇಯೇವ ಅತಿವಸ್ಸಂ, ಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತವೇಸಾಖಮಾಸೇಸು ವಸ್ಸಂ, ತಂ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ।
ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಏಕೋ ಕಿರ ವಸ್ಸವಲಾಹಕದೇವಪುತ್ತೋ ತಗರಕೂಟವಾಸಿಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಥೇರೋ – ‘‘ಕೋಸಿ ತ್ವ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ವಸ್ಸವಲಾಹಕೋ ದೇವಪುತ್ತೋತಿ
ಕಾಮಂ ‘‘ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ’’ತಿ ಆಹ। ಧತರಟ್ಠವಿರೂಳ್ಹಕವಿರೂಪಕ್ಖಕುವೇರಸಙ್ಖಾತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ, ತೇ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝೇ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಪಬ್ಬತಟ್ಠಕಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಕಾಪಿ। ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ। ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾ ಮನೋಪದೋಸಿಕಾ ಚನ್ದಿಮಾ ದೇವಪುತ್ತೋ ಸೂರಿಯೋ ದೇವಪುತ್ತೋತಿ ಏತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕದೇವಲೋಕಟ್ಠಾ ಏವ।
ತಾವತಿಂಸಾತಿ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ದೇವಾನಂ ನಾಮಂ, ತೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಬ್ಬತಟ್ಠಕಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಕಾ, ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ। ತಥಾ ಯಾಮಾದೀನಂ। ಏಕದೇವಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ದೇವಾನಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತತ್ಥ ಮಘೇನ ಮಾಣವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಮಚಲಗಾಮೇ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ತೇತ್ತಿಂಸ ಸಹಪುಞ್ಞಕಾರಿನೋ ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ತಂ ಸಹಚಾರಿತಂ ಠಾನಂ ತೇತ್ತಿಂಸಂ, ತದೇವ ತಾವತಿಂಸಂ, ತಂ ನಿವಾಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಾವತಿಂಸಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೇಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸುಪಿ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕಾ ಅತ್ಥಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಸಹಸ್ಸಂ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಸಹಸ್ಸಂ ತಾವತಿಂಸಾನ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೮೧)। ತಸ್ಮಾ ನಾಮಪಣ್ಣತ್ತಿಯೇವೇಸಾ ತಸ್ಸ ದೇವಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದುಕ್ಖತೋ ಯಾತಾ ಅಪಯಾತಾತಿ ಯಾಮಾ। ಅತ್ತನೋ ಸಿರಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತುಸಂ ಇತಾ ಗತಾತಿ ತುಸಿತಾ। ನಿಮ್ಮಾನೇ ರತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತಿನೋ। ವಸವತ್ತೀ ದೇವತಾತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿನೋ ದೇವಾ। ಪರನಿಮ್ಮಿತೇಸು ಭೋಗೇಸು ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿನೋ।
ಬ್ರೂಹಿತೋ ಪರಿವುದ್ಧೋ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇಹಿ ಗುಣೇಹೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ। ವಣ್ಣವನ್ತತಾಯ ಚೇವ ದೀಘಾಯುಕತಾಯ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀಹಿ ಮಹನ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ। ತಸ್ಸ ಪರಿಸಾಯಂ ಭವಾ ಪರಿಚಾರಿಕಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾ। ತಸ್ಸೇವ ಪುರೋಹಿತಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾ। ಆಭಸ್ಸರೇಹಿ ಪರಿತ್ತಾ ಆಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಾಭಾ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಆಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಾ। ದೀಪಿಕಾಯ ಅಚ್ಚಿ ವಿಯ ಏತೇಸಂ ಸರೀರತೋ ಆಭಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತನ್ತೀ ವಿಯ ಸರತಿ ವಿಸ್ಸರತೀತಿ ಆಭಸ್ಸರಾ, ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭಾಯ ಆಭಾಸನಸೀಲಾ ವಾ ಆಭಸ್ಸರಾ। ಸುಭಾತಿ ಸೋಭನಾ ಪಭಾ। ಸುಭಾತಿ ಹಿ ಪರಿತ್ತಸುಭಾ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಸುಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಸುಭಾ। ಸುಭೇನ ಓಕಿಣ್ಣಾ ವಿಕಿಣ್ಣಾ, ಸುಭೇನ ಸರೀರಪ್ಪಭಾವಣ್ಣೇನ ಏಕಗ್ಘನಾ ಸುವಣ್ಣಮಞ್ಜೂಸಾಯ ಠಪಿತಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಕಞ್ಚನಪಿಣ್ಡಸಸ್ಸಿರಿಕಾತಿ ಸುಭಕಿಣ್ಣಾ। ತತ್ಥ ಸೋಭನಾಯ ಪಭಾಯ ಕಿಣ್ಣಾ ಸುಭಾಕಿಣ್ಣಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಭಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಅನ್ತಿಮ ಣ-ಕಾರಸ್ಸ ಹ-ಕಾರಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪುಲಫಲಾ ವೇಹಪ್ಫಲಾ। ವಿಪುಲಫಲಾತಿ ಚ ವಿಪುಲಸನ್ತಸುಖವಣ್ಣಾದಿಫಲಾ। ಅಪ್ಪಕೇನ ಕಾಲೇನ ಅತ್ತನೋ ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹನ್ತೀತಿ ಅವಿಹಾ। ಕೇನಚಿ ನ ತಪನೀಯಾತಿ ಅತಪ್ಪಾ। ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಸುಖೇನ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಮನುಞ್ಞರೂಪತಾಯಾತಿ ಸುದಸ್ಸಾ। ಸುಪರಿಸುದ್ಧದಸ್ಸನತಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಸುದಸ್ಸೀ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಯೋಗತೋ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಕನಿಟ್ಠಾ ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಾ।
ಕಾಯಸಕ್ಖೀಹೀತಿ ನಾಮಕಾಯೇನ ದೇಸನಾಯ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವಸೇನ ಸಕ್ಖಿಭೂತೇಹಿ। ಹಲಾಹಲನ್ತಿ ಕೋಲಾಹಲಂ। ಮಹಗ್ಗತಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಪಾದಕೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತೇನ।
ನನು ಚ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಕಾಮಭವೋ, ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೋ’’ತಿ ಚ ಅಯುತ್ತಮೇತಂ? ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಭವೇ ಸತ್ತಾ ಬಹುತರಂ ಕಾಲಂ ವಸನ್ತಿ, ಸೋ ನೇಸಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅಪ್ಪತರಂ ಕಾಲಂ ವಸನ್ತಿ, ಸೋ ನೇಸಂ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ। ರೂಪಾರೂಪಭವೇ ಚ ಸತ್ತಾ ಚಿರತರಂ ವಸನ್ತಿ, ಅಪ್ಪತರಂ ಕಾಮಭವೇ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಕಾಮಭವೋ, ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಚತುತ್ಥಮೇವ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತಿ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯಿಸಙ್ಖಾತಂ ಚತುತ್ಥಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಂ। ಇತರೇಸೂತಿ ಸಂವಟ್ಟಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯಿವಿವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತೇಸು ತೀಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೇಸು। ಆಲಯೋತಿ ಸಙ್ಗೋ। ಪತ್ಥನಾತಿ ‘‘ಕಥಂ ನಾಮ ತತ್ರೂಪಪನ್ನಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಅಭಿಪತ್ಥನಾ। ಅಭಿಲಾಸೋತಿ ತತ್ರೂಪಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾ। ತಸ್ಮಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮೇತಿ।
ಏತ್ಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ಕೇನಚಿಪಿ ಪಕಾರೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮತ್ತೇನಪಿ ಅವಿಮುತ್ತೋ ಕಾಮಭವೋ ಅಜ್ಝತ್ತಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಬನ್ಧನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಂ, ತೇನ ಸಂಯುತ್ತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನೋ। ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಬಹಿದ್ಧಾಸಂಯೋಜನೋತಿ।
ಛನ್ದರಾಗವಸೇನೇವ ‘‘ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಓರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತಂ ಓರಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ। ತತ್ಥ ಚ ಕಮ್ಮುನಾ ಸಂಯೋಜನಾನಿ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾ। ಉದ್ಧಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಾತು, ವುತ್ತನಯೇನೇತಂ ಉದ್ಧಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ, ಸಂಯೋಜನಾನಿ। ರೂಪರಾಗಾರೂಪರಾಗಮಾನುದ್ಧಚ್ಚಾವಿಜ್ಜಾ। ಅಥ ವಾ ಓರಮ್ಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು ರೂಪಾರೂಪಭವತೋ ಹೇಟ್ಠಾಭೂತತ್ತಾ, ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಓರಮ್ಭಾಗಸ್ಸ ಹಿತಾನೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಯಥಾ ‘‘ವಚ್ಛಾಯೋಗೋ ದುಹಕೋ’’ತಿ। ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗೋ ನಾಮ ಮಹಗ್ಗತಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಹಿತಾನಿ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ। ಪಾದೇಸು ಬದ್ಧಪಾಸಾಣೋ ವಿಯ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಕಡ್ಢಮಾನಾಕಾರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಹತ್ಥೇಹಿ ಗಹಿತರುಕ್ಖಸಾಖಾ ವಿಯ ಪಞ್ಚುದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಉಪರಿ ಆಕಡ್ಢಮಾನಾಕಾರಾನಿ। ಯೇಸಞ್ಹಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ, ತೇ ಭವಗ್ಗೇಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಏತಾನಿ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಕಾಮಭವೇಯೇವ ಪಾತೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ವಾರೇನ್ತಿ, ಗತಂ ಪುನ ಆನೇನ್ತಿ। ರೂಪರಾಗಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ನ ವಾರೇನ್ತಿ, ಆಗನ್ತುಂ ಪನ ನ ದೇನ್ತಿ।
ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನೇಸು ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯೇಸು ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಗಣನೂಪಗಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ವಸೇನ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ಅರಿಯಾನಂ ಯೋಗವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಕಾಮೋ ‘‘ಉಭಯಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಮಹಾಜನಸ್ಸಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ದ್ವೇಧಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಕಾಮಸುಗತಿರೂಪಾರೂಪಭವವಸೇನ ದ್ವೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ।
ವಚ್ಛಕಸಾಲೋಪಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನೇ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ, ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ಅವಿಮುತ್ತೋ ಕಾಮಭವೋ ಅಜ್ಝತ್ತಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ, ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಟ್ಠೇನ ಅನ್ತೋ ನಾಮ। ರೂಪಾರೂಪಭವೋ ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಬಹಿ ನಾಮ। ತಥಾ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ, ಸೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನೋ ವುತ್ತೋ। ಯಸ್ಸ ತಾನಿ ಪಹೀನಾನಿ, ಸೋ ಬಹಿದ್ಧಾಸಂಯೋಜನೋ। ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತೋ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಬನ್ಧನತಾಯ ಬಹಿ ಚ ಪವತ್ತಮಾನಭವಙ್ಗಸನ್ತಾನತಾಯ ಅನ್ತೋಬದ್ಧೋ ಬಹಿಸಯಿತೋ ‘‘ಸಂಯೋಜನಂ ಪನ ತೇಸಂ ಕಾಮಾವಚರೂಪನಿಬದ್ಧಮೇವಾ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸತ್ತಯೇಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಕಿರಾತಿ ಕಿರ-ಸದ್ದೋ ಅರುಚಿಸಂಸೂಚನತ್ಥೋ। ತೇನೇತ್ಥ ಆಚರಿಯವಾದಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅರುಚ್ಚನಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಸೀಲವಾ’’ತಿ ಅನಾಮಟ್ಠವಿಸೇಸಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸೀಲಸಙ್ಖೇಪೇನ ಗಹಿತಂ, ತಞ್ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ಆಚರಿಯತ್ಥೇರೋ ‘‘ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥಾತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇಸು। ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲನ್ತಿ ಪಧಾನಸೀಲಂ। ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಸು, ನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಯ ಉದ್ದೇಸೇಪಿ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅವಧಾರಣೇನ ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಏಕದೇಸೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತೋಗಧಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅನೋಲೋಕಿಯೋಲೋಕನೇ ಆಜೀವಹೇತು ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಪರಿಭೋಗೇ ಚ ಆಪತ್ತಿ ವಿಹಿತಾತಿ। ತೀಣೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಾದೀನಿ। ಸೀಲನ್ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೀಲಪರಿಯಾಯೇನ ತೇಸಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸುತ್ತೇ ಗಹಿತಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಕಿಂ ಅತ್ಥಿ ಯಥಾ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ’’ತಿ? ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಉಪಚಾರೇನ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಯ ವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನನುಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ। ಛದ್ವಾರರಕ್ಖಾಮತ್ತಕಮೇವಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಲ್ಲಹುಕಭಾವಮಾಹ ಚಿತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವಮತ್ತೇನ ಪಟಿಪಾಕತಿಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ। ಇತರದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಕನ್ತಿ ಫಲೇನ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪ್ಪಾದನಹೇತುಕಾ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಇದಮತ್ಥನ್ತಿ ಇದಂ ಪಯೋಜನಂ ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪರಿಭುಞ್ಜನೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಪಧಾನಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಪರಿಪಾಲನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯಾಯಸೀಲಾನಿ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಾನಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸ್ಸೇವ ಪಧಾನಭಾವಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಅನ್ವಯತೋ ಚ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ। ಸೇಸಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದೀನಿ।
ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋತಿ ‘‘ಪಾತೀಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ, ಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಸುಕರಭಾವತೋ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಅಪಾಯೇಸು ಪತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ। ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ವಾ ಭವಾದೀಸು ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತೋ ಘಟಿಯನ್ತಂ ವಿಯ ಅನವಟ್ಠಾನೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನತೋ ಗಮನತೋ ಗಮನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಮರಣವಸೇನ ತಮ್ಹಿ ತಮ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪಾತನಸೀಲೋ ವಾ ಪಾತೀ, ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ, ಚಿತ್ತಮೇವ ವಾ। ತಂ ಪಾತಿಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸತ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ, ‘‘ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೮) ಚ।
ಅಥ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಾ ಹೇತುನಾ ಸಂಸಾರೇ ಪತತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಾತಿ, ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸನ್ಧಾವತಂ ಸಂಸರತ’’ನ್ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ‘‘ಕಣ್ಠೇಕಾಳೋ’’ತಿಆದೀನಂ ವಿಯಸ್ಸ ಸಮಾಸಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಥ ವಾ ಪಾತೇತಿ ವಿನಿಪಾತೇತಿ ದುಕ್ಖೇತಿ ಪಾತಿ, ಚಿತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
‘‘ಚಿತ್ತೇನ ನೀಯತೇ ಲೋಕೋ, ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಕಸ್ಸತೀ’’ತಿ। (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೬೨)।
ತಸ್ಸ ಪಾತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಏತೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಪತತಿ ವಾ ಏತೇನ ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇ ಚಾತಿ ಪಾತಿ, ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇಹಿ ಪುರಿಸಂ, (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೫೬-೫೭) ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೧೫, ೧೦೫; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೯) ಚ ಆದಿ।
ತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ।
ಅಥ
‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ, ಛಸು ಕುಬ್ಬತಿ ಸನ್ಥವ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೭೦; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೭೧)।
ತತೋ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಸಙ್ಖಾತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ।
ಅಥ ವಾ ಪಾತೋ ವಿನಿಪಾತೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾತೀ, ಸಂಸಾರೋ। ತತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ।
ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಧಿಪತಿಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ‘‘ಪತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಮುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾತಿ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ವಾ ಮೂಲಭಾವತೋ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪತಿ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠೇನ ಮೋಕ್ಖೋ ಚಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಆದಿಮೇತಂ ಮುಖಮೇತಂ ಪಮುಖಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೩೫) ವಿತ್ಥಾರೋ।
ಅಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಇದಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ಸಯಂ ತದಙ್ಗವಸೇನ, ಸಮಾಧಿಸಹಿತಂ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಞ್ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಪತಿ ಪತಿ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ವೀತಿಕ್ಕಮದೋಸತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಮೋಕ್ಖೋ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಸ ಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಪತಿಬಿಮ್ಬಭೂತೋತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೀಲಸಂವರೋ ಹಿ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಉದಯಭೂತೋ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ವಿಯ ಯಥಾರಹಂ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾಪನತೋ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತಿಮೋಕ್ಖಂಯೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ।
ಅಥ ವಾ ಮೋಕ್ಖಂ ಪತಿ ವತ್ತತಿ, ಮೋಕ್ಖಾಭಿಮುಖನ್ತಿ ವಾ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಅವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತೇನ ಆಚಾರೇನ, ನವೇಸಿಯಾದಿಗೋಚರತಾದಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಗೋಚರೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸಮ್ಪನ್ನಆಚಾರಗೋಚರೋತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಸೂತಿ ಪರಿತ್ತಕೇಸು ಅನಾಪತ್ತಿಗಮನೀಯೇಸು। ‘‘ದುಕ್ಕಟದುಬ್ಭಾಸಿತಮತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಅಪರೇ। ವಜ್ಜೇಸೂತಿ ಗಾರಯ್ಹೇಸು। ತೇ ಪನ ಏಕನ್ತತೋ ಅಕುಸಲಸಭಾವಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ। ಭಯದಸ್ಸೀತಿ ಭಯತೋ ದಸ್ಸನಸೀಲೋ, ಪರಮಾಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಜ್ಜಂ ಸಿನೇರುಪ್ಪಮಾಣಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಭಾಯನಸೀಲೋ। ಸಮ್ಮಾ ಆದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಬ್ಬಸೋವ ಆದಿಯಿತ್ವಾ। ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಸಮುದಾಯತೋ ಅವಯವನಿದ್ಧಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ತಂ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ ಹಿ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಞ್ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಮೂಲಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿಪದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭೇದಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಪೂರೇತಬ್ಬಂ ಸೀಲಂ, ತಂ ಪನ ದ್ವಾರವಸೇನ ದುವಿಧಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಿಕಂ ವಾ ವಾಚಸಿಕಂ ವಾ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಆಧಾರೇ ಭುಮ್ಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಭಾಗೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸುಂ ಅಗ್ಗಹಣತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವಘಟನ್ತಿ ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವನಿಕಾಯಂ। ಆಗಾಮೀ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಗಮನಸೀಲೋ ಹೋತಿ। ಆಗನ್ತಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಮಿನಾ ಅಙ್ಗೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ।
ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಮುಖೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿನಿವೇಸೀ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ‘‘ಪಠಮೇನ ಅಙ್ಗೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಚಿತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ತಾ’’ತಿಆದಿ। ತನ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಕೇವಲಂ ತನ್ತಿಟ್ಠಪನವಸೇನ, ನ ಪನ ಥೇರಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಾ ಫಲಸ್ಸ ವಾ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ, ನಾಪಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಯೋಜನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೩೮. ಛಟ್ಠೇ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋತಿ ಗಿಹಿಕಾಲೇ ಉಜ್ಜೇನಿರಞ್ಞೋ ಪುರೋಹಿತಪುತ್ತೋ ಅಭಿರೂಪೋ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಚ। ವರಣಾ ನಾಮ ರುಕ್ಖೋ, ತಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಭವತ್ತಾ ನಗರಮ್ಪಿ ವರಣಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವರಣಾ ನಾಮ ಏಕಂ ನಗರ’’ನ್ತಿ। ದ್ವನ್ದಪದಸ್ಸ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಕಾಮರಾಗಾಭಿನಿವೇಸಹೇತೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಾಮರಾಗೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಮರಾಗಾಭಿನಿವೇಸಹೇತೂತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ತಥಾ ವಿನಿಬದ್ಧತ್ತಾತಿಆದೀಹಿ ಕಾಮರಾಗವಿನಿಬದ್ಧಹೇತೂತಿಆದೀನಂ। ತತೋ ಮುಖೋತಿ ತದಭಿಮುಖೋ। ಮಾನನ್ತಿ ಆಳ್ಹಕಾದಿಮಾನಭಣ್ಡಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
೩೯. ಸತ್ತಮೇ ಮಧುರಾಯನ್ತಿ ಉತ್ತರಮಧುರಾಯಂ। ಗುನ್ದಾವನೇತಿ ಕಣ್ಹಗುನ್ದಾವನೇ, ಕಾಳಪಿಪ್ಪಲಿವನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜರಾಜಿಣ್ಣೇತಿ ಜರಾಯ ಜಿಣ್ಣೇ, ನ ಬ್ಯಾಧಿಆದೀನಂ ವಸೇನ ಜಿಣ್ಣಸದಿಸೇ ನಾಪಿ ಅಕಾಲಿಕೇನ ಜರಾಯ ಅಭಿಭೂತೇ। ವಯೋವುದ್ಧೇತಿ ಜಿಣ್ಣತ್ತಾ ಏವ ಚಸ್ಸ ವಯೋವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವುದ್ಧೇನ ಸೀಲಾದಿವುದ್ಧಿಯಾ। ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕೇತಿ ಜಾತಿಯಾ ಮಹನ್ತತಾಯ ಚಿರರತ್ತತಾಯ ಮಹಲ್ಲಕೇ, ನ ಭೋಗಪರಿವಾರಾದೀಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅದ್ಧಗತೇತಿ ಏತ್ಥ ಅದ್ಧ-ಸದ್ದೋ ದೀಘಕಾಲವಾಚೀತಿ ಆಹ ‘‘ದೀಘಕಾಲದ್ಧಾನಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ’’ತಿ। ವಯೋತಿ ಪುರಿಮಪದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಯ’’ನ್ತಿ, ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಖಾತಂ ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಫಲಂ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಭೂಮಿ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪರಿಪಕ್ಕೋತಿ ಪರಿಣತೋ, ವುದ್ಧಿಭಾವಂ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೋಘಜಿಣ್ಣೋತಿ ಅನ್ತೋ ಥಿರಕರಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವೇನ ತುಚ್ಛಜಿಣ್ಣೋ ನಾಮ। ಬಾಲದಾರಕೋಪಿ ದಹರೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯುವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತಿಕ್ಕನ್ತಪಠಮವಯಾ ಏವ ಸತ್ತಾ ಸಭಾವೇನ ಪಲಿತಸಿರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಠಮವಯೇ ಠಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಸುಕಾಳಕೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭದ್ರೇನಾತಿ ಲದ್ಧಕೇನ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ದಹರೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಕಾಣೋ ವಾ ಹೋತಿ ಕುಣಿಆದೀನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೋ, ಸೋ ನ ಭದ್ರೇನ ಯೋಬ್ಬನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಅಭಿರೂಪೋ ಹೋತಿ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಯಂ ಯದೇವ ಅಲಙ್ಕಾರಪರಿಹಾರಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತೇನ ತೇನ ಅಲಙ್ಕತೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ವಿಯ ಚರತಿ, ಅಯಂ ಭದ್ರೇನ ಯೋಬ್ಬನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯೇನ ಯೋಬ್ಬನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿಆದಿ।
ಯಮ್ಹಿ ಸಚ್ಚಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ ಚಾತಿ ಯಮ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೋಳಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸಚ್ಚಂ, ಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕತತ್ತಾ ನವವಿಧಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಚ ಅತ್ಥಿ। ಅಹಿಂಸಾತಿ ಸಂಯಮೋ ದಮೋತಿ ಸೀಲಞ್ಚೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಚ। ವನ್ತಮಲೋತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ನೀಹಟಮಲೋ। ಧೀರೋತಿ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಥೇರೋತಿ ಸೋ ಇಮೇಹಿ ಥಿರಭಾವಕಾರಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಥೇರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೦. ಅಟ್ಠಮೇ ‘‘ಚೋರಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಯೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತೇ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಕ್ಖಸಮ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಗಿರಿದುಗ್ಗಾದಿಸಬ್ಭಾವತೋ। ಅತಿಯಾತುನ್ತಿ ಅನ್ತೋ ಯಾತುಂ, ಗನ್ತುಂ ಪವಿಸಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಪನ ಅನ್ತೋಪವಿಸನಂ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಬಹಿಗತಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ನಿಯ್ಯಾತುನ್ತಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ। ತಞ್ಚ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನಂ ಬಹಿದ್ಧಾಕರಣೀಯೇ ಸತಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚೋರಾ ಜನಪದಂ ವಿಲುಮ್ಪನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ಅನುಸಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ಅನುಸಞ್ಚರಿತುಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
೪೧. ನವಮೇ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಾಧಿಕರಣಹೇತೂತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ಅನತ್ಥಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಕರಣಹೇತೂ’’ತಿ। ನ ಆರಾಧಕೋತಿ ನ ಸಮ್ಪಾದಕೋ ನ ಪರಿಪೂರಕೋ। ಞಾಯತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಞಾಯೋ, ಸೋ ಏವ ತಂಸಮಙ್ಗಿನಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಪಾತತೋ ಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೋತಿ ಞಾಯೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹವಿಪಸ್ಸನಕಂ ಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ। ಆರಾಧನಂ ನಾಮ ಸಂಸಿದ್ಧಿ, ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪಾದನೇನ ಪರಿಪೂರಣೇನ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಪೂರೇತು’’ನ್ತಿ।
೪೨. ದಸಮೇ ದುಗ್ಗಹಿತೇಹೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ದುಟ್ಠು ಗಹಿತೇಹಿ, ಊನಾಧಿಕವಿಪರೀತಪದಪಚ್ಚಾಭಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ವಿಲೋಮೇತ್ವಾ ಗಹಿತೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಗಹಿತೇಹೀತಿ ಇದಂ ಪನ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದುಗ್ಗಹಸ್ಸ ಊನಾಧಿಕಾದಿವಸೇನಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ದುಗ್ಗಹಿತಸುತ್ತನ್ತಾನಂಯೇವ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಪಾಳಿಞ್ಚ ಉತ್ತರಿತರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ’’ತಿ।
ಸಮಚಿತ್ತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।