೬. ಮಹಾವಗ್ಗೋ
೧. ಸೋಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೫. ಛಟ್ಠಸ್ಸ ನಿಸೀದಿ ಭಗವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಂ ತಂ ಆಸನಂ ಪಠಮಮೇವ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಉದಾಹು ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಭಗವತೋ ಧರಮಾನಕಾಲೇ ಪಧಾನಿಕಭಿಕ್ಖೂನಂ ವತ್ತಮೇತಂ, ಯದಿದಂ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನೇ ಬುದ್ಧಾಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾವ ನಿಸೀದನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಧಾನಿಕಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ। ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಏಕೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ವಿಹರತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಬುದ್ಧಾಸನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಭಗವಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಫಾಸುಕಟ್ಠಾನೇ ವಿಹರನ್ತೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ – ‘‘ಅಸುಕೋ ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತೋ, ಅಸಕ್ಖಿ ನು ಖೋ ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ, ನೋ’’ತಿ। ಅಥ ನಂ ಪಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಂ ವಿತಕ್ಕಯಮಾನಂ, ತತೋ ‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತಂ ಇಮಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಾ ಅಧಿಭವಿತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ವಟ್ಟದುಕ್ಖೇ ಸಂಸಾರೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ತತ್ಥೇವ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ ಓವದಿತ್ವಾ ಆಕಾಸಂ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಪುನ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಥೇವಂ ಓವದಿಯಮಾನಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು ‘‘ಸತ್ಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಮನಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಂಯೇವ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ, ‘ಭನ್ತೇ, ಇಧ ನಿಸೀದಥ ನಿಸೀದಥಾ’ತಿ ಆಸನಪರಿಯೇಸನಂ ನಾಮ ಭಾರೋ’’ತಿ। ತೇ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾವ ವಿಹರನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ಪೀಠಂ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ತಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ। ಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಮಞ್ಚಂ ವಾ ಫಲಕಂ ವಾ ಪಾಸಾಣಂ ವಾ ವಾಲಿಕಾಪುಞ್ಜಂ ವಾ ಪಞ್ಞಪೇತಿ। ತಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಪುರಾಣಪಣ್ಣಾನಿಪಿ ಸಂಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ।
ಸತ್ತ ಸರಾತಿ – ಛಜ್ಜೋ, ಉಸಭೋ, ಗನ್ಧಾರೋ, ಮಜ್ಝಿಮೋ, ಪಞ್ಚಮೋ, ಧೇವತೋ, ನಿಸಾದೋತಿ ಏತೇ ಸತ್ತ ಸರಾ। ತಯೋ ಗಾಮಾತಿ – ಛಜ್ಜಗಾಮೋ, ಮಜ್ಝಿಮಗಾಮೋ, ಸಾಧಾರಣಗಾಮೋತಿ ತಯೋ ಗಾಮಾ, ಸಮೂಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ವೀಣಾವಾದನಾ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಸರಸ್ಸ ವಸೇನ ತಯೋ ತಯೋ ಮುಚ್ಛನಾತಿ ಕತ್ವಾ ಏಕವೀಸತಿ ಮುಚ್ಛನಾ। ದೇವಲೋಕೇ ವೀಣಾವಾದನಾ ಪನ ಸಮಪಞ್ಞಾಸ ಮುಚ್ಛನಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸಕ್ಕಪಞ್ಹಸುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೪೫) ‘‘ಸಮಪಞ್ಞಾಸ ಮುಚ್ಛನಾ ಮುಚ್ಛೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಸಿಖಸ್ಸ ವೀಣಾವಾದನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ವುತ್ತಂ। ಠಾನಾ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಸರಸ್ಸ ಸತ್ತ ಸತ್ತ ಠಾನಭೇದಾ, ಯತೋ ಸರಸ್ಸ ಮಣ್ಡಲತಾವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತಿ। ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಟ್ಠಾನವಿಸೇಸೋ ತಿಸ್ಸೋ ದುವೇ ಚತಸ್ಸೋ ಚತಸ್ಸೋ ತಿಸ್ಸೋ ದುವೇ ಚತಸ್ಸೋತಿ ದ್ವಾವೀಸತಿ ಸುತಿಭೇದಾ ಚ ಇಚ್ಛಿತಾ।
ಅತಿಗಾಳ್ಹಂ ಆರದ್ಧನ್ತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಛಮ್ಭಿತತ್ತಾನಂ ವೂಪಸಮತ್ಥಂ ಅತಿವಿಯ ಆರದ್ಧಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ। ಸಬ್ಬೇನ ವಾ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಯೇನ ಅತ್ಥೇತಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ। ಸಮಥೋಯೇವ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಖಯಾ ರಾಗಸ್ಸ ವೀತರಾಗತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಬಾಹಿರಕೋ ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗೋ ನ ಖಯಾ ರಾಗಸ್ಸ ವೀತರಾಗೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಅವಿಪ್ಪಹೀನರಾಗತ್ತಾ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತರಾಗೋ ಹಿ ಸೋ। ಅರಹಾ ಪನ ಖಯಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖಯಾ ರಾಗಸ್ಸ ವೀತರಾಗತ್ತಾ’’ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ದೋಸಮೋಹೇಸುಪಿ।
ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಂ ನಿಕಾಮಯಮಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ ಪಾಪುಣೀಯತೀತಿ ಲಾಭೋ, ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಸಕ್ಕಾರೋ। ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಹಿ ಪಣೀತಪಣೀತಾ ಸುನ್ದರಸುನ್ದರಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಕತಾ ‘‘ಸಕ್ಕಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಾ ಚ ಪರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗಾರವಕಿರಿಯಾ, ಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ವಾ ಪೂಜಾ। ಸಿಲೋಕೋತಿ ವಣ್ಣಭಣನಂ। ತಂ ಲಾಭಞ್ಚ, ಸಕ್ಕಾರಞ್ಚ, ಸಿಲೋಕಞ್ಚ, ನಿಕಾಮಯಮಾನೋ, ಪವತ್ತಯಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಚತುಪಚ್ಚಯಲಾಭಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಪತ್ಥಯಮಾನೋ’’ತಿ।
ಥೂಣನ್ತಿ ಪಸೂನಂ ಬನ್ಧನತ್ಥಾಯ ನಿಖಾತತ್ಥಮ್ಭಸಙ್ಖಾತಂ ಥೂಣಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸೋಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಫಗ್ಗುನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೬. ದುತಿಯೇ ಸಮಧೋಸೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಅಧೋಸಿ। ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಪರಿಫನ್ದನಚಲನಾಕಾರೇನ ಅಪಚಿತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವತ್ತಂ ಕಿರೇತಂ ಬಾಳ್ಹಗಿಲಾನೇನಪಿ ವುಡ್ಢತರಂ ‘‘ಉಟ್ಠಾನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಸನ್ತಿಮಾನಿ ಆಸನಾನೀತಿ ಪಠಮಮೇವ ಪಞ್ಞತ್ಥಾಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಬುದ್ಧಕಾಲಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಸನಟ್ಠಾನೇ – ‘‘ಸಚೇ ಸತ್ಥಾ ಆಗಚ್ಛಿಸ್ಸತಿ, ಆಸನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಮೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಫಲಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ಪಣ್ಣಸನ್ಥಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಮೇವ। ಖಮನೀಯಂ ಯಾಪನೀಯನ್ತಿ ಕಚ್ಚಿ ದುಕ್ಖಂ ಖಮಿತುಂ, ಇರಿಯಾಪಥಂ ವಾ ಯಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸೀಸವೇದನಾತಿ ಕುತೋಚಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ಅಲಭಮಾನೇಹಿ ವಾತೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಾ ಬಲವತಿಯೋ ಸೀಸವೇದನಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಫಗ್ಗುನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಛಳಭಿಜಾತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೭. ತತಿಯೇ ಅಭಿಜಾತಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಂ, ನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಜೋತಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಛ ಜಾತಿಯೋ’’ತಿ। ಅಭಿಜಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಉರಬ್ಭೇ ಹನನ್ತೀತಿ ಓರಬ್ಭಿಕಾ। ಏವಂ ಸೂಕರಿಕಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ರೋದೇನ್ತಿ ಕುರುರಕಮ್ಮನ್ತತಾಯ ಸಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇ ಸತ್ತೇ ಅಸ್ಸೂನಿ ಮೋಚೇನ್ತೀತಿ ರುದ್ದಾ, ತೇ ಏವ ಲುದ್ದಾ ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಮಾಗವಿಕಾ ನೇಸಾದಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಪಾಪಕಮ್ಮಪ್ಪಸುತತಾಯ ‘‘ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತೀ’’ತಿ ವದತಿ।
ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಚ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖೂ। ತೇ ಕಿರ ಸಚ್ಛನ್ದರಾಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಣ್ಟಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖಾದನ್ತೀತಿ ‘‘ಕಣ್ಟಕವುತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ವದತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಪಣೀತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಸೇವನ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ। ಞಾಯಲದ್ಧೇಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಭುಞ್ಜಮಾನಾ ಆಜೀವಕಸಮಯಸ್ಸ ವಿಲೋಮಗ್ಗಾಹಿತಾಯ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಣ್ಟಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖಾದನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ವದತೀತಿ। ಅಥ ವಾ ಕಣ್ಟಕವುತ್ತಿಕಾ ಏವಂನಾಮಕಾ ಏಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಯೇ ಸವಿಸೇಸಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಂ ಅನುಯುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಕಣ್ಟಕೇ ವತ್ತನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಕಣ್ಟಕವುತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಇಮಮೇವ ಚ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಣ್ಟಕವುತ್ತಿಕಾತಿ ಸಮಣಾ ನಾಮೇತೇ’’ತಿ।
ಲೋಹಿತಾಭಿಜಾತಿ
ಅಚೇಲಕಸಾವಕಾತಿ
ಆಜೀವಕಾ ಆಜೀವಕಿನಿಯೋ ‘‘ಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇ ಕಿರ ಪುರಿಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪಣ್ಡರತರಾ। ನನ್ದಾದಯೋ ಹಿ ತಥಾರೂಪಂ ಆಜೀವಕಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಉಕ್ಕಂಸಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ನಿಗಣ್ಠೇಹಿ ಆಜೀವಕಸಾವಕೇಹಿ ಚ ಪಣ್ಡರತರಾತಿ ‘‘ಪರಮಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಬಿಲಂ ಓಲಗ್ಗೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಮಂಸಭಾಗಂ ನ್ಹಾರುನಾ ವಾ ಕೇನಚಿ ವಾ ಗನ್ಥಿತ್ವಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ವಾ ಕೇಸೇ ವಾ ಓಲಮ್ಬನವಸೇನ ಬನ್ಧೇಯ್ಯುಂ। ಇಮಿನಾ ಸತ್ಥಧಮ್ಮಂ ನಾಮ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸತ್ಥವಾಹೋ ಕಿರ ಮಹಾಕನ್ತಾರಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಗೋಣೇ ಮತೇ ಮಂಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ಥಿಕಾನಂ ‘‘ಇದಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ಏತ್ತಕಂ ಮೂಲಂ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಓಲಮ್ಬತಿ। ಗೋಣಮಂಸಂ ನಾಮ ಖಾದನ್ತಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಖಾದನ್ತಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಖಾದನ್ತಾಪಿ ಮೂಲಂ ದಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಾಪಿ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾಪಿ। ಸತ್ಥವಾಹೋ ಯೇನ ಮೂಲೇನ ಗೋಣೋ ಗಹಿತೋ, ತಂ ಮೂಲಂ ಸತ್ಥಿಕೇಹಿ ಧಾರಣತ್ಥಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ದತ್ವಾ ಮೂಲಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಯಂ ಸತ್ಥಧಮ್ಮೋ।
ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿಯೋ ಸಮಾನೋತಿ ಕಣ್ಹೇ ನೀಚಕುಲೇ ಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ। ಕಣ್ಹಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಣ್ಹಸಭಾವೋ ಹುತ್ವಾ ಅಭಿಜಾಯತೀ’’ತಿ, ತಂ ಅನ್ತೋಗಧಹೇತುಅತ್ಥಂ ಪದಂ, ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಕಣ್ಹಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಜಾಯತೀತಿ ಕಾಳಕಂ ದಸದುಸ್ಸೀಲ್ಯಧಮ್ಮಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಸುಕ್ಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಜಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಅಹಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಪುಞ್ಞಾನಂ ಅಕತತ್ತಾ ನೀಚಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಇದಾನಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಂ ಪಣ್ಡರಧಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ।
ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಸಚೇ ಕಣ್ಹಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಕಣ್ಹವಿಪಾಕಂ ದದೇಯ್ಯ ಯಥಾ ದಸವಿಧಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಧಮ್ಮಂ। ಸಚೇ ಸುಕ್ಕಂ, ಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ ದದೇಯ್ಯ ಯಥಾ ದಾನಸೀಲಾದಿಕುಸಲಕಮ್ಮಂ। ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪದಾನತೋ ‘‘ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ನಾಮ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ಅಭಿಜಾಯತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತಿಯೋ ಸಮಾನೋತಿ ಸುಕ್ಕೇ ಉಚ್ಚಕುಲೇ ಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಛಳಭಿಜಾತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಆಸವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೮. ಚತುತ್ಥೇ ಸಂವರೇನಾತಿ ಸಂವರೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಾ। ಇಧಾತಿ ಅಯಂ ಇಧ-ಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಇನ್ದಿಯಸಂವರಸಂವುತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸಾಸನಪರಿದೀಪನೋ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ತಥಾಭಾವಪ್ಪಟಿಸೇಧನೋ ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧಾತಿ ಇಧಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ’’ತಿ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ। ಸಙ್ಖಾ-ಸದ್ದೋ ಞಾಣಕೋಟ್ಠಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿಗಣನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾಯೇಕಂ ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೬೮) ಹಿ ಞಾಣೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೨, ೨೦೪) ಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೩೧೩-೧೩೧೫) ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ। ‘‘ನ ಸುಕರಂ ಸಙ್ಖಾತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೮) ಗಣನಾಯ। ಇಧ ಪನ ಞಾಣೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಟಿಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಆದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಆದೀನವಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠನ್ತಿ ಘಂಸಿತಂ। ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸೋತಿ ಹತ್ಥಪಾದಸಿತಆಲೋಕಿತವಿಲೋಕಿತಾದಿಪ್ಪಕಾರಭಾಗಸೋ। ತಞ್ಹಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ‘‘ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದಿಕಸ್ಸ ವಾ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಹೋ। ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೮; ಮಹಾವ॰ ೫೪) ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಯಥಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ನ ಏವಮಿದಂ, ಇದಂ ಪನ ಚಕ್ಖುಮೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಮೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾ ಆವಾಟೇ ನಿಯತಟ್ಠಿತಿಕೋ ಕಚ್ಛಪೋ ‘‘ಆವಾಟಕಚ್ಛಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ತಂ ಠಾನೋ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರೋ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ’’ತಿ। ನನು ಚ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರೋ ವಾ ಅಸಂವರೋ ವಾ ನತ್ಥಿ। ನ ಹಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸತಿ ವಾ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಪಿಚ ಯದಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತದಾ ಭವಙ್ಗೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧೇ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ತತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ ‘‘ಜವನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಹೇಸ…ಪೇ॰… ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ।
ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ನಗರೇ ಚತೂಸು ದ್ವಾರೇಸು ಅಸಂವುತೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೋಘರದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಗಬ್ಭಾದಯೋ ಸುಸಂವುತಾ, ತಥಾಪಿ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಸಬ್ಬಂ ಭಣ್ಡಂ ಅರಕ್ಖಿತಂ ಅಗೋಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ನಗರದ್ವಾರೇನ ಹಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಚೋರಾ ಯದಿಚ್ಛಕಂ ಕರೇಯ್ಯುಂ, ಏವಮೇವಂ ಜವನೇ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ತಸ್ಮಿಂ ಅಸಂವರೇ ಸತಿ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಅಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ। ಯಥಾ ಪನ ನಗರದ್ವಾರೇಸು ಸಂವುತೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೋಘರಾದಯೋ ಅಸಂವುತಾ, ತಥಾಪಿ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಸಬ್ಬಂ ಭಣ್ಡಂ ಸುರಕ್ಖಿತಂ ಸುಗೋಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ನಗರದ್ವಾರೇಸು ಹಿ ಪಿಹಿತೇಸು ಚೋರಾನಂ ಪವೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಮೇವಂ ಜವನೇ ಸೀಲಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಸುಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಜವನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ।
ಸಂವರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಂವುತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪೇತೋ’’ತಿ। ಅಯಮೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಸುನ್ದರತರೋತಿ ಉಪರಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸನ್ದಿಸ್ಸನತೋ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ಯನ್ತಿ ಆದೇಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ನಿಪಾತಪದಂ ವಾ ಏತಂ ಪುಥುವಚನತ್ಥಂ। ವಿಘಾತಕರಾತಿ ಚಿತ್ತವಿಘಾತಕರಾ ವಿಪಾಕಪರಿಳಾಹಾ। ಯಥಾ ಪನೇತ್ಥ ಆಸವಾ ಅಞ್ಞೇ ಚ ವಿಘಾತಕರಾ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಂವರಣೂಪಾಯೋ, ಸಂವರಿತಬ್ಬಂ, ಸಂವರೋ, ಯತೋ ಸೋ ಸಂವರೋ, ಯತ್ಥ ಸಂವರೋ, ಯಥಾ ಸಂವರೋ, ಯಞ್ಚ ಸಂವರಫಲನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ’’ತಿ ಹಿ ಸಂವರಣೂಪಾಯೋ। ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಂ। ಸಂವರಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ ಸತಿ ಸಂವರೋ। ‘‘ಅಸಂವುತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಂವರಣಾವಧಿ। ಅಸಂವರತೋ ಹಿ ಸಂವರಣಂ। ಸಂವರಿತಬ್ಬಗ್ಗಹಣಸಿದ್ಧೋ ಇಧ ಸಂವರವಿಸಯೋ। ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಞ್ಹಿ ಸಂವರಣಂ ಞಾಣಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಸಂವರಯತೀತಿ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧೋಯಮತ್ಥೋ। ಆಸವತನ್ನಿಮಿತ್ತಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಾಭಾವೋ ಫಲಂ। ಏವಂ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸು ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ।
ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಚೀವರನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಸೀತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಮೇವ ಯೋನಿಸೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ। ಈದಿಸನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ। ಭವಪತ್ಥನಾಯ ಅಸ್ಸಾದಯತೋತಿ ಭವಪತ್ಥನಾಮುಖೇನ ಭಾವಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಸ್ಸ। ಚೀವರನ್ತಿ ನಿವಾಸನಾದಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಚೀವರಂ। ಪಟಿಸೇವತೀತಿ ನಿವಾಸನಾದಿವಸೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ। ಯಾವದೇವಾತಿ ಪಯೋಜನಪರಿಮಾಣನಿಯಮನಂ। ಸೀತಪ್ಪಟಿಘಾತಾದಿಯೇವ ಹಿ ಯೋಗಿನೋ ಚೀವರಪ್ಪಟಿಸೇವನಪ್ಪಯೋಜನಂ। ಸೀತಸ್ಸಾತಿ ಸೀತಧಾತುಕ್ಖೋಭತೋ ವಾ ಉತುಪರಿಣಾಮತೋ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸೀತಸ್ಸ। ಪಟಿಘಾತಾಯಾತಿ ಪಟಿಘಾತನತ್ಥಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಕಾರಸ್ಸ ವಿನೋದನತ್ಥಂ। ಉಣ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸ। ಡಂಸಾದಯೋ ಪಾಕಟಾಯೇವ। ಪುನ ಯಾವದೇವಾತಿ ನಿಯತಪ್ಪಯೋಜನಪರಿಮಾಣನಿಯಮನಂ। ನಿಯತಞ್ಹಿ ಪಯೋಜನಂ ಚೀವರಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಹಿರಿಕೋಪೀನಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ, ಇತರಂ ಕದಾಚಿ। ಹಿರಿಕೋಪೀನನ್ತಿ ಸಮ್ಬಾಧಟ್ಠಾನಂ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಙ್ಗೇ ವಿವಟೇ ಹಿರೀ ಕುಪ್ಪತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ, ತಂ ಹಿರಿಯಾ ಕೋಪನತೋ ಹಿರಿಕೋಪೀನಂ, ತಂಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥಂ ಚೀವರಂ ಪಟಿಸೇವತಿ।
ಪಿಣ್ಡಪಾತನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹಾರಂ। ಸೋ ಹಿ ಪಿಣ್ಡೋಲ್ಯೇನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪತ್ತೇ ಪತನತೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಲದ್ಧಭಿಕ್ಖಾಪಿಣ್ಡಾನಂ ಪಾತೋ ಸನ್ನಿಪಾತೋತಿ ವಾ ‘‘ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನೇವ ದವಾಯಾತಿ ನ ಕೀಳನಾಯ। ನ ಮದಾಯಾತಿ ನ ಬಲಮದಮಾನಮದಪುರಿಸಮದತ್ಥಂ। ನ ಮಣ್ಡನಾಯಾತಿ ನ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಪೀಣನಭಾವತ್ಥಂ। ನ ವಿಭೂಸನಾಯಾತಿ ನ ತೇಸಂಯೇವ ಸೋಭತ್ಥಂ, ಛವಿಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ। ಠಿತಿಯಾ ಯಾಪನಾಯಾತಿ ಪಬನ್ಧಟ್ಠಿತತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅವಿಚ್ಛೇದನತ್ಥಞ್ಚ, ಚಿರಕಾಲಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಾಪನತ್ಥಂ। ವಿಹಿಂಸೂಪರತಿಯಾತಿ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪರಮತ್ಥಂ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾನುಗ್ಗಹಾಯಾತಿ ಸಾಸನಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾನಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ। ಪುರಾಣಞ್ಚ ವೇದನಂ ಪಟಿಹಙ್ಖಾಮೀತಿ ಪುರಾಣಂ ಅಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವೇದನಂ ಪಟಿಹನಿಸ್ಸಾಮಿ। ನವಞ್ಚ ವೇದನಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ನವಂ ಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವೇದನಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮಿ। ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತ್ಥಮೇವ ಆಹಾರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ। ಏತ್ಥ ಅಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವೇದನಾ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತಜಿಘಚ್ಛಾನಿಮಿತ್ತಾ ವೇದನಾ। ಸಾ ಹಿ ಅಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋಪವಡ್ಢನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಕವೇದನಾಪಿ ಖುದಾನಿಮಿತ್ತಾವ ಅಙ್ಗದಾಹಸೂಲಾದಿವೇದನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಾ। ಸಾ ಹಿ ಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾವ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ। ವಿಹಿಂಸಾನಿಮಿತ್ತತಾ ಚೇತಾಸಂ ವಿಹಿಂಸಾಯ ವಿಸೇಸೋ।
ಯಾತ್ರಾ ಚ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಾಪನಾ ಚ ಮೇ ಚತುನ್ನಂ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಯಾಪನಾಯಾ’’ತಿ ಅನವಜ್ಜತಾ ಚ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಚಾತಿ ಅಯುತ್ತಪರಿಯೇಸನಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗಪರಿವಜ್ಜನೇನ ಅನವಜ್ಜತಾ, ಪರಿಮಿತಪರಿಭೋಗೇನ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ। ಅಸಪ್ಪಾಯಾಪರಿಮಿತಭೋಜನಪಚ್ಚಯಾ ಅರತಿತನ್ದೀವಿಜಮ್ಭಿತಾವಿಞ್ಞುಗರಹಾದಿದೋಸಾಭಾವೇನ ವಾ ಅನವಜ್ಜತಾ। ಸಪ್ಪಾಯಪರಿಮಿತಭೋಜನಪಚ್ಚಯಾ ಕಾಯಬಲಸಮ್ಭವೇನ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ। ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಭೋಜನಪರಿವಜ್ಜನೇನ ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಪಸ್ಸಸುಖಮಿದ್ಧಸುಖಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಅನವಜ್ಜತಾ। ಚತುಪಞ್ಚಾಲೋಪಮತ್ತಊನಭೋಜನೇನ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಯೋಗ್ಯತಾಪಾದನತೋ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಆಲೋಪೇ, ಅಭುತ್ವಾ ಉದಕಂ ಪಿವೇ।
ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ, ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೯೮೩; ಮಿ॰ ಪ॰ ೬.೫.೧೦)।
ಏತ್ತಾವತಾ ಯಾತ್ರಾ ಚ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಯೋಜನಪರಿಗ್ಗಹದೀಪನಾ। ಯಾತ್ರಾ ಹಿ ನಂ ಆಹಾರೂಪಯೋಗಂ ಪಯೋಜೇತಿ। ಧಮ್ಮಿಕಸುಖಾಪರಿಚ್ಚಾಗಹೇತುಕೋ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಅನ್ತದ್ವಯಪರಿವಜ್ಜನತೋ।
ಸೇನಾಸನನ್ತಿ ಸೇನಞ್ಚ ಆಸನಞ್ಚ। ಯತ್ಥ ವಿಹಾರಾದಿಕೇ ಸೇತಿ ನಿಪಜ್ಜತಿ ಆಸತಿ ನಿಸೀದತಿ, ತಂ ಸೇನಾಸನಂ। ಉತುಪರಿಸ್ಸಯವಿನೋದನಪ್ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾರಾಮತ್ಥನ್ತಿ ಉತುಯೇವ ಪರಿಸಹನಟ್ಠೇನ ಪರಿಸ್ಸಯೋ ಸರೀರಾಬಾಧಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಕರೋ, ತಸ್ಸ ವಿನೋದನತ್ಥಂ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವೂಪಸಮನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಉತು ಚ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯೋ ಚ ರಾಗದೋಸಾದಿಪಟಿಚ್ಛನ್ನಪರಿಸ್ಸಯೋ ಚ ಉತುಪರಿಸ್ಸಯೋ, ತಸ್ಸ ವಿನೋದನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಏಕೀಭಾವಫಾಸುಕತ್ಥಞ್ಚ। ಚೀವರಪ್ಪಟಿಸೇವನೇ ಹಿರೀಕೋಪೀನಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ ವಿಯ ತಂ ನಿಯತಪಯೋಜನನ್ತಿ ಪುನ ‘‘ಯಾವದೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರನ್ತಿ ರೋಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯೋ, ತತೋ ಏವ ಭಿಸಕ್ಕಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತವತ್ಥುತಾಯ ಭೇಸಜ್ಜಂ, ಜೀವಿತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಸಮ್ಭಾರಭಾವೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಚಾತಿ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ತಂ। ವೇಯ್ಯಾಬಾಧಿಕಾನನ್ತಿ ವೇಯ್ಯಾಬಾಧತೋ ಧಾತುಕ್ಖೋಭತೋ ಚ ತಂನಿಬ್ಬತ್ತಕುಟ್ಠಗಣ್ಡಪೀಳಕಾದಿರೋಗತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ। ವೇದನಾನನ್ತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ। ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಪರಮತಾಯಾತಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖಪರಮಭಾವಾಯ। ಯಾವ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಹೀನಂ ಹೋತಿ, ತಾವ ಪಟಿಸೇವಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನವವೇದನುಪ್ಪಾದತೋಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಆಯತಿಂ ಏವ ವಿಪಾಕಪರಿಳಾಹಾ
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ಚಲನಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚಲತಿ ಕಮ್ಪತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತೀ’’ತಿ। ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಮಸನಾಗತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥು ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಥೇರೋ ಕಿರ ಚೇತಿಯಪಬ್ಬತೇ ಪಿಯಙ್ಗುಗುಹಾಯ ಪಧಾನಘರೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಅನ್ತರಟ್ಠಕೇ ಹಿಮಪಾತಸಮಯೇ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ। ಗಿಮ್ಹಸಮಯೇ ಚ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಬಹಿಚಙ್ಕಮೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಸೇದಾಪಿಸ್ಸ ಕಚ್ಛೇಹಿ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಥ ನಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಆಹ – ‘‘ಇಧ, ಭನ್ತೇ, ನಿಸೀದಥ, ಸೀತಲೋ ಓಕಾಸೋ’’ತಿ। ಥೇರೋ ‘‘ಉಣ್ಹಭಯೇನೇವಮ್ಹಿ, ಆವುಸೋ, ಇಧ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಉಣ್ಹನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪಸ್ಸ ಪರತೋ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ। ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪವಸೇನ ಪನೇತಂ ವತ್ಥು ವುತ್ತಂ।
ಯೋ ಚ ದ್ವೇ ತಯೋ ವಾರೇ ಭತ್ತಂ ವಾ ಪಾನೀಯಂ ವಾ ಅಲಭಮಾನೋಪಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅತ್ತನೋ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೂಪಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅವೇಧನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹತಿಯೇವ। ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸಮ್ಫಸ್ಸೇಹಿ ಫುಟ್ಠೋ ಚೇಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನೂಪಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅವೇಧನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹತಿಯೇವ। ಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠೋ ಚಾಪಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿಮುಖೇಸು ಅನೇಕವಾರಂ ಪರಿವತ್ತಿತಪುಬ್ಬಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅವೇಧನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹತಿಯೇವ ಪಧಾನಿಯತ್ಥೇರೋ ವಿಯ, ಅಯಂ ‘‘ಖಮೋ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ…ಪೇ॰… ಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಥೇರಂ ಕಿರ ಖಣ್ಡಚೇಲವಿಹಾರೇ ಕಣಿಕಾರಪಧಾನಿಯಘರೇ ಅರಿಯವಂಸಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಞ್ಞೇವ ಘೋರವಿಸೋ ಸಪ್ಪೋ ಡಂಸಿ। ಥೇರೋ ಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಧಮ್ಮಂಯೇವ ಸುಣಾತಿ, ವಿಸವೇಗೋ ಥದ್ಧೋ ಅಹೋಸಿ। ಥೇರೋ ಉಪಸಮ್ಪದಮಾಳಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಸೀಲೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಪೀತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ, ಸಹ ಪೀತುಪ್ಪಾದಾ ವಿಸಂ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಪಥವಿಂ ಪಾವಿಸಿ। ಥೇರೋ ತತ್ಥೇವ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ।
ಯೋ ಪನ ಅಕ್ಕೋಸವಸೇನ ದುರುತ್ತೇ ದುರುತ್ತತ್ತಾಯೇವ ಚ ದುರಾಗತೇ ಅಪಿ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಸಞ್ಞಿತೇ ವಚನಪಥೇ ಸುತ್ವಾ ಖನ್ತಿಗುಣಂಯೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನ ವೇಧತಿ ದೀಘಭಾಣಕಅಭಯತ್ಥೇರೋ ವಿಯ, ಅಯಂ ‘‘ಖಮೋ ದುರುತ್ತಾನಂ ದುರಾಗತಾನಂ ವಚನಪಥಾನ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಥೇರೋ ಕಿರ ಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಭಾವನಾರಾಮತಾಯ ಮಹಾಅರಿಯವಂಸಪ್ಪಟಿಪದಂ ಕಥೇಸಿ, ಸಬ್ಬೋ ಮಹಾಗಾಮೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಥೇರಸ್ಸ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ತಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಮಹಾಥೇರೋ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ‘‘ದೀಘಭಾಣಕೋ
ವಚನಮೇವ ತದತ್ಥಂ ಞಾಪೇತುಕಾಮಾನಞ್ಚ ಪಥೋ ಉಪಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಚನಮೇವ ವಚನಪಥೋ’’ತಿ। ಅಸುಖಟ್ಠೇನ ವಾ ತಿಬ್ಬಾ। ಯಞ್ಹಿ ನ ಸುಖಂ, ತಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ತಿಬ್ಬನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಧಿವಾಸಕಜಾತಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತವೇದನಾನಂ ಅಧಿವಾಸಕಸಭಾವೋ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತೇ ಪಧಾನಿಯತ್ಥೇರಸ್ಸ ಕಿರ ರತ್ತಿಂ ಪಧಾನೇನ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಉದರವಾತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೋ ತಂ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಆವತ್ತತಿ ಪರಿವತ್ತತಿ। ತಮೇನಂ ಚಙ್ಕಮನಪಸ್ಸೇ ಠಿತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಯತ್ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಆವುಸೋ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ಅಧಿವಾಸನಸೀಲೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಸೋ ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ನಿಚ್ಚಲೋ ಸಯಿ। ವಾತೋ ನಾಭಿತೋ ಯಾವ ಹದಯಂ ಫಾಲೇಸಿ। ಥೇರೋ ವೇದನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮುಹುತ್ತೇನ ಅನಾಗಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ಉಣ್ಹೇನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಸೀತಂ ಪತ್ಥಯತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಣ್ಹಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾಮಾಸವುಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನತ್ಥಿ ಸುಗತಿಭವೇ ಸೀತಂ ವಾ ಉಣ್ಹಂ ವಾತಿ ಅನಿಟ್ಠಂ ಸೀತಂ ವಾ ಉಣ್ಹಂ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅತ್ತಗ್ಗಾಹೇ ಸತಿ ಅತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸೀತಂ ಉಣ್ಹನ್ತಿ ಗಾಹೋ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ’’ತಿ।
ಅಹಂ ಸಮಣೋತಿ ‘‘ಅಹಂ ಸಮಣೋ, ಕಿಂ ಮಮ ಜೀವಿತೇನ ವಾ ಮರಣೇನ ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸಪ್ಪಯೋಜನಾದಿಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ। ಪಟಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ಸಮೀಪಗಮನತೋ ಅಪಕ್ಕಮತಿ। ಠಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಠಾನಂ, ಕಣ್ಟಕಾನಂ ಠಾನಂ ಕಣ್ಟಕಟ್ಠಾನಂ, ಯತ್ಥ ಕಣ್ಟಕಾನಿ ಸನ್ತಿ, ತಂ ಓಕಾಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಮನುಸ್ಸದುಟ್ಠಾನೀತಿ ಅಮನುಸ್ಸಸಞ್ಚಾರೇನ ದೂಸಿತಾನಿ, ಸಪರಿಸ್ಸಯಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಿಯತವತ್ಥುಭೂತನ್ತಿ ಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಂ। ವೇಸಿಯಾದಿಭೇದತೋತಿ ವೇಸಿಯಾವಿಧವಾಥುಲ್ಲಕುಮಾರಿಕಾಪಣ್ಡಕಪಾನಾಗಾರಭಿಕ್ಖುನಿಭೇದತೋ। ಸಮಾನನ್ತಿ ಸಮಂ, ಅವಿಸಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕಾಸಿ ವಾತಿ ತಾದಿಸಂ ಅನಾಚಾರಂ ಅಕಾಸಿ ವಾ। ಸೀಲಸಂವರಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಕಥಂ ಪರಿವಜ್ಜನಂ ಸೀಲಂ? ಅನಾಸನಪರಿವಜ್ಜನೇನ ಹಿ
ಇತಿಪೀತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾಪಿ, ಲೋಭಾದಿಸಹಗತತ್ತಾಪಿ, ಕುಸಲಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋಪೀತಿಆದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅಯಂ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಕುಸಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಾವಜ್ಜೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಕುಸಲೋತಿಆದಿನಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ದುಕ್ಖವಿಪಾಕೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ। ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಆದೀನವವಿಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅನಧಿವಾಸನಂ ನಾಮ ಪುನ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ। ತಂ ಪನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ವಿನೋದನಂ ಬ್ಯನ್ತಿಕರಣಂ ಅನಭಾವಗಮನನ್ತಿ ಚ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ – ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ಕಿಂ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಹಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮೇವ, ನ ಸಮುಚ್ಛೇದೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿನೋದೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇತಿ ತೇಸಂ ಪಾಪವಿತಕ್ಕಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾಗಹಣಂ ವಾ ಕತಂ ಸಿಯಾ ಅನವಸೇಸಗ್ಗಹಣಂ ವಾ। ತೇಸು ಪಠಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತೇ’’ತಿ, ಸಮ್ಪತಿಜಾತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನವಸೇಸಗ್ಗಹಣಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಞಾತಿವಿತಕ್ಕೋತಿ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಞಾತಯೋ ಸುಖಜೀವಿನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮವಸೇನ ಞಾತಕೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನವಿತಕ್ಕೋ। ಜನಪದವಿತಕ್ಕೋತಿ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಜನಪದೋ ಸುಭಿಕ್ಖೋ ಸಮ್ಪನ್ನಸಸ್ಸೋ ರಮಣೀಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮವಸೇನ ಜನಪದಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನವಿತಕ್ಕೋ। ಉಕ್ಕುಟಿಕಪ್ಪಧಾನಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣೇ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಸತ್ತಾ ಸುಖೀ ಹೋನ್ತಿ ಅಮರಾತಿ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಅಮರತ್ಥಾಯ ವಿತಕ್ಕೋ। ತಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ಅಮರೋ ಚ ಸೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಚಾತಿ ಅಮರಾವಿತಕ್ಕೋ। ಪರಾನುದ್ದಯತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಪರೇಸು ಉಪಟ್ಠಾಕಾದೀಸು ಸಹನನ್ದಿತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಅನುದ್ದಯತಾಪತಿರೂಪಕೋ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ। ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಚೀವರಾದಿಲಾಭೇನ ಚ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೇನ ಚ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ। ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಂ ಪರೇ ನ ಅವಜಾನೇಯ್ಯುಂ, ನ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತ್ವಾ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ, ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಂ ವಿಯ ಗರುಂ ಕರೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನವಿತಕ್ಕೋ।
ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ‘‘ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಮಾಸವೋ’’ತಿ। ತಬ್ಬಿಸೇಸೋತಿ ಕಾಮಾಸವವಿಸೇಸೋ ಭವಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ವಿನೋದೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನತೋ ನೀಹರತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿನೋದನಂ, ವೀರಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೀರಿಯಸಂವರಸಙ್ಖಾತೇನ ವಿನೋದನೇನಾ’’ತಿ।
‘‘ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತೀನಂ ಅನಧಿಗಮೋ ತತೋ ಚ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಾನತಿವತ್ತಿ ಅಭಾವನಾಯ ಆದೀನವೋ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಭಗವತೋ ಓರಸಪುತ್ತಭಾವಾದಿವಸೇನ ಚ ಭಾವನಾಯ ಆನಿಸಂಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಥೋಮೇನ್ತೋತಿ ಆಸವಪಹಾನಸ್ಸ ದುಕ್ಕರತ್ತಾ ತಾಯ ಏವ ದುಕ್ಕರಕಿರಿಯಾಯ ತಂ ಅಭಿತ್ಥವನ್ತೋ। ಸಂವರೇನೇವ ಪಹೀನಾತಿ ಸಂವರೇನ ಪಹೀನಾ ಏವ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಅಪ್ಪಹೀನೇಸುಯೇವ ಪಹೀನಸಞ್ಞೀ’’ತಿ।
ಆಸವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ದಾರುಕಮ್ಮಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೯. ಪಞ್ಚಮೇ ಪುತ್ತಸಮ್ಬಾಧಸಯನನ್ತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಬಾಧಸಯನಂ। ಏತ್ಥ ಪುತ್ತಸೀಸೇನ ದಾರಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪುತ್ತದಾರೇಸು ಉಪ್ಪಿಲೋ ವಿಯ। ತೇನ ತೇಸಂ ರೋಗಾದಿಹೇತು ಸೋಕಾಭಿಭವೇನ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಮಭೋಗಿನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ರಾಗಾಭಿಭವನ್ತಿ। ಉಭಯೇನಪಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಸಿಕಚನ್ದನನ್ತಿ ಉಜ್ಜಲಚನ್ದನಂ। ತಂ ಕಿರ ವಣ್ಣವಿಸೇಸಸಮುಜ್ಜಲಂ ಹೋತಿ ಪಭಸ್ಸರಂ, ತದತ್ಥಮೇವ ನಂ ಸಣ್ಹತರಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಣ್ಹಚನ್ದನ’’ನ್ತಿ ಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನನ್ತಿ ವಣ್ಣಸೋಭತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸುಗನ್ಧಭಾವತ್ಥಞ್ಚ ಮಾಲಂ, ಸುಗನ್ಧಭಾವತ್ಥಾಯ ಗನ್ಧಂ, ಛವಿರಾಗಕರಣತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸುಭತ್ಥಞ್ಚ ವಿಲೇಪನಂ ಧಾರೇನ್ತೇನ। ಜಾತರೂಪರಜತನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣಞ್ಚೇವ ಅವಸಿಟ್ಠಧನಞ್ಚ ಸಾದಿಯನ್ತೇನ। ಸಬ್ಬೇನಪಿ ಕಾಮೇಸು ಅಭಿಗಿದ್ಧಭಾವಮೇವ ಪಕಾಸೇತಿ।
ದಾರುಕಮ್ಮಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಹತ್ಥಿಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೦. ಛಟ್ಠೇ ಹತ್ಥಿಂ ಸಾರೇತೀತಿ ಹತ್ಥಿಸಾರೀ, ತಸ್ಸ ಪುತ್ತೋತಿ ಹತ್ಥಿಸಾರಿಪುತ್ತೋ। ಸೋ ಕಿರ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಹತ್ಥಿಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಖುಮೇಸು ‘‘ಥೇರಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಕಥಂ ಓಪಾತೇತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಕಥಂ ಓಪಾತೇತೀತಿ ಥೇರೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಕಥಾಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಅನ್ತರೇ ಅನ್ತರೇ ಅತ್ತನೋ ಕಥಂ ಪವೇಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚಹಿ ಸಂಸಗ್ಗೇಹೀತಿ ಸವನಸಂಸಗ್ಗೋ, ದಸ್ಸನಸಂಸಗ್ಗೋ, ಸಮುಲ್ಲಾಪಸಂಸಗ್ಗೋ, ಸಮ್ಭೋಗಸಂಸಗ್ಗೋ, ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಂಸಗ್ಗೇಹಿ। ಕಿಟ್ಠಖಾದಕೋತಿ ಕಿಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸಸ್ಸಞ್ಹಿ ಕಿಟ್ಠನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ। ಸಿಪ್ಪಿಯೋ ಸುತ್ತಿಯೋ। ಸಮ್ಬುಕಾತಿ ಸಙ್ಖಮಾಹ।
ಗಿಹಿಭಾವೇ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸೀತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೨೨) ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಕಿರ ಸಾಸನೇ ದ್ವೇ ಸಹಾಯಕಾ ಅಹೇಸುಂ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಗ್ಗಾ ಏಕತೋವ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕೋ ಅನಭಿರತೋ ಗಿಹಿಭಾವೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಇತರಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸಿ। ಸೋ ಗಿಹಿಭಾವೇ ಆದೀನವಂ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಓವದಿ। ಸೋ ತಂ ಸುತ್ವಾ ಅಭಿರಮಿತ್ವಾ ಪುನ ಏಕದಿವಸಂ ತಾದಿಸೇ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಮಯ್ಹಂ, ಆವುಸೋ, ಏವರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇಮಾಹಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ತುಯ್ಹಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಸೋ ಪತ್ತಚೀವರಲೋಭೇನ ತಸ್ಸ ಗಿಹಿಭಾವೇ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಆದೀನವಂ ಕಥೇಸಿ। ತಸ್ಸ ತಂ ಸುತ್ವಾವ ಗಿಹಿಭಾವತೋ ಚಿತ್ತಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯಮೇವ ಅಭಿರಮಿ। ಏವಮೇಸ ತದಾ ಸೀಲವನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗಿಹಿಭಾವೇ ‘‘ಸತ್ತಮೇ ವಾರೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀ’’ತಿ।
ಹತ್ಥಿಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಮಜ್ಝೇಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೧. ಸತ್ತಮೇ ಮನ್ತಾತಿ ಯ-ಕಾರಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಕರಣತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಾಯ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ವಿದಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಫಸ್ಸವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾತಿ ದ್ವಯದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಫಸ್ಸವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ, ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ, ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ ಏಕೋ ಅನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಅನ್ತಅಬ್ಭನ್ತರಮರಿಯಾದಲಾಮಕಅಭಾವಕೋಟ್ಠಾಸಪದಪೂರಣಸಮೀಪಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಅನ್ತಪೂರೋ ಉದರಪೂರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೯೭) ಹಿ ಅನ್ತೇ ಅನ್ತಸದ್ದೋ। ‘‘ಚರನ್ತಿ ಲೋಕೇ ಪರಿವಾರಛನ್ನಾ ಅನ್ತೋ ಅಸುದ್ಧಾ, ಬಹಿ ಸೋಭಮಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೨೨) ಅಬ್ಭನ್ತರೇ। ‘‘ಕಾಯಬನ್ಧನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಜೀರತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೭೮) ಸಾ ಹರಿತನ್ತಂ ವಾ ಪನ್ಥನ್ತಂ ವಾ ಸೇಲನ್ತಂ ವಾ ಉದಕನ್ತಂ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦೪) ಮರಿಯಾದಾಯಂ। ‘‘ಅನ್ತಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜೀವಿಕಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೦; ಇತಿವು॰ ೯೧) ಲಾಮಕೇ। ‘‘ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೯೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೫೧) ಅಭಾವೇ। ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಯೋ ಹಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಅಯಮೇಕೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ।
ಸನ್ತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋತಿ ಸಕ್ಕಾಯೋ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಮಜ್ಝೇಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಞಾಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೨. ಅಟ್ಠಮೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಸೇನ ಅಪಾಯಸಂವತ್ತನಿಯೇನ ವಾ ಕಮ್ಮುನಾ ಅಪಾಯೇಸು ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಆಪಾಯಿಕೋ ನೇರಯಿಕೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಆಯುಕಪ್ಪಸಞ್ಞಿತಂ ಅನ್ತರಕಪ್ಪಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಕಪ್ಪಟ್ಠೋ। ನಿರಯೂಪಪತ್ತಿಪರಿಹರಣವಸೇನ ತಿಕಿಚ್ಛಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋತಿ ಅತೇಕಿಚ್ಛೋ। ಅಖಣ್ಡಾನೀತಿ ಏಕದೇಸೇನಪಿ ಅಖಣ್ಡಿತಾನಿ। ಭಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬೀಜಂ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ। ಅಪೂತೀನೀತಿ ಉದಕತೇಮನೇನ ಅಪೂತಿಕಾನಿ। ಪೂತಿಕಞ್ಹಿ ಬೀಜಂ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ। ಅವಾತಾತಪಹತಾನೀತಿ ವಾತೇನ ಚ ಆತಪೇನ ಚ ನ ಹತಾನಿ ನಿರೋಜತಂ ನ ಪಾಪಿತಾನಿ। ನಿರೋಜಞ್ಹಿ ಕಸಟಂ ಬೀಜಂ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ। ‘‘ಸಾರಾದಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಆ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಾರದಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾರಾದಾನೀ’’ತಿ। ತಣ್ಡುಲಸಾರಸ್ಸ ಆದಾನತೋ ಸಾರಾದಾನಿ, ಗಹಿತಸಾರಾನಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಸಾರಾನಿ। ನಿಸ್ಸರಞ್ಹಿ ಬೀಜಂ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ। ಸುಖಸಯಿತಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ಕೋಟ್ಠೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತನಿಯಾಮೇನೇವ ಸುಖಸಯಿತಾನಿ ಸುಟ್ಠು ಸನ್ನಿಚಿತಾನಿ। ಮಣ್ಡಖೇತ್ತೇತಿ ಊಸಖಾರಾದಿದೋಸೇಹಿ ಅವಿದ್ಧಸ್ತೇ ಸಾರಕ್ಖೇತ್ತೇ। ಅಭಿದೋತಿ ಅಭಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥನಿಪಾತಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಅಡ್ಢರತ್ತ’’ನ್ತಿ। ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಭಿದಾತಿ ವಾ ಅಭಿದೋ। ‘‘ಅಭಿದಂ ಅಡ್ಢರತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ಅಡ್ಢರತ್ತನ್ತಿ ಅಭಿದೋ ಅಡ್ಢರತ್ತನ್ತಿ ಅಭಿನ್ನೇ ಅಡ್ಢರತ್ತಸಮಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಞ್ಹಿ ಗಗನಮಜ್ಝಸ್ಸ ಪುರತೋ ವಾ ಪಚ್ಛತೋ ವಾ ಚನ್ದೇ ಠಿತೇ ಅಡ್ಢರತ್ತಸಮಯೋ ಭಿನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಏವ ಪನ ಠಿತೇ ಅಭಿನ್ನೋ ನಾಮ।
ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧಸುನಕ್ಖತ್ತಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೨೭ ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧಸಕ್ಯವತ್ಥು) ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧೋ ಕಿರ ಸಾಕಿಯೋ ‘‘ಮಮ ಧೀತರಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ, ಮಮ ಪುತ್ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವೇರಿಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ ಚಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸತ್ಥರಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಏಕದಿವಸಂ ‘‘ನ ದಾನಿ ನಿಮನ್ತಿತಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗಮನಮಗ್ಗಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಅನ್ತರವೀಥಿಯಂ ಸುರಂ ಪಿವನ್ತೋ ನಿಸೀದಿ। ಅಥಸ್ಸ ಸತ್ಥರಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೇ ತಂ ಠಾನಂ ಆಗತೇ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ಆರೋಚೇಸುಂ। ಸೋ ಆಹ – ‘‘ಪುರತೋ ಗಚ್ಛಾತಿ ತಸ್ಸ ವದೇಥ, ನಾಯಂ ಮಯಾ ಮಹಲ್ಲಕತರೋ, ನಾಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ತಥೇವ ನಿಸೀದಿ। ಸತ್ಥಾ ಮಾತುಲಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಾ ಮಗ್ಗಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ತತೋವ ನಿವತ್ತಿ। ಸೋಪಿ ಚರಪುರಿಸಂ ಪೇಸೇಸಿ – ‘‘ಗಚ್ಛ ತಸ್ಸ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಏಹೀ’’ತಿ। ಸತ್ಥಾಪಿ ನಿವತ್ತನ್ತೋ ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ – ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸಿತಪಾತುಕಮ್ಮೇ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಆಹ – ‘‘ಪಸ್ಸಸಿ, ಆನನ್ದ, ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧ’’ನ್ತಿ। ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಭನ್ತೇ। ಭಾರಿಯಂ ತೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ಅದೇನ್ತೇನ, ಇತೋ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದೇ ಪಾಸಾದಮೂಲೇ ಪಥವಿಯಾ ಪವಿಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಚಿಕ್ಖಿ।
ಸುನಕ್ಖತ್ತೋಪಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೪೭) ಪುಬ್ಬೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಥೇಸಿ। ಸೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ದೇವಲೋಕೇ ನನ್ದನವನಚಿತ್ತಲತಾವನಫಾರುಸಕವನಮಿಸ್ಸಕವನೇಸು ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನೇ ದೇವಪುತ್ತೇ ಚ ದೇವಧೀತರೋ ಚ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಏತೇಸಂ ಏವರೂಪಾಯ ಅತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಠಿತಾನಂ ಕಿರ ಮಧುರೋ ನು ಖೋ ಸದ್ದೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ದಸಬಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಭಗವಾ ಪನಸ್ಸ – ‘‘ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನ ಕಥೇಸಿ। ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಯಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಿ। ಸೋ ಭಗವತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಹಂ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪಠಮಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಕಮ್ಮಂ ‘‘ಅಪರೇಪಿ ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧಸುನಕ್ಖತ್ತಾದಯೋ ಭಗವತಾ ಞಾತಾವಾ’’ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕೋಕಾಲಿಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಸುಸೀಮೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೭೦) ಏವಂನಾಮಕೋ ವೇದಙ್ಗೇಸು ಕುಸಲೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ। ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಪರಿಹೀನಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಾ ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ನ ಜಾತಿಗೋತ್ತಾದೀನಿ ಆರಬ್ಭ ಲಾಭಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋ ಜಾತೋ, ಕವಿಸೇಟ್ಠೋ ಪನೇಸ ಉತ್ತಮಕವಿತಾಯ ಸಾವಕಾನಂ ಬನ್ಧಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ದೇತಿ। ತೇ ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಉಪನಿಸಿನ್ನಕಥಮ್ಪಿ ಅನುಮೋದನಮ್ಪಿ ಸರಭಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಕಥೇನ್ತಿ। ತೇ ತೇಸಂ ಪಸನ್ನಾನಂ ಲಾಭಂ ಉಪಸಂಹರನ್ತಿ। ಸಚೇ ಮಯಂ ಯಂ ಸಮಣೋ ಗೋತಮಾ ಜಾನಾತಿ, ತತೋ ಥೋಕಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಮ, ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಂ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಯಮ್ಪಿ ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಕಥೇಯ್ಯಾಮ। ತತೋ ಏತೇಹಿ ಲಾಭಿತರಾ ಭವೇಯ್ಯಾಮ। ಕೋ ನು ಖೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಸುಸಿಮೋ ಪಟಿಬಲೋ’’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ಏಹಿ ತ್ವಂ, ಆವುಸೋ ಸುಸೀಮ, ಸಮಣೇ ಗೋತಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರ, ತ್ವಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅಮ್ಹೇ ವಾಚೇಯ್ಯಾಸಿ, ತಂ ಮಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಗಿಹೀನಂ ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮ, ಏವಂ ಮಯಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕತಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮ ಗರುಕತಾ ಮಾನಿತಾ ಪೂಜಿತಾ ಲಾಭಿನೋ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೭೦)।
ಅಥ ಸುಸೀಮೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ತೇಸಂ ವಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಯೇನಾನನ್ದೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ, ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚಿ। ಥೇರೋ ಚ ತಂ ಆದಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಭಗವತಾ ಕೋ ಞಾತೋ? ಸುಸೀಮೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ’’ತಿ।
ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತೋತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೪೧ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತವತ್ಥು) ಸೋ ಕಿರ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ರಞ್ಞೋ ಪಸೇನದಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚನ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ ಆಗತೋ। ಅಥಸ್ಸ ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ಸತ್ತ ದಿವಸಾನಿ ರಜ್ಜಂ ದತ್ವಾ ಏಕಂ ನಚ್ಚಗೀತಕುಸಲಂ ಇತ್ಥಿಂ ಅದಾಸಿ। ಸೋ ಸತ್ತ ದಿವಸಾನಿ ಸುರಾಮದಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧವರಗತೋ ನಹಾನತಿತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸನ್ತಂ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ದಿಸ್ವಾ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧವರಗತೋವ ಸೀಸಂ ಚಾಲೇತ್ವಾ ವನ್ದಿ। ಸತ್ಥಾ ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸಿತಪಾತುಕರಣೇ ಹೇತೂ’’ತಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಸಿತಕಾರಣಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಪಸ್ಸಸಿ, ಆನನ್ದ, ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತಂ, ಅಜ್ಜೇವ ಸಬ್ಬಾಭರಣಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಮಮ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಚಾತುಪ್ಪದಿಕಗಾಥಾವಸಾನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಕೋ ಞಾತೋ ಭಗವತಾತಿ? ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತೋ’’ತಿ।
ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಞಾಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೩. ನವಮೇ ಪರಿಹಾಯತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಸ ವಾ ಕಾರಣಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋತಿ ಇಧ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಕಾರಣ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ ‘‘ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಗುಣಾ’’ತಿ। ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸುಪಿ ಬನ್ಧನಟ್ಠೋ ರಾಸಟ್ಠೋ ವಾ ಗುಣಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣತಂದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ। ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ಕಮನೀಯಾತಿ ಕಾಮೇತಬ್ಬಾ। ಮನವಡ್ಢನಕಾತಿ ಮನೋಹರಾ। ಏತೇನ ಪರಿಕಪ್ಪನತೋಪಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಿಯಜಾತಿಕಾತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಸಭಾವಾ। ಕಾಮೂಪಸಞ್ಹಿತಾತಿ ಕಾಮರಾಗೇನ ಉಪೇಚ್ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋತಿ ವಾ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪಿತವುತ್ಥಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನರಾಗೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ವತ್ಥುಕಾಮಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ವುತ್ತೋ ತಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಮಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ, ಕಿಲೇಸಕಾಮಸ್ಸಪಿ ಇಟ್ಠವೇದನಾ ದಿಟ್ಠಾದಿಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದೇನ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದೇನ ಚ ಅತ್ಥಿ ವಿಚಿತ್ತಕಾತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರಾರಮ್ಮಣಾನೀ’’ತಿ ಆಹ, ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಥೇತ್ಥ ಧೀರಾ ವಿನಯನ್ತಿ ಛನ್ದನ್ತಿ ಅಥ ಏತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಛನ್ದರಾಗಂ ವಿನಯನ್ತಿ।
ತಜ್ಜಾತಿಕನ್ತಿ ತಂಸಭಾವಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಕಾಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಭಾಗೋ ಪುಞ್ಞಭಾಗೋ, ಪುಞ್ಞಕೋಟ್ಠಾಸೋ। ತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತತ್ಥ ವಾ ಭವೋತಿ ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯೋ। ಅಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಿಪಾಕೋಯೇವ ವೇಪಕ್ಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೋಹಾರವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ।
ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸಾಧಾರಣಾ। ಸಂವಿದಹನಚೇತನಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಸಂವಿದಹನಲಕ್ಖಣಾ ಚೇತನಾ। ಉರತ್ತಾಳಿನ್ತಿ ಉರಂ ತಾಳೇತ್ವಾ ಏಕಪದನ್ತಿ ಏಕಪದಚಿತಂ ಮನ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಪದಮನ್ತಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೪. ದಸಮೇ ತಥಾಗತಬಲಾನೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನಿ। ನನು ಚೇತಾನಿ ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಕಾಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯಾದಿಸಾನಿ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಾದೀನಿ, ನ ತಾದಿಸಾನಿ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಕದಾಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ। ಇಮಮೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಲೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾದೀಸು ಏವ ಅಸಾಧಾರಣಸಮಞ್ಞಾ ನಿರುಳ್ಹಾ। ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಬಲಾನಿ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನಿ, ತಥಾ ಆಗತಬಲಾನೀತಿ ವಾ ತಥಾಗತಬಲಾನಿ। ಉಸಭಸ್ಸ ಇದಂ ಆಸಭಂ, ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ। ಪಮುಖನಾದನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಚೇವ ದೇಸನಾಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಭಾವಿತಂ ಅತ್ತನೋ ಅರಿಯಫಲಾವಹಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ। ಕರುಣಾಯ ಪಭಾವಿತಂ ಸಾವಕಾನಂ ಅರಿಯಫಲಾವಹಂ ದೇಸನಾಞಾಣಂ। ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ತಞ್ಹಿ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನತೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ತುಸಿತಭವನತೋ ಯಾವ ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ದೀಪಙ್ಕರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ದೇಸನಾಞಾಣಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ತಞ್ಹಿ ಯಾವ ಅಞ್ಞಾತಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮ। ತೇಸು ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ದೇಸನಾಞಾಣಂ ಲೋಕಿಯಂ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನೇತಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ಬುದ್ಧಾನಞ್ಞೇವ ಓರಸಞಾಣಂ।
ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಕಾರಣಞ್ಚ ಕಾರಣತೋ ಪಜಾನಾತಿ। ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಫಲಂ ತಿಟ್ಠತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಭಗವಾ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತೂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ತಂ ತಂ ಠಾನಂ, ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಯಂ ಯೇಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನ ಹೇತೂ ನ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ತಂ ತಂ ಅಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪಜಾನನ್ತೋ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ।
ಸಮಾದಿಯನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ, ತಾನಿ ಪನ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನ’’ನ್ತಿ। ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಸಮಾದಾನ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಮುತ್ತಗತಸದ್ದೇ ಗತಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ। ಗತೀತಿ ನಿರಯಾದಿಗತಿಯೋ। ಉಪಧೀತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ। ಕಾಲೋತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚನಾರಹಕಾಲೋ। ಪಯೋಗೋತಿ ವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಕಿರಿಯಾ।
ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಜ್ಝಾಪನಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಟ್ಠೇನ ಚ ಚತುನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಂ। ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ಹೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನನ್ತಿ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀನಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪೮; ೩.೩೧೨; ಧ॰ ಸ॰ ೨೪೮; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೦೯) ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ। ತಿಣ್ಣಂ ಸಮಾಧೀನನ್ತಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮಾಧೀನಂ। ನವನ್ನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಆದೀನಂ ನವನ್ನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಧೀತಿಪಿ ನಾಮಂ, ಸಮಾಪತ್ತೀತಿಪಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಬ್ಭಾವತೋ, ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ತದಭಾವತೋ ನ ಸಮಾಧೀತಿ ನಾಮಂ। ಹಾನಭಾಗಿಯಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅಪ್ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನಂ। ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನಂ। ಇತಿ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ವೋದಾನನ್ತಿ ಪಗುಣತಾಸಙ್ಖಾತಂ ವೋದಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ‘‘ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಪನ ‘‘ನಿರೋಧತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಾಳಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಂ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೧೭) ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ।
ಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಹಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।