೨. ಚರವಗ್ಗೋ
೧. ಚರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಚರತೋತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ಚಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ವಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಅವೀತರಾಗತಾಯ ತಾದಿಸೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ವಾ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ವಾತಿ ಆಘಾತವಿನಯೇ ವಿಸೇಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅದಮಿತತ್ತಾ ಆಘಾತನಿಮಿತ್ತೇ ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ, ಲೇಡ್ಡುದಣ್ಡಾದೀತಿ ಪರಹಿಂಸನವಸೇನ ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಂ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿವಾಸೇತೀತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಂ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ‘‘ಇತಿಪಾಯಂ ವಿತಕ್ಕೋ ಪಾಪಕೋ, ಇತಿಪಿ ಅಕುಸಲೋ, ಇತಿಪಿ ಸಾವಜ್ಜೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಧಿವಾಸೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಾಸೇತಿ। ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋಯೇವ ಚ ನಪ್ಪಜಹತಿ ತದಙ್ಗಾದಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ। ತತೋ ಏವ ಚ ನ ವಿನೋದೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ನ ನುದತಿ ನ ನೀಹರತಿ। ತಥಾ ಅವಿನೋದನತೋ ನ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ ನ ವಿಗತನ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಆತಾಪೀ ಪಹಿತತ್ತೋ ಯಥಾ ತೇಸಂ ಅನ್ತೋಪಿ ನಾವಸಿಸ್ಸತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ, ಏವಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಪನ ತಥಾ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾಭೂತೋ ಪನ ನ ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತಿ ಅನು ಅನು ಅಭಾವಂ ನ ಗಮೇತಿ। ನ ಪಜಹತಿ ಚೇ, ನ ವಿನೋದೇತಿ ಚೇತಿ ಇತಿಆದಿನಾ ಚೇ-ಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏವಂಭೂತೋತಿ ಏವಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಪಾಪವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತೋ। ಅನಾತಾಪೀತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪಯಿಕಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಾತಾಪೀ। ಪಾಪುತ್ರಾಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನೋತ್ತಾಪೀ। ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ನಿರನ್ತರಂ। ಕುಸೀತೋ ಹೀನವೀರಿಯೋತಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪರಿಹಾಪಯಿತ್ವಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಸೀದನತೋ ಕೋಸಜ್ಜಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಚ ಕುಸೀತೋ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಾಭಾವೇನ ಹೀನವೀರಿಯೋ ವೀರಿಯವಿರಹಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಥೀಯತಿ। ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಗಮನಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೋ। ಸಯನಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಯಥಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾಗರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ತಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ನಾಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸಪಿ ವಿಹರತೋ ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಚಿರಕಾಲಭಾವಿತತ್ತಾ ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೇನ ವಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇ, ತಂ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ನ ವಾಸೇತಿ, ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ನ ವಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ಕಿಂ ಕರೋತಿ? ಪಜಹತಿ ಛಡ್ಡೇತಿ। ಕಿಂ ಕಚವರಂ ವಿಯ ಪಿಟಕೇನಾತಿ? ನ, ಅಪಿಚ ಖೋ ತಂ ವಿನೋದೇತಿ ನುದತಿ ನೀಹರತಿ। ಕಿಂ ಬಲಿಬದ್ದಂ ವಿಯ ಪತೋದೇನಾತಿ? ನ, ಅಥ ಖೋ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ ವಿಗತನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಯಥಾ ತೇಸಂ ಅನ್ತೋಪಿ ನಾವಸಿಸ್ಸತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ, ತಥಾ ತೇ ಕರೋತಿ। ಕಥಂ ಪನ ತೇ ತಥಾ ಕರೋತಿ? ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತಿ ಅನು ಅನು ಅಭಾವಂ ಗಮೇತಿ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಯಥಾ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ನೇ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಏವಂಭೂತೋತಿಆದೀಸು ಆತಾಪೀ। ಸಬ್ಬಸೋ ಪಾಪುತ್ರಾಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಓತ್ತಾಪೀ ಸತತಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ। ಸಮಿತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಿದ್ಧಿಯಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಪಹಿತತ್ತೋ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿ ಪೇಸಿತಚಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಥೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಗಾಥಾಸು ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗೇಹವಾಸೀಹಿ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ ಗೇಹವಾಸಿಸಭಾವತ್ತಾ ಗೇಹಧಮ್ಮತ್ತಾ ವಾ ಗೇಹಂ ವುಚ್ಚತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೋ। ಅಥ ವಾ ಗೇಹಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಭಾವತೋ, ಕಿಲೇಸಕಾಮಾನಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ವಾ ಗೇಹಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿ ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತಂ ನಾಮ। ಕುಮ್ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಥಭಾವತೋ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ತದೇಕಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ಚ ಕುಮ್ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಬಹುಲೋ ಕುಮ್ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ। ಮೋಹನೇಯ್ಯೇಸು ಮುಚ್ಛಿತೋತಿ ಮೋಹಸಂವತ್ತನಿಯೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಮುಚ್ಛಿತೋ ಸಮ್ಮತ್ತೋ ಅಜ್ಝೋಪನ್ನೋ। ಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ। ಫುಟ್ಠನ್ತಿ ಫುಸಿತುಂ ಪತ್ತುಂ ಪಾಪೋ ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಭಬ್ಬೋ, ನ ಕದಾಚಿ ತಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿತಕ್ಕಂ ಸಮಯಿತ್ವಾನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಭಾವನಾಬಲೇನ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ। ವಿತಕ್ಕೂಪಸಮೇ ರತೋತಿ ನವನ್ನಮ್ಪಿ ಮಹಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮಭೂತೇ ಅರಹತ್ತೇ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಏವ ವಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ರತೋ ಅಭಿರತೋ। ಭಬ್ಬೋ ಸೋತಿ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇನ ಸಬ್ಬವಿತಕ್ಕೇ ಯಥಾರಹಂ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಫುಟ್ಠುಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಭಬ್ಬೋ ಅರಹಾ। ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಚರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨. ದುತಿಯೇ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಏತ್ಥ ತಿವಿಧಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮಙ್ಗಿಮಧುರವಸೇನ। ತತ್ಥ –
‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ
ಪಟಿವೇದೇಮಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇ, ನ ನೇ ವಾರೇತುಮುಸ್ಸಹೇ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೪.೧) –
ಇದಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಾಗತೋ ಸಮುಪಾಗತೋ ಉಪಪನ್ನೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೧೧) ಇದಂ ಸಮಙ್ಗಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ, ಭನ್ತೇ, ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಖುದ್ದಮಧುಂ ಅನೀಲಕಂ, ಏವಮಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೭) ಇದಂ ಮಧುರಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ಇಧ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಮಙ್ಗಿಸಮ್ಪನ್ನವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಸೀಲಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಸಮಾದಾನೇನ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ, ಸಮಾದಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ। ಸಮಾದಾನವತೋ ಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರೋಧಿಧಮ್ಮಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಚೇತನಾದೀನಂ ಪನ ಸೀಲನಲಕ್ಖಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಖೇತ್ತದೋಸವಿಗಮೇನ ಖೇತ್ತಪಾರಿಪೂರೀ ವಿಯ ಸೀಲದೋಸವಿಗಮೇನ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರೀ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಖೇತ್ತಂ ಬೀಜಖಣ್ಡಂ, ವಪ್ಪಖಣ್ಡಂ, ಉದಕಖಣ್ಡಂ, ಊಸಖಣ್ಡನ್ತಿ ಚತುದೋಸಸಮನ್ನಾಗತಂ ಅಪರಿಪೂರಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಬೀಜಖಣ್ಡಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಬೀಜಾನಿ ಖಣ್ಡಾನಿ ವಾ ಪೂತೀನಿ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಾನಿ ಯತ್ಥ ಪತನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಸ್ಸಂ ನ ಉಟ್ಠೇತಿ, ಖೇತ್ತಂ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ, ಅಪರಿಪೂರಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಪ್ಪಖಣ್ಡಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಅಕುಸಲೋ ಬೀಜಾನಿ ವಪನ್ತೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನಿಪಾತೇತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಸ್ಸಂ ನ ಉಟ್ಠೇತಿ, ಖೇತ್ತಂ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ। ಉದಕಖಣ್ಡಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಉದಕಂ ಅತಿಬಹುಂ ವಾ ಹೋತಿ, ನ ವಾ ಹೋತಿ। ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಸಸ್ಸಾನಿ ನ ಉಟ್ಠೇನ್ತಿ, ಖೇತ್ತಂ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ। ಊಸಖಣ್ಡಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಕಸ್ಸಕೋ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪದೇಸೇ ನಙ್ಗಲೇನ ಭೂಮಿಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ವಾರೇ ಕಸನ್ತೋ ಅತಿಗಮ್ಭೀರಂ ಕರೋತಿ, ತತೋ ಊಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಸಸ್ಸಂ ನ ಉಟ್ಠೇತಿ, ಖೇತ್ತಂ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಞ್ಚ ಖೇತ್ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ ನ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ। ತತ್ರಾಪಿ ಬಹುಮ್ಪಿ ವಪಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಂ ಲಭತಿ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ದೋಸಾನಂ ವಿಗಮಾ ಖೇತ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಞ್ಚ ಖೇತ್ತಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ। ಏವಮೇವ ಖಣ್ಡಂ, ಛಿದ್ದಂ, ಸಬಲಂ, ಕಮ್ಮಾಸನ್ತಿ ಚತುದೋಸಸಮನ್ನಾಗತಂ ಸೀಲಂ ಅಪರಿಪೂರಂ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಞ್ಚ
‘‘ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನತ್ಥೇನ ಸೀಲೇನ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತಾ ಸಮೋಧಾನಗತಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಥಾತಿ ಇದಮೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲತಾ ಹೋತಿ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ, ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೪) ವಿತ್ಥಾರಿತಂ
ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇನ ಸಂವುತಾತಿ ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲೇನ ಪಿಹಿತಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾ। ಏವಂಭೂತಾ ಚ ತೇನ ಉಪೇತಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪೇತಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ। ಆಚಾರೇನ ಚ ಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಅವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತೇನ ಆಚಾರೇನ, ನ-ವೇಸಿಯಗೋಚರತಾದಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಸಮ್ಪನ್ನಆಚಾರಗೋಚರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಣುಪ್ಪಮಾಣೇಸೂತಿ ಅತಿಪರಿತ್ತಕೇಸು ಅನಾಪತ್ತಿಗಮನೀಯೇಸು। ದುಕ್ಕಟದುಬ್ಭಾಸಿತಮತ್ತೇಸೂತಿ ಅಪರೇ। ದೋಸೇಸೂತಿ ಭಯತೋ ದಸ್ಸನಸೀಲಾತಿ ಪರಮಾಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಜ್ಜಂ ಸಿನೇರುಪ್ಪಮಾಣಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಭಾಯನಸೀಲಾ। ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ಮೂಲಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿಪದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭೇದೇಸು। ತಂ ತಂ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಂ ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಮೂಲಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭೇದೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಪೂರಿತಬ್ಬಂ ಕಾಯಿಕಂ ವಾಚಸಿಕಂ ವಾ ಸೀಲಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಮಾ ಆದಾಯ, ಸಮ್ಮದೇವ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಚ ಆದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉದಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ…ಪೇ॰… ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ…ಪೇ॰… ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇಮಾನಿ
ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ…ಪೇ॰… ಕಮ್ಮನಿರೋಧಾ…ಪೇ॰… ಆಹಾರನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ…ಪೇ॰… ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ…ಪೇ॰… ಫಸ್ಸನಿರೋಧಾ ವೇದನಾನಿರೋಧೋತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತೀ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧೇ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ವಯಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಪೇಸಿತತ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿ ಪೇಸಿತಚಿತ್ತೋ। ಕಥಯನ್ತೀತಿ ತಥಾವಿಧಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ।
ಯತಂ ಚರೇತಿ ವಾಯಮಮಾನೋ ಚರೇಯ್ಯ, ಚಙ್ಕಮನಾದಿವಸೇನ ಗಮನಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೋಪಿ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೪೩೨) ನಯೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ಯಥಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಗಮನಂ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಯತಮೇನಂ ಪಸಾರಯೇತಿ ಏತಂ ಪಸಾರೇತಬ್ಬಂ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಂ ಯತಂ ಯತಮಾನೋ ಯಥಾವುತ್ತವೀರಿಯಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಪಸಾರೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಧಾನಂ ನ ಜಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಯತಂ ಯತನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಉಪರಿ। ತಿರಿಯನ್ತಿ ಪರಿತೋ, ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾದಿವಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ದಿಸಾಭಾಗೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಾಚೀನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ। ಯಾವತಾ ಜಗತೋ ಗತೀತಿ ಯತ್ತಕಾ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಭೇದಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಅನವಸೇಸತಾ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮವೇಕ್ಖಿತಾತಿ ಸಮಾ ಹೇತುನಾ ಞಾಯೇನ ಅವೇಕ್ಖಿತಾ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಸುಞ್ಞಾನಂ। ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ। ಉದಯಬ್ಬಯನ್ತಿ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಉಪರಿ ತಿರಿಯಂ ಅಧೋತಿ ತಿಧಾ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮಸನಾಧಿಗತೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಉದಯಂ, ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಯಂ ಸಮವೇಕ್ಖಿತಾ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ।
ಚೇತೋಸಮಥಸಾಮೀಚಿನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವೂಪಸಮನತೋ ಚೇತೋಸಮಥಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಂ। ಸಿಕ್ಖಮಾನನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಂ ಭಾವೇನ್ತಂ ಞಾಣಪರಮ್ಪರಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಂ। ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರತ್ತಿಞ್ಚೇವ ದಿವಾ ಚ। ಸತನ್ತಿ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಮನ್ನಾಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸತೋಕಾರೀ। ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩. ತತಿಯೇ ಉತ್ತಮವೀರಿಯಾನೀತಿ ಸೇಟ್ಠವೀರಿಯಾನಿ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧನತೋ। ಮಾರೋ ಧಿಯ್ಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಮಾರಧೇಯ್ಯಂ, ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ, ತಂ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತಂ ಮಾರಧೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ಜಾತಿಮರಣತೋ ಜಾತಂ ಭಯಂ ಜಾತಿಮರಣಭಯಂ, ಜಾತಿಮರಣಮೇವ ವಾ ಭಯಹೇತುತೋ ಭಯನ್ತಿ ಜಾತಿಮರಣಭಯಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾತಿಞ್ಚ ಮರಣಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಭಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಸಂವರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೪. ಚತುತ್ಥೇ ಸಂವರಾದೀನಂ ಸಾಧನವಸೇನ ಪದಹತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಪಧಾನಾನಿ। ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಿದಹನೇ ಅನಲಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯಂ। ಪಜಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿನೋದೇನ್ತಸ್ಸ। ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪಹಾನಸ್ಸ ಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತವೀರಿಯಂ। ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಧಿ ಏವ। ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಸಮಾಧಿ ಹಿ ಪರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಉಪಧಿವಿವೇಕತ್ತಾತಿ ತಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಅಧಿಗಮಹೇತು। ರಾಗಾದಯೋ ವಿರಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ವಿರಾಗೋ। ಏವಂ ನಿರೋಧೋಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಾ ಇಧ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ವಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬವಸೇನ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬವಸೇನಾತಿ ತನ್ನಿನ್ನತಾವಸೇನ। ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿನ್ತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗವಸೇನ ಪರಿಣಾಮಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜನವಸೇನ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನವಸೇನ ಚ ಪರಿಣಾಮನಸೀಲಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಾ’’ತಿಆದಿ। ಖನ್ಧಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನಂ ನಾಮ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಕ್ಖನ್ಧೇ ಚ ಪಜಹತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ॰… ಪರಿಚ್ಚಜತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಭಾವೇನ ಏಕಂಸತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಪಕ್ಖನ್ದನಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವೋಸಗ್ಗತ್ಥಾಯಾತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಾಯ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಾಯ ಚ। ಪರಿಣಮತೀತಿ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ। ತಂ ಪನ ಪರಿಣಾಮನಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಇಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವಞ್ಚ ಮಗ್ಗಭಾವಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ। ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸೇಸಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು।
ಭದ್ದಕನ್ತಿ ಅಭದ್ದಕಾನಂ ನೀವರಣಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ರಾಗವಿಗಮನೇನ ಏಕನ್ತಹಿತತ್ತಾ ದುಲ್ಲಭತ್ತಾ ಚ ಭದ್ದಕಂ ಸುನ್ದರಂ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಏವಂ ದುಲ್ಲಭಂ ರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಂ ಅತ್ಥಿ। ಅನುರಕ್ಖತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನುರಕ್ಖನಾ ನಾಮ ಅಧಿಗತಸಮಾಧಿತೋ ಯಥಾ ಪರಿಹಾನಿ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಸನ-ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಗಮನೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾದಿಕಾತಿ ಅಟ್ಠಿಕಜ್ಝಾನಾದಿಕಾ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಹಿ ಝಾನಂ ವದತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಸಂವರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪಞ್ಞತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಅತ್ತಭಾವೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಿನೋ, ತೇಸಂ ಅತ್ತಭಾವೀನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತಭಾವವನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ। ಯಾವ ಛತ್ತಿಂಸಾಯ ಇನ್ದಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ತಾವ ಪಣೀತೇ ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜೀತಿ ಮನ್ಧಾತುರಾಜಾ ಕಿರ ಏಕದಿವಸಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಯಕರತನಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ರಮಣೀಯತರಂ ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ದೇವ ಏವಂ ಭಣಸಿ, ಕಿಂ ನ ಪಸ್ಸಸಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಆನುಭಾವಂ, ನನು ಏತೇಸಂ ಠಾನಂ ಇತೋ ರಮಣೀಯತರನ್ತಿ? ರಾಜಾ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಗಮಾಸಿ।
ಚತ್ತಾರೋ
ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಚಕ್ಕರತನಂ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರಿ। ತಂ ಆಕಾಸೇ ಉಟ್ಠಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಯಾ ಸೇನಾಯ। ಅಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೇವಲೋಕಾನಂ ವೇಮಜ್ಝತೋ ಚಕ್ಕರತನಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪಥವಿಯಾ ಆಸನ್ನೇ ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಣಾಯಕರತನಪ್ಪಮುಖಾಯ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಯಾ ಸೇನಾಯ। ರಾಜಾ ಏಕಕೋವ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇನ ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಸಕ್ಕೋ ‘‘ಮನ್ಧಾತಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸ್ವಾಗತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕಂ, ತೇ ಮಹಾರಾಜ, ಅನುಸಾಸ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ನಾಟಕೇಹಿ ರಜ್ಜಂ ದ್ವೇ ಭಾಗೇ ಕತ್ವಾ ಏಕಂ ಭಾಗಮದಾಸಿ। ರಞ್ಞೋ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಮನುಸ್ಸಗನ್ಧಸರೀರನಿಸ್ಸನ್ದಾದಿಮನುಸ್ಸಭಾವೋ ವಿಗಚ್ಛಿ, ದೇವಲೋಕೇ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕದಾಯಿನೋ ಅಪರಪರಿಯಾಯವೇದನೀಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೋಕಾಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಾ ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕತಾಮಾಲಾಮಿಲಾಯನಾದಿದೇವಭಾವೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ। ತಸ್ಸ ಸಕ್ಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಯ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಅಕ್ಖಿನಿಮಿಸನಮತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ತಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಾ ದೇವಾ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ಚ ನಾನತ್ತೇ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ। ಸೋ ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನೋ ತದಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಯುಕತಾಯ ಯಾವ ಛತ್ತಿಂಸ ಸಕ್ಕಾ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚುತಾ, ತಾವ ಸಕ್ಕರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಇಮಿನಾ ಉಪಡ್ಢರಜ್ಜೇನಾ’’ತಿ ಅತಿತ್ತೋ ಕಾಮೇಹಿ ತತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಉಯ್ಯಾನೇ ಪತಿತೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಉತುಕಕ್ಖಳತಾಯ ವಾತಾತಪೇನ ಫುಸಿತಗತ್ತೋ ಕಾಲಮಕಾಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದೇವಲೋಕೇ ಪನ ಯಾವ ಛತ್ತಿಂಸಾಯ ಇನ್ದಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ತಾವ ಪಣೀತೇ ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜೀ’’ತಿ।
ಪಞ್ಞತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸೋಖುಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಸುಖುಮಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕಾನೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸುಖುಮಲಕ್ಖಣಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕಾನಿ। ಸುಖುಮಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಕಞಾಣೇನಾತಿ ಸುಖುಮಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಕೇನ ಞಾಣೇನ। ಪರತೋ ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅವಸವತ್ತನೇನ ಅಞ್ಞತೋ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಸಙ್ಖಾರಾ ಹಿ ‘‘ಮಾ ಭಿಜ್ಜಿಂಸೂ’’ತಿ ಇಚ್ಛಿತಾಪಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೇವ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಅವಸವತ್ತಿತಾಯ ಪರೇ ನಾಮ। ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ಪರತಾ ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನೇ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಹಿ ಪದೇನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಸೋಖುಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭-೧೦. ಪಠಮಅಗತಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೭-೨೦. ಸತ್ತಮೇ ಛನ್ದಾಗತಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸರಲೋಪೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದೇನ ಅಗತಿ’’ನ್ತಿ। ಛನ್ದಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದೇನಾ’’ತಿ, ಪೇಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛನ್ದಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ತಣ್ಹಾಪರಿಯಾಯೋ, ಅಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಪರಿಯಾಯೋ ವಾ। ಸೇಸೇಸೂತಿ ‘‘ದೋಸಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು।
ಏತ್ಥ ಚ ಯೋ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಮಿತ್ತೋತಿ ವಾ, ಸನ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ವಾ, ಞಾತಕೋತಿ ವಾ, ಲಞ್ಚಂ ವಾ ಪನ ಮೇ ದೇತೀ’’ತಿ ಛನ್ದವಸೇನ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಛನ್ದೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ। ಯೋ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ವೇರೀ’’ತಿ ಚಿರಕಾಲಾನುಬದ್ಧವೇರವಸೇನ ವಾ, ತಙ್ಖಣುಪ್ಪನ್ನಕೋಧವಸೇನ ವಾ ಸಾಮಿಕಂ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ದೋಸೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಮನ್ದತ್ತಾ ಮೋಮೂಹತ್ತಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಅಯುತ್ತಂ ಅಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಮೋಹೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ರಾಜವಲ್ಲಭೋತಿ ವಾ ವಿಸಮೇ ಚೋರಾದಿಕೇ ವಿಸಮಾನಿ ವಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಿ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತನೇನ ವಿಸಮನಿಸ್ಸಿತೋ ವಾ, ಅನತ್ಥಮ್ಪಿ ಮೇ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಭೀತೋ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಭಯೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ।
ಯೋ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಾಜೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಸನ್ದಿಟ್ಠೋ ವಾ ಸಮ್ಭತ್ತೋ ವಾ’’ತಿ ಪೇಮವಸೇನ ಅತಿರೇಕಂ ದೇತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ವೇರೀ’’ತಿ ದೋಸವಸೇನ ಊನಕಂ ದೇತಿ
ನಿಹೀಯತಿ ತಸ್ಸ ಯಸೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಗತಿಗಾಮಿನೋ ಕಿತ್ತಿಯಸೋಪಿ ಪರಿವಾರಯಸೋಪಿ ನಿಹೀಯತಿ ಪರಿಹಾಯತಿ। ಯಸ್ಸತಿ ತೇನ ಕಿತ್ತೀಯತೀತಿ ಹಿ ಯಸೋ, ಕಿತ್ತಿ ಥುತಿಘೋಸೋ। ಯಸ್ಸತಿ ತೇನ ಪುರೇಚರಾನುಚರಭಾವೇನ ಪರಿವಾರಯತೀತಿ ಯಸೋ, ಪರಿವಾರೋ। ಅಟ್ಠಮನವಮದಸಮಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ।
ಚರವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ।