(೧೩) ೩. ಕುಸಿನಾರವಗ್ಗೋ
೧-೨. ಕುಸಿನಾರಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೨೪-೧೨೫. ತತಿಯಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಗೇಧೇನ ಗಥಿತೋತಿ ತಣ್ಹಾಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧೋ। ತಣ್ಹಾಮುಚ್ಛನಾಯಾತಿ ತಣ್ಹಾಯ ವಸೇನ ಮುಚ್ಛಾಪತ್ತಿಯಾ। ಮುಚ್ಛಿತೋತಿ ಮುಚ್ಛಂ ಮೋಹಂ ಪಮಾದಂ ಆಪನ್ನೋ। ಅಜ್ಝೋಪನ್ನೋತಿ ಅಧಿಓಪನ್ನೋ। ತಣ್ಹಾಯ ಅಧಿಭವಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಯ ಠಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಜ್ಝೋಪನ್ನೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ’’ತಿ। ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವೀತಿ ಗಥಿತಾದಿಭಾವೇನ ಪರಿಭೋಗೇ ಆದೀನವಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಆಹಾರಪರಿಭೋಗೇತಿ ತತ್ಥ ಪಯೋಜನಪರಿಚ್ಛೇದಿಕಾ ‘‘ಯಾವದೇವ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩; ೨.೨೪; ೩.೭೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೧೨೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೫೮; ೮.೯) ಪವತ್ತಾ
ಕುಸಿನಾರಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಗೋತಮಕಚೇತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೬. ತತಿಯೇ ಸಮ್ಬಹುಲಾತಿ ಪಞ್ಚಸತಮತ್ತಾ। ಪಞ್ಚಸತಾ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ ಅಪರಭಾಗೇ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಸ್ಸಮಾನಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸುಂ – ‘‘ಯಂ ಯಂ ಭಗವಾ ಕಥೇತಿ, ತಂ ತಂ ಮಯಂ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಜಾನಾಮ। ಭಗವಾ ಹಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ, ನಾಮಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ, ಪಠಮಾದಯೋ ಸತ್ತ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥೇತಿ, ಏವಂ ಕಥಿತೇ ಚ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗಣ್ಠಿಪದಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ, ತೇ ಭಗವತಿ ಅಗಾರವಾ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಗವತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಮ್ಪಿ ಅಭಿಣ್ಹಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಬ್ಬಜಿತಾ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ। ಮುಖಪಟಿಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಕಿರ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮತ್ಥಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಭಗವಾ’’ತಿ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಟಿವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಮುಖೇನೇವ ಪಟಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ‘‘ಮುಖಪಟಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ನೇವ ಆಗತಟ್ಠಾನಂ ನ ಗತಟ್ಠಾನಂ ಅದ್ದಸಂಸು। ಕಸ್ಮಾ? ಅಞ್ಞಾಣತೋ। ತೇ ಕಿರ ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಿಂಸು। ತೇಸಞ್ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವಿಚಿತ್ರನಯಂ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಯುತ್ತಮ್ಪಿ ತಂ ಸುತ್ತಂ ಘನಪುಥುಲೇನ ದುಸ್ಸಪಟ್ಟೇನ ಮುಖಂ ಬದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಪುರತೋ ಠಪಿತಮನುಞ್ಞಭೋಜನಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ। ನನು ಚ ಭಗವಾ ಅತ್ತನಾ ದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರೇ ಞಾಪೇತುಂ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯಾನಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ, ಸೋ ಕಸ್ಮಾ ಯಥಾ ತೇ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ತಥಾ ದೇಸೇತೀತಿ? ತೇಸಂ ಮಾನಭಞ್ಜನತ್ಥಂ। ಭಗವಾ ಹಿ ‘‘ಅಭಬ್ಬಾ ಇಮೇ ಇಮಂ ಮಾನಖಿಲಂ ಅನುಪಹಚ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತು’’ನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸುತಪರಿಯತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾಕುಸಲೋ ಮಾನಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧) ಅಭಾಸಿ।
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಕಥಾ ನಿಯ್ಯಾತೀ’’ತಿ ಮುಖಸಮ್ಪತ್ತಮೇವ ಕಥೇತೀತಿ ಚಿನ್ತಯಿಂಸೂತಿ ಇದಂ ಅಙ್ಗುತ್ತರಭಾಣಕಾನಂ ವಳಞ್ಜನಕತನ್ತಿನೀಹಾರೇನ ವುತ್ತಂ। ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಪನ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ಏವಂ ಮಾನಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ದೇಸಿತಞ್ಚ ಪನ ತಂ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ತಂಯೇವ ಕಿರ ಪಥವಿಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಸೇಖೋಪಿ ಅರಹಾಪಿ ತಥಾಗತೋಪಿ ಅಭಿಜಾನಾತಿ, ಕಿ ನಾಮಿದಂ ಕಥಂ ನಾಮಿದ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಮಯಂ ಭಗವತಾ ಕಥಿತಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಜಾನಾಮ, ಇದಾನಿ ಪನಿಮಸ್ಸ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ವಾ ಕೋಟಿಂ ವಾ ನ ಜಾನಾಮ ನ ಪಸ್ಸಾಮ, ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಾ ಅತುಲಾ’’ತಿ ಉದ್ಧತದಾಠಾ ವಿಯ ಸಪ್ಪಾ ನಿಮ್ಮದಾ ಹುತ್ವಾ ಬುದ್ಧೂಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅಗಮಂಸು। ತೇನ ಸಮಯೇನ ಧಮ್ಮಸಭಾಯಂ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆನುಭಾವೋ, ತೇ ನಾಮಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಬ್ಬಜಿತಾ ತಥಾ ಮಾನಮದಮತ್ತಾ ಭಗವತಾ ಮೂಲಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಯ ನಿಹತಮಾನಾ ಕತಾ’’ತಿ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸುಂ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇದಾನೇವ, ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅಹಂ ಏವಂ ಇಮೇ ಮಾನಪಗ್ಗಹಿತಸೀಸೇ ಚರನ್ತೇ ನಿಹತಮಾನೇ ಅಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅತೀತಂ ಆಹರನ್ತೋ ‘‘ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞತರೋ ದಿಸಾಪಾಮೋಕ್ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಪಟಿವಸತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ ಸನಿಘಣ್ಟುಕೇಟುಭಾನಂ ಸಾಕ್ಖರಪ್ಪಭೇದಾನಂ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನಂ ಪದಕೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ ಲೋಕಾಯತಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇಸು ಅನವಯೋ, ಸೋ ಪಞ್ಚಮತ್ತಾನಿ ಮಾಣವಕಸತಾನಿ ಮನ್ತೇ ವಾಚೇತಿ। ಪಣ್ಡಿತಮಾಣವಕಾ ಬಹುಞ್ಚ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಲಹುಞ್ಚ, ಸುಟ್ಠು ಚ ಉಪಧಾರೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಜಾತಕಂ ಕಥೇಸಿ।
ತಂ
ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಕುಸಲಾದಿಭೇದಂ ಖನ್ಧಾದಿಭೇದಞ್ಚ ದೇಸೇತಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ, ವೇನೇಯ್ಯಾನಞ್ಚ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿಯಾಧಿಮುತ್ತಿಆದಿಭೇದಂ, ತಸ್ಸ ಚ ನೇಸಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀತಿಆದಿ ಪನೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಕಾರಣಂ, ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಸನಿಮಿತ್ತಂ ಹೇತೂದಾಹರಣಸಹಿತಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರಾಗಾದೀನಂ ಪಟಿಹರಣಂ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ತದೇವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ಸಹ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ರಾಗಾದಿಪ್ಪಟಿಸೇಧನವಸೇನೇವ ಹಿ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಹರಣೇನ ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಮೇವ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಯಥಾರಹಂ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಸಹಿತ’’ನ್ತಿ
ಗೋತಮಕಚೇತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಭರಣ್ಡುಕಾಲಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೭. ಚತುತ್ಥೇ ಆಳಾರಕಾಲಾಮಕಾಲೇತಿ ಆಳಾರಕಾಲಾಮಾನಂ ಧರಮಾನಕಾಲೇ। ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ। ಸಾ ಹಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ, ನ ಇತರಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮೋ ಸತ್ಥಾ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ದುತಿಯೋ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ, ತತಿಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ (ಪು॰ ಪ॰ ೧೩೦) –
‘‘ಯ್ವಾಯಂ
ತತ್ಥ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಸಮಯಂ ಜಾನನ್ತಾ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯುಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವದಮಾನಾ। ರೂಪಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯುಂ ಅರೂಪರಾಗಂ ವದಮಾನಾ। ವೇದನಾಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯುಂ ಅಸಞ್ಞಾರಾಗಂ ವದಮಾನಾ। ತೇ ಪನ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ, ಅಯಂ ರೂಪಭವೋ, ಅಯಂ ಅಸಞ್ಞಾಭವೋ’’ತಿಪಿ ನ ಜಾನನ್ತಿ। ತೇ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾಪಿ ಕೇವಲಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪೇಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಥಾಗತೋ ಪನ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ರೂಪವೇದನಾನಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ। ಏವಮೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಜನಾ ಬಾಹಿರಕಾ, ಏಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ತಯೋ ಸತ್ಥಾರೋ ನಾಮ।
ಭರಣ್ಡುಕಾಲಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಹತ್ಥಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೮. ಪಞ್ಚಮೇ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ, ವಿಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖಯೇ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಠಮೋ ಯಾಮೋ’’ತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತತರೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಕನ್ತತರೋ। ತಾದಿಸೋ ಚ ಸುನ್ದರೋ ಭದ್ದಕೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುನ್ದರೇ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಕೋತಿ ದೇವನಾಗಯಕ್ಖಗನ್ಧಬ್ಬಾದೀಸು ಕೋ ಕತಮೋ? ಮೇತಿ ಮಮ। ಪಾದಾನೀತಿ ಪಾದೇ। ಇದ್ಧಿಯಾತಿ ಇಮಾಯ ಏವರೂಪಾಯ ದೇವಿದ್ಧಿಯಾ। ಯಸಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಏದಿಸೇನ ಪರಿವಾರೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ। ಜಲನ್ತಿ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನೋ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಕನ್ತೇನ ಕಮನೀಯೇನ ಅಭಿರೂಪೇನ। ವಣ್ಣೇನಾತಿ ಛವಿವಣ್ಣೇನ ಸರೀರವಣ್ಣನಿಭಾಯ। ಸಬ್ಬಾ ಓಭಾಸಯಂ ದಿಸಾತಿ ದಸ ದಿಸಾ ಪಭಾಸೇನ್ತೋ, ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಏಕೋಭಾಸಂ ಏಕಾಲೋಕಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿರೂಪೇತಿ ಉಳಾರರೂಪೇ ಸಮ್ಪನ್ನರೂಪೇ। ಅಬ್ಭನುಮೋದನೇತಿ ಸಮ್ಪಹಂಸನೇ ಇಧ ಪನಾತಿ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ। ತೇನಾತಿ ಸುನ್ದರಪರಿಯಾಯತ್ತಾ। ಖಯೇ ವಾ ಇಧ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತೇನ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾಯ ರತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ರೂಪಾಯತನಾದೀಸೂತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಕ್ಖರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋತಿ ಸುವಣ್ಣಚ್ಛವೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಛವಿಯ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಞ್ಚನಸನ್ನಿಭತ್ತಚೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೯೯; ಸು॰ ನಿ॰ ೫೫೬)। ಸಞ್ಞೂಳ್ಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಾ, ಗನ್ಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಣ್ಣಾತಿ ಗುಣವಣ್ಣಾತಿ ಆಹ ‘‘ಥುತಿಯ’’ನ್ತಿ, ಥೋಮನಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಲವಗ್ಗೇತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಕುಲಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಚ್ಛೋ ವಿಪ್ಪಸನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಣ್ಣಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ವಣ್ಣೋ, ಛವಿ। ವಣ್ಣನಟ್ಠೇನ ಅಭಿತ್ಥವಟ್ಠೇನ ವಣ್ಣೋ, ಥುತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬತೋ ಠಪೇತಬ್ಬತೋ ವಣ್ಣೋ, ಖತ್ತಿಯಾದಿಕುಲವಗ್ಗೋ। ವಣ್ಣೀಯತಿ ಞಾಪೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಣ್ಣೋ, ಞಾಪಕಕಾರಣಂ। ವಣ್ಣನತೋ ಥೂಲರಸ್ಸಾದಿಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ವಣ್ಣೋ, ಸಣ್ಠಾನಂ। ಮಹನ್ತಂ ಖುದ್ದಕಂ ಮಜ್ಝಿಮನ್ತಿ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬತೋ ಪಮಿತಬ್ಬತೋ ವಣ್ಣೋ, ಪಮಾಣಂ। ವಣ್ಣೀಯತಿ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ರೂಪಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೋತಿ ವಣ್ಣಸದ್ದೋ। ಛವಿಯಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ರೂಪಾಯತನೇ ಗಯ್ಹಮಾನಸ್ಸಪಿ ಛವಿಮುಖೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ। ಛವಿಗತಾ ಪನ ವಣ್ಣಧಾತು ಏವ ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಅಪರೇ।
ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಏಕದೇಸಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ನಿರವಸೇಸತೋವ ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನವಸೇಸತಾ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಕೇವಲಕಪ್ಪಾತಿ ಕಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ನಿಪಾತೋ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ, ‘‘ಕೇವಲಂ’’ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಕೇವಲಸದ್ದೋ ಚ ಬಹುಲವಾಚೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯತಾ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಅಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸತಾ ವಿಜಾತಿಯೇನ ಅಸಙ್ಕರೋ ಸುದ್ಧತಾ। ಅನತಿರೇಕತಾ ತಂಪರಮತಾ ವಿಸೇಸಾಭಾವೋ। ಕೇವಲಕಪ್ಪನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಕೇವಲೀ, ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧೋ ಖೀಣಾಸವೋ।
ಕಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಓಕಪ್ಪನಿಯಪದೇ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಓಕಪ್ಪಸದ್ದಮತ್ತಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಪ್ಪಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಓಕಪ್ಪನಿಯಪದಂ ಅನಿದಸ್ಸನಮೇವ ಸಿಯಾ। ಸಮಣಕಪ್ಪೇಹೀತಿ ವಿನಯಸಿದ್ಧೇಹಿ ಸಮಣವೋಹಾರೇಹಿ। ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ। ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ನಾಮಂ। ನಾಮಞ್ಹೇತಂ ತಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋ, ಯದಿದಂ ಕಪ್ಪೋತಿ। ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂತಿ ಕತ್ತರಿಯಾ ಛೇದಿತಕೇಸಮಸ್ಸು। ದ್ವಙ್ಗುಲಕಪ್ಪೋತಿ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕವೇಲಾಯ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ದ್ವಙ್ಗುಲತಾವಿಕಪ್ಪೋ। ಲೇಸೋತಿ ಅಪದೇಸೋ। ಅನವಸೇಸಂ ಫರಿತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಓಭಾಸಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಏಕದೇಸಫರಣಮ್ಪಿ ಸಿಯಾ, ಅಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಫರತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಮನ್ತತ್ಥೋ ಕಪ್ಪಸದ್ದೋ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನವಸೇಸಂ ಸಮನ್ತತೋ’’ತಿ।
ಆಭಾಯ ಫರಿತ್ವಾತಿ ವತ್ಥಮಾಲಾಲಙ್ಕಾರಸರೀರಸಮುಟ್ಠಿತಾಯ ಆಭಾಯ ಫರಿತ್ವಾ। ದೇವತಾನಞ್ಹಿ ಸರೀರೋಭಾಸಂ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಮತ್ತಂ ಠಾನಂ। ತತೋ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ಫರಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಥಾ ವತ್ಥಾಭರಣಾದಿಸಮುಟ್ಠಿತಾ ಪಭಾ।
ಹತ್ಥಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಕಟುವಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨೯. ಛಟ್ಠೇ ಗಾವೀನಂ ಕಯವಿಕ್ಕಯವಸೇನ ಯೋಗೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಯೋಗೋ, ಕಯವಿಕ್ಕಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಗಾವೀಹಿ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವಾ ಗೋಯೋಗೋ, ಗಾವೀನಂ ವಿಕ್ಕಯಟ್ಠಾನಂ। ತತ್ಥ ಜಾತೋ ಪಿಲಕ್ಖರುಕ್ಖೋ ಗೋಯೋಗಪಿಲಕ್ಖೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗಾವೀನಂ ವಿಕ್ಕಯಟ್ಠಾನೇ ಉಟ್ಠಿತಪಿಲಕ್ಖಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ। ರಿತ್ತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ರಿತ್ತಸ್ಸಾದೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಝಾನಸುಖಾಭಾವೇನ ರಿತ್ತಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಕಟುವಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ದುತಿಯಅನುರುದ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೧. ಅಟ್ಠಮೇ ಇದಂ ತೇ ಮಾನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮಾನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ಇದನ್ತಿ ಚ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ತೇ ನವವಿಧೇನ ವಡ್ಢಿತಮಾನೋ’’ತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ದುತಿಯಅನುರುದ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೨. ನವಮೇ ಅಸಾಧಾರಣಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಾಧಾರಣಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಞ್ಚ ಸಾಧಾರಣಂ ಉಭತೋಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ।
ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಲೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೩. ದಸಮೇ ಥಿರಟ್ಠಾನತೋತಿ ಥಿರಟ್ಠಾನತೋವ। ಪಾಸಾಣೇ ಲೇಖಸದಿಸಾ ಪರಾಪರಾಧನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಕೋಧಲೇಖಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಪಾಸಾಣಲೇಖೂಪಮಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಾಸಾಣಲೇಖೂಪಮೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಏವಂ ಇತರೇಪಿ। ಅನುಸೇತೀತಿ ಅಪ್ಪಹೀನತಾಯ ಅನುಸೇತಿ। ನ ಖಿಪ್ಪಂ ಲುಜ್ಜತೀತಿ ನ ಅನ್ತರಾ ನಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನೇವ ನಸ್ಸನತೋ। ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕೋಧೋ ನ ಅನ್ತರಾ ಪುನದಿವಸೇ ವಾ ಅಪರದಿವಸೇ ವಾ ನಿಟ್ಠಾತಿ, ಅದ್ಧನಿಯೋ ಪನ ಹೋತಿ, ಮರಣೇನೇವ ನಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಕ್ಖಳೇನಾತಿ ಅತಿಕಕ್ಖಳೇನ ಧಮ್ಮಚ್ಛೇದಕೇನ ಥದ್ಧವಚನೇನ। ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ಏಕೀಭವತಿ। ಸಮ್ಮೋದತೀತಿ ನಿರನ್ತರೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅಥ ವಾ ಸನ್ಧಿಯತೀತಿ ಠಾನಗಮನಾದೀಸು ಕಾಯಕಿರಿಯಾಸು ಕಾಯೇನ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಿಲತಣ್ಡುಲಾ ವಿಯ ಮಿಸ್ಸೀಭಾವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾಸು ಚಿತ್ತೇನ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಖೀರೋದಕಂ ವಿಯ ಏಕೀಭಾವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಮೋದತೀತಿ ಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀಸು ವಚೀಕಿರಿಯಾಸು ಸನ್ಧಿಯತಿ, ಯಾವ ಮಜ್ಝಾ ಪವತ್ತನ್ತೋ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಅನಿವತ್ತನ್ತೋ ಸಮ್ಮೋದತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಲೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕುಸಿನಾರವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।