(೧೪) ೪. ಪುಗ್ಗಲವಗ್ಗೋ
೧. ಸಂಯೋಜನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೧. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಉಪಪತ್ತಿಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ಸಂವತ್ತನಿಕಾನೀತಿ ಉಪಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭಿಯಾನಿ। ಭವಪಟಿಲಾಭಿಯಾನೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಹೇತುಭೂತೇಹಿ, ಕರಣಭೂತೇಹಿ ವಾ। ನನು ಚ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸಕದಾಗಾಮೀಯೇವ ಇಧ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಅಪ್ಪಹೀನಸಂಯೋಜನೇಸು ಅರಿಯೇಸು ಉತ್ತಮಕೋಟಿಯಾ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನಸಂಯೋಜನೇಸೂತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನೇಸು। ಉತ್ತಮಕೋಟಿಯಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಗಹಿತಂ। ಸಕದಾಗಾಮಿತೋ ಪರಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪಹೀನಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನೋ ಅರಿಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ನನು ಚ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಪಹೀನಾನಿಪಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅತ್ಥಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಓರಮ್ಭಾಗಿಯೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಹೀನಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಸಂಯೋಜನಾನಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸಂಯೋಜನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪಟಿಭಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೨. ದುತಿಯೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಟಿಭಾನೋ। ಪುಚ್ಛಾನನ್ತರಮೇವ ಸೀಘಂ ಬ್ಯಾಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನೋಮುತ್ತಪ್ಪಟಿಭಾನಮಸ್ಸಾತಿ ನೋಮುತ್ತಪ್ಪಟಿಭಾನೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪಠಮೋ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಮೇವ ಪೇಕ್ಖತಿ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ಸೋ ಪನ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯುತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾರಣಮೇವ ಕಥೇತಿ। ದುತಿಯೋ ಪುಚ್ಛಾನನ್ತರಮೇವ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ವಚನೇನ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾಪಿ ಚ ಯುತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖೇತಿ ಚತುನಿಕಾಯಿಕಪಿಣ್ಡತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ಸೋ ಪನ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪಞ್ಹಪರಿಯೋಸಾನಮ್ಪಿ ನಾಗಮೇತಿ, ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಕಥೇತಿಯೇವ, ವಚನತ್ಥಂ ಪನಸ್ಸ ವೀಮಂಸಿಯಮಾನಂ ಕತ್ಥಚಿ ನ ಲಗತಿ। ತತಿಯೋ ಪುಚ್ಛಾಸಮಕಾಲಮೇವ ಯುತ್ತಂ ಪೇಕ್ಖತಿ, ತಂಖಣಂಯೇವ ಚ ನಂ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ಸೋ ಪನ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಸೀಘಮೇವ ಕಥೇತಿ, ಯುತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾರಣೋ ಚ ಹೋತಿ। ಚತುತ್ಥೋ ಪುಟ್ಠೋ ಸಮಾನೋ ನೇವ ಯುತ್ತಂ ಪೇಕ್ಖತಿ, ನ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಿಬ್ಬನ್ಧಕಾರನಿಮುಗ್ಗೋ ವಿಯ ಹೋತಿ ಲಾಳುದಾಯಿತ್ಥೇರೋ ವಿಯ।
ಪಟಿಭಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩-೪. ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೩೩-೪. ತತಿಯೇ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂತಿ ಏತ್ಥ ಉಗ್ಘಟನಂ ನಾಮ ಞಾಣುಗ್ಘಟನಂ, ಞಾಣೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಮತ್ತೇಯೇವ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಹ ಉದಾಹಟವೇಲಾಯಾತಿ ಉದಾಹಾರೇ ಉದಾಹಟಮತ್ತೇಯೇವ। ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತೀತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಭಿಸಮಯೋ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೩೫೫) ನಯೇನ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಮಾತಿಕಾಯ ಠಪಿಯಮಾನಾಯ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಪಞ್ಚಿತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥೇ ಭಾಜಿಯಮಾನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಯ್ಯೋ। ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಮೇವ ಪರಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪದಪರಮೋ। ನ ತಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಝಾನಂ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಾ ಮಗ್ಗಂ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತುತ್ಥಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫-೮. ಸಾವಜ್ಜಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೩೫-೮. ಪಞ್ಚಮೇ ಸಾವಜ್ಜೋತಿ ಸದೋಸೋ। ಸಾವಜ್ಜೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಸದೋಸೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನ। ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಆಯೂಹನಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸದೋಸತ್ತಾ ಗೂಥಕುಣಪಾದಿಭರಿತೋ ಪದೇಸೋ ವಿಯ ‘‘ಸಾವಜ್ಜೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾವಜ್ಜೇನ ಬಹುಲನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಮೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಬಹುಲಂ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪಂ ಅನವಜ್ಜಂ। ಸೋ ‘‘ಸಾವಜ್ಜೇನ ಬಹುಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಪ್ಪಂ ಅನವಜ್ಜೇನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕೋ ಪನ ಏವರೂಪೋ ಹೋತೀತಿ? ಯೋ ಗಾಮಧಮ್ಮತಾಯ ವಾ ನಿಗಮಧಮ್ಮತಾಯ ವಾ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಉಪೋಸಥಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಸೀಲಾನಿ ಪೂರೇತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಆಯೂಹನಕಮ್ಮೇಸು ಸಾವಜ್ಜಸ್ಸೇವ ಬಹುಲತಾಯ ಅನವಜ್ಜಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಾಯ ‘‘ವಜ್ಜಬಹುಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಾನಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ ರಾಸಿಕತಾನಸ್ಸು, ತೇಸಂ ಉಪರಿ ತಹಂ ತಹಂ ಅಧಿಮುತ್ತಕವಸ್ಸಿಕಪಾಟಲಾನಿ ಪತಿತಾನಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಏವರೂಪೋ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಅಧಿಮುತ್ತಕವಸ್ಸಿಕಪಾಟಲಾನಿ ರಾಸಿಕತಾನಸ್ಸು, ತೇಸಂ ಉಪರಿ ತಹಂ ತಹಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಾನಿ ಬದರಪುಪ್ಫಾದೀನಿ ಪತಿತಾನಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಏವರೂಪೋ ತತಿಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಆಯೂಹನಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿದ್ದೋಸತ್ತಾ ಚ ಚತುಮಧುರಭರಿತಸುವಣ್ಣವಾತಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಛಟ್ಠಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ।
ಸಾವಜ್ಜಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯-೧೦. ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೩೯-೧೪೦. ನವಮೇ ಅಪ್ಪಞ್ಚ ಭಾಸತೀತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಸಾಯ ಥೋಕಮೇವ ಕಥೇತಿ। ಅಸಹಿತಞ್ಚಾತಿ ಕಥೇನ್ತೋ ಚ ಪನ ನ ಅತ್ಥಯುತ್ತಂ ಕಾಲಯುತ್ತಂ ಕಥೇತಿ। ಪರಿಸಾ ಚಸ್ಸ ನ ಕುಸಲಾ ಹೋತೀತಿ ಸೋತುಂ ನಿಸಿನ್ನಪರಿಸಾ ಚಸ್ಸ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಂ ಸಿಲಿಟ್ಠಾಸಿಲಿಟ್ಠಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವರೂಪೋತಿ ಅಯಂ ಏವಂಜಾತಿಕೋ ಬಾಲಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಏವಂಜಾತಿಕಾಯ ಬಾಲಪರಿಸಾಯ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಲಭತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವೇಯೇವ ಜನಾ ಸಭಾವಧಮ್ಮಕಥಿಕಾ, ನ ಇತರೇ। ಇತರೇ ಪನ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾನಂ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಾ। ದಸಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಗ್ಗಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।