(೧೭) ೨. ಪಟಿಪದಾವಗ್ಗೋ
೧. ಸಂಖಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬೧. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾತಿಆದೀಸು ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾ? ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ದನ್ಧಂ ತಂ ಠಾನಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ॰… ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾ? ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಂ ತಂ ಠಾನಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸುಖಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾ? ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಅಕಸಿರೇನ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ದನ್ಧಂ ತಂ ಠಾನಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸುಖಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸುಖಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾ? ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಅಕಸಿರೇನ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಂ ತಂ ಠಾನಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸುಖಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೦೧) – ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿ।
ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆಗಮನಕಾಲೇ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ। ದನ್ಧಂ ತಂ ಠಾನಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇಸು ಕಿಲೇಸೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸೇ ಚಿರಂ ವಸಿತ್ವಾ ತಂ ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಠಾನಂ ದನ್ಧಂ ಸಣಿಕಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಸ್ಸ, ಪಾಪುಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಾ ಏಸಾ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ದುಕ್ಖತ್ತಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಪಞ್ಞಾಯ ಚ ದನ್ಧತ್ತಾ ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಆಗಮನವಸೇನ ‘‘ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಪರಿ ತೀಸು ಪದೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಂಖಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ವಿತ್ಥಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬೨. ದುತಿಯೇ ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಅಕತಾಧಿಕಾರೋ। ರೂಪಾನಂ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣಂ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ। ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಕಿಲಮತೀತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಅಪರನ್ತೇ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇತಿ ಏವಂ ತೀಸು ಪದೇಸೇಸು ಕಿಲಮತಿ। ಪಞ್ಚಸು ಞಾಣೇಸೂತಿ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಞಾಣೇಸು। ನವಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸೂತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾದಿನವವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸು। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ವಿತ್ಥಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಅಸುಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬೩. ತತಿಯೇ ‘‘ಯಥಾ ಏತಂ, ತಥಾ ಇದ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಏತೇನ –
‘‘ಯಥಾ ಇದಂ ತಥಾ ಏತಂ, ಯಥಾ ಏತಂ ತಥಾ ಇದಂ।
ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ, ಕಾಯೇ ಛನ್ದಂ ವಿರಾಜಯೇ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೨೦೫)। –
ಇಮಂ ದೇಸನಾನಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಇದಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾಸುಭಂ ಆಯುಉಸ್ಮಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅನಪಗಮಾ ಚರತಿ ತಿಟ್ಠತಿ ನಿಸೀದತಿ ಸಯತಿ, ತಥಾ ಏತಂ ಏತರಹಿ ಸುಸಾನೇ ಸಯಿತಂ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಪಗಮಾ ಅಹೋಸಿ। ಯಥಾ ಚ ಏತಂ ಏತರಹಿ ಮತಸರೀರಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪಗಮಾ ನ ಚರತಿ ನ ತಿಟ್ಠತಿ ನ ನಿಸೀದತಿ ನ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ತಥಾ ಇದಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪಗಮಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಚ ಇದಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ನೇತರಹಿ ಸುಸಾನೇ ಮತಂ ಸೇತಿ ನ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿಭಾವಮುಪಗತಂ, ತಥಾ ಏತಂ ಏತರಹಿ ಮತಸರೀರಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಹೋಸಿ। ಯಥಾ ಪನೇತಂ ಯಥಾ ಇದಂ ತಥಾ ಏತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಮತಸರೀರಸ್ಸ ಸಮಾನಭಾವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಬಾಹಿರೇ ದೋಸಂ ಪಜಹತಿ। ಯಥಾ ಏತಂ ತಥಾ ಇದನ್ತಿ ಮತಸರೀರೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಮಾನಭಾವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ। ಯೇನಾಕಾರೇನ ಉಭಯಂ ಸಮಂ ಕರೋತಿ, ತಂ ಸಮ್ಪಜಾನನ್ತೋ ಉಭಯತ್ಥ ಮೋಹಂ ಪಜಹತಿ।
ಬಹಿದ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸುಸಾನಾದೀಸು ದಿಟ್ಠಾನಂ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿದಸನ್ನಂ ಅಸುಭಾನಂ। ‘‘ನವನ್ನಂ ಪಾಟಿಕುಲ್ಯಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಅನ್ತಿಮಜೀವಿಕಾಭಾವತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಸ ಅಲಾಭಲಾಭೇಸು ಪರಿತಸ್ಸನಗೇಧಾದಿಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ
ಕಟುಕೀಟಕಾದಯೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಕುಲಪ್ಪಭೇದಾ ಕಿಮಿಯೋ ನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅನ್ತಿಮಜೀವಿಕಾಭಾವೋ ತಾವ ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸವಿಸೋಧನತ್ಥಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿನಿವೇಸನತೋ ಪಗೇವ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ ‘‘ಮಾಹಂ ಛವಾಲಾತಸದಿಸೋ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಸ ಅಲಾಭಲಾಭೇಸು ಪರಿತಸ್ಸನಗೇಧಾದಿಸಮುಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣಂ ಪಗೇವ ಅನುಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನವತೋ ತದಭಾವತೋ। ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ ಅನೇಕನ್ತಿಕೋ ಪರಿಭೋಗೇ ಅನ್ತೋಗಧೋವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಿಮಿಕುಲಸಂವದ್ಧನಂ ಪನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವ ವಾ ‘‘ನವನ್ನಂ ಪಾಟಿಕುಲ್ಯಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಯಮಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ। ಇಮಿನಾ ವಾ ನಯೇನ ಇತರೇಸಮ್ಪೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮೇತ್ಥ ಪಟಿಕೂಲತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।
ಏವಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೯೪-೨೯೫) ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಟಿಕೂಲತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಗಮನತೋ, ಪರಿಯೇಸನತೋ, ಪರಿಭೋಗತೋ, ಆಸಯತೋ, ನಿಧಾನತೋ, ಅಪರಿಪಕ್ಕತೋ, ಪರಿಪಕ್ಕತೋ, ಫಲತೋ, ನಿಸ್ಸನ್ದತೋ, ಸಮ್ಮಕ್ಖನತೋತಿ। ಏವಂ ದಸನ್ನಂ ವಸೇನ ಪಾಟಿಕುಲ್ಯವಚನೇನಪಿ ಇಧ ‘‘ನವನ್ನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಸಮ್ಮಕ್ಖನಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗಾದೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನಭಾವಾ ವಿಸುಂ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನ ವದನ್ತಿ। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೩೦೪) ಪನ ಸಮ್ಮಕ್ಖನಂ ಪರಿಭೋಗಾದೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸನ್ದವಸೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಪಟಿಕೂಲನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಾ ಠಪಿತಾ।
ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಸಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ತೀಸು ಭವೇಸು ಅರುಚ್ಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಹೇಸಾ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತಾ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಅಸುಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪-೬. ಪಠಮಖಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೬೪-೧೬೬. ಚತುತ್ಥೇ ಅಕ್ಖಮಾ। ಖಮತಿ ಸಹತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಖಮಾ। ಇನ್ದ್ರಿಯದಮನಂ ದಮಾ। ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೪; ೬.೫೮) ನಯೇನ ವಿತಕ್ಕಸಮನಂ ಸಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಾನಂ ವೂಪಸಮನಪಟಿಪದಾ’’ತಿ। ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಸಮಾ। ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ।
ಪಠಮಖಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭-೮. ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೬೭-೧೬೮. ಸತ್ತಮಟ್ಠಮೇಸು ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಸುಖಪಟಿಪದದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಭಾವೋ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಸುಖಪಟಿಪದದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಭಾವೋ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಸುಖಪಟಿಪದಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೮೦೧) ‘‘ಬುದ್ಧಾನಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪೭೬) ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಚ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಸುಖಪಟಿಪದಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾವ ಅಹೇಸುಂ, ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪನ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ಸುಖಪಟಿಪದಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ ಉಪರಿ ತಯೋ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಾನುಲೋಮೇತಿ। ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಇಮಾಯ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಮೇತಂ। ತಂತಂಭಾಣಕಾನಂ ವಾ ಮತೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಥಾ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಸಸಙ್ಖಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬೯. ನವಮೇ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪಯೋಗಂ ಕತ್ವಾವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪಯೋಗಂ ಅಕತ್ವಾವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಆಗಮನಮ್ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನ ಅಕಸಿರೇನ ಅಕಿಲಮನ್ತೋವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪನ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಚ್ಛೇದಕಂ ಞಾಣಂ ಅದನ್ಧಂ ತಿಖಿಣಂ ಸೂರಂ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ। ಯಥಾ ನಾಮ ತಿಖಿಣೇನ ಅಸಿನಾ ಕದಲಿಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಮಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಅತಿಸೀಘಂ ವಹತಿ, ಸದ್ದೋ ನ ಸುಯ್ಯತಿ, ಬಲವವಾಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವರೂಪಾ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರಿನೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾ ಹೋತಿ। ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿನೋ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಚ್ಛೇದಕಂ ಞಾಣಂ ದನ್ಧಂ ಅತಿಖಿಣಂ ಅಸೂರಂ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ। ಯಥಾ ನಾಮ ಕುಣ್ಠೇನ ಅಸಿನಾ ಕದಲಿಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ನ ಮಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಅತಿಸೀಘಂ ನ ವಹತಿ, ಸದ್ದೋ ಸುಯ್ಯತಿ, ಬಲವವಾಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಏವರೂಪಾ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿನೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ನೇಸಂ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೇ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಅನವಸೇಸಾವ ಕಿಲೇಸಾ ಖೀಯನ್ತಿ।
ಸಸಙ್ಖಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಯುಗನದ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೭೦. ದಸಮೇ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಇದಂ ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಅಯಂ ಸಮಥೋ। ಸೋ ತಞ್ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಇತಿ ಪಠಮಂ ಸಮಥೋ, ಪಚ್ಛಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸಮಥಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಇದಂ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಮಥಂ ಅಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ವಿಪಸ್ಸತಿ। ಪಠಮೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗವಸೇನೇವ ವಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ಮಗ್ಗೋ ಸಞ್ಜಾಯತಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯೋ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಆಸೇವತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ। ಭಾವೇತಿ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾವಸೇನ। ಬಹುಲೀಕರೋತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ। ಆಸೇವತಿ ವಾ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಾದಿಞಾಣವಸೇನ। ಭಾವೇತಿ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾದಿಞಾಣವಸೇನ। ಬಹುಲೀಕರೋತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ। ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋನ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋನ್ತಿ।
ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸನ್ತಿ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಅರಿಯಧಮ್ಮೋತಿ ಪವತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಂ
‘‘ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸಂ ಹೋತಿ, ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಓಭಾಸೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಓಭಾಸಂ ಆವಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ತೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ದುಕ್ಖತೋ…ಪೇ॰… ಅನತ್ತತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ತಥಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸುಖಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಪಗ್ಗಹೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನಿಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮೋತಿ ನಿಕನ್ತಿಂ ಆವಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ತೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ
ಯುಗನದ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಟಿಪದಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।