೭. ಮಹಾವಗ್ಗೋ
೧. ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೫. ಸತ್ತಮಸ್ಸ ಹತೂಪನಿಸೋತಿ ಹತಉಪನಿಸೋ ಛಿನ್ನಪಚ್ಚಯೋ। ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾ। ನಿಬ್ಬಿದಾವಿರಾಗೋತಿ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ ಚೇವ ಮಗ್ಗೋ ಚ। ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅರಹತ್ತವಿಮುತ್ತಿ ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ।
೨. ಸತ್ತಸೂರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೬. ದುತಿಯೇ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸತ್ತಸೂರಿಯದೇಸನಾ ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಯೋ ಸಂವಟ್ಟಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಸಂವಟ್ಟಸೀಮಾ, ತೀಣಿ ಸಂವಟ್ಟಮೂಲಾನೀ, ತೀಣಿ ಕೋಲಾಹಲಾನೀತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಆದಿತೋವ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪುರೇಚಾರಿಕಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೦೩) ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾವ। ಏತದವೋಚಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಉಪಾದಿನ್ನಕಾನಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿಸತ್ತಸೂರಿಯೋಪಮಸುತ್ತನ್ತಂ ಅವೋಚ। ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ। ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಅನುಪಾದಿನ್ನಕಾ ಸಙ್ಖಾರಧಮ್ಮಾ। ಅದ್ಧುವಾತಿ ಏವಂ ಅಚಿರಟ್ಠೇನ ನ ಧುವಾ। ಅನಸ್ಸಾಸಿಕಾತಿ ಅಲಮೇವಾತಿ ಯುತ್ತಮೇವ।
ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋತಿ ಉದಕೇ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ। ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋತಿ ಉದಕಪಿಟ್ಠಿತೋ ಉಗ್ಗತೋ। ದೇವೋ ನ ವಸ್ಸತೀತಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ಉಪಕಪ್ಪನಮೇಘೋ ನಾಮ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇ ಏಕಮೇಘೋ ಹುತ್ವಾ ವಸ್ಸತಿ, ತದಾ
ಬೀಜಗಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಬೀಜಗಾಮೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚ ಬೀಜಜಾತಾನಿ। ಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಮೂಲಪಣ್ಣಂ ಹರಿತಕಂ। ಓಸಧಿತಿಣವನಪ್ಪತಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಓಸಧೀತಿ ಓಸಧರುಕ್ಖಾ। ತಿಣಾತಿ ಬಹಿಸಾರಾ ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದಯೋ। ವನಪ್ಪತಯೋತಿ ವನಜೇಟ್ಠಕರುಕ್ಖಾ। ಕುನ್ನದಿಯೋತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಮಹಾನದಿಯೋ ಅವಸೇಸಾ ನಿನ್ನಗಾ। ಕುಸೋಬ್ಭಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಮಹಾಸರೇ ಅವಸೇಸಾ ರಹದಾದಯೋ। ದುತಿಯೋ ಸೂರಿಯೋತಿಆದೀಸು ದುತಿಯಸೂರಿಯಕಾಲೇ ಏಕೋ ಉದೇತಿ, ಏಕೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೇತಿ। ತತಿಯಕಾಲೇ ಏಕೋ ಉದೇತಿ, ಏಕೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೇತಿ, ಏಕೋ ಮಜ್ಝೇ ಹೋತಿ। ಚತುತ್ಥಕಾಲೇ ಚತುಕುಲಿಕೇ ಗಾಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕಾ ದ್ವಾರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ಪಞ್ಚಮಾದಿಕಾಲೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಲುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನೇವ ಛಾರಿಕಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ನ ಮಸೀತಿ ಚಕ್ಕವಾಳಮಹಾಪಥವೀ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾ ಹಿಮವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತೋ ಛ ಕಾಮಸಗ್ಗಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾತಿ ಏತ್ತಕೇ ಠಾನೇ ದಡ್ಢೇ ಅಚ್ಛರಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬಮತ್ತಾಪಿ ಛಾರಿಕಾ ವಾ ಅಙ್ಗಾರೋ ವಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಕೋ ಮನ್ತಾ ಕೋ ಸದ್ಧಾತಾತಿ ಕೋ ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾಪನತ್ಥಾಯ ಸಮತ್ಥೋ, ಕೋ ವಾ ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾತಾ। ಅಞ್ಞತ್ರ ದಿಟ್ಠಪದೇಹೀತಿ ದಿಟ್ಠಪದೇ
ವೀತರಾಗೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವೀತರಾಗೋ। ಸಾಸನಂ ಆಜಾನಿಂಸೂತಿ ಅನುಸಿಟ್ಠಿಂ ಜಾನಿಂಸು, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸಹಬ್ಯತಾಯ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಂಸು। ಸಮಸಮಗತಿಯೋತಿ ದುತಿಯತ್ತಭಾವೇ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸಮಗತಿಕೋ ಏಕಗತಿಕೋ। ಉತ್ತರಿ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ಉತ್ತರಿ ಯಾವ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಾ ಪಣೀತಂ ಕತ್ವಾ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇಯ್ಯಂ। ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಚಕ್ಖುಮಾ। ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇಯೇವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ। ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ಸತ್ಥರಿ ದೇಸನಂ ವಿನಿವಟ್ಟೇನ್ತೇ ಪಞ್ಚಸತಾಪಿ ತೇ ಅನಿಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾಸನೇಸುಯೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
೩. ನಗರೋಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೭. ತತಿಯೇ ಯತೋತಿ ಯದಾ। ಪಚ್ಚನ್ತಿಮನ್ತಿ ರಟ್ಠಪರಿಯನ್ತೇ ರಟ್ಠಾವಸಾನೇ ನಿವಿಟ್ಠಂ। ಮಜ್ಝಿಮದೇಸನಗರಸ್ಸ ನಗರಪರಿಕ್ಖಾರೇಹಿ ಸುಪರಿಕ್ಖತನ್ತಿ ನಗರಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಅಲಙ್ಕತಂ। ಅಕರಣೀಯನ್ತಿ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಅಜಿನಿಯಂ। ಗಮ್ಭೀರನೇಮಾತಿ ಗಮ್ಭೀರಆವಾಟಾ। ಸುನಿಖಾತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸನ್ನಿಸೀದಾಪಿತಾ। ತಂ ಪನೇತಂ ಏಸಿಕಾಥಮ್ಭಂ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ ಸಿಲಾಹಿ ವಾ ಖದಿರಾದೀಹಿ ವಾ ಸಾರರುಕ್ಖೇಹಿ। ತಂ ನಗರಗುತ್ತತ್ಥಾಯ ಕರೋನ್ತಾ ಬಹಿನಗರೇ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಲಙ್ಕಾರತ್ಥಾಯ ಕರೋನ್ತಾ ಅನ್ತೋನಗರೇ। ತಂ ಇಟ್ಠಕಾಮಯಂ ಕರೋನ್ತಾ ಮಹನ್ತಂ ಆವಾಟಂ ಕತ್ವಾ ಚಯಂ ಚಿನಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಅಟ್ಠಂಸಂ ಕತ್ವಾ ಸುಧಾಯ ಲಿಮ್ಪನ್ತಿ। ಯದಾ ಹತ್ಥಿನಾ ದನ್ತೇಹಿ ಅಭಿಹತೋ ನ ಚಲತಿ, ತದಾ ಸುಲಿತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸಿಲಾಥಮ್ಭಾದಯೋಪಿ ಅಟ್ಠಂಸಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಸಚೇ ಅಟ್ಠ ರತನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಚತುರತನಮತ್ತಂ ಆವಾಟೇ ಪವಿಸತಿ, ಚತುರತನಮತ್ತಂ ಉಪರಿ ಹೋತಿ। ಸೋಳಸರತನವೀಸತಿರತನೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಹಿ ಉಪಡ್ಢಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ಉಪಡ್ಢಂ ಉಪರಿ। ತೇ ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ತೇಸಂ ಅನ್ತರೇ ಪದರಮಯಂ ಕತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ತೇ ಪನ ಕತಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾ ಪಗ್ಗಹಿತದ್ಧಜಾವ ಹೋನ್ತಿ।
ಪರಿಖಾತಿ ಅನುಪರಿಯಾಯಪಥೋತಿ ಅನ್ತೋ ಪಾಕಾರಸ್ಸ ಪಾಕಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗತೋ ಮಹಾಪಥೋ, ಯತ್ಥ ಠಿತಾ ಬಹಿಪಾಕಾರೇ ಠಿತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝನ್ತಿ। ಸಲಾಕನ್ತಿ ಜೇವನಿಕನ್ತಿ ಏಕತೋಧಾರಾದಿಸೇಸಾವುಧಂ।
ಹತ್ಥಾರೋಹಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹತ್ಥಿಆಚರಿಯಹತ್ಥಿವೇಜ್ಜಹತ್ಥಿಬನ್ಧಾದಯೋ। ಅಸ್ಸಾರೋಹಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಸ್ಸಾಚರಿಯಅಸ್ಸವೇಜ್ಜಅಸ್ಸಬನ್ಧಾದಯೋ। ರಥಿಕಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ರಥಾಚರಿಯರಥಯೋಧರಥರಕ್ಖಾದಯೋ। ಧನುಗ್ಗಹಾತಿ ಇಸ್ಸಾಸಾ। ಚೇಲಕಾತಿ ಯೇ ಯುದ್ಧೇ ಜಯದ್ಧಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಚಲಕಾತಿ ‘‘ಇಧ ರಞ್ಞೋ ಠಾನಂ ಹೋತು, ಇಧ ಅಸುಕಮಹಾಮತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸೇನಾಬ್ಯೂಹಕಾರಕಾ। ಪಿಣ್ಡದಾಯಿಕಾತಿ ಸಾಹಸಿಕಮಹಾಯೋಧಾ। ತೇ ಕಿರ ಪರಸೇನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಿಣ್ಡಮಿವ ಛೇತ್ವಾ ಛೇತ್ವಾ ದಯನ್ತಿ, ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇ ವಾ ಸಙ್ಗಾಮಮಜ್ಝೇ ಯೋಧಾನಂ ಭತ್ತಪಾನೀಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವಿಸನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪೇತಂ ನಾಮಂ। ಉಗ್ಗಾ ರಾಜಪುತ್ತಾತಿ ಉಗ್ಗತುಗ್ಗತಾ ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರಾ ರಾಜಪುತ್ತಾ। ಪಕ್ಖನ್ದಿನೋತಿ ಯೇ ‘‘ಕಸ್ಸ ಸೀಸಂ ವಾ ಆವುಧಂ ವಾ ಆಹರಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಸಙ್ಗಾಮಂ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ತದೇವ ಆಹರನ್ತಿ, ಇಮೇ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೀತಿ ಪಕ್ಖನ್ದಿನೋ। ಮಹಾನಾಗಾ ವಿಯ ಮಹಾನಾಗಾ, ಹತ್ಥಿಆದೀಸುಪಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಅನಿವತ್ತಿಯಯೋಧಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸೂರಾತಿ ಏಕಸೂರಾ, ಯೇ ಸಜಾಲಿಕಾಪಿ ಸವಮ್ಮಿಕಾಪಿ ಸಮುದ್ದಂ ತರಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಚಮ್ಮಯೋಧಿನೋತಿ ದಾಸಕಪುತ್ತಾತಿ ಬಲವಸಿನೇಹಾ ಘರದಾಸಯೋಧಾ ದೋವಾರಿಕೋತಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕೋ। ವಾಸನಲೇಪನಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವಾಸನೇನ ಸಬ್ಬವಿವರಪಟಿಚ್ಛಾದನೇನ ಸುಧಾಲೇಪೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಬಹಿ ವಾ ಖಾಣುಪಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ವಾಸನೇನ ಘನಮಟ್ಠೇನ ಚ ಸುಧಾಲೇಪೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಣ್ಣಘಟಪನ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತಚಿತ್ತಕಮ್ಮಪಗ್ಗಹಿತದ್ಧಜೋ। ತಿಣಕಟ್ಠೋದಕನ್ತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದೀನಂ ಘಾಸತ್ಥಾಯ ಗೇಹಾನಞ್ಚ ಛಾದನತ್ಥಾಯ ಆಹರಿತ್ವಾ ಬಹೂಸು ಠಾನೇಸು ಠಪಿತತಿಣಞ್ಚ, ಗೇಹಕರಣಪಚನಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಆಹರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಕಟ್ಠಞ್ಚ, ಯನ್ತೇಹಿ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀಸು ಠಪಿತಉದಕಞ್ಚ। ಸನ್ನಿಚಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಕಚ್ಚೇವ ಅನೇಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಸುಟ್ಠು ನಿಚಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಬ್ಭನ್ತರಾನಂ ರತಿಯಾತಿ ಅನ್ತೋನಗರವಾಸೀನಂ ರತಿಅತ್ಥಾಯ। ಅಪರಿತಸ್ಸಾಯಾತಿ ಸಾಲಿಯವಕನ್ತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಸಾಲಿಯೋ ಚೇವ ಯವಾ ಚ। ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಾಪರಣ್ಣನ್ತಿ ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಾ ಚ ಸೇಸಾಪರಣ್ಣಞ್ಚ।
ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ನಗರೇ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಏವಮೇವ ಖೋತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಸುಧಮ್ಮೇಹಿ। ಸದ್ಧೋತಿ ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾಯ ಚೇವ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸದ್ಧಾಯ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ತತ್ಥ ದಾನಸೀಲಾದೀನಂ ಫಲಂ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕರಣೇ ಸದ್ಧಾ ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾ ನಾಮ। ಮಗ್ಗೇನ ಆಗತಸದ್ಧಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸದ್ಧಾ ನಾಮ। ಪಸಾದಸದ್ಧಾತಿಪಿ ಏಸಾ ಏವ। ತಸ್ಸಾ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಸಮ್ಪಕ್ಖನ್ದನಲಕ್ಖಣಾ ಚ, ಮಹಾರಾಜ, ಸದ್ಧಾ ಸಮ್ಪಸಾದನಲಕ್ಖಣಾ ಚಾ’’ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೧.೧೦) ಹಿ ವಚನತೋ ಇದಂ ಸದ್ಧಾಯ ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ। ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಾನೇಹಿ ಸದ್ಧೋ ಪಸನ್ನೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕತಮೇಹಿ ತೀಹಿ? ಸೀಲವನ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನಕಾಮೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨) ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಪನ ಸದ್ಧಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ‘‘ಕೋ ಚಾಹಾರೋ ಸದ್ಧಾಯ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನನ್ತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೬೧) ಅಯಂ ಪನಸ್ಸಾ ಆಹಾರೋ ನಾಮ। ‘‘ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಯಂ ಅನುಧಮ್ಮೋ ಹೋತಿ, ಯಂ ರೂಪೇ ನಿಬ್ಬಿದಾಬಹುಲೋ ವಿಹರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಅನುಧಮ್ಮೋ ನಾಮ। ‘‘ಸದ್ಧಾ ಬನ್ಧತಿ ಪಾಥೇಯ್ಯಂ, ಸಿರೀ ಭೋಗಾನಮಾಸಯೋ’’ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೭೯)। ‘‘ಸದ್ಧಾ ದುತಿಯಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹೋತಿ’’ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೩೬)। ‘‘ಸದ್ಧಾಯ ತರತಿ ಓಘಂ’’ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬)। ‘‘ಸದ್ಧಾ ಬೀಜಂ ತಪೋ ವುಟ್ಠಿ’’ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೭)। ‘‘ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೋ ಮಹಾನಾಗೋ। ಉಪೇಖಾಸೇತದನ್ತವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸುತ್ತೇಸು
ಸದ್ಧೇಸಿಕೋತಿ ಸದ್ಧಂ ಏಸಿಕಾಥಮ್ಭಂ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೇಹಿ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಂವರೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಹೋತಿ
೪. ಧಮ್ಮಞ್ಞೂಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೮. ಚತುತ್ಥೇ ಕಾಲಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಯುತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾಲಂ ಜಾನಾತಿ। ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸಾತಿ ಅಯಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಕಾಲೋ। ಪರಿಪುಚ್ಛಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ। ಯೋಗಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗೇ ಕಮ್ಮಂ ಪಕ್ಖಿಪನಸ್ಸ। ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸ್ಸಾತಿ ನಿಲೀಯನಸ್ಸ ಏಕೀಭಾವಸ್ಸ। ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ನವನ್ನಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುರೂಪಧಮ್ಮಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ। ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪುಗ್ಗಲಪರೋಪರಞ್ಞೂ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ
೫. ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೯. ಪಞ್ಚಮೇ ಪನ್ನಪಲಾಸೋತಿ ಪತಿತಪಲಾಸೋ। ಜಾಲಕಜಾತೋತಿ ಸಞ್ಜಾತಪತ್ತಪುಪ್ಫಜಾಲೋ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಪತ್ತಜಾಲಞ್ಚ ಪುಪ್ಫಜಾಲಞ್ಚ ಸಹೇವ ನಿಕ್ಖಮತಿ। ಖಾರಕಜಾತೋತಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಸಞ್ಜಾತೇನ ಸುವಿಭತ್ತೇನ ಪತ್ತಜಾಲಕೇನ ಚ ಪುಪ್ಫಜಾಲಕೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಕುಟುಮಲಕಜಾತೋತಿ ಸಞ್ಜಾತಮಕುಳೋ। ಕೋರಕಜಾತೋತಿ ಅವಿಕಸಿತೇಹಿ ಮಹಾಕುಚ್ಛೀಹಿ ಸಮ್ಭಿನ್ನಮುಖೇಹಿ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸುಪುಪ್ಫಿತೋ। ದಿಬ್ಬೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇತಿ ದಿಬ್ಬೇನ ಆಯುನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ। ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯ ಪನ ತಾನಿ ದ್ವಾದಸ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪರಿಚಾರೇನ್ತೀತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚಾರೇನ್ತಿ, ಕೀಳನ್ತಿ ರಮನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆಭಾಯ ಫುಟಂ ಹೋತೀತಿ ತತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಓಭಾಸೇನ ಫುಟಂ ಹೋತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಪುಪ್ಫಾನಂ ಬಾಲಸೂರಿಯಸ್ಸ ಅಯಮಾನುಭಾವೋತಿ ಅಯಂ ಅನುಫರಿತುಂ ಆನುಭಾವೋ।
ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಸತ್ಥಾ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ, ತೇನ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಮೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಅರಿಯಸಾವಕೇ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏವಮೇವ ಖೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಚೇತೇತೀತಿ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇತಿ। ದೇವಾನಂವಾತಿ ದೇವಾನಂ ವಿಯ। ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಥವಿತಲತೋ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಸಾಧುಕಾರಸದ್ದೇನ ಸಬ್ಬಂ ಏಕಸದ್ದಮೇವ ಹೋತಿ। ಅಯಮಾನುಭಾವೋತಿ
೬. ಸಕ್ಕಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೦. ಛಟ್ಠೇ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಚ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ನಿಮ್ಮಲಾ। ಸಕಮ್ಮಾರಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಕಮ್ಮಾರಗತೋ ಕಮ್ಮಾರುದ್ಧನಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭. ಭಾವನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೧. ಸತ್ತಮೇ ಅನನುಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ನ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರತೋ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡಾನೀತಿ ಇಮಾ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖಸುಕ್ಕಪಕ್ಖವಸೇನ ದ್ವೇ ಉಪಮಾ ವುತ್ತಾ। ತಾಸು ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೂಪಮಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಸಾಧಿಕಾ, ಇತರಾ ಸಾಧಿಕಾತಿ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೂಪಮಾಯ ಏವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಯ್ಯಥಾತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಅಪೀತಿ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೇ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡಾನಿ ಅಟ್ಠ ವಾ ದಸ ವಾ ದ್ವಾದಸ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತೋ ಊನಾಧಿಕಾನಿಪಿ ಅಣ್ಡಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಿಲಿಟ್ಠಂ ವಚನಂ ಹೋತಿ। ತಾನಸ್ಸೂತಿ ತಾನಿ ಅಸ್ಸು, ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಸಯಿತಾನೀತಿ ತಾಯ ಜನೇತ್ತಿಯಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಪಕ್ಖೇ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಸಯನ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಸಯಿತಾನಿ। ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಸೇದಿತಾನೀತಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉತುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿಯಾ ಸುಟ್ಠು ಸಮನ್ತತೋ ಸೇದಿತಾನಿ, ಉಸ್ಮೀಕತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಭಾವಿತಾನೀತಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸುಟ್ಠು ಸಮನ್ತತೋ ಭಾವಿತಾನಿ, ಕುಕ್ಕುಟಗನ್ಧಂ ಗಾಹಾಪಿತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಸ್ಸಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಇಮಂ ತಿವಿಧಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಕತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಏವಂ ಇಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಅಥ ಖೋ ಭಬ್ಬಾವ ತೇತಿ ಅಥ ಖೋ ತೇ ಕುಕ್ಕುಟಪೋತಕಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸೋತ್ಥಿನಾ ಅಭಿನಿಬ್ಭಿಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬಾವ। ತೇ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತಾಯ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಏವಂ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ತಾನಿ ಅಣ್ಡಾನಿ ಪರಿಪಾಲಿಯಮಾನಾನಿ ನ ಪೂತೀನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯೋಪಿ ನೇಸಂ ಅಲ್ಲಸಿನೇಹೋ, ಸೋ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಪಾಲಂ ತನುಕಂ ಹೋತಿ, ಪಾದನಖಸಿಖಾ ಚ ಮುಖತುಣ್ಡಕಞ್ಚ ಖರಂ ಹೋತಿ, ಸಯಮ್ಪಿ ಪರಿಣಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಕಪಾಲಸ್ಸ ತನುತ್ತಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಆಲೋಕೋ ಅನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚಿರಂ ವತ ಮಯಂ ಸಂಕುಟಿತಹತ್ಥಪಾದಾ ಸಮ್ಬಾಧೇ ಸಯಿಮ್ಹ, ಅಯಞ್ಚ ಬಹಿ ಆಲೋಕೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ಥ ದಾನಿ ನೋ ಸುಖವಿಹಾರೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮಾ ಹುತ್ವಾ ಕಪಾಲಂ ಪಾದೇನ ಪಹರನ್ತಿ, ಗೀವಂ ಪಸಾರೇನ್ತಿ, ತತೋ ತಂ ಕಪಾಲಂ ದ್ವೇಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಅಥ ತೇ ಪಕ್ಖೇ ವಿಧುನನ್ತಾ ತಂಖಣಾನುರೂಪಂ ವಿರವನ್ತಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿಯೇವ। ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾ ಚ ಗಾಮಕ್ಖೇತ್ತಂ ಉಪಸೋಭಯಮಾನಾ ವಿಚರನ್ತಿ।
ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪಾದನಂ। ತಂ ಏವಂ ಅತ್ಥೇನ ಸಂಸನ್ದೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ತಸ್ಸಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡೇಸು ಅಧಿಸಯನಾದಿತಿವಿಧಕಿರಿಯಾಕರಣಂ ವಿಯ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಭಾವನಂ ಅನುಯುತ್ತಕಾಲೋ
ಯಥಾ ಪನ ಕುಕ್ಕುಟಪೋತಕಾನಂ ಪರಿಣತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿ ಅಣ್ಡಕೋಸಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಏವಂ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಂ ಞತ್ವಾ ಸತ್ಥಾಪಿ –
‘‘ಉಚ್ಛಿನ್ದ
ಸನ್ತಿಮಗ್ಗಮೇವ ಬ್ರೂಹಯ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸುಗತೇನ ದೇಸಿತ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೮೫) –
ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಓಭಾಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ಗಾಥಾಯ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಪಹರತಿ। ಸೋ ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಥಾ ತೇ ಕುಕ್ಕುಟಪೋತಕಾ ಗಾಮಕ್ಖೇತ್ತಂ ಉಪಸೋಭಯಮಾನಾ ತತ್ಥ ವಿಚರನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಮಹಾಖೀಣಾಸವೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಘಾರಾಮಂ ಉಪಸೋಭಯಮಾನೋ ವಿಚರತಿ।
ಫಲಗಣ್ಡಸ್ಸಾತಿ ವಾಸಿಜಟೇತಿ ವಾಸಿದಣ್ಡಕಸ್ಸ ಗಹಣಟ್ಠಾನೇ। ಏತ್ತಕಂ ಮೇ ಅಜ್ಜ ಆಸವಾನಂ ಖೀಣನ್ತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಹಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸಙ್ಖೇಪೇನ ಉದ್ದೇಸೇನ ಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಆಸವಾ ಖೀಯನ್ತಿ। ಏವಂ ಖೀಯಮಾನಾನಂ ಪನ ನೇಸಂ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಅಜ್ಜ
ಹೇಮನ್ತಿಕೇನಾತಿ ಹೇಮನ್ತಸಮಯೇನ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತೀತಿ ಥಿರಭಾವೇನ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ। ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ವಿಯ ಸಾಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನಾವಾ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ, ನಾವಾಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಪರಿಯಾಯನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಊನಪಞ್ಚವಸ್ಸಕಾಲೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ವಿಚರಣಂ, ನಾವಾಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದಉದಕೇನ
೮. ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೨. ಅಟ್ಠಮಂ ಪಸ್ಸಥ ನೋತಿ ಪಸ್ಸಥ ನು। ಆಲಿಙ್ಗಿತ್ವಾತಿ ಉಪಗೂಹಿತ್ವಾ। ಉಪನಿಸೀದೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮೀಪೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಸೀದೇಯ್ಯ। ಉಪನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಆರೋಚಯಾಮೀತಿ ಆಚಿಕ್ಖಾಮಿ। ಪಟಿವೇದಯಾಮೀತಿ ಪಟಿವೇದೇತ್ವಾ ಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಕಥೇಮಿ। ವಾಲರಜ್ಜುಯಾತಿ ಅಸ್ಸವಾಲಗೋವಾಲೇಹಿ ವಟ್ಟಿತರಜ್ಜುಯಾ। ಪಚ್ಚೋರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಫೇಣುದ್ದೇಹಕನ್ತಿ ಫೇಣಂ ಉದ್ದೇಹಿತ್ವಾ, ಉಸ್ಸಾದೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಂ ಅತ್ಥಂ। ಪರತ್ಥೋಭಯತ್ಥೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಚೂಳಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತಸುತ್ತಸ್ಸ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೫೧ ಆದಯೋ) ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಕಥಿತಮೇವ। ಇದಞ್ಚ ಪನ ಸುತ್ತಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಸತ್ಥಾ ಚೂಳಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತಸುತ್ತಂ ಕಥೇಸಿ। ನವಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
೧೦. ಅರಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೪. ದಸಮೇ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಂ ಥೋಕಂ। ತಞ್ಹಿ ಸರಸಪರಿತ್ತತಾಯಪಿ ಖಣಪರಿತ್ತತಾಯಪಿ ಠಿತಿಪರಿತ್ತತಾಯಪಿ ಪರಿತ್ತಮೇವ। ಲಹುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನತೋ ಲಹುಕಂ। ಮನ್ತಾಯಂ ಬೋದ್ಧಬ್ಬನ್ತಿ ಮನ್ತಾಯ ಬೋದ್ಧಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾತಿ ಪಬ್ಬತಸಮ್ಭವಾ। ಹಾರಹಾರಿನೀತಿ ರುಕ್ಖನಳವೇಳುಆದೀನಿ ಹರಿತಬ್ಬಾನಿ ಹರಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಮಹಾವಗ್ಗೋ ಸತ್ತಮೋ।