(೯) ೪. ಥೇರವಗ್ಗೋ
೧-೨. ರಜನೀಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೮೧-೮೨. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ದುತಿಯೇ ಗುಣಮಕ್ಖನಾಯ ಪವತ್ತೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಕಂ ಗೂಥೇನ ಪಹರನ್ತಂ ಗೂಥೋ ವಿಯ ಪಠಮತರಂ ಮಕ್ಖೇತೀತಿ ಮಕ್ಖೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಕ್ಖೀ। ಪಳಾಸತೀತಿ ಪಳಾಸೋ, ಪರಸ್ಸ ಗುಣೇ ಡಂಸಿತ್ವಾ ವಿಯ ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಳಾಸೀ। ಪಳಾಸೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ದುತಿಯಸ್ಸ ಧುರಂ ನ ದೇತಿ, ಸಮ್ಪಸಾರೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯುಗಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೇನ ಪಳಾಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ।
ರಜನೀಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಕುಹಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೩. ತತಿಯೇ ತೀಹಿ ಕುಹನವತ್ಥೂಹೀತಿ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಇರಿಯಾಪಥಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿಸೇವನಭೇದತೋ ತಿಪ್ಪಭೇದೇಹಿ ಕುಹನವತ್ಥೂಹಿ। ತಿವಿಧೇನ ಕುಹನವತ್ಥುನಾ ಲೋಕಂ ಕುಹಯತಿ ವಿಮ್ಹಾಪಯತಿ ‘‘ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಅತ್ತನಿ ಪರೇಸಂ ವಿಮ್ಹಯಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಕುಹಕೋ। ಲಾಭಸಕ್ಕಾರತ್ಥಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಲಪತಿ ಅತ್ತಾನಂ ದಾಯಕಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಸೋ ಕಿಞ್ಚಿ ದದಾತಿ, ಏವಂ ಉಕ್ಕಾಚೇತ್ವಾ ಕಥೇತೀತಿ ಲಪಕೋ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಸೀಲಂ ತಸ್ಸಾತಿ ನೇಮಿತ್ತಿಕೋ, ನಿಮಿತ್ತೇನ ವಾ ಚರತಿ, ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಕರೋತೀತಿ ನೇಮಿತ್ತಿಕೋ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚ ಪರೇಸಂ ಪಚ್ಚಯದಾನಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಕಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕೋ। ನಿಪ್ಪಿಸತೀತಿ ವಾ ನಿಪ್ಪೇಸೋ, ನಿಪ್ಪೇಸೋಯೇವ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕೋ। ನಿಪ್ಪೇಸೋತಿ ಚ ಸಠಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರತ್ಥಂ ಅಕ್ಕೋಸನುಪ್ಪಣ್ಡನಪರಪಿಟ್ಠಿಮಂಸಿಕತಾದಿ।
ಕುಹಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬-೭. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೮೬-೮೭. ಛಟ್ಠೇ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಉಚ್ಚಾವಚಾನೀತಿ ಉಚ್ಚನೀಚಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹನ್ತಖುದ್ದಕಾನೀ’’ತಿ। ಕಿಂಕರಣೀಯಾನೀತಿ ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮಾನಿ। ತತ್ಥ ಉಚ್ಚಕಮ್ಮಾನಿ ನಾಮ ಚೀವರಸ್ಸ ಕರಣಂ, ರಜನಂ, ಚೇತಿಯೇ ಸುಧಾಕಮ್ಮಂ, ಉಪೋಸಥಾಗಾರಚೇತಿಯಘರಬೋಧಿಘರೇಸು ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ। ಅವಚಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಪಾದಧೋವನಮಕ್ಖನಾದಿ ಖುದ್ದಕಕಮ್ಮಂ। ತತ್ರುಪಾಯಾಸಾತಿ ತತ್ರುಪಗಮನಿಯಾ, ತತ್ರ ತತ್ರ ಮಹನ್ತೇ ಖುದ್ದಕೇ ಚ ಕಮ್ಮೇ ಸಾಧನವಸೇನ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಮತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ರುಪಾಯಾಯಾತಿ ವಾ ತತ್ರ ತತ್ರ ಕಮ್ಮೇ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ಉಪಾಯಭೂತಾಯ। ಅಲಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಅಲಂ ಸಂವಿಧಾತುನ್ತಿ ವಿಚಾರೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ। ಸತ್ತಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಥೇರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಸಾಸನೇ ಥಿರಭಾವಂ ಅನಿವತ್ತಿಭಾವಂ ಪತ್ಥೋ। ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಬಹೂ ರತ್ತಿಯೋ ಜಾನಾತೀತಿ ರತ್ತಞ್ಞೂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಾಕಟೋತಿ ಅಯಥಾಭೂತಗುಣೇಹಿ ಚೇವ ಯಥಾಭೂತಗುಣೇಹಿ ಚ ಸಮುಗ್ಗತೋ। ಯಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಸಸ್ಸೀ, ಯಸಂ ಸಿತೋ ನಿಸ್ಸಿತೋ ವಾ ಯಸಸ್ಸೀ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸನಿಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ। ಅಸತಂ ಅಸಾಧೂನಂ ಧಮ್ಮಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ಅಸನ್ತಾ ವಾ ಅಸುನ್ದರಾ ಗಾರಯ್ಹಾ ಲಾಮಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ। ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಥೇರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಪಠಮಸೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೯. ನವಮೇ ಕಮ್ಮಾರಾಮತಾ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಚೀವರವಿಚಾರಣಂ ಚೀವರಕಮ್ಮಕರಣಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಅಂಸಬದ್ಧಕಕಾಯಬನ್ಧನಧಮ್ಮಕರಣಆಧಾರಕಪಾದಕಥಲಿಕಸಮ್ಮಜ್ಜನಿಆದೀನಂ ಕರಣನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಏತಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಸಕಲದಿವಸಂ ಏತಾನೇವ ಕರೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಯೋ ಪನ ಏತೇಸಂ ಕರಣವೇಲಾಯಮೇವ ತಾನಿ ಕರೋತಿ, ಉದ್ದೇಸವೇಲಾಯ ಉದ್ದೇಸಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಜ್ಝಾಯವೇಲಾಯ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ಚೇತಿಯಙ್ಗಣವತ್ತವೇಲಾಯ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣವತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಮನಸಿಕಾರವೇಲಾಯ ಮನಸಿಕಾರಂ ಕರೋತಿ, ನ ಸೋ ಕಮ್ಮಾರಾಮೋ ನಾಮ। ಭಸ್ಸಾರಾಮತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಇತ್ಥಿವಣ್ಣಪುರಿಸವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಆಲಾಪಸಲ್ಲಾಪಂ ಕರೋನ್ತೋಯೇವ ದಿವಸಞ್ಚ ರತ್ತಿಞ್ಚ ವೀತಿನಾಮೇತಿ, ಏವರೂಪೋ ಭಸ್ಸೇ ಪರಿಯನ್ತಕಾರೀ ನ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಭಸ್ಸಾರಾಮೋ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ರತ್ತಿಮ್ಪಿ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತಿ, ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ಅಯಂ ಅಪ್ಪಭಸ್ಸೋ ಭಸ್ಸೇ ಪರಿಯನ್ತಕಾರೀಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವಯಂ ಕರಣೀಯಂ ಧಮ್ಮೀ ವಾ ಕಥಾ, ಅರಿಯೋ ವಾ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೩; ಉದಾ॰ ೧೨, ೨೮, ೨೯) ವುತ್ತತ್ತಾ।
ನಿದ್ದಾರಾಮತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ನಿಸಿನ್ನೋಪಿ ನಿಪನ್ನೋಪಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೋ ನಿದ್ದಾಯತಿಯೇವ, ಅಯಂ ನಿದ್ದಾರಾಮೋ ನಾಮ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಕರಜಕಾಯೇ ಗೇಲಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗೇ ಓತರತಿ, ನಾಯಂ ನಿದ್ದಾರಾಮೋ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ಗಿಮ್ಹಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಮಾಸೇ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪ್ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ ಚತುಗ್ಗುಣಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮಿತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೮೭)। ಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮತಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಉಪರಿಗುಣೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಠಮಸೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ದುತಿಯಸೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೦. ದಸಮೇ ಅತಿಪಾತೋವಾತಿ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ಬಲವಪಚ್ಚೂಸೇ ಕೋಟಿಸಮ್ಮುಞ್ಜನಿಯಾ ಥೋಕಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಮುಖಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಯಾಗುಭಿಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಪಾತೋವ ಪವಿಸತಿ। ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಗಿಹಿಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಕಾಲಂ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೋ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮತಿ। ಪಾತೋಯೇವ ಹಿ ಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಯಾಗುಂ ಆದಾಯ ಆಸನಸಾಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಿವಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿಪನ್ನೋ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಭೋಜನವೇಲಾಯ ‘‘ಪಣೀತಭಿಕ್ಖಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉಪಕಟ್ಠೇ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಉಟ್ಠಾಯ ಧಮ್ಮಕರಣೇನ ಉದಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖೀನಿ ಪುಞ್ಛಿತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಗಿಹಿಸಂಸಟ್ಠೋ ಕಾಲಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝನ್ಹೇ ವೀತಿವತ್ತೇ ಪಟಿಕ್ಕಮತಿ।
ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾತಿ, ‘‘ಆವುಸೋ, ಅತ್ರಿಚ್ಛತಾ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ತೇಸು ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಏವರೂಪಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ। ತೀಹಿ ವಿವೇಕೇಹೀತಿ ಕಾಯವಿವೇಕೋ, ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ, ಉಪಧಿವಿವೇಕೋತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ವಿವೇಕೇಹಿ। ತತ್ಥ ಏಕೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಕೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏಕೋ ನಿಸೀದತಿ, ಏಕೋ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಏಕೋ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸತಿ, ಏಕೋ ಪಟಿಕ್ಕಮತಿ, ಏಕೋ ಚಙ್ಕಮಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ಏಕೋ ಚರತಿ, ಏಕೋ ವಿಹರತೀತಿ ಅಯಂ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ನಾಮ। ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪನ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ನಾಮ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಹೇತಂ – ‘‘ಕಾಯವಿವೇಕೋ ಚ ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯಾನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿರತಾನಂ, ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಾನಂ ಪರಮವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಾನಂ, ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ಚ ನಿರುಪಧೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಾನ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೫೭)। ದುವಿಧಂ ವೀರಿಯನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಂ, ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ವೀರಿಯಂ। ಸೀಲನ್ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ। ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾತಿ ವಾ ಅರಿಯಫಲಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ದುತಿಯಸೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಥೇರವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।