೩. ಉರುವೇಲವಗ್ಗೋ
೧. ಪಠಮಉರುವೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಮಹಾವೇಲಾ ವಿಯ ಮಹಾವೇಲಾ, ವಿಪುಲವಾಲಿಕಪುಞ್ಜತಾಯ ಮಹನ್ತೋ ವೇಲಾತಟೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹಾವಾಲಿಕರಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಉರು, ಮರು, ಸಿಕತಾ, ವಾಲುಕಾ, ವಣ್ಣು, ವಾಲಿಕಾತಿ ಇಮೇ ಸದ್ದಾ ಸಮಾನತ್ಥಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉರೂತಿ ವಾಲಿಕಾ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ।
ನಜ್ಜಾತಿ ನದತಿ ಸದ್ದಾಯತೀತಿ ನದೀ, ತಸ್ಸಾ ನಜ್ಜಾ, ನದಿಯಾ ನಿನ್ನಗಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೇರಞ್ಜರಾಯಾತಿ ‘‘ನೇಲಞ್ಜಲಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಲ-ಕಾರಸ್ಸ ರ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ನೇರಞ್ಜರಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕದ್ದಮಸೇವಾಲಪಣಕಾದಿದೋಸರಹಿತಸಲಿಲಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇಚಿ ‘‘ನೀಲಂ-ಜಲಾಯಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನೇರಞ್ಜರಾಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ನಾಮಮೇವ ವಾ ಏತಂ ತಸ್ಸಾ ನದಿಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸಾ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ಯತ್ಥ ಭಗವಾ ವಿಹಾಸಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೋ ನಾಮ ಜಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವೇದೇ ಸಜ್ಝಾಯಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಮಹಲ್ಲಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖೇಪಯುತ್ತಾನಿ ನಿವೇಸನಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ವಸಿಂಸು, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೋತಿ ನಾಮಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಅಜಪಾಲೋತಿ। ಅಪರೇ
ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಪಠಮಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಪಠಮಮೇವಾ’’ತಿ। ಪಠಮನ್ತಿ ಚ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೇ ವಿಹರಾಮೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ಅಯಂ ‘‘ಕಿನ್ನು ಖ್ವಾಹಂ…ಪೇ॰… ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತವಿತಕ್ಕೋ। ಹತ್ಥೀ ಚ ವಾನರೋ ಚ ತಿತ್ತಿರೋ ಚ ಹತ್ಥಿವಾನರತಿತ್ತಿರಾ।
ಯೇ ವುದ್ಧಮಪಚಾಯನ್ತೀತಿ ಜಾತಿವುದ್ಧೋ, ವಯೋವುದ್ಧೋ, ಗುಣವುದ್ಧೋತಿ ತಯೋ ವುದ್ಧಾ। ತೇಸು ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಜಾತಿವುದ್ಧೋ ನಾಮ, ವಯೇ ಠಿತೋ ವಯೋವುದ್ಧೋ ನಾಮ, ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಗುಣವುದ್ಧೋ ನಾಮ। ತೇಸು ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ವಯೋವುದ್ಧೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವುದ್ಧೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಅಪಚಾಯನ್ತೀತಿ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಾಯಿಕಾಕಮ್ಮೇನ ಪೂಜೇನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದಾತಿ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಾಯನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದಾ ಕುಸಲಾ। ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ। ಪಾಸಂಸಾತಿ ಪಸಂಸಾರಹಾ। ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ಸುಗ್ಗತೀತಿ ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬೇ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಹಿತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬೇ ಪರಲೋಕೇಪಿ ತೇಸಂ ಸುಗತಿಯೇವ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ – ಖತ್ತಿಯಾ ವಾ ಹೋನ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ವೇಸ್ಸಾ ವಾ ಸುದ್ದಾ ವಾ ಗಹಟ್ಠಾ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ ವಾ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಸತ್ತಾ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಿತಿಕಮ್ಮೇನ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ವಯೋವುದ್ಧಾನಂ ಅಪಚಿತಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ತಭಾವೇ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಿತಿಕಾರಕಾತಿ ಪಸಂಸಂ ವಣ್ಣನಂ ಥೋಮನಂ ಲಭನ್ತಿ, ಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಭೇದಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀತಿ।
ಅಞ್ಞಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪರಸ್ಮಿಂ। ಅತ್ತಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞೋ, ಪರೋ। ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಥ ಖೋ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಗರುಟ್ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಪತಿಸ್ಸತಿ ಗರುನೋ ಆಣಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತೀತಿ ಪತಿಸ್ಸೋ, ನ ಪತಿಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಪತಿಸ್ಸಯರಹಿತೋ, ಗರುಪಸ್ಸಯರಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸದೇವಕೇತಿ ಸದೇವಕಗ್ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯೇನ ಇತರೇಸಂ ಪದನ್ತರೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಸಮಾರಕಗ್ಗಹಣೇನ ಛಟ್ಠಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ। ತತ್ಥ ಹಿ ಮಾರೋ ಜಾತೋ ತನ್ನಿವಾಸೀ ಚ ಹೋತಿ। ಸಬ್ರಹ್ಮಕವಚನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನೇವ। ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣಂ। ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಅಸಮಿತಾಬಾಹಿತಪಾಪಾನಞ್ಚ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪಜಾಗಹಣನ್ತಿ ಪಜಾವಚನೇನ ಸತ್ತಲೋಕಗ್ಗಹಣಂ।
ದೇವಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಮಾರಬ್ರಹ್ಮೇಸು ಗಹಿತೇಸುಪಿ ಇತರೇಹಿ ತೇಸಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಮಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವಿಚಕ್ಖುಕಮ್ಮಾಯ ಪಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸ’’ನ್ತಿ। ಉಪರೀತಿ ಉಪರಿಭಾಗೇ। ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ದಸಹಿ ಅಙ್ಗುಲೀಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಇಧ ದೀಘನಿಕಾಯಾದಯೋ ವಿಯ ಬಾಹಿರಕಾನಮ್ಪಿ ಗನ್ಥನಿಕಾಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕನಿಕಾಯಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ। ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಪಜಾತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಪಜಾ, ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ, ತಸ್ಸಾ ಪಜಾಯ। ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯಾತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಗ್ಗಹಣಂ ತದವಸಿಟ್ಠಮನುಸ್ಸಲೋಕಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಏವಂ ಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಲೋಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ ‘‘ಲೋಕೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಫಲಾನೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ಪಜಾವಸೇನ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಜಾತಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಲಿಕೇದಾರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ॰ ೧.೧೪.೧) ವಿಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಧಿಕತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣಞ್ಹಿ ಅಧಿಕತರನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಅರಹತಿ। ಕಾರಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಿಂ। ಅತ್ಥನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತತ್ಥಂ। ವಡ್ಢಿನ್ತಿ ಅತಿವಡ್ಢಿನಿಮಿತ್ತಂ।
ಇಮಿನಾ ವಚನೇನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತವಚನೇನ। ನ ಕೇವಲಂ ಇಮಿನಾವ, ಸುತ್ತನ್ತರಮ್ಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಪಟಿಬಾಹಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಮಯ್ಹಂ ಆಚರಿಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಯಾದಿಸೋ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ, ನ ತಾದಿಸೋ ಅಧಿಗಮೋ ಪರೂಪದೇಸೋ ಅತ್ಥಿ। ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಪನಸ್ಸ ಲೇಸೋಪಿ ನತ್ಥಿ। ನತ್ಥಿ ಮೇ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಮಯ್ಹಂ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಪಟಿನಿಧಿಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸರನ್ತಿ ಕರಣೇ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸರನ್ತೇನಾ’’ತಿ, ಸರನ್ತಿ ವಾ ಸರಣಹೇತು ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯತೋತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ತೋಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ’’ತಿ। ರತ್ತಿಯೋ ಜಾನನ್ತೀತಿ ರತ್ತಞ್ಞೂ, ಅತ್ತನೋ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬಹೂ ರತ್ತಿಯೋ ಜಾನನ್ತಿ, ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ರತ್ತಞ್ಞೂನಂ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹನ್ತಂ। ಭಾವಪ್ಪಧಾನೋ ಏಸ ನಿದ್ದೇಸೋ। ‘‘ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಥೇರನವಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ವಸೇನ ವಿಪುಲಭಾವೋ ವೇಪುಲ್ಲಮಹನ್ತಂ। ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ವಿಪುಲಭಾವೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮಹನ್ತಂ। ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಲಾಭಸ್ಸ ವಿಪುಲಭಾವೋ ಲಾಭಗ್ಗಮಹನ್ತಂ। ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಮಹನ್ತೇನಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಮಹನ್ತಭಾವೇನ। ಮಹಾಪಜಾಪತಿಯಾ ದುಸ್ಸಯುಗದಾನಕಾಲೇತಿ ಭಗವತೋ ಸಙ್ಘೇ ಗಾರವಸ್ಸ ಪಾಕಟಕಾಲದಸ್ಸನಮತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸಙ್ಘೇ ಗಾರವರಹಿತೋ ವಿಹಾಸಿ।
ಪಠಮಉರುವೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨.ದುತಿಯಉರುವೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೨. ದುತಿಯೇ ಹುಹುಙ್ಕಜಾತಿಕೇನಾತಿ ಸೋ ಕಿರ ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಿಕೋ ಮಾನವಸೇನ ಕೋಧವಸೇನ ಚ ‘‘ಹುಹು’’ನ್ತಿ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಚರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಹುಹುಙ್ಕಜಾತಿಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಹುಹುಕ್ಕಜಾತಿಕೋ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜರಾಜಿಣ್ಣಾತಿ ಜರಾಯ ಖಣ್ಡದನ್ತಪಲಿತಕೇಸಾದಿಭಾವಂ ಆಪಾದಿತಾ। ವಯೋವುದ್ಧಾತಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ವುದ್ಧಿಮರಿಯಾದಪ್ಪತ್ತಾ। ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಲ್ಲಕಭಾವೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ। ಮಹತ್ತಂ ಲನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಿಮವಯೋ ನಾಮ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೋ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ। ಜಿಣ್ಣಾತಿ ವಾ ಪೋರಾಣಾ, ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಕುಲನ್ವಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವುದ್ಧಾತಿ ಸೀಲಾಚಾರಾದಿಗುಣವುದ್ಧಿಯುತ್ತಾ। ಮಹಲ್ಲಕಾತಿ ವಿಭವಮಹನ್ತತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ। ಮಹದ್ಧನಾತಿ ಮಹಾಭೋಗಾ। ಅದ್ಧಗತಾತಿ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ವತಚರಿಯಾದಿಮರಿಯಾದಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಚರಮಾನಾ। ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಜಾತಿವುದ್ಧಭಾವಂ ಅನ್ತಿಮವಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ। ಸುತಂ ನೇತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸುತಂ ನೋ ಏತನ್ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ನೋತಿ ಚ ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸುತ’’ನ್ತಿ।
ಅಕಾಲೇತಿ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇ। ಅಸಭಾವಂ ವದತೀತಿ ಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಂ ವದತಿ। ಅನತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ವದತಿ। ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಚ ನಿಪ್ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಫಲಞ್ಹಿ ಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ। ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತತಾ ಚ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಅಕಾರಣೇ ನಿಸ್ಸಿತಂ, ನಿಪ್ಫಲಂ ಸಮ್ಫನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅವಿನಯಂ ವದತೀತಿ ನ ಸಂವರವಿನಯಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ವದತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ನ ಸಂವರವಿನಯಾವಹಂ ವದತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ಹದಯೇ ನಿಧೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕನ್ತಿ ಅಹಿತಸಂಹಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಪ್ಪವೇಸೇತ್ವಾ ನಿಧೇತುಂ ಅಯುತ್ತಂ। ಕಥೇತುಂ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇನಾತಿ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅಪದೇಸರಹಿತನ್ತಿ ಸುತ್ತಾಪದೇಸರಹಿತಂ। ಸಾಪದೇಸಂ ಸಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ನ ಕಥೇತೀತಿ ‘‘ಭಗವತಾ ಅಸುಕೇ ಸುತ್ತೇ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಾಪದೇಸಂ ಕಾರಣಸಹಿತಂ ಕತ್ವಾ ನ ಕಥೇತಿ।
ಪರಿಯನ್ತರಹಿತನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದರಹಿತಂ, ಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅನುಯೋಗಂ ಉಪಮಂ ವಾ ವತ್ಥುಂ ವಾ ಆಹರಿತ್ವಾ ಯಂ ಸುತ್ತಂ ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಂ, ತಸ್ಸ ಸರೀರಭೂತಂ ಕಥಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಬಾಹಿರಕಥಂಯೇವ ಕಥೇತಿ, ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ‘‘ಸುತ್ತಂ ನು ಖೋ ಕಥೇತಿ ಜಾತಕಂ ನು ಖೋ, ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ವಾ ಕೋಟಿಂ ವಾ ಪಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ವಟರುಕ್ಖಸಾಖಾನಂ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಾರೋಹಾ ಓತರನ್ತಿ, ಓತಿಣ್ಣೋ-ತಿಣ್ಣಟ್ಠಾನೇ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ವಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ, ಏವಂ ಅಡ್ಢಯೋಜನಮ್ಪಿ ಯೋಜನಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತಿಯೇವ। ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಪನ ಮೂಲರುಕ್ಖೋ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಅನುಜಾತಪಾರೋಹಮೂಲಾನಿಯೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ನಿಗ್ರೋಧಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸೇನೇವ ಪರಿಹರನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಯೋ ಪನ ಬಹುಮ್ಪಿ ನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಹಿತಾವಹಂ।
ಪಕಟ್ಠಾನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾನಂ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಬೋಧನತೋ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಚ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಭಾಸಿತತ್ತಾ ಪಕಟ್ಠಾನಂ ವಚನಪ್ಪಬನ್ಧಾನಂ ಆಳೀತಿ ಪಾಳಿ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ। ಪುರಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಅನುಸನ್ಧಾನಂ ಅನುಸನ್ಧಿ, ಅತ್ಥಮುಖೇನ ಪನ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸಾನಮ್ಪಿ ಅನುಸನ್ಧಿ ಹೋತಿಯೇವ। ಸ್ವಾಯಂ ಅನುಸನ್ಧಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧಿಯಥಾನುಸನ್ಧಿಆದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ತಂತಂದೇಸನಾನಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಾಪರಪಾಳಿವಸೇನ ಅನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಉಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ಅತ್ಥಸೋ ಚ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಗಹಿತಂ, ಪರಿಯಾಪುಣನವಸೇನ ಚೇವ ಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಚ ಹದಯೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸೋತಬ್ಬತೋ ಸುತಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ। ತಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಸುತಧರೋ। ಯೋ ಹಿ ಸುತಧರೋ, ಸುತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಅರೋಗಿಕಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುತಸ್ಸ ಆಧಾರಭೂತೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಏಕಂ ಪದಂ ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ಅವಿನಟ್ಠಂ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ನಿಚೀಯತೀತಿ ಸನ್ನಿಚಯೋ, ಸುತಂ ಸನ್ನಿಚಯೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ। ಅಜ್ಝೋಸಾಯಾತಿ ಅನುಪ್ಪವಿಸಿತ್ವಾ। ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನ ಸಮ್ಮುಸ್ಸತಿ।
ಪಗುಣಾತಿ ವಾಚುಗ್ಗತಾ। ನಿಚ್ಚಲಿಕನ್ತಿ ಅವಿಪರಿವತ್ತಂ। ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ। ಸಮನುಗ್ಗಾಹಿತ್ವಾತಿ ಗಙ್ಗಾಸೋತಸದಿಸಂ। ‘‘ಭವಙ್ಗಸೋತಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಅಕಿತ್ತಿಮಂ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುತ್ತೇಕದೇಸಸ್ಸ ಸುತ್ತಮತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಚಸಾ ಪರಿಚಯೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ವಗ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತದಸಕ…ಪೇ॰… ಸಜ್ಝಾಯಿತಾ’’ತಿ, ‘‘ದಸಸುತ್ತಾನಿ ಗತಾನಿ, ದಸವಗ್ಗಾನಿ ಗತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ವಾಚಾಯ ಸಜ್ಝಾಯಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನಸಾ ಅನು ಅನು ಪೇಕ್ಖಿತಾ ಭಾಗಸೋ ನಿಜ್ಝಾಯಿತಾ ಚಿನ್ತಿತಾ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾ। ರೂಪಗತಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ರೂಪಗತಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಭೂತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ।
ಅಧಿಕಂ ಅಭಿಚೇತೋ, ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಪನ ಅಧಿಕತಾ ಪಾಕತಿಕಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇಹಿ ಸುನ್ದರತಾಯ, ಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಮಾಹ। ಸೋಪಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ, ಸಮಾಧಿಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ, ಅಪೀತಿಜಂ ಕಾಯಸುಖಂ, ಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಜಂ ಞಾಣಸುಖನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಝಾನಸುಖಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತಂ ಉಪಾದಾಯ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಂ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ। ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸು ಝಾನೇಸು ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀಭಾವಮಾಹ। ನಿಕಾಮಲಾಭೀತಿ ಪನ ವಚನತೋ ಆವಜ್ಜನಾಧಿಟ್ಠಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸಿಯೋಪಿ ವುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸುಖೇನೇವ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ತೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದತಂ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ।
ವಿಪುಲಾನನ್ತಿ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪಿತಾನಂ ಝಾನಾನಂ। ವಿಪುಲತಾ ನಾಮ ಸುಭಾವಿತಭಾವೇನ ಚಿರತರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ಸಾ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದಾನುರೂಪಾವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ವಿಪುಲಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವುಟ್ಠಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಲಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪತ್ವಾವ ವುಟ್ಠಹನ್ತೋ ಅಕಸಿರಲಾಭೀ ನ ಹೋತಿ ಯಾವದಿಚ್ಛಿತಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ। ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾದಿವಸೀಭಾವೇ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಲಾಭೀಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಥಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ। ಪಾರಿಪನ್ಥಿಕೇತಿ ವಸೀಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ। ಝಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾ ಪಗೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಝಾನಾಧಿಗಮೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ। ಕಿಚ್ಛೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀತಿ ಕಿಚ್ಛೇನ ವಿಸೋಧೇತಿ। ಕಾಮಾದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಪನ್ಥಿಕಾನಂ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಣಂ ಇಧ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ವಿಸೋಧನಞ್ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನಾಳಿಕಯನ್ತನ್ತಿ ಕಾಲಮಾನನಾಳಿಕಯನ್ತಮಾಹ।
ಅಟ್ಠಪಿತಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾವನಾಪಾರಗೂತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ ಭಾವೇತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಹಾನಪಾರಗೂತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನೇನ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಾರಗೂತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿಪಾರಗೂತಿ ಸಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಸಬ್ಬಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಕೇವಲೀತಿ ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಸಕಲಭಾವೋ, ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸಕಲಚತುಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕಲಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ’’ತಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ದುತಿಯಉರುವೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩. ತತಿಯೇ ಲೋಕೋತಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ। ಅತ್ಥತೋ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚದ್ವಯಂ, ಇಧ ಪನ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕೋತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ। ವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ ನ ಪಟಿಬದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ತತೋ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕಸಮುದಯೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ತಣ್ಹಾ, ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಪನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ। ಲೋಕನಿರೋಧೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸಚ್ಛಿಕತೋತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಕತೋ। ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಗಹೋ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ। ಸೋ ಹಿ ಲೋಕನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತದತ್ಥಂ ಅರಿಯೇಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜೀಯತಿ ಚಾತಿ ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾ ತಥಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಯಾಥಾವತೋ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ತಥಾನಿ ನಾಮ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಮೇತಂ ಅವಿತಥಮೇತಂ ಅನಞ್ಞಥಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೯೦; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೮) ವಿತ್ಥಾರೋ।
ಅಪಿಚ ತಥಾಗತೋ, ಗತೋತಿ ಚ ಅವಗತೋ ಅತೀತೋ ಪತ್ತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ
ಇತಿ ಭಗವಾ ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ತಥಾಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾದಿಅಭಿಸಮ್ಬೋಧವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಚ್ಚೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಕಥೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಥಾಗತಸದ್ದಬುದ್ಧಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚೇವ ಹಿ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾತಿ। ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ। ತೇನ ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಂ ದಕ್ಖತಿ, ಯಂ ಸಮವಾಯೇ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದಿಟ್ಠನ್ತೇವ ಗಹಿತಂ ಕಾಲವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠಭಾವತೋ ಯಥಾ ‘‘ದುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸುತನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸುತನ್ತಿ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತಬ್ಬತೋ। ಮುತನ್ತಿ ಸನಿಸ್ಸಯೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೇ ನಿಸ್ಸಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ’’ತಿ। ವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ತಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ। ಪತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾ ತಥಾ ಪತ್ವಾ ಹತ್ಥಗತಂ, ಅಧಿಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ’’ತಿ। ಪರಿಯೇಸಿತನ್ತಿ ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಯಿಟ್ಠಂ। ತಂ ಪನ ಪತ್ತಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಪರಿಯೇಸಿತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ। ದ್ವಯೇನಪಿ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಪತ್ತಂ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸಞ್ಚರಿತನ್ತಿ ತೇ ಪನ ಅಪಾಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಅನು ಅನು ಸಞ್ಚರಿತಂ, ವಿಪರಿತಕ್ಕಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪೀತಕನ್ತಿಆದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಲೋಹಿತಓದಾತಾದಿಸಬ್ಬಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಭಾಗಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸುಮನೋತಿ ರಾಗವಸೇನ ಲೋಭವಸೇನ ಸದ್ಧಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸುಮನೋ। ದುಮ್ಮನೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕವಸೇನ ವಾ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕವಸೇನ ವಾ ದುಮ್ಮನೋ। ಮಜ್ಝತ್ತೋತಿ ಅಞ್ಞಾಣವಸೇನ, ಞಾಣವಸೇನ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ತತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಖಸದ್ದೋ, ಪಣವಸದ್ದೋ, ಪತ್ತಗನ್ಧೋ, ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ, ಪುಪ್ಫರಸೋ, ಫಲರಸೋ, ಉಪಾದಿನ್ನಂ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಂ, ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾ ಅಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ, ಅವಿದಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾಣೇನ ಅಸಚ್ಛಿಕತ’’ನ್ತಿ। ಲೋಕೇನ ಗತನ್ತಿ ಲೋಕೇನ ಞಾತಂ। ತಥೇವ ಗತತ್ತಾತಿ ತಥೇವ ಞಾತತ್ತಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ
ಯಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರತಿಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಯಸ್ಸಞ್ಚ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯ ರತ್ತಿಯಂ ತಥಾಆಗತತ್ತಾದಿಅತ್ಥೇನ ತಥಾಗತೋ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಿಣ್ಣಂ ಮಾರಾನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿತರಾಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಯಸ್ಸಞ್ಚ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯ ರತ್ತಿಯಂಯೇವ ಕುಸಿನಾರಾಯಂ ಉಪವತ್ತನೇ ಮಲ್ಲಾನಂ ಸಾಲವನೇ ಯಮಕಸಾಲಾನಮನ್ತರೇ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ। ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇತಿ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂನಂ ಮಜ್ಝೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಪರಿಮಾಣಕಾಲೇ ಪಠಮಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ ಮಜ್ಝಿಮಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ ಯಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾಸತಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ, ಲಪತಿ ಉದ್ದಿಸನವಸೇನ, ನಿದ್ದಿಸತಿ ಪರಿನಿದ್ದಿಸನವಸೇನ। ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ದೇಸಿತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿನವಙ್ಗಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಂ ರಾಗಮದನಿಮ್ಮದನಂ ದೋಸಮದನಿಮ್ಮದನಂ ಮೋಹಮದನಿಮ್ಮದನಂ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ವಾಲಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅವಕ್ಖಲಿತಂ, ಏಕಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛಿತಂ ವಿಯ ಏಕಾಯ ನಾಳಿಯಾ ಮಿತಂ ವಿಯ ಏಕತುಲಾಯ ತುಲಿತಂ ವಿಯ ಚ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತಿ ಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಭಾಸಿತಂ, ಏಕನ್ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸಾಧನತೋ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ತಸ್ಮಾ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ ಅನಞ್ಞಥಂ। ಏತೇನ ತಥಾವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಗದಅತ್ಥೋ ಅಯಂ ಗತಸದ್ದೋ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ತಸ್ಮಾ ತಥಂ ಗದತೀತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಆಗದನಂ ಆಗದೋ, ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಆಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಯಥಾವಾದೀತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಭಗವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಸಾವಜ್ಜಾ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತಾ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ವದತಿ, ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಯಂ ಪಹಾಸಿ। ಯೇ ಪನ ತಥಾವಾದೀ। ಭಗವತೋ ಹಿ ವಾಚಾಯ ಕಾಯೋ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಕಾಯಸ್ಸಪಿ ವಾಚಾ, ತಸ್ಮಾ
ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋತಿ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಂ, ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವತಿ ಸೀಲೇನಪಿ ಸಮಾಧಿನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾಪಿ, ನ ತಸ್ಸ ತುಲಾ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ। ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಅತುಲೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಅನುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ದೇವದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ, ತತೋ ಏವ ಅಯಂ ನ ಕೇನಚಿ ಅಭಿಭೂತೋ। ದಕ್ಖತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತಿ। ವಿಸೇಸವಚನಿಚ್ಛಾಯಪಿ ಅಭಾವತೋ ಅನವಸೇಸವಿಸಯೋ ದಸಸದ್ದೋ। ತೇನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಅವಿಪರೀತಂ ಆಸಯಾದಿಅವಬೋಧೇನ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿನಾ ಚ ಸತ್ತೇ, ಭಾವಞ್ಞತ್ಥತ್ತೂಪನಯವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ, ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸುಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಚಿತ್ತಞ್ಚ ವಸೇ ವತ್ತೇತೀತಿ ವಸವತ್ತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಯೋಗಾನಂ ಪಹಾನೇನ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಉಪಯೇಹಿ ವಿರಹಿತೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಉಪಯೇಹಿ ವಿರಹಿತೋ।
ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ತಬ್ಬಿಸಯಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಗನ್ಥೇ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಸಬ್ಬೇ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಾದಿಕೇ ಸಕಸನ್ತಾನತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಠಿತೋ। ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ತೇಸಂ ಪಮೋಚನೋತಿ ಸಬ್ಬಗನ್ಥಪ್ಪಮೋಚನೋ। ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಪರಮಾ ಸನ್ತೀತಿ ಅಸ್ಸ ಅನೇನ ಖೀಣಾಸವೇನ ಬುದ್ಧೇನ ‘‘ಫುಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ನಿಬ್ಬಾನೇ ಕುತೋಚಿ ಭಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕುತೋಚಿ ಭಯಕಾರಣತೋ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಭಯಂ ನತ್ಥಿ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೇಮತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಖೇಮಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಖೇಮಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೭೯-೪೦೮)। ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಕುತೋಚಿ ಭಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಕುತೋಭಯನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಕುತೋಚಿ ಭಯಂ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇತಿ ಅಕುತೋಭಯಂ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅನೀಘೋ ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ। ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಕ್ಖಯಂ ಪತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಖಯಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಭಾವಂ ಪತ್ತೋ। ಉಪಧೀ ಸಮ್ಮದೇವ ಖೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪಧಿಸಙ್ಖಯೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಧಿಸಙ್ಖಯಸಙ್ಖಾತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ’’ತಿ। ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ। ಪವತ್ತಯೀತಿ ತೇಪರಿವಟ್ಟಂ ದ್ವಾದಸಾಕಾರಂ ಪವತ್ತೇಸಿ ಮಹನ್ತಂ। ವೀತಸಾರದನ್ತಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಯೋಗೇನ ವೀತಸಾರದಂ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಕಾಳಕಾರಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೪. ಚತುತ್ಥೇ ಬಾಳ್ಹಂ ಖೋ ನೇ ಪಸಂಸಸೀತಿ ನೇ ಸಮಣೇ ಬಾಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಪಸಂಸಸಿ ವಣ್ಣಯಸಿ। ಕೀದಿಸಂ ಸೀಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಿಂಸೀಲಾ। ಕೋ ಸಮಾಚಾರೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಿಂಸಮಾಚಾರಾ। ಗುಣಮಗ್ಗಸಣ್ಠಿತಾತಿ ಗುಣಗ್ಗಸಣ್ಠಿತಾ। ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಅಗ್ಗಗುಣೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಸನ್ತಮಾನಸಾ, ‘‘ಸನ್ತಂ ತೇಸಂ ಗತಂ ಠಿತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಏಕಕಿಯಾತಿ ಏಕಕಾ, ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕಕಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅದುತಿಯಾ’’ತಿ। ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ। ತೇನ –
‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಸುಚಿ ನೇಸಂ, ವಾಚಾಕಮ್ಮಂ ಅನಾವಿಲಂ।
ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ॥
‘‘ವಿಮಲಾ
ಪುಣ್ಣಾ ಸುದ್ಧೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ॥
‘‘ಲಾಭೇನ ಉನ್ನತೋ ಲೋಕೋ, ಅಲಾಭೇನ ಚ ಓನತೋ।
ಲಾಭಾಲಾಭೇನ ಏಕಟ್ಠಾ, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ॥
‘‘ಯಸೇನ ಉನ್ನತೋ ಲೋಕೋ, ಅಯಸೇನ ಚ ಓನತೋ।
ಯಸಾಯಸೇನ ಏಕಟ್ಠಾ, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ॥
‘‘ಪಸಂಸಾಯುನ್ನತೋ ಲೋಕೋ, ನಿನ್ದಾಯಪಿ ಚ ಓನತೋ।
ಸಮಾ ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾಸು, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ॥
‘‘ಸುಖೇನ
ಅಕಮ್ಪಾ ಸುಖದುಕ್ಖೇಸು, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮಾ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೦೩ ಚೂಳಸುಭದ್ದಾವತ್ಥು) –
ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
‘‘ದೂರೇ ಸನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಅಯಮತ್ಥೋ। ಸನ್ತೋತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಸನ್ತತಾಯ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಸನ್ತೋ ನಾಮ, ಇಧ ಪನ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರಾ ಉಸ್ಸನ್ನಕುಸಲಮೂಲಾ ಭಾವಿತಭಾವನಾ ಸತ್ತಾ ಸನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಪಕಾಸನ್ತೀತಿ ದೂರೇ ಠಿತಾಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಞಾಣಪಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ। ಹಿಮವನ್ತೋವಾತಿ ಯಥಾ ತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸವಿತ್ಥತೋ ಪಞ್ಚಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧೋ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಕೂಟಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಹಿಮವನ್ತಪಬ್ಬತೋ ದೂರೇ ಠಿತಾನಮ್ಪಿ ಅಭಿಮುಖೇ ಠಿತೋ ವಿಯ ಪಕಾಸತಿ, ಏವಂ ಪಕಾಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸನ್ತೇತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಲಾಭಗರುಕಾ, ವಿತ್ಥಿಣ್ಣಪರಲೋಕಾ, ಆಮಿಸಚಕ್ಖುಕಾ, ಜೀವಿಕತ್ಥಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಬಾಲಪುಗ್ಗಲಾ ಅಸನ್ತೋ ನಾಮ। ತೇ ಏತ್ಥ ಬುದ್ಧಾನಂ ದಕ್ಖಿಣಸ್ಸ ಜಾಣುಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಸಿನ್ನಾಪಿ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ರತ್ತಿಂ ಖಿತ್ತಾ ಯಥಾ ಸರಾತಿ ರತ್ತಿಂ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಖಿತ್ತಾ ಸರಾ ವಿಯ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಹೇತುನೋ ಅಭಾವೇನ ನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠದೇಯ್ಯಂ, ಯಥಾ ದಿನ್ನಂ ನ ಪುನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ, ಏವಂ ದಿನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದಿಟ್ಠಂ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾಪಿ ದಿಟ್ಠಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾಪಿ ದಿಟ್ಠಂ, ರೂಪಾಯತನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಯಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಯೇನ ಕತದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಸಮಾಪನಂ, ಯಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ರೂಪಾಯತನ’’ನ್ತಿ। ಏವರೂಪಾನಿ ಹಿ ವಚನಾನೀತಿ ‘‘ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಸೋತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ।
ಲಾಭೇಪಿ ತಾದೀ, ಅಲಾಭೇಪಿ ತಾದೀತಿ ಯಥಾ ಅಲಾಭಕಾಲೇ ಲಾಭಸ್ಸ ಲದ್ಧಕಾಲೇಪಿ ತಥೇವಾತಿ ತಾದಿಸೋ। ಯಸೇಪೀತಿ ಯಸೇ ಸತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿವಾರಕಾಲೇಪಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಕಾಳಕಾರಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೫. ಪಞ್ಚಮೇ ನಯಿದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಇತಿ ಪಟಿಸೇಧೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಸ ‘‘ವುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ‘‘ನ ವುಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ಯ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ಇದಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಏಕಮಿದಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾಯಂ ವಿಹರಾಮಿ ಸುಭಗವನೇ ಸಾಲರಾಜಮೂಲೇ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೦೧) ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ‘‘ಇದಂ ಖೋ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಸೀಲಮತ್ತಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭) ಯಥಾವುತ್ತೇ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಆಗತೋ।
‘‘ಇದಞ್ಹಿ ತಂ ಜೇತವನಂ, ಇಸಿಸಙ್ಘನಿಸೇವಿತಂ।
ಆವುತ್ಥಂ ಧಮ್ಮರಾಜೇನ, ಪೀತಿಸಞ್ಜನನಂ ಮಮಾ’’ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೮೭-೩೮೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೪೮, ೧೦೧) –
ಆದೀಸು ವಕ್ಖಮಾನೇ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖೇ। ಇಧಾಪಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಯೇವ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ-ಸದ್ದೋ –
‘‘ಕಿಂ ತೇ ವತಂ ಕಿಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ,
ಕಿಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ।
ಇದ್ಧೀ ಜುತೀ ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,
ಇದಞ್ಚ ತೇ ನಾಗ ಮಹಾವಿಮಾನಂ॥
‘‘ಅಹಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ಚ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ,
ಸದ್ಧಾ ಉಭೋ ದಾನಪತೀ ಅಹುಮ್ಹಾ।
ಓಪಾನಭೂತಂ ಮೇ ಘರಂ ತದಾಸಿ,
ಸನ್ತಪ್ಪಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ॥
‘‘ತಂ
ತಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ।
ಇದ್ಧೀ ಜುತೀ ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,
ಇದಞ್ಚ ಮೇ ವೀರ ಮಹಾವಿಮಾನ’’ನ್ತಿ॥ –
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪುಣ್ಣಕಜಾತಕೇ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೧೫೯೫) ದಾನೇ ಆಗತೋ।
‘‘ಕೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ಕೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ।
ಕೇನ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥ –
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಕುರಪೇತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪೇ॰ ವ॰ ೨೭೫, ೨೭೭) ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚೇ।
‘‘ಏವಂ ಖೋ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿತ್ತಿರಿಯಂ ನಾಮ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ತಿರಜಾತಕೇ (ಚೂಳವ॰ ೩೧೧) ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲೇ।
‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ, ಪಞ್ಚಸಿಖ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನೇವ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ನ ವಿರಾಗಾಯ…ಪೇ॰… ಯಾವದೇವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೨೯) ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ।
‘‘ಪರೇ ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಯಮೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಲ್ಲೇಖಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೮೩) ಮೇಥುನವಿರತಿಯಂ।
‘‘ಮಯಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮಾಮ,
ಅಮ್ಹೇ ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ।
ಅಞ್ಞತ್ರ ತಾಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಾಮ,
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮೀಯರೇ’’ತಿ॥ –
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಧಮ್ಮಪಾಲಜಾತಕೇ (ಜಾ॰ ೧.೧೦.೯೭) ಸದಾರಸನ್ತೋಸೇ।
‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಿತಾ, ತಪಸ್ಸೀ ಸುದಂ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಲೋಮಹಂಸಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೫) ವೀರಿಯೇ।
‘‘ಹೀನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಖತ್ತಿಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ।
ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಚ ದೇವತ್ತಂ, ಉತ್ತಮೇನ ವಿಸುಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥ –
ನಿಮಿಜಾತಕೇ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೪೨೯) ಅತ್ತದಮನವಸೇನ ಕತೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇ ಉಪೋಸಥೇ।
‘‘ಇದಂ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತೇಯೇವ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೨೯) ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ।
‘‘ತಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಇದ್ಧಞ್ಚೇವ ಫೀತಞ್ಚ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಬಾಹುಜಞ್ಞಂ ಪುಥುಭೂತಂ ಯಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೭೪) ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತೇ ಸಕಲಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ। ಇಧಾಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಸಾಸನೇ ಚ ವತ್ತತಿ।
ವುಸ್ಸತೀತಿ ವುಸೀಯತಿ, ಚರೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜನಕುಹನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಅಹೋ ಅಯ್ಯೋ ಸೀಲವಾ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಜನಸ್ಸ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ವಿಮ್ಹಾಪನತ್ಥಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕುಹನತ್ಥನ್ತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾಪಕತಸ್ಸ ಸತೋ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಇರಿಯಾಪಥನಿಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತೇನ ತಿವಿಧೇನ ಕುಹನವತ್ಥುನಾ ಕುಹಕಭಾವೇನ ಜನಸ್ಸ ವಿಮ್ಹಾಪನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಇಧಾಪಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೀಹಿ ಕುಹನವತ್ಥೂಹಿ ಜನಸ್ಸ ಕುಹನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ, ಜನಸ್ಸ ವಿಮ್ಹಾಪನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜನಲಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಏವರೂಪಸ್ಸ ನಾಮ ಅಯ್ಯಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೇಹಿ ‘‘ಕೇನತ್ಥೋ, ಕಿಂ ಆಹರೀಯತೂ’’ತಿ ವದಾಪನತ್ಥಂ। ‘‘ಜನಲಪನತ್ಥ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸ ಸತೋ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ಪರಿಕಥೋಭಾಸಾದಿವಸೇನ ಲಪನಭಾವೇನ ಉಪಲಾಪಕಭಾವೇನ ಜನಸ್ಸ ಲಪನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಜನಲಪನತ್ಥನ್ತಿ ನ ಜನಸ್ಸ ಉಪಲಾಪನತ್ಥ’’ನ್ತಿ।
ನ ಇತಿವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖಾನಿಸಂಸತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಾನಿಸಂಸತ್ಥ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ‘ಲಾಭೀ ಅಸ್ಸಂ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನ’ನ್ತಿ, ಸೀಲೇಸ್ವೇವಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೬೫) ಸೀಲಾನಿಸಂಸಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ ಚತುಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ ಚ। ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚದಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಆದರಬಹುಮಾನಗರುಕರಣಸಙ್ಖಾತೋ ಚ ಸಕ್ಕಾರೋ, ಯೋ ಚ ‘‘ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಸುತಧರೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಉಗ್ಗಚ್ಛನಕಥುತಿಘೋಸಸಙ್ಖಾತೋ ಸಿಲೋಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವಸನ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ಆನಿಸಂಸೋ, ತದತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಾನಿಸಂಸತ್ಥನ್ತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಲಾಭಾದಿಗರುತಾಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಸ್ಸ ಉದಯಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ।
ನ ಇತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂತಿ ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೇ ಸತಿ ‘‘ಸೀಲವಾ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ
ಅಥ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಥಾತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣೇ। ತೇನ ಕುಹನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥಂಯೇವ ಇದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಾನಿ ತಂ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಂವರತ್ಥಂ ಪಹಾನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸಂವರೋ – ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ಸತಿಸಂವರೋ, ಞಾಣಸಂವರೋ, ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ। ‘‘ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೧೧) ನಯೇನ ಆಗತೋ ಅಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ಸೀಲಸಂವರೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೬) ಆಗತೋ ಅಯಂ ಸತಿಸಂವರೋ।
‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ।
ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೪೧; ಚೂಳನಿ॰ ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ ೪; ನೇತ್ತಿ॰ ೪.೧೧, ೪೫) –
ಆಗತೋ ಅಯಂ ಞಾಣಸಂವರೋ। ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ನಯೇನ ಆಗತೋ ಅಯಂ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ।
‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ನಯೇನ ಆಗತೋ ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಂವರೋ।
ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಪಜಹನವಸೇನ ವತ್ತಪ್ಪಟಿವತ್ತಾನಂ ಪೂರಣವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಚೇವ ವಿರತಿ ಚ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯವಚೀಸಂಯಮೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸೀಲಸಂವರೋ। ಸತಿ ಏವ ಸತಿಸಂವರೋ, ಸತಿಪ್ಪಧಾನಾ ವಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ। ಞಾಣಮೇವ ಞಾಣಸಂವರೋ। ಅಧಿವಾಸನವಸೇನ ಅದೋಸೋ, ಅದೋಸಪ್ಪಧಾನಾ ವಾ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ಪಞ್ಞಾತಿ ಏಕೇ। ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಅಭಿಭವನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ವೀರಿಯಮೇವ ವೀರಿಯಸಂವರೋ। ತೇಸು ಪಠಮೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಸು ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ದುತಿಯೋ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಂವರತ್ಥಂ ಸಂವರನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತೀಹಿ ಪಹಾನೇಹೀತಿ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತೀಹಿ ಪಹಾನೇಹಿ। ಪಞ್ಚವಿಧಪ್ಪಹಾನಮ್ಪಿ ಇಧ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಪಞ್ಚವಿಧಞ್ಹಿ ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಸೇನ। ತತ್ಥ ಯಂ ದೀಪಾಲೋಕೇನೇವ ತಮಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಲೋಭಾದಿಕಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದಿವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಹಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಲೋಭಾದಿಮಲಸ್ಸ, ಸೀಲೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸ, ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಿಕಸ್ಸ, ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠೀನಂ, ತಸ್ಸೇವ ಅಪರಭಾಗೇನ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೇನ ಕಥಂಕಥೀಭಾವಸ್ಸ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ಅಹಂಮಮಾತಿ ಗಾಹಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ, ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಯದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಯದಸ್ಸನೇನ ಸಭಯೇ ಅಭಯಸಞ್ಞಾಯ, ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನೇನ ಅಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಯ, ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಅಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಯ, ಉಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಅನುಪೇಕ್ಖಾಯ, ಅನುಲೋಮೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪಟಿಲೋಮಭಾವಸ್ಸ, ಗೋತ್ರಭುನಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ।
ಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತೋ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಸೇವಾಲಸ್ಸ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೭೭; ವಿಭ॰ ೬೨೮) ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಹಣಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ಏತಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಯಂ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ಥಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ಏತಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಪಹೀನಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಏತಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ
ತತ್ಥ ಸಂವರೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪವೇಸನಿವಾರಣಂ ಪಹಾನೇನ ಚ ಪವೇಸನಿವಾರಣಮೇವ ಸಮುಗ್ಘಾತೋ ಚಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಉಭಯೇನಪಿ ಪನ ಯಥಾರಹಂ ಉಭಯಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಏವ ಹಿ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರಂ, ಪಜಹನತೋ ಪಹಾನನ್ತಿ।
ಅನೀತಿಹನ್ತಿ ಅನೀತಿಹಂ, ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ। ಅಥ ವಾ ಈತೀಹಿ ಅನತ್ಥೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಹನನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಈತಿಹಾ, ತಣ್ಹಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ। ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಈತಿಹಾತಿ ಅನೀತಿಹಂ। ಈತಿಹಾ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ತಿತ್ಥಿಯಸಮಯಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಇದಂ ಅನೀತಿಹಂ। ‘‘ಅನಿತಿಹ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಇತಿಹಾಯ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಅನೇಕಂಸಗ್ಗಾಹಭಾವತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಇತಿಹಂ ನಾಮ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತತ್ತಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ನಿಕ್ಕಙ್ಖಭಾವಸಾಧನತೋ ಚ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಹನ್ತಿ ಅನಿತಿಹಂ, ಅಪರಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞೂಹೀ’’ತಿ, ‘‘ಅತಕ್ಕಾವಚರೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೧; ೨.೩೩೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ॰ ೭-೮) ಚ। ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ಪನ ‘‘ಅನೀತಿಹ’’ನ್ತಿ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ಪಠನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇತಿಹಪರಿವಜ್ಜಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಓಗಧಂ ಪತಿಟ್ಠಂ ಪಾರಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಗಾಮೀ, ವಿಮುತ್ತಿರಸತ್ತಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪಾಪಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಗಾಮಿನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧೋತಿ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ತೇನ ವಿನಾ ನಿಬ್ಬಾನಾವಗಾಹಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ತಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನಾಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ, ತಞ್ಚೇತಂ ಏಕನ್ತಸಮ್ಪಾದನೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಗಾಮೀ। ಅಥ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಗಾಮಿನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗಾಮಿನಂ। ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಏವ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಇಮಮೇವ ಚ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗಾಮಿನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸೋ ಭಗವಾ ಅದೇಸಯಿ ದೇಸೇಸಿ ಮಹನ್ತೇಹೀತಿ ಮಹಾಆತುಮೇಹಿ ಉಳಾರಜ್ಝಾಸಯೇಹಿ। ಮಹನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಮಹನ್ತೇ ವಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಏಸನ್ತಿ ಗವೇಸನ್ತೀತಿ ಮಹೇಸಿನೋ, ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ। ತೇಹಿ ಅನುಯಾತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ।
ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಮಯಾ ದೇಸಿತಂ, ಏವಂ ಯೇ ಏತಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ತದತ್ಥಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಅನುಸಾಸನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಮಯ್ಹಂ ಸಾಸನಕಾರಿನೋ ಓವಾದಪ್ಪಟಿಕರಾ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ ಅನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ।
ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಕುಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೬. ಛಟ್ಠೇ ಕುಹಕಾತಿ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಾದಿನಾ ಕುಹನವತ್ಥುನಾ ಕುಹಕಾ, ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಿಚ್ಛಾಯ ಕೋಹಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ವಿದ್ಧಂಸಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಥದ್ಧಾತಿ ‘‘ಕೋಧನೋ ಹೋತಿ ಉಪಾಯಾಸಬಹುಲೋ, ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ವುತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಅಭಿಸಜ್ಜತಿ ಕುಪ್ಪತಿ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಪತಿತ್ಥೀಯತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೨೫, ೨೭) ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಕೋಧೇನ ಚ, ‘‘ದುಬ್ಬಚೋ ಹೋತಿ ದೋವಚಸ್ಸಕರಣೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಕ್ಖಮೋ ಅಪ್ಪದಕ್ಖಿಣಗ್ಗಾಹೀ ಅನುಸಾಸನಿ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೧; ಪಾರಾ॰ ೪೨೬)। ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ದೋವಚಸ್ಸೇನ ಚ, ‘‘ಜಾತಿಮದೋ, ಗೋತ್ತಮದೋ, ಲಾಭಮದೋ, ಆರೋಗ್ಯಮದೋ, ಯೋಬ್ಬನಮದೋ, ಜೀವಿತಮದೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೩೨) ಏವಂ ವುತ್ತಜಾತಿಮದಾದಿಭೇದೇನ ಮಾನೇನ ಚ ಗರುಕಾತಬ್ಬೇಸು ಗರೂಸುಪಿ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಯೋಸಲಾಕಂ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ವಿಯ ಅನೋನತಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರಣಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕೋಧೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ।
ಉಪಲಾಪಕಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಸೇನ ಕುಲಸಙ್ಗಣ್ಹಕಾ। ಲಪಾತಿ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ಪಯುತ್ತವಾಚಾವಸೇನ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕತಾವಸೇನ ಲಪಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿಙ್ಗನ್ತಿ ಸಿಙ್ಗಾರಂ। ತಞ್ಹಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಜ್ಝನತೋ ಸುಟ್ಠು ಆಸೇವಿತತಾಯ ಸೀಸೇ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸುನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಿಸಾಣಂ ವಿಯ ಥಿರತ್ತಾ ಚ ಸಿಙ್ಗಂ ವಿಯಾತಿ ಸಿಙ್ಗಂ, ನಾಗರಿಕಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸಿಙ್ಗಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಸಿಙ್ಗಾರಭಾವೋ ಸಿಙ್ಗಾರತಾ, ಸಿಙ್ಗಾರಕರಣಕಆಕಾರೋ ವಾ। ಚಾತುರಭಾವೋ ಚಾತುರತಾ। ತಥಾ ಚಾತುರಿಯಂ। ಪರಿಕ್ಖತಭಾವೋ ಪರಿಕ್ಖತತಾ, ಪರಿಖಣಿತ್ವಾ ಠಪಿತಸ್ಸೇವ ದಳ್ಹಸಿಙ್ಗಾರಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಇತರಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ವಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸಸಿಙ್ಗಾರತಾವ ಕಥಿತಾ।
ಉಗ್ಗತನಳಾತಿ ನಳಸದಿಸಂ ತುಚ್ಛಮಾನಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಚರಣಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತುಚ್ಛಮಾನಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತಾ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಕುಹನಾದಿಯೋಗತೋ ನ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಮ ಸನ್ತಕಾ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಗತಾತಿ ಯದಿಪಿ ತೇ ಮಮ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪನ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ ಅಪಗತಾ ಏವ ಇಮಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಾ, ಇತೋ ತೇ ಸುವಿದೂರೇ ಠಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ನಭಞ್ಚ ದೂರೇ ಪಥವೀ ಚ ದೂರೇ,
ಪಾರಂ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ತದಾಹು ದೂರೇ।
ತತೋ ಹವೇ ದೂರತರಂ ವದನ್ತಿ,
ಸತಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ ಅಸತಞ್ಚ ರಾಜಾ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೨.೨೧.೪೧೪)।
ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪತ್ಥಟತಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪತ್ಥಟಭಾವೇನ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ।
ಕುಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಸನ್ತುಟ್ಠಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೭. ಸತ್ತಮೇ ನಿದ್ದೋಸಾನೀತಿ ಅವಜ್ಜರಹಿತಾನಿ ಆಗಮನಸುದ್ಧಿತೋ ಕಾಯಮಣ್ಡನಾದಿಕಿಲೇಸವತ್ಥುಭಾವಾಭಾವತೋ ಚ। ತತ್ಥ ಸುಲಭತಾಯ ಪರಿಯೇಸನದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಪ್ಪತಾಯ ಪರಿಹರಣದುಕ್ಖಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅನವಜ್ಜತಾಯ ಅಗರಹಿತಬ್ಬತಾಯ ಭಿಕ್ಖುಸಾರುಪ್ಪಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪತಾಯ ವಾ ಪರಿತ್ತಾಸಸ್ಸ ಅವತ್ಥುತಾ, ಸುಲಭತಾಯ ಗೇಧಾದೀನಂ ಅವತ್ಥುತಾ, ಅನವಜ್ಜತಾಯ ಆದೀನವದಸ್ಸನನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪತಾಯ ವಾ ಲಾಭೇನ ನ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಜನಯನ್ತಿ, ಅಲಾಭೇನ ನ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಜನಯನ್ತಿ, ಅನವಜ್ಜತಾಯ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರನಿಮಿತ್ತಂ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಂ ನ ಜನಯನ್ತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವತ್ಥುಭಾವತೋ।
ಪಂಸುಕೂಲನ್ತಿ ರುಕ್ಖಮೂಲನ್ತಿ ವಿವೇಕಾನುರೂಪಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರುಕ್ಖಸಮೀಪಂ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗೋಮುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಗೋಮುತ್ತಪರಿಭಾವಿತಹರೀತಕಖಣ್ಡಂ ಪೂತಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಪೂತಿಭಾವೇನ ಆಪಣಾದಿತೋ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಛಡ್ಡಿತಂ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಪೂತಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ।
ಯತೋ ಖೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ, ಯಂ ಖೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ತುಟ್ಠೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಕಿರಿಯಂ ಪರಾಮಸತಿ। ತುಟ್ಠೋತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ। ಇದಮಸ್ಸಾಹನ್ತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅಪ್ಪೇನ ಸುಲಭೇನ ಸನ್ತೋಸೋ, ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸೀಲಸಂವರಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಏಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಙ್ಗಂ ಸಮಣಭಾವಕಾರಣನ್ತಿ ಅಹಂ ವದಾಮಿ। ಸನ್ತುಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ನಾಮ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾ ಬಾಹಿರಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಂ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಪನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ। ತೇಸು ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಭೂತಾ ತಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತಾ ಚೇತೇ ಧಮ್ಮಾ, ಯದಿದಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ ಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ ಪವಿವಿತ್ತತಾ ಅಸಂಸಟ್ಠತಾ ‘‘ಇದಮಸ್ಸಾಹಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಾಮಞ್ಞಙ್ಗನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ।
ಸೇನಾಸನಮಾರಬ್ಭಾತಿ ವಿಹಾರಾದಿಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿಞ್ಚ ಸೇನಾಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಚೀವರಂ ಪಾನಭೋಜನನ್ತಿ ನಿವಾಸನಾದಿಚೀವರಂ ಅಮ್ಬಪಾನಕಾದಿಪಾನಂ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾದಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬವತ್ಥುಞ್ಚ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿಘಾತೋತಿ ವಿಘಾತಭಾವೋ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ‘‘ಅಮುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಆವಾಸೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಸುಲಭಾ’’ತಿ ಲಭಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಗಮನೇನ ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ನ ತುಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ವಿವಾದಾಪಜ್ಜನೇನ ವಾ ನವಕಮ್ಮಕರಣಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸೇನಾಸನಾದೀನಿ ಪರಿಯೇಸನ್ತಾನಂ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಾನಂ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭಾದಿನಾ ಯೋ ವಿಘಾತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ, ಸೋ ತತ್ಥ ಸನ್ತುಟ್ಠಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ। ದಿಸಾ ನಪ್ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಿಯಾ ಚಾತುದ್ದಿಸಭಾವೇನ ದಿಸಾ ನ ಪಟಿಹನತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಚಾತುದ್ದಿಸೋ ಅಪ್ಪಟಿಘೋ ಚ ಹೋತಿ, ಸನ್ತುಸ್ಸಮಾನೋ ಇತರೀತರೇನಾ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೨)।
ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಾತಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ವಾ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಯೋ। ತುಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ। ಅಧಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅನ್ತೋಗತಾತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತಾ। ನ ಪರಿಬಾಹಿರಾತಿ ನ ಬಾಹಿರಾ ಕತಾ।
ಸನ್ತುಟ್ಠಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅರಿಯವಂಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೮. ಅಟ್ಠಮೇ ವಂಸ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಿಟ್ಠಿವಂಸಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಸೀದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ದ್ವಿನ್ನಂ ಗೋಪಾನಸೀನಂ ಸನ್ಧಾನಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತಬ್ಬದಣ್ಡಕೇ ಆಗತೋ।
‘‘ವಂಸೋ ವಿಸಾಲೋ ಚ ಯಥಾ ವಿಸತ್ತೋ,
ಪುತ್ತೇಸು ದಾರೇಸು ಚ ಯಾ ಅಪೇಕ್ಖಾ।
ವಂಸಕ್ಕಳೀರೋವ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ,
ಏಕೋ ಚರೇ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಕಪ್ಪೋ’’ತಿ॥ –
ಆದೀಸು ಕಟ್ಠಕೇ। ‘‘ಭೇರಿಸದ್ದೋ ಮುದಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ವಂಸತಾಲಸದ್ದೋ’’ತಿಆದೀಸು ತೂರಿಯವಿಸೇಸೇ, ವೇಣೂತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಖತ್ತಿಯವಂಸೋತಿ ಖತ್ತಿಯಕುಲವಂಸೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ। ಸಮಣವಂಸೋ ಪನ ಸಮಣತನ್ತಿ ಸಮಣಪವೇಣೀ। ಮೂಲಗನ್ಧಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಥಾ ಸಾರಗನ್ಧಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ, ಏವಮೇತ್ಥ ಗೋರಸಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ದುತಿಯೇನ ಪನ ಆದಿ-ಸದೇನ ಕಾಸಿಕವತ್ಥಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡಾದೀನಂ।
ಅರಿಯ-ಸದ್ದೋ ಅಮಿಲಕ್ಖೇಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ಯೇಸಂ ನಿವಸನಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯಂ ಆಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಯಾವತಾ, ಆನನ್ದ, ಅರಿಯಂ ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ‘‘ಕೇ ಪನ ತೇ ಅರಿಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅರಿಯಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೇ ಮಹಾಪಣಿಧಾನಕಪ್ಪತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಾಯಂ ಕಪ್ಪೋ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ। ತೇ ತಾವ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದಞ್ಞೇಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇ ಬುದ್ಧಸಾವಕೇ ಚ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಅರಿಯೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಾವ ಸಾಸನಂ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ತಾವ ಸತ್ಥಾ ಧರತಿ ಏವ ನಾಮಾತಿ ಇಮಮೇವ ಭಗವನ್ತಂ। ಯೇ ಚೇತರಹಿ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ, ತೇ ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಗ್ಗಹಣಂ। ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಚೇ, ಅತೀತಾನಾಗತಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಭಗವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಯದಿದಂ ಛ ಛಕ್ಕಾನೀ’’ತಿ ಛಛಕ್ಕದೇಸನಾಯ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨೦) ಅಟ್ಠಹಿ ಪದೇಹಿ ವಣ್ಣಂ ಅಭಾಸಿ। ಏವಂ ಮಹಾಅರಿಯವಂಸದೇಸನಾಯ ಅರಿಯಾನಂ ವಂಸಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯವಂಸಾ ಅಗ್ಗಞ್ಞಾ ರತ್ತಞ್ಞಾ ವಂಸಞ್ಞಾ ಪೋರಾಣಾ, ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಪುಬ್ಬಾ ನ ಸಂಕೀಯನ್ತಿ ನ ಸಂಕೀಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಕುಟ್ಠಾ ಸಮಣೇಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹೀ’’ತಿ ಯೇಹಿ ನವಹಿ ಪದೇಹಿ ವಣ್ಣಂ ಅಭಾಸಿ, ತಾನಿ ತಾವ ಆನೇತ್ವಾ ಥೋಮನಾವಸೇನೇವ ವಣ್ಣೇನ್ತೋ ‘‘ತೇ ಖೋ ಪನೇತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಗ್ಗಾತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬವಂಸೇಹಿ ಸೇಟ್ಠಭಾವತೋ ಸೇಟ್ಠಭಾವಸಾಧನತೋ ಚ।
ರತ್ತಞ್ಞಾ ಚಿರರತ್ತಾತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ರತ್ತಞ್ಞೂಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ತೇಹಿ ಚ ತಥಾ ಅನುಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ವಂಸಾತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ಪೋರಾಣಾತಿ ಪುರಾತನಾ। ನ ಅಧುನಪ್ಪತ್ತಿಕಾತಿ ನ ಅಧುನಾತನಾ। ಅವಿಕಿಣ್ಣಾತಿ ನ ಖಿತ್ತಾ ನ ಛಡ್ಡಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಪನೀತಾ’’ತಿ। ನ ಅಪನೀತಪುಬ್ಬಾತಿ ನ ಛಡ್ಡಿತಪುಬ್ಬಾ, ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ಪರಿಪೂರಣೂಪಾಯಭಾವತೋ ನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಪುಬ್ಬಾ। ತತೋ ಏವ ಇದಾನಿಪಿ ನ ಅಪನೀಯನ್ತಿ, ಅನಾಗತೇಪಿ ನ ಅಪನೀಯಿಸ್ಸನ್ತಿಯೇವ। ಧಮ್ಮಸಭಾವಸ್ಸ ವಿಜಾನನೇನ ವಿಞ್ಞೂ। ಸಮಿತಪಾಪಾ ಸಮಣಾ ಚೇವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ। ತೇಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಕುಟ್ಠಾ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ಯೇ ಹಿ ನ ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬಾ, ತೇ ಅನಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ। ಅಗರಹಿತಬ್ಬಾ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಸನ್ತುಟ್ಠೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸನ್ತೋಸಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸವಸೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠೋತಿ ವುತ್ತಂ, ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನಪಿ ಇಧ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸನ್ತುಟ್ಠತಾ ಹೋತೀತಿ। ಇತರೀತರೇನಾತಿ ಇತರೇನ ಇತರೇನ। ಇತರಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮವಚನೋ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಯಂ-ಕಿಞ್ಚಿಸದ್ದೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇನ ಕೇನಚೀ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಅನಿಯಮವಾಚಿತಾಯ ಏವ ಯಥಾ ಥೂಲಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರವಚನೋ, ಏವಂ ಯಥಾಲದ್ಧಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞತರವಚನೋತಿ। ತತ್ಥ ದುತಿಯಪಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಇಧ ಇಚ್ಛಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ಖೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನನು ಚ ಯಥಾಲದ್ಧಾದಯೋಪಿ ಥೂಲಾದಯೋ ಏವ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ವಿಸೇಸೋ। ಯೋ ಹಿ ಯಥಾಲದ್ಧೇಸು ಥೂಲಾದೀಸು ಸನ್ತೋಸೋ, ಸೋ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋವ, ನ ಇತರೋ। ನ ಹಿ ಸೋ ಪಚ್ಚಯಮತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಬಲಸಾರುಪ್ಪಭಾವಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋಪಿ। ಥೂಲದುಕಾದಯೋ ತಯೋಪಿ ಚೀವರೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಮಜ್ಝಿಮೋ ಚತುಪಚ್ಚಯಸಾಧಾರಣೋ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಪನ ಚೀವರೇ ಸೇನಾಸನೇ ಚ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇಮೇ ತಯೋ ಸನ್ತೋಸೇತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕನಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಹಿ ಪರತೋ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ಏವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚೀವರೇ ವೀಸತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ಪನ್ನರಸ, ಸೇನಾಸನೇ ಪನ್ನರಸಾತಿ ಸಮಪಞ್ಞಾಸ ಸನ್ತೋಸಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಇಮೇಸು ಏವ ತೀಸು ಸನ್ತೋಸೇಸು ಸಙ್ಗಹಂ ಸಮೋಸರಣಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ।
ಚೀವರಂ ಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಚೀವರಂ ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ಜಾತಿತೋ ಚೀವರಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ಚೀವರಖೇತ್ತನ್ತಿ ಚೀವರಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖೇತ್ತಂ। ಪಂಸುಕೂಲನ್ತಿ ಪಂಸುಕೂಲಚೀವರಂ, ಪಂಸುಕೂಲಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಂ ಚೀವರಂ ಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೀವರಸನ್ತೋಸೋತಿ ಚೀವರೇ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಸಬ್ಬೋ ಸನ್ತೋಸೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ। ಚೀವರಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಿ ಧುತಙ್ಗಾನಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ, ಯಾನಿ ಗೋಪೇನ್ತೋ ಚೀವರಸನ್ತೋಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಹೋತೀತಿ। ಖೋಮಕಪ್ಪಾಸಿಕಕೋಸೇಯ್ಯಕಮ್ಬಲಸಾಣಭಙ್ಗಾನಿ ಖೋಮಾದೀನಿ। ತತ್ಥ ಖೋಮಂ ನಾಮ ಖೋಮಸುತ್ತೇಹಿ ವಾಯಿತಂ ಖೋಮಪಟ್ಟಚೀವರಂ। ತಥಾ ಸೇಸಾನಿಪಿ। ಸಾಣನ್ತಿ ಸಾಣವಾಕಸುತ್ತೇಹಿ ಕತಚೀವರಂ। ಭಙ್ಗನ್ತಿ ಪನ ಖೋಮಸುತ್ತಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ, ಏಕಚ್ಚಾನಿ ವಾ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತಚೀವರಂ। ಭಙ್ಗಮ್ಪಿ ವಾಕಮಯಮೇವಾತಿ ಕೇಚಿ। ಛಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಇತೋ ಅಞ್ಞಾ ‘‘ದುಕೂಲಾದೀನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪತ್ತುಣ್ಣಂ, ಸೋಮಾರಪಟ್ಟಂ, ಚೀನಪಟ್ಟಂ, ಇದ್ಧಿಜಂ, ದೇವದಿನ್ನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ತತ್ಥ ದುಕೂಲಂ ಸಾಣಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಂ ವಾಕಮಯತ್ತಾ। ಪತ್ತುಣ್ಣದೇಸೇ ಸಞ್ಜಾತವತ್ಥಂ ಪತ್ತುಣ್ಣಂ। ‘‘ಕೋಸೇಯ್ಯವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಹಿ ಅಭಿಧಾನಕೋಸೇ ವುತ್ತಂ। ಸೋಮಾರದೇಸೇ ಚೀನದೇಸೇ ಚ ಜಾತವತ್ಥಾನಿ ಸೋಮಾರಚೀನಪಟ್ಟಾನಿ। ಪತ್ತುಣ್ಣಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಕೋಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಪಾಣಕೇಹಿ ಕತಸುತ್ತಮಯತ್ತಾ। ಇದ್ಧಿಜಂ ಏಹಿಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಚೀವರಂ, ತಂ ಖೋಮಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಏವ ಅನುಲೋಮಂ। ದೇವತಾಹಿ ದಿನ್ನಚೀವರಂ ದೇವದಿನ್ನಂ, ತಂ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಜಾಲಿನಿಯಾ ದೇವಕಞ್ಞಾಯ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರಸ್ಸ ದಿನ್ನವತ್ಥಸದಿಸಂ, ತಮ್ಪಿ ಖೋಮಾದೀನಂಯೇವ ಅನುಲೋಮಂ ಹೋತಿ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಭಾವತೋ।
ಇಮಾನೀತಿ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣವಚನಂ, ಇಮಾನಿ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಪರಿಭೋಗಯೋಗ್ಗತಾಯ ಕಪ್ಪಿಯಚೀವರಾನಿ। ಇದಾನಿ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತಾನಿ ಏಕದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಸಚೀರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕುಸತಿಣೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಾ ತಾದಿಸೇಹಿ ತಿಣೇಹಿ ಕತಚೀವರಂ ಕುಸಚೀರಂ। ಅಕ್ಕವಾಕಾದೀಹಿ ವಾಕೇಹಿ ಕತಚೀವರಂ ವಾಕಚೀರಂ। ಚತುಕ್ಕೋಣೇಹಿ ತಿಕೋಣೇಹಿ ವಾ ಫಲಕೇಹಿ ಕತಚೀವರಂ ಫಲಕಚೀರಂ। ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಕೇಸೇಹಿ ಕತಕಮ್ಬಲಂ ಕೇಸಕಮ್ಬಲಂ। ಚಾಮರಿವಾಲಅಸ್ಸವಾಲಾದೀಹಿ ಕತಂ ವಾಲಕಮ್ಬಲಂ। ಮಕಚಿತನ್ತೂಹಿ ವಾಯಿತೋ ಪೋತ್ಥಕೋ। ಚಮ್ಮನ್ತಿ ಮಿಗಚಮ್ಮಾದಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಮ್ಮಂ। ಉಲೂಕಪಕ್ಖೇಹಿ ಗನ್ಥಿತ್ವಾ ಕತಚೀವರಂ ಉಲೂಕಪಕ್ಖಂ। ಭುಜಪತ್ತತಚಾದಿಮಯಂ ರುಕ್ಖದುಸ್ಸಂ। ತಿರೀಟಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖುಮತರಾಹಿ ಲತಾಹಿ ಲತಾವಾಕೇಹಿ ವಾ ವಾಯಿತಂ ಲತಾದುಸ್ಸಂ। ಏರಕವಾಕೇಹಿ ಕತಂ ಏರಕದುಸ್ಸಂ। ತಥಾ ಕದಲಿದುಸ್ಸಂ। ಸುಖುಮೇಹಿ ವೇಳುವಿಲೀವೇಹಿ ಕತಂ ವೇಳುದುಸ್ಸಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಕ್ಕಲಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಅಕಪ್ಪಿಯಚೀವರಾನಿ ತಿತ್ಥಿಯದ್ಧಜಭಾವತೋ।
ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಮಾತಿಕಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ‘‘ಸೀಮಾಯ ದೇತಿ, ಕತಿಕಾಯ ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೩೭೯) ಆಗತಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಚೀವರುಪ್ಪತ್ತಿಮಾತಿಕಾನಂ ವಸೇನ। ಚೀವರಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಕ್ಖೇತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಅಟ್ಠಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾತಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ। ಮಾತಿಕಾತಿ ಹಿ ಮಾತರೋ ಚೀವರುಪ್ಪತ್ತಿಜನಿಕಾತಿ।
ಸೋಸಾನಿಕನ್ತಿ ಪಾಪಣಿಕನ್ತಿ ಆಪಣದ್ವಾರೇ ಪತಿತಂ। ರಥಿಯನ್ತಿ ಪುಞ್ಞತ್ಥಿಕೇಹಿ ವಾತಪಾನನ್ತರೇನ ರಥಿಕಾಯ ಛಡ್ಡಿತಚೋಳಕಂ। ಸಙ್ಕಾರಕೂಟಕನ್ತಿ ಸಙ್ಕಾರಟ್ಠಾನೇ ಛಡ್ಡಿತಚೋಳಕಂ। ಸಿನಾನನ್ತಿ ನಹಾನಚೋಳಕಂ, ಯಂ ಭೂತವೇಜ್ಜೇಹಿ ಸಸೀಸಂ ನಹಾಯಿತ್ವಾ ಕಾಲಕಣ್ಣಿಚೋಳನ್ತಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಿತ್ಥನ್ತಿ ತಿತ್ಥಚೋಳಂ, ಸಿನಾನತಿತ್ಥೇ ಛಡ್ಡಿತಪಿಲೋತಿಕಾ। ಅಗ್ಗಿದಡ್ಢನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢಪ್ಪದೇಸಂ। ತಞ್ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಛಡ್ಡೇನ್ತಿ। ಗೋಖಾಯಿತಾದೀನಿ ಪಾಕಟಾನೇವ। ತಾನಿಪಿ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಛಡ್ಡೇನ್ತಿ। ಧಜಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾತಿ ಆನೀತಂ ತೇಹಿ ಛಡ್ಡಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸಾದಕಭಿಕ್ಖುನಾತಿ ಗಹಪತಿಚೀವರಸ್ಸ ಸಾದಿಯನಭಿಕ್ಖುನಾ। ಏಕಮಾಸಮತ್ತನ್ತಿ ಚೀವರಮಾಸಸಞ್ಞಿತಂ ಏಕಮಾಸಮತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ನ ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಹಿ ತಣ್ಹಾನಿಗ್ಗಹತ್ಥಾ ಸಾಸನೇ ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ। ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಅದ್ಧಮಾಸೇನೇವ ಕರೋತಿ ಅಪರಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ, ಇತರಸ್ಸ ಪನ ಪರಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಮಾಸಮತ್ತಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ। ಇದಂ ಮಾಸಡ್ಢಮಾಸಮತ್ತಂ…ಪೇ॰… ವಿತಕ್ಕಸನ್ತೋಸೋ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಮಿತಕಾಲಿಕತ್ತಾ। ಮಹಾಥೇರಂ ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸಹಾಯಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಗರುಗಾರವೇನ ‘‘ಗಾಮದ್ವಾರಂ, ಭನ್ತೇ, ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ’’ಇಚ್ಚೇವಾಹ। ಥೇರೋಪಿ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಅಹಮ್ಪಾವುಸೋ, ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅವಸರೋ ಮಾ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಮಾನೋ ಗಾಮಂ ಪಾವಿಸಿ। ಉಚ್ಚಾರಪಲಿಬುದ್ಧೋತಿ ಉಚ್ಚಾರೇನ ಪೀಳಿತೋ। ತದಾ ಭಗವತೋ ದುಕ್ಕರಕಿರಿಯಾನುಸ್ಸರಣಮುಖೇನ ತಥಾಗತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸವೇಗಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ…ಪೇ॰… ತೀಣಿ ಫಲಾನಿ ಪತ್ತೋ।
ಕತ್ಥ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತನಾಪಿ ಲಾಭಾಸಾಪುಬ್ಬಿಕಾತಿ ತಥಾ ‘‘ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸುನ್ದರಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮನಾಪಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಏವಮಾದಿಚಿನ್ತನಾಯ ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾ, ಕಥಂ ಪನ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನೇವ ಗಮನ’’ನ್ತಿ। ತೇನ ಚೀವರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪೇಸಲೋ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಾಯಪಿ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಪೇಸಲಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಹರಿಯಮಾನನ್ತಿ ಸುಸಾನಾದೀಸು ಪತಿತಂ ವತ್ಥಂ ‘‘ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಂಸುಕೂಲಪರಿಯೇಸನಂ ಚರನ್ತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಕೇನಚಿ ಪುರಿಸೇನ ತತೋ ಆನೀಯಮಾನಂ। ಏವಂ ಲದ್ಧಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪೀತಿ ಏವಂ ಪಟಿಲಾಭಸನ್ತೋಸಂ ಅಕೋಪೇತ್ವಾ ಲದ್ಧಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ। ಅತ್ತನೋ ಪಹೋನಕಮತ್ತೇನೇವಾತಿ ಲೋಲುಪ್ಪವಿವಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಲೋಲುಪ್ಪಸ್ಸ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತತ್ತಾ।
ಯಾಪೇತುನ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪವತ್ತೇತುಂ। ಧೋವನುಪಗೇನಾತಿ ಧೋವನಯೋಗ್ಗೇನ। ಪಣ್ಣಾನೀತಿ ಅಮ್ಬಜಮ್ಬಾದಿಪಣ್ಣಾನಿ। ಅಕೋಪೇತ್ವಾತಿ ಸನ್ತೋಸಂ ಅಕೋಪೇತ್ವಾ। ಪಹೋನಕನೀಹಾರೇನೇವಾತಿ ಅನ್ತರವಾಸಕಾದೀಸು ಯಂ ಕಾತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಪಹೋನಕನಿಯಾಮೇನೇವ ಯಥಾಲದ್ಧಂ ಥೂಲಸುಖುಮಾದಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕರಣಂ। ತಿಮಣ್ಡಲಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಮತ್ತಸ್ಸೇವಾತಿ ನಿವಾಸನಂ ಚೇ ನಾಭಿಮಣ್ಡಲಂ, ಜಾಣುಮಣ್ಡಲಂ, ಇತರಞ್ಚೇ ಗಲವಾಟಮಣ್ಡಲಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ನ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ।
ಕುಸಿಬನ್ಧನಕಾಲೇತಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಿಬ್ಬನಕಾಲೇ। ಸತ್ತ ವಾರೇತಿ ಸತ್ತ ಸಿಬ್ಬನವಾರೇ। ಕಪ್ಪಬಿನ್ದುಅಪದೇಸೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಕಾರಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ಕಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ।
ಸೀತಪ್ಪಟಿಘಾತನಾದಿ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಮುಖ್ಯಮೇವ ಚೀವರಪರಿಭೋಗೇ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹಿರಿಕೋಪೀನಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಮತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯಾವದೇವ ಹಿರಿಕೋಪೀನಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೫೮; ಮಹಾನಿ॰ ೨೦೬)। ವಟ್ಟತಿ, ನ ತಾವತಾ ಸನ್ತೋಸೋ ಕುಪ್ಪತಿ ಸಮ್ಭಾರಾನಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾನಂ ಅಲಾಭತೋ। ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೇ ಠತ್ವಾತಿ ಸೀಲವನ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಾಧಾರಣಭೋಗಿಭಾವೇ ಠತ್ವಾ। ಇತೀತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಸ್ಸೇವ ಅರಿಯವಂಸಸ್ಸ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಙ್ಗತೇಚೀವರಿಕಙ್ಗಾನಂ ತೇಸಞ್ಚಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾ ಚಾ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸು।
ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ ವಣ್ಣವಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಚತುಕ್ಕೋಟಿಕಂ ಸಮ್ಭವತಿ। ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥೋಯೇವ ಪಕ್ಖೋ ವಣ್ಣಿತಥೋಮಿತೋತಿ ತಥಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ। ಏಕೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ಸನ್ತೋಸಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ನ ಕಥೇತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಥೇರೋ ನಾಳಕೋ। ಏಕೋ ನ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ಸನ್ತೋಸಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಉಪನನ್ದೋ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ। ಏಕೋ ನೇವ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ನ ಸನ್ತೋಸಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಥೇರೋ ಲಾಳುದಾಯಿ ಏಕೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಚೇವ ಹೋತಿ, ಸನ್ತೋಸಸ್ಸ ಚ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಥೇರೋ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ।
ಅನೇಸನನ್ತಿ ಅಯುತ್ತಂ ಏಸನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪತಿರೂಪ’’ನ್ತಿ, ಸಾಸನೇ ಠಿತಾನಂ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಂ ಅಯೋಗ್ಗಂ। ಕೋಹಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಚೀವರುಪ್ಪಾದನನಿಮಿತ್ತಂ ಪರೇಸಂ ಕುಹನಂ ವಿಮ್ಹಾಪನಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಉತ್ತಸತೀತಿ ತಣ್ಹಾಸನ್ತಾಸೇನ ಉಪರೂಪರಿ ತಸತಿ। ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ಪರಿತೋ ತಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಸಬ್ಬೇ ಕಾಯವಚಿಪ್ಪಯೋಗಾ ತದತ್ಥಾ ಏವ ಜಾಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಭಾಗೇಹಿ ತಸತಿ। ಗಧಿತಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗಿದ್ಧೋ, ಸೋ ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾಲಕ್ಖಣೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಗಧಿತಂ ಏತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಅಗಧಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಗತಲೋಭಗಿದ್ಧೋ’’ತಿ। ಮುಚ್ಛನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಮುಯ್ಹನಂ। ತಸ್ಸ ಸಮುಸ್ಸಯಸ್ಸ ಅಧಿಗತಂ ಅನಾಪನ್ನೋ ಅನುಪಗತೋ। ಅನೋತ್ಥತೋ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥತೋ। ಅಪರಿಯೋನದ್ಧೋತಿ ತಣ್ಹಚ್ಛದನೇನ ಅಚ್ಛಾದಿತೋ। ಆದೀನವಂ ಪಸ್ಸಮಾನೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಞ್ಚ ದೋಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ। ಗಧಿತಪರಿಭೋಗತೋ ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾವದೇವ…ಪೇ॰… ಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ।
ನೇವತ್ತಾನುಕ್ಕಂಸೇತೀತಿ ಅತ್ತಾನಂ ನೇವ ಉಕ್ಕಂಸೇತಿ ನ ಉಕ್ಖಿಪತಿ ನ ಉಕ್ಕಟ್ಠತೋ ದಹತಿ। ಅಹನ್ತಿಆದಿ ಉಕ್ಕಂಸನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ನ ವಮ್ಭೇತಿ ನ ಹೀಳೇತಿ ನ ನಿಹೀನತೋ ದಹತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಚೀವರಸನ್ತೋಸೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ವೀಸತಿವಿಧೇ ಚೀವರಸನ್ತೋಸೇ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸನ್ತೋಸಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೀವರಹೇತು ಅನೇಸನಾಪಜ್ಜನಾದಿಪಿ ಗಹಿತಮೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಭಾವತೋ, ಅಸತಿ ಚ ಅಭಾವತೋ। ವಣ್ಣವಾದಿತಾಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಪರವಮ್ಭನಾನಿ ಪನ ಗಹಿತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ವಣ್ಣವಾದಾದೀಸು ವಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ದಕ್ಖೋತಿಆದಿ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸನ್ತೋಸಾದೀ ಇಜ್ಝನ್ತಿ, ತಂದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ದಕ್ಖೋತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಪಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನಲಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಗ್ಗಣ್ಹನವೀರಿಯಂ, ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾರಿಹಾರಿಯಪಞ್ಞಂ, ಪಟಿಸ್ಸತೋತಿ ಇಮಿನಾ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಮೋಸವುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋತಿ ಪಭೇದತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ। ಪಿಣ್ಡಪಾತಕ್ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ। ಪಿಣ್ಡಪಾತಸನ್ತೋಸೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋತಿ
ಪಿಣ್ಡಪಾತಕ್ಖೇತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಖೇತ್ತಂ ವಿಯ ಖೇತ್ತಂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ। ಸಙ್ಘತೋ ವಾ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸವಸೇನ ವಾ। ತತ್ಥ ಸಕಲಸ್ಸ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ಸಙ್ಘಭತ್ತಂ। ಕತಿಪಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಉದ್ದೇಸೇನ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ಉದ್ದೇಸಭತ್ತಂ। ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ನಿಮನ್ತನಂ। ಸಲಾಕಾಯ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ಸಲಾಕಭತ್ತಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಏಕದಿವಸಂ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ಪಕ್ಖಿಕಂ। ಉಪೋಸಥೇ ಉಪೋಸಥೇ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ಉಪೋಸಥಿಕಂ। ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ಪಾಟಿಪದಿಕಂ। ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ಆಗನ್ತುಕಭತ್ತಂ। ಧುರಗೇಹೇ ಏವ ಠಪೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ಧುರಭತ್ತಂ। ಕುಟಿಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ಕುಟಿಭತ್ತಂ। ಗಾಮವಾಸಿಆದೀಹಿ ವಾರೇನ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ವಾರಭತ್ತಂ। ವಿಹಾರಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಭತ್ತಂ ವಿಹಾರಭತ್ತಂ। ಸೇಸಾನಿ ಪಾಕಟಾನೇವ।
ವಿತಕ್ಕೇತಿ ‘‘ಕತ್ಥ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅಜ್ಜ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ‘‘ಸ್ವೇ ಕತ್ಥ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಥೇರೇನ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಸುಕಗಾಮೇ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಕಾಮಮೇತಂ ಪಟಿವಚನದಾನಂ, ಯೇನ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ವಿತಕ್ಕಮಾಳಕೇ ಠತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತೋ ಅರಿಯವಂಸಾ ಚುತೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಅರಿಯವಂಸಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಏಕಚಾರಿಕಸ್ಸೇವ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹಿ ಅರಿಯವಂಸಿಕೋ ಏಕವಾರಮೇವ ವಿತಕ್ಕೇತುಂ ಲಭತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ। ಪರಿಬಾಹಿರೋತಿ ಅರಿಯವಂಸಿಕಭಾವತೋ ಬಹಿಭೂತೋ। ಸ್ವಾಯಂ ವಿತಕ್ಕಸನ್ತೋಸೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೇನ ನ ಕುಪ್ಪತಿ ವಿಸುಜ್ಝತಿ ಚ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನ ಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಏವ-ಸದ್ದೋ। ಯಾಪನಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ। ಅಪ್ಪನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಯಾಪನಪ್ಪಮಾಣತೋಪಿ ಅಪ್ಪಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ದಾಯಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾರಾಧನತ್ಥಂ। ಪಮಾಣೇನೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಮಾಣೇನೇವ ಅಪ್ಪಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪಮಾಣೇನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಹಣಸ್ಮಿಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಕ್ಖೇತೀತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ ಅಪನೇತಿ। ವಿನಿಪಾತೇತಿ ವಿನಾಸೇತಿ ಅಟ್ಠಾನವಿನಿಯೋಗೇನ। ಸಾಸನನ್ತಿ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ಅನುಸಿಟ್ಠಿಂ ನ ಕರೋತಿ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ಸಪದಾನಚಾರಿನಾ ವಿಯ ಲೋಲುಪ್ಪವಿವಜ್ಜನಸನ್ತೋಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಾರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಹರಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಕಂ ಅಪನೇತ್ವಾ। ಆಹಾರಗೇಧತೋ ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ಪಟಿವಿನೋದನತ್ಥಂ ಕತಾ, ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಆದಿಪಯೋಜನಂ ಪನ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ ಆಗತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಜಿಘಚ್ಛಾಯ…ಪೇ॰… ಸನ್ತೋಸೋ ನಾಮಾ’’ತಿ। ನಿದಹಿತ್ವಾ ನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ ತದಹುಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇತರತ್ಥ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನೇವ ವಾರಿತಂ। ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೇ ಠಿತೇನಾತಿ ಸೀಲವನ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಾಧಾರಣಭೋಗಿಭಾವೇ ಠಿತೇನ।
ಸೇನಾಸನೇನಾತಿ ಸಯನೇನ ಆಸನೇನ ಚ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಹಿ ಮಞ್ಚಾದಿಕೇ ವಿಹಾರಾದಿಕೇ ಚ ಸೇತಿ, ತಂ ಸೇನಂ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪೀಠಾದಿಕೇ ಆಸತಿ, ತಂ ಆಸನಂ। ತದುಭಯಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸೇನಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಞ್ಚೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಮಞ್ಚೋ ಮಸಾರಕಾದಿ। ತಥಾ ಪೀಠಂ। ಮಞ್ಚಭಿಸಿ, ಪೀಠಭಿಸೀತಿ ದುವಿಧೋ ಭಿಸಿ। ವಿಹಾರೋ ಪಾಕಾರಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಸಕಲೋ ಆವಾಸೋ, ‘‘ದೀಘಮುಖಪಾಸಾದೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಅಡ್ಢಯೋಗೋ ದೀಘಪಾಸಾದೋ, ‘‘ಏಕಪಸ್ಸಚ್ಛಾದನಕಸೇನಾಸನ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಪಾಸಾದೋತಿ ಚತುರಸ್ಸಪಾಸಾದೋ, ‘‘ಆಯತಚತುರಸ್ಸಪಾಸಾದೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಹಮ್ಮಿಯನ್ತಿ ಮುಣ್ಡಚ್ಛದನಪಾಸಾದೋ। ಗುಹಾತಿ ಕೇವಲಾ ಪಬ್ಬತಗುಹಾ। ಲೇಣಂ ದ್ವಾರಬನ್ಧಂ। ಅಟ್ಟೋ ಬಹಲಭಿತ್ತಿಕಗೇಹಂ, ಯಸ್ಸ ಗೋಪಾನಸಿಯೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಏವ ಛದನಂ ಹೋತಿ, ‘‘ಅಟ್ಟಲಾಕಾರೇನ ಕರೀಯತೀ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಮಾಳೋ ಏಕಕೂಟಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅನೇಕಕೋಣೋ ಪಟಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸೋ, ‘‘ವಟ್ಟಾಕಾರೇನ ಕತಸೇನಾಸನ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ।
ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಸಾದಕೋ ಭಿಕ್ಖು ‘ಅಹಂ ಕತ್ಥ ವಸಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವಿತಕ್ಕೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾರಹಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ತತೋ ಪರಂ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತೋ ಅರಿಯವಂಸಾ ಚುತೋ ಹೋತಿ ಪರಿಬಾಹಿರೋ, ಸೇನಾಸನಂ ಕುಹಿಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನೇವ ಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ಏವ ಪವಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಆಹ, ಆಹರಿತಬ್ಬತಾಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯದಿ ಏವಂ ತತ್ಥಾಪಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕಸನ್ತೋಸಾದಯೋಪಿ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ನನು ಚೇತ್ಥ ದ್ವಾದಸೇವ ಧುತಙ್ಗಾನಿ ವಿನಿಯೋಗಂ ಗತಾನಿ, ಏಕಂ ಪನ ನೇಸಜ್ಜಿಕಙ್ಗಂ ನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿನಿಯುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೇಸಜ್ಜಿಕಙ್ಗಂ ಭಾವನಾರಾಮಅರಿಯವಂಸಂ ಭಜತೀ’’ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾರುಳ್ಹೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಪಥವಿಂ ಪತ್ಥರಮಾನೋ ವಿಯಾತಿಆದಿ ಅರಿಯವಂಸದೇಸನಾಯ ಸುದುಕ್ಕರಭಾವದಸ್ಸನಂ ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ। ಯಸ್ಮಾ ನಯಸಹಸ್ಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಹೋತಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾ ದೇಸನಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ಅಯಞ್ಚ ಭಾವನಾರಾಮಅರಿಯವಂಸಕಥಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಸ್ಸನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ…ಪೇ॰… ದೇಸನಂ ಆರಭೀ’’ತಿ।
ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನತೋ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ರಮಣಂ ಆರಮಣಂ ಆರಾಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಬ್ಯಧಿಕರಣಾನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ಭವತಿ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋ ಯಥಾ ‘‘ಉರಸಿಲೋಮೋ ಕಣ್ಠೇಕಾಳೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವನಾಯ ಆರಾಮೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾರಾಮೋ’’ತಿ। ಅಭಿರಮಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ವಾ ಆರಾಮೋ, ಭಾವನಾ ಆರಾಮೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾರಾಮೋತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಸಮಾಸಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಭಾವೇನ್ತೋ ರಮತೀತಿ ಏತೇನ ಭಾವನಾರಾಮಸದ್ದಾನಂ ಕತ್ತುಸಾಧನತಂ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಪಜಹನ್ತೋ ರಮತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಹಾನಾರಾಮೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಕಾಮಂ ‘‘ನೇಸಜ್ಜಿಕಙ್ಗಂ ಭಾವನಾರಾಮಅರಿಯವಂಸಂ ಭಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕತ್ತಾ, ನೇಸಜ್ಜಿಕಙ್ಗವಸೇನ ಪನ ನೇಸಜ್ಜಿಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಏಕಚ್ಚಾಹಿ ಆಪತ್ತೀಹಿ ಅನಾಪತ್ತಿಭಾವೋತಿ ತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ತೇರಸನ್ನಂ ಧುತಙ್ಗಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ವಿನಯಂ ಪತ್ವಾ ಗರುಕೇ ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಸಲ್ಲೇಖಸ್ಸ ಅಪರಿಚ್ಚಜನವಸೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಮ ವಿನಯೇ ಠಿತಸ್ಸೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇರಸನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಕಥಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಕಾಮಂ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇಸುಪಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸೀಲಕಥಾ ಆಹಟಾಯೇವ, ಯೇಹಿ ಪನ ಗುಣೇಹಿ ಸೀಲಸ್ಸ ವೋದಾನಂ ಹೋತಿ, ತೇಸು ಕಥಿತೇಸು ಯಥಾ ಸೀಲಕಥಾಬಾಹುಲ್ಲಂ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಭಾವನಾಕಥಾಬಾಹುಲ್ಲಂ ಸುತ್ತಪಿಟಕಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಞ್ಚ ಚತುತ್ಥೇನ ಅರಿಯವಂಸೇನ ಕಥಿತೇನ ಕಥಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಾವನಾರಾಮೇನ ಅವಸೇಸಂ ಪಿಟಕದ್ವಯಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಸೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ನೇಕ್ಖಮಪಾಳಿಯಾ ಕಥೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮಾ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ। ದಸುತ್ತರಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ದಸುತ್ತರಸುತ್ತನ್ತಧಮ್ಮೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೦ ಆದಯೋ) ದಸುತ್ತರಸುತ್ತನ್ತೇ ಆಗತನಯೇನಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಸೋತಿ ಜಾಗರಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು। ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ಕಾಮೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಭಾವತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಿತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನೂಪಚಾರಂ, ಸೋ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಂ ಲೋಕೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೦೮) ಆಗತೋ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾ ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಪಾದ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಉಪಾಯಾನಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಞ್ಚ ವಸೇನೇತ್ಥ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ। ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಪಾದನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾ। ಆಲೋಕಸಞ್ಞನ್ತಿ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಮನಸಿಕರಣೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಆಲೋಕಸಞ್ಜಾನನಂ। ಅವಿಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಂ। ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಯಾಥಾವನಿಚ್ಛಯಂ, ‘‘ಸಪಚ್ಚಯನಾಮವವತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಂ ಲೋಕೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಭಾವನಾರಾಮತಂ ಪಹಾನಾರಾಮತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಹ ಉಪಾಯೇನ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಚ ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಣಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾನಞ್ಹಿ ವಿಬನ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ದೂರೀಕರಣೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಠಿತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಯೋ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ। ತಥಾ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಅನಭಿರತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ಪಾಮೋಜ್ಜೇನ ತತ್ಥ ಅನಭಿರತಿಯಾ ವಿನೋದಿತಾಯ ಝಾನಾದೀನಂ ಸಮಧಿಗಮೋತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಪಸ್ಸನಂ ಅರತಿವಿನೋದನಅವಿಜ್ಜಾಪದಾಲನಉಪಾಯೋ। ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಪನ ನೀವರಣಸಭಾವಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇಟ್ಠಾನೀವರಣೇಸು ಸಙ್ಗಹದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇಯೇವ ದುಕ್ಖಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇಯೇವ ಸುಖಂ ಪಹೀಯತಿ, ಅತಿಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖೇ’’ತಿ।
ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು ನಿಚ್ಚಾ ಸಸ್ಸತಾತಿ ಪವತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಞ್ಞಂ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಚಿತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ। ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ಅನುಪಸ್ಸನಂ। ನನ್ದಿನ್ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಂ। ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನನ್ತಿ ವಿರಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ಅನುಪಸ್ಸನಂ। ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಂ। ‘‘ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿಯೇವ, ಆಯತಿಂ ಸಮುದಯವಸೇನ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿರೋಧೇತಿ ನೋ ಸಮುದೇತೀ’’ತಿ। ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮತಾ ಹಿ ಅಯಂ ಬಲಪ್ಪತ್ತಾತಿ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಹಿ ಅಯಂ। ಆದಾನನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹಣಂ। ಸನ್ತತಿಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಘನಸಞ್ಞಾ। ಆಯೂಹನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ। ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ ವಿಪರಿಣಾಮೋ। ಧುವಸಞ್ಞನ್ತಿ ಥಿರಭಾವಗ್ಗಹಣಂ।
ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮೂಹಘನವಸೇನ, ಸಕಿಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದತಾಯ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸವಿಗ್ಗಹತಂ। ಪಣಿಧಿನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಪಣಿಧಿಂ। ಸಾ ಪನತ್ಥತೋ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿನ್ನತಾ। ಅಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ। ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮತೀರಣಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ। ಸಾರಾದಾನಾಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ಅಸಾರೇ ಸಾರನ್ತಿ ಗಹಣವಿಪಲ್ಲಾಸಂ। ‘‘ಇಸ್ಸರಕುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಮತೀತಮದ್ಧಾನನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ಪವತ್ತಸಂಸಯಾಪತ್ತಿ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಙ್ಖಾರೇಸು ತಾಣಲೇಣಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸೋ। ‘‘ಆಲಯರತಾ ಆಲಯಸಮ್ಮುದಿತಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪, ೬೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೧; ೨.೩೩೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ॰ ೭, ೮) ಚ ವಚನತೋ ಆಲಯೋ ತಣ್ಹಾ, ಸಾಯೇವ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚ ಅಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಕೇಚಿ। ಏವಂ ಠಿತಾ ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ। ವಟ್ಟತೋ ವಿಗತತ್ತಾ ವಿವಟ್ಟಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಅನುಪಸ್ಸನೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾ ಗೋತ್ರಭು। ಸಂಯೋಗಾಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ಸಂಯುಜ್ಜನವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿವೇಸನಂ। ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹಜಾತೇಕಟ್ಠೇ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠೇ ಚ। ಓಳಾರಿಕೇತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೇ ಕಿಲೇಸೇ ಅಣುಸಹಗತೇತಿ ಅಣುಭೂತೇ। ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಜ್ಝೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ। ನ ಹಿ ಪಠಮಾದಿಮಗ್ಗೇಹಿಪಿ ಪಹೀನಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪುನ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ।
ಏವನ್ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೧, ೯೫) ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾಳಿಯಾ ಯೋಜನಂ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ದೀಘನಿಕಾಯೇತಿಆದಿನಾ ದಸುತ್ತರಪರಿಯಾಯೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೦ ಆದಯೋ) ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ರಮತಿ, ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಜಹನ್ತೋ ರಮತೀತಿ ಚ ನಯಿದಂ ದಸುತ್ತರಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೦ ಆದಯೋ) ಆಗತನಿಯಾಮೇನ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೧, ೯೫) ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾಳಿಯಂ ಆಗತನೀಹಾರೇನೇವ ‘‘ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ರಮತಿ, ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಜಹನ್ತೋ ರಮತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ।
ಏವನ್ತಿಆದಿನಾ ದಸುತ್ತರಪರಿಯಾಯೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೦ ಆದಯೋ) ಯೋಜನಂ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೫ ಆದಯೋ) ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಯೋಜನಾ ಕತಾ, ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಪನ ಠಾನಾನಂ ವಸೇನಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಇದಾನಿ ಅಭಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಪರಿಯಾಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದೇಸಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅನಿಚ್ಚತೋತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೯೮; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೬೯೮) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತನ್ತಿ ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು ಚ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾದಿಞ್ಚ, ಅನನುಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅರಿಯವಂಸಪೂರಕೋ ಧೀರೋ ಸೀಲವಾ ಭಿಕ್ಖು ಅರಿಯವಂಸಪರಿಪೂರಣಸ್ಸ ಭೇದಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಸಮಾಹಿತೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಚ ಪಚ್ಚಯಘಾತೇನ ಅರತಿಯಾ ರತಿಯಾ ಚ ಸಹಿತಾ ಅಭಿಭವಿತಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರತಿರತಿಸಹೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧೀರೋ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಅರಿಯವಂಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಧಮ್ಮಪದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೯. ನವಮೇ ಅನಭಿಜ್ಝಾಧಮ್ಮಪದಂ, ಅನಭಿಜ್ಝಾಪಧಾನೋ ವಾ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾಧಮ್ಮಪದಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅನಭಿಜ್ಝಾಧಮ್ಮಪದಂ ನಾಮ ಅಲೋಭೋ ವಾ ಅಲೋಭಸೀಸೇನ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ವಾ। ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ಧಮ್ಮಪದಂ ನಾಮ ಮೇತ್ತಾ ವಾ ಮೇತ್ತಾಸೀಸೇನ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಾ। ಸಮ್ಮಾಸತಿಧಮ್ಮಪದಂ ನಾಮ ಸೂಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ವಾ ಸತಿಸೀಸೇನ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಾ। ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಧಮ್ಮಪದಂ ನಾಮ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿ ವಾ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಸೀಸೇನ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ವಾ। ದಸಅಸುಭವಸೇನ ವಾ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಅನಭಿಜ್ಜಾ ಧಮ್ಮಪದಂ। ಚತುಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ಧಮ್ಮಪದಂ। ದಸಾನುಸ್ಸತಿ ಆಹಾರೇಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಧಿಗತಾನಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿಧಮ್ಮಪದಂ। ದಸಕಸಿಣಆನಾಪಾನವಸೇನ ಅಧಿಗತಾನಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಧಮ್ಮಪದಂ। ಅನಭಿಜ್ಝಾಲೂತಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾಯನಸೀಲೋ। ಅಭಿಪುಬ್ಬೋ ಝೇಸದ್ದೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಿತ್ತಣ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ। ಪಕತಿಭಾವಂ ಅವಿಜಹನ್ತೇನಾತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಂ ಸಭಾವಸಙ್ಖಾತಅನವಜ್ಜಸಙ್ಖಾತಂ ಪಕತಿಭಾವಂ ಅವಿಜಹನ್ತೇನ। ಸಾವಜ್ಜಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನವಜ್ಜಭಾವೋ ಜಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ।
ಧಮ್ಮಪದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೦. ದಸಮೇ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾತಿ ಏದಿಸೋ ಚ ಏದಿಸೋ ಚಾತಿ ಅಭಿಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಞಾತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾತಾ ಪಾಕಟಾ’’ತಿ। ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನನ್ತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಅನ್ತೇವಾಸಿಕಉಪಾಸಕಾದಿಸತ್ತೇಹಿ ಚೇವ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಸಲ್ಲೀನಂ ನಿಲೀಯನಂ, ಏಕೀಭಾವೋ ಪವಿವೇಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯೋ ತತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ, ಸೋ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಭಗವಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ಉತ್ತಮತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ। ವತ್ಥುಕಾಮೇಸೂತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತೇಸು ಕಾಮೇಸು। ಬಹಲರಾಗನ್ತಿ ಥಿರಮೂಲದುಮ್ಮೋಚನೀಯತಾಹಿ ಅಜ್ಝೋಸಾನೇನ ಬಹಲಭೂತಂ ಕಿಲೇಸಕಾಮಂ ಸಕಾರಣಾತಿ ಯೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪರೇಸಂ ವಾದೇ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಕಾರಣಾ। ನ ಹಿ ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತೇನ ಹೇತುನಾ ವಿನಾ ಪರವಾದೇಸು ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ।
ಏವಮಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಹೇತು ನತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾಯಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೮) ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾದಿವಾದಿನೋ ಏವಂ ಹೇತುಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಾದಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಿ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿ ಉಭಯಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೇನ ವಿಪಾಕೋ ಪಟಿಬಾಹಿತೋ ಹೋತಿ, ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೇನಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಬಾಹಿತಂ। ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಅತ್ಥತೋ ಉಭಯಪಟಿಬಾಹಕಾ ಅಹೇತುವಾದಾ ಚೇವ ಅಕಿರಿಯವಾದಾ ಚ ನತ್ಥಿಕವಾದಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ।
ಓಕ್ಕನ್ತನಿಯಮಾತಿ ಓಗಾಳ್ಹಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಮಾ। ಸಜ್ಝಾಯತೀತಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಂ ಗನ್ಥಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಠತಿ। ವೀಮಂಸತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಾರೇತಿ। ತಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವೀಮಂಸನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತಹೇತುಪಚ್ಚಯಾಭಾವಾದಿಕೇ ನತ್ಥಿ ಹೇತೂತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಲದ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ। ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿವಸೇನ ಅನುಸ್ಸವೂಪಲದ್ಧೇ ಅತ್ಥೇ ತದಾಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕನೇಹಿ ಸವಿಗ್ಗಹೇ ವಿಯ ಸರೂಪತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಚಿರಕಾಲಪರಿಚಯೇನ ಏವಮೇತನ್ತಿ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮಭಾವೂಪಗಮನೇನ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ತಥಾಗಹಿತೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಥೇವ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೇನ ಸಮಾನೀಯಮಾನಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮೋಪತ್ಥಮ್ಭಿತಾ ಅತಂಸಭಾವಂ ತಂಸಭಾವನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಮಿಚ್ಛಾಸತೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ತಂಲದ್ಧಿಸಹಗತಾ ತಣ್ಹಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿತಕ್ಕಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಟ್ಠಿತತಾಯ ಅನೇಕಗ್ಗತಂ ಪಹಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಅಪ್ಪಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿನಾ। ಸೋಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಲದ್ಧಭಾವನಾಬಲೋ ಕದಾಚಿ ಸಮಾಧಾನಪಟಿರೂಪಕಿಚ್ಚಕರೋ ಹೋತಿಯೇವ ಪಹರಣವಿಜ್ಝನಾದೀಸು ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತೀತಿ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ತೇನಾಕಾರೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯೇಸು ಜವನವಾರೇಸು ಪವತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೇ ಜವನವಾರೇ ಸತ್ತ ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತಿ। ಪಠಮಜವನೇ ಸತೇಕಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ದುತಿಯಾದೀಸೂತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವದಸ್ಸನಮೇತಂ, ನ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸತೇಕಿಚ್ಛಭಾವಾಪಾದನಂ ಕೇನಚಿ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇಸು। ಕೋಚಿ ಏಕಂ ದಸ್ಸನಂ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಆಸೇವನಾ ಪವತ್ತಾ, ಸೋ ಏಕಂಯೇವ ದಸ್ಸನಂ ಓಕ್ಕಮತಿ। ಯಸ್ಸ ದ್ವೀಸು ತೀಸುಪಿ ವಾ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಆಸೇವನಾ ಪವತ್ತಾ, ಸೋ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಓಕ್ಕಮತಿ। ಏತೇನ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಉಭಯಪಟಿಬಾಹಿಕತಾಮುಖೇನ ಪವತ್ತಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಾ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಕಾ, ಸಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾ, ಮಿಚ್ಛಾನಿಯಾಮೋಕ್ಕನ್ತಿಯಾ ಪನ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಾಗಮದಿಟ್ಠಿತೋ ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಿಯ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಕಿಣ್ಣಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಓಕ್ಕನ್ತೇಪಿ ದ್ವೀಸು ತೀಸು ಓಕ್ಕನ್ತೇಸುಪಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋವ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಮಾನಫಲತಂ ಸಮಾನಬಲಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತನಾ ಏಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಕಿಂ ಪನೇಸ ಏತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿಯತೋ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ? ಏತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ನಿಯತೋ। ಅಕುಸಲಞ್ಹಿ ನಾಮೇತಂ ಅಬಲಂ, ನ ಕುಸಲಂ ವಿಯ ಮಹಾಬಲಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋ ವಿಯ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕೋ ಸಿಯಾ, ಆಸೇವನವಸೇನ ಪನ ಭವನ್ತರೇಪಿ ತಂ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ರೋಚೇತಿಯೇವ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವಟ್ಟಖಾಣುಕೋ ನಾಮೇಸ ಸತ್ತೋ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಕಿಂ ನಿಮುಗ್ಗೋ ನಿಮುಗ್ಗೋ ಏವ ಬಾಲೋ’’ತಿ ವಿಯ ವಟ್ಟಖಾಣುಜೋತನಾ, ಯಾದಿಸೇಹಿ ಪನ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಯಂ ತಂ ದಸ್ಸನಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋ ಪುನ ಕದಾಚಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೋ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ ತತೋ ಸೀಸುಕ್ಖೇಪನಮಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ। ಏದಿಸಾತಿ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಅತೇಕಿಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸದಿಸಾ।
ಅತ್ತನೋ ನಿನ್ದಾಭಯೇನಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ನಾಮ ತೇ ಗರಹನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿ ಪರೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬನಿನ್ದಾಭಯೇನ। ಘಟ್ಟನಭಯೇನಾತಿ ತಥಾ ಪರೇಸಂ ಅಪಸಾದನಭಯೇನ। ಸಹಧಮ್ಮೇನ ಪರೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿ ಕಾತಬ್ಬನಿಗ್ಗಹೋ ಉಪಾರಮ್ಭೋ, ತತೋ ಪರಿತ್ತಾಸೋ ಉಪಾರಮ್ಭಭಯಂ। ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಉಪವಾದಭಯಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪವಾದಭಯೇನಾ’’ತಿ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾ ವಿನಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾವಿನಯೋ, ಅರಹತ್ತಫಲಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾವಿನಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಹತ್ತ’’ನ್ತಿ।
ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಉರುವೇಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।