(೯) ೪. ಧಮ್ಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ
೮೮. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಫಲಸಮಾಧೀತಿ ಚತೂಸುಪಿ ಅರಿಯಫಲೇಸು ಸಮಾಧಿ। ತಥಾ ಫಲಪಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೮೯. ದುತಿಯೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪಗ್ಗಾಹೋ। ನ ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ।
೯೦. ತತಿಯೇ ನಮನಟ್ಠೇನ ನಾಮಂ। ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ। ಸಮ್ಮಸನಚಾರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮ-ಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಂ ನಾಮ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ।
೯೧. ಚತುತ್ಥೇ ವಿಜ್ಜಾ। ವಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ವಿಮುತ್ತಿ।
೯೨. ಪಞ್ಚಮೇ ಭವದಿಟ್ಠಿ। ವಿಭವೋ ನಾಮ ಉಚ್ಛೇದೋ ವಿನಾಸನಟ್ಠೇನ, ವಿಭವವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನದಿಟ್ಠಿ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ। ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ।
೯೫. ಅಟ್ಠಮೇ ದುಕ್ಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಪ್ಪಟಿಕೂಲಗಾಹಿಮ್ಹಿ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಸಾತೇ ಅನಾದರೇ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ದುಬ್ಬಚೋ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ದೋವಚಸ್ಸಂ, ತಸ್ಸ ದುಬ್ಬಚಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನಾದರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ದೋವಚಸ್ಸತಾ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಚ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದೋವಚಸ್ಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ಅತ್ಥತೋ ದೋವಚಸ್ಸಮೇವ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇಸಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದೋವಚಸ್ಸತಾ? ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ದೋವಚಸ್ಸಾಯ’’ನ್ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ। ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಏತೇನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಪಾಪಯೋಗತೋ ಪಾಪಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಾದಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಏತಸ್ಸ ಮಿತ್ತಾತಿ ಪಾಪಮಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇಸಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ? ಯೇ ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಾ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾ ಮಚ್ಛರಿನೋ ದುಪ್ಪಞ್ಞಾ। ಯಾ ತೇಸಂ ಸೇವನಾ ನಿಸೇವನಾ ಸಂಸೇವನಾ ಭಜನಾ ಸಮ್ಭಜನಾ ಭತ್ತಿ ಸಮ್ಭತ್ತಿ ತಂಸಮ್ಪವಙ್ಕತಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೩೩೩) ಏವಂ ಆಗತಾ। ಸಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ದೋವಚಸ್ಸತಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಾಯ ಹಿ ಚೇತನಾಯ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಾಪಸಮ್ಪವಙ್ಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸಾ ಚೇತನಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ವಾ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ ತದಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ।
೯೬. ನವಮೇ ಸುಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದಕ್ಖಿಣಗಾಹಿಮ್ಹಿ ಅನುಲೋಮಸಾತೇ ಸಾದರೇ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಸುಬ್ಬಚೋತಿಆದಿನಾ, ಕಲ್ಯಾಣಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಏತಸ್ಸ ಮಿತ್ತಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೯೭. ದಸಮೇ ಪಥವೀಧಾತುಆದಯೋ ಸುಖಧಾತುಕಾಮಧಾತುಆದಯೋ ಚ ಏತಾಸ್ವೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಏತಾಸು ಕೋಸಲ್ಲೇ ದಸ್ಸಿತೇ ತಾಸುಪಿ ಕೋಸಲ್ಲಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧಾತೂತಿ ಜಾನನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಭಾವಪರಿಚ್ಛೇದಿಕಾ ಸವನಧಾರಣಸಮ್ಮಸನಪ್ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಧಾತೂನಂ ಸವನಧಾರಣಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯಾ, ಇತರಾ ಭಾವನಾಮಯಾ। ತತ್ಥಾಪಿ ಸಮ್ಮಸನಪಞ್ಞಾ ಲೋಕಿಯಾ ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾ। ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂಯೇವ
೯೮. ಏಕಾದಸಮೇ ಆಪತ್ತಿಯೋವ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ। ತಾ ಪನ ಅನ್ತರಾಪತ್ತೀನಂ ಅಗ್ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಚ, ತಾಸಂ ಗಹಣೇನ ಸತ್ತ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ಸತ್ತನ್ನಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ। ಜಾನನನ್ತಿ ‘‘ಇಮಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ, ಏತ್ತಕಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ, ಏವಞ್ಚ ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಜಾನನಂ। ಏವಂ ತಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಜಾನನಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಆಪತ್ತಿಕುಸಲತಾ ನಾಮ। ಆಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಪನಪ್ಪಯೋಗತಾಯ ಕಮ್ಮಭೂತಾ ವಾಚಾ ಕಮ್ಮವಾಚಾ, ತಥಾಭೂತಾ ಅನುಸ್ಸಾವನವಾಚಾ। ‘‘ಇಮಾಯ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಇತೋ ಆಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಹೋನ್ತಞ್ಚ ಪಠಮೇ, ತತಿಯೇ ವಾ ಅನುಸ್ಸಾವನೇ ಯ್ಯ-ಕಾರಂ ಪತ್ತೇ, ‘ಸಂವರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವಾ ಪದೇ ಪರಿಯೋಸಿತೇ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ತಂ ತಂ ಆಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದಜಾನನಪಞ್ಞಾ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ। ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚ ಯಥಾಪನ್ನಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಯಥಾ ತಥಾ ಅನನ್ತರಾಯತಾಪಾದನಂ। ಏವಂ ವುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ದೇಸನಾಯಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ।
ಧಮ್ಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।