೩. ಮಹಾವಗ್ಗೋ
೧. ಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧. ತತಿಯಸ್ಸ ವಿಸಮಗತೇತಿ ವಿಸಮಟ್ಠಾನೇಸು ಗೋಚರೇಸು ಗತೇ। ಸಙ್ಘಾತಂ ಆಪಾದೇಸಿನ್ತಿ ಘಾತಂ ವಧಂ ಪಾಪೇಸಿಂ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಸ್ಸನ್ನತೇಜತಾಯ ಖುದ್ದಕೇಸು ಪಾಣೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಾ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯೇ ಪಟಿಸತ್ತುಭಾವೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಯದಿ ಹಿ ಸಹನತಾಯ ಹನನತಾಯ ಚ ಸೀಹೋ, ತಥಾಗತೋ ಇದಮಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸೀಹನಾದಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಸೀಹನಾದೋ।
ತಥಾಗತಬಲಾನೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನಿ। ಯಥಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಬಲಾನಿ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನಿ, ತಥಾ ಆಗತಬಲಾನೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬಲಂ ಕಾಯಬಲಂ ಞಾಣಬಲಂ। ತೇಸು ಕಾಯಬಲಂ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –
‘‘ಕಾಲಾವಕಞ್ಚ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಂ, ಪಣ್ಡರಂ ತಮ್ಬಪಿಙ್ಗಲಂ।
ಗನ್ಧಮಙ್ಗಲಹೇಮಞ್ಚ, ಉಪೋಸಥಛದ್ದನ್ತಿಮೇ ದಸಾ’’ತಿ॥
ಇಮಾನಿ ದಸ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನಿ। ತತ್ಥ ಕಾಲಾವಕನ್ತಿ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಕಾಯಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಕಾಲಾವಕಸ್ಸ ಹತ್ಥಿನೋ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಕಾಲಾವಕಾನಂ ಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಪಣ್ಡರಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪಣ್ಡರಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ತಮ್ಬಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ತಮ್ಬಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಪಿಙ್ಗಲಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪಿಙ್ಗಲಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಗನ್ಧಹತ್ಥೀನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಮಙ್ಗಲಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಹೇಮಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಹೇಮಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಉಪೋಸಥಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಛದ್ದನ್ತಸ್ಸ। ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಛದ್ದನ್ತಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ। ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿಪಿ ಇದಮೇವ ಕಾಯಬಲಂ।
ಞಾಣಬಲಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ತಾವ ಆಗತಮೇವ। ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಮಜ್ಝಿಮೇ ಆಗತಂ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಂ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಂ, ಸಂಯುತ್ತಕೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩) ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀತಿ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಬಲಂ ನಾಮ। ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಬಲಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಞಾಣಞ್ಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ ಚ ಬಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಆಸಭಂ ಠಾನನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಉತ್ತಮಟ್ಠಾನಂ। ಆಸಭಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ, ತೇಸಂ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ ಗವಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ಉಸಭೋ, ಗವಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ। ವಜಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ವಾ ಉಸಭೋ, ವಜಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ। ಸಬ್ಬಗವಸೇಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಪರಿಸ್ಸಯಸಹೋ ಸೇತೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಮಹಾಭಾರವಹೋ ಅಸನಿಸತಸದ್ದೇಹಿಪಿ ಅಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿಯೋ ನಿಸಭೋ, ಸೋ ಇಧ ಉಸಭೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ। ಠಾನನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನಂ। ಇದಂ ಪನ ಆಸಭಂ ವಿಯಾತಿ ಆಸಭಂ। ಯಥೇವ ಹಿ ನಿಸಭಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸಭೋ ಉಸಭಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋಪಿ ದಸಹಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಪಾದೇಹಿ ಅಟ್ಠಪರಿಸಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇನ ಅಕಮ್ಪಿಯೋ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ। ಏವಂ ತಿಟ್ಠಮಾನೋ ಚ ತಂ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ತನಿ ಆರೋಪೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ।
ಪರಿಸಾಸೂತಿ ಸೀಹನಾದಂ ನದತೀತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ ನದತಿ, ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ, ಸೀಹನಾದಸದಿಸಂ ವಾ ನಾದಂ ನದತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಯಥಾ ಸೀಹೋ ಸೀಹಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತಸೀಹೋಪಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ‘‘ಇತಿ
ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ। ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ। ತಂ ಪನೇತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಚೇವ ದೇಸನಾಞಾಣಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪಭಾವಿತಂ ಅತ್ತನೋ ಅರಿಯಫಲಾವಹಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ, ಕರುಣಾಪಭಾವಿತಂ ಸಾವಕಾನಂ ಅರಿಯಫಲಾವಹಂ ದೇಸನಾಞಾಣಂ। ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ತಞ್ಹಿ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನತೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ತುಸಿತಭವನತೋ ವಾ ಯಾವ ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ದೀಪಙ್ಕರತೋ ವಾ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ದೇಸನಾಞಾಣಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ತಞ್ಹಿ ಯಾವ ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮ। ತೇಸು ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ದೇಸನಾಞಾಣಂ ಲೋಕಿಯಂ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನೇತಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಓರಸಞಾಣಂ।
ಇದಾನಿ ಕತಮಾನಿ ದಸ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿ ಕಾರಣಞ್ಚ ಕಾರಣತೋ। ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಮ್ಪೀತಿ ಯೇನ ಞಾಣೇನ। ಇದಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನನ್ತಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಂ, ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ। ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ
ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಅಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ। ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಮಗ್ಗಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಬಹೂಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏಕಮೇವ ಪಾಣಂ
ಅನೇಕಧಾತುನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀಹಿ ಕಾಮಧಾತುಆದೀಹಿ ವಾ ಧಾತೂಹಿ ಬಹುಧಾತುಂ। ನಾನಾಧಾತುನ್ತಿ ತಾಸಂಯೇವ ಧಾತೂನಂ ವಿಲಕ್ಖಣತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಧಾತುಂ। ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಲೋಕಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಸಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ
ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತನ್ತಿ ಹೀನಾದೀಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತೀಹಿ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಭಾವಂ। ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ? ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ ಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ।
ಪರಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಪಧಾನಸತ್ತಾನಂ। ಪರಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಹೀನಸತ್ತಾನಂ। ಏಕತ್ಥಮೇವ ವಾ ಏತಂ ಪದದ್ವಯಂ, ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನ್ತಿ
ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಪಠಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ, ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ, ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮಾಧೀನಂ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಆದೀನಞ್ಚ ನವನ್ನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನಂ। ಸಂಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ। ವೋದಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ। ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನಂ, ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೨೮) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಞ್ಚೇವ ಭವಙ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ। ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಞ್ಹಿ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭವಙ್ಗೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಜ್ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚ ‘‘ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ವೋದಾನಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ? ಝಾಯೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಝಾಯೀ, ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಝಾಯೀ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ವಿಪತ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೮೨೮) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ। ಸಬ್ಬಞಾಣಾನಂ
ತತ್ಥ
ಅಪಿಚ ಪರವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮೇತಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ, ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ, ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿ। ಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾನೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ‘‘ತತೋ ಪರಾನಿ ದ್ವೇ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾನೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ। ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಸಿಯಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ
ಏವಮೇತ್ಥ ಅನುಪದವಣ್ಣನಂ ಞತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಪಠಮಂಯೇವ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಚೇವ ಅನಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾದಿದಸ್ಸನತೋ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಚ। ಅಥ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಞಾಣೇನ ವಿಪಾಕಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ ತಿಹೇತುಕಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿದಸ್ಸನತೋ, ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ। ಏವಮನಾವರಣಾನಂ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಞಾಣೇನ ಅನುಕೂಲಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಚರಿಯಾವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸತಿ ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋ। ಅಥ ನೇಸಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಞಾಣೇನ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸತಿ ಪಯೋಗಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾಪಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ। ಅಥೇವಂ ದಿಟ್ಠಾಧಿಮುತ್ತೀನಂ ಯಥಾಸತ್ತಿ ಯಥಾಬಲಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಿಞಾಣೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವದಸ್ಸನತೋ। ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಿನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಾ
೨. ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೨. ದುತಿಯೇ ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ತೇ ದಸಬಲಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮಾ। ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನನ್ತಿ ಅಧಿವಚನಪದಾನಂ, ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧಿವುತ್ತಿಯೋತಿ ಹಿ ಅಧಿವಚನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಯೇ ಪದಭೂತಾ ದೇಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ಅತೀತಾ ಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಏತೇ ಧಮ್ಮೇ ಕಥಯಿಂಸು, ಅನಾಗತಾಪಿ ಏತೇವ ಕಥಯಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಿ ನಾಮ। ತೇಸಂ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಂ। ಅಥ ವಾ ಭೂತಮತ್ಥಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವತ್ತನತೋ ಅಧಿವುತ್ತಿಯೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಅಧಿವುತ್ತೀನಂ ಪದಾನಿ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಿ, ದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಾನಿ ವಚನಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸಂ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವೋಹಾರಾನಂ। ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥಾಯ। ವಿಸಾರದೋತಿ ಞಾಣಸೋಮನಸ್ಸಪ್ಪತ್ತೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತೇಸಂ ತೇಸಂ ತಥಾ ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ವಾ ಇತರೇಸಂ ವಾ ಆಸಯಂ ಞತ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ। ಹೀನಂ ವಾ ಹೀನನ್ತಿ ಞಸ್ಸತೀತಿ ಹೀನಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ‘‘ಹೀನೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಜಾನಿಸ್ಸತಿ। ಞಾತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ। ದಟ್ಠೇಯ್ಯನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಚ್ಛಿಕರೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾಭೂತಞಾಣನ್ತಿ ತೇಸು ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯಥಾಸಭಾವಞಾಣಂ। ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ದಸಬಲಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದಸಯಿಮಾನೀತಿಆದಿಮಾಹ। ದಸಬಲಞಾಣಮ್ಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಮೇವಾತಿ।
೩. ಕಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩. ತತಿಯೇ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಕಞ್ಚಿದೇವ ದೇಸನ್ತಿ ಕಞ್ಚಿ ಆಪತ್ತಿಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ। ಅನುವಿಚ್ಚಾತಿ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪರಿಯೋಗಾಹೇತ್ವಾ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ। ವಚೀದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಪಾಪಿಕಾ ಇಸ್ಸಾತಿ ಲಾಮಿಕಾ ಉಸೂಯಾ। ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾತಿ ಸಹವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ। ಇಜ್ಝತೀತಿ ಸಮಿಜ್ಝತಿ। ಉಪವಾಸಸ್ಸಾತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಸನ್ತಸ್ಸ। ಅಭಿಭುಯ್ಯಾತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಇರೀಯತೀತಿ ವತ್ತತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಹವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ।
೪. ಮಹಾಚುನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೪. ಚತುತ್ಥೇ ಜಾನಾಮಿಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಞಾಣವಾದಸ್ಸ ವದನಾಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಭಾವಿತಕಾಯೋಮ್ಹೀತಿಆದೀಹಿ ಭಾವನಾವಾದಸ್ಸ। ತತಿಯವಾರೇ ದ್ವೇಪಿ ವಾದಾ ಏಕತೋ ವುತ್ತಾ, ತಯೋಪಿ ಚೇತೇ ಅರಹತ್ತಮೇವ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ। ಅಡ್ಢವಾದಂ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಅಡ್ಢೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಾದಂ ವದೇಯ್ಯ। ಉಪನೀಹಾತುನ್ತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಾತುಂ।
೫. ಕಸಿಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಸಕಲಟ್ಠೇನ ಕಸಿಣಾನಿ, ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಖೇತ್ತಟ್ಠೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ವಾ ಆಯತನಾನೀತಿ ಕಸಿಣಾಯತನಾನಿ। ಉದ್ಧನ್ತಿ ಅಧೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಭೂಮಿತಲಾಭಿಮುಖಂ। ತಿರಿಯನ್ತಿ ಖೇತ್ತಮಣ್ಡಲಂ ವಿಯ ಸಮನ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಉದ್ಧಮೇವ ಕಸಿಣಂ ವಡ್ಢೇತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಅಧೋ, ಏಕಚ್ಚೋ ಸಮನ್ತತೋ। ತೇನ ತೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ಏವಂ ಪಸಾರೇತಿ ಆಲೋಕಮಿವ ರೂಪದಸ್ಸನಕಾಮೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣಮೇಕೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ತಿರಿಯ’’ನ್ತಿ। ಅದ್ವಯನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಏಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಭಾವಾನುಪಗಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಉದಕಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಉದಕಮೇವ ಹೋತಿ ನ ಅಞ್ಞಂ, ಏವಮೇವ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಮೇವ ಹೋತಿ। ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಕಸಿಣಸಮ್ಭೇದೋತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಚೇತಸಾ ಫರನ್ತೋ ಸಕಲಮೇವ ಫರತಿ, ‘‘ಅಯಮಸ್ಸ ಆದಿ, ಇದಂ ಮಜ್ಝ’’ನ್ತಿ ಪಮಾಣಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಂ। ತತ್ಥ ಕಸಿಣವಸೇನ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ, ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸವಸೇನ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣೇ ಉದ್ಧಂಅಧೋತಿರಿಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾನಯೇನ ಪನೇತಾನಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೫೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾನೇವ।
೬. ಕಾಳೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೬. ಛಟ್ಠೇ ಕುಮಾರಿಪಞ್ಹೇಸೂತಿ ಕುಮಾರೀನಂ ಮಾರಧೀತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಸು। ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪತ್ತಿಂ ಹದಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಅರಹತ್ತಮೇವ ಕಥಿತಂ। ಸೇನನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಸೇನಂ। ಪಿಯಸಾತರೂಪನ್ತಿ ಪಿಯಜಾತಿಕೇಸು ಚ ಸಾತಜಾತಿಕೇಸು ಚ ವತ್ಥೂಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮಂ। ಏಕೋಹಂ ಝಾಯಂ ಸುಖಮನುಬೋಧಿನ್ತಿ ಏವಂ ಕಿಲೇಸಸೇನಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಅಹಂ ಏಕಕೋವ ಝಾಯನ್ತೋ ಸುಖಂ ಅನುಬುಜ್ಝಿಂ ಸಚ್ಛಿಅಕಾಸಿಂ। ಸಕ್ಖಿನ್ತಿ ಸಕ್ಖಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಧಮ್ಮಸಕ್ಖಿಂ। ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ ಕೇನಚಿ ಮೇತಿ ಮಯ್ಹಂ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಿತ್ತಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಪರಮಾ ಖೋ, ಭಗಿನಿ, ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇಸುನ್ತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಪರಮೋ ಉತ್ತಮೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇಸುಂ। ಯಾವತಾ ಖೋ, ಭಗಿನಿ, ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಪರಮತಾತಿ ಯತ್ತಕಾ ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಉತ್ತಮಕೋಟಿ। ತದಭಿಞ್ಞಾಸಿ ಭಗವಾತಿ ತಂ ಭಗವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಿ। ಅಸ್ಸಾದಮದ್ದಸಾತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಅದ್ದಸ। ಆದೀನವಮದ್ದಸಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಅದ್ದಸ। ನಿಸ್ಸರಣಮದ್ದಸಾತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಅದ್ದಸ। ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನಮದ್ದಸಾತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಅದ್ದಸ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪತ್ತೀತಿ ಏತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪತ್ತಿ, ಸಬ್ಬದರಥಪರಿಳಾಹವೂಪಸನ್ತತಾಯ ಹದಯಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ।
೭. ಪಠಮಮಹಾಪಞ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೭. ಸತ್ತಮೇ ಅಭಿಜಾನಾಥಾತಿ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರಥ। ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಇಧಾತಿ ಇಮಾಯ। ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನನ್ತಿ ಯದಿದಂ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಆರಬ್ಭ ನಾನಾಕರಣಂ ವುಚ್ಚೇಥ, ತಂ ಕಿಂ ನಾಮಾತಿ ವದನ್ತಿ। ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇತಿ ತೇ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣಂ ವಿಯ ಸಾಸನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ವಚನಮತ್ತೇನ ಸಮಧುರಂ ಠಪಯಿಂಸು। ನೇವ ಅಭಿನನ್ದಿಂಸೂತಿ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು। ನಪ್ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿಂಸೂತಿ ‘‘ನ ಇದಂ ಏವ’’ನ್ತಿ ನಪ್ಪಟಿಸೇಧೇಸುಂ। ಕಸ್ಮಾ? ತೇ ಕಿರ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಾ ನಾಮ ಅನ್ಧಸದಿಸಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಾ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ವಾ ಕಥೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ನಾಭಿನನ್ದಿಂಸು।
ನ ಸಮ್ಪಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಉತ್ತರಿ ಚ ವಿಘಾತನ್ತಿ ಅಸಮ್ಪಾದನತೋ ಯಥಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಸಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಯಥಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ, ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಸಯೇ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತೋ ವಾ ಪನ ಸುತ್ವಾತಿ ಇತೋ ವಾ ಪನ ಮಮ ಸಾಸನತೋ ಸುತ್ವಾ। ಇತೋತಿ ತಥಾಗತತೋಪಿ ತಥಾಗತಸಾವಕತೋಪಿ। ಆರಾಧೇಯ್ಯಾತಿ ಪರಿತೋಸೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞಥಾ ಆರಾಧನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏಕಧಮ್ಮೇತಿ ಕತಮಸ್ಮಿಂ ಏಕಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಮ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಮಾನೋತಿಆದೀಸು ಪನ ಸಮ್ಮಾ ಹೇತುನಾ ನಯೇನ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ಉಕ್ಕಣ್ಠನ್ತೋ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಂ ಕತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ವಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕುರುಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದಯಬ್ಬಯೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತದಸ್ಸನೇನ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಯನ್ತದಸ್ಸಾವೀ। ಸಮ್ಮದತ್ಥಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಸಭಾಗತ್ಥಂ ಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ। ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರೋ ಹೋತೀತಿ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತಂ ಪರಿವಟುಮಂ ಕರೋ ಹೋತಿ।
ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ಏಕವೋಕಾರಭವಾದೀಸು ಚ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ। ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಆಹಾರತೋ ಠಿತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ। ಇತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಠಿತಿಹೇತು ಆಹಾರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಏಕಧಮ್ಮೇ। ನನು ಚ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ದೇವಾ ಅಹೇತುಕಾ ಅನಾಹಾರಾ ಅಫಸ್ಸಕಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ॰ ೧೦೧೭), ತಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ। ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಆಹಾರೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧) ಇದಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಹಾರಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ
ತತ್ಥ
ಯೇ ಪನ ತೇ ನೇರಯಿಕಾ ನೇವ ವುಟ್ಠಾನಫಲೂಪಜೀವೀ, ನ ಪುಞ್ಞಫಲೂಪಜೀವೀತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಕೋ ಆಹಾರೋತಿ? ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ಆಹಾರೋ
ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಆರಬ್ಭಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ವಿವಾದೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಮುಖೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಖೇಳೋಪಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ। ಖೇಳೋ ಹಿ ನಿರಯೇ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯೋ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಗ್ಗೇ ಸುಖವೇದನಿಯೋ। ಇತಿ ಕಾಮಭವೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞೇ
೮. ದುತಿಯಮಹಾಪಞ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಕಜಙ್ಗಲಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ। ಕಜಙ್ಗಲಾತಿ ಕಜಙ್ಗಲಾವಾಸಿನೋ। ಮಹಾಪಞ್ಹೇಸೂತಿ ಮಹನ್ತಅತ್ಥಪರಿಗ್ಗಾಹಕೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು। ಯಥಾ ಮೇತ್ಥ ಖಾಯತೀತಿ ಯಥಾ ಮೇ ಏತ್ಥ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಸುಭಾವಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಹೇತುನಾ ನಯೇನ ಸುಟ್ಠು ಭಾವಿತಚಿತ್ತೋ। ಏಸೋ ಚೇವ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಯೋ ಪಞ್ಹಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಚತೂಸು ಆಹಾರೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಚ ಭಾವಿತೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವೇತ್ಥ ನಾನಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಏಕೋಯೇವ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏಸೋ
೯. ಪಠಮಕೋಸಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೯. ನವಮೇ ಯಾವತಾತಿ ಯತ್ತಕಾ। ಕಾಸಿಕೋಸಲಾತಿ ಕಾಸಿಕೋಸಲಜನಪದಾ। ಅತ್ಥೇವ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ಅತ್ಥಿ ವಿಪರಿಣಾಮೋತಿ ಮರಣಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತೀತಿ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಜಾತೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ। ಅಗ್ಗೇ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಗ್ಗೇ ಕೋಸಲರಾಜಭಾವೇ ವಿರಜ್ಜತಿ। ಪಗೇವ ಹೀನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಠಮತರಂಯೇವ ಹೀನೇ ಇತ್ತರಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಜಾತೇ।
ಮನೋಮಯಾತಿ ಝಾನಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ಬಾರಾಣಸೇಯ್ಯಕನ್ತಿ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ। ತತ್ಥ ಕಿರ ಕಪ್ಪಾಸೋಪಿ ಮುದು, ಸುತ್ತಕನ್ತಿಕಾಯೋಪಿ ತನ್ತವಾಯಾಪಿ ಛೇಕಾ, ಉದಕಮ್ಪಿ ಸುಚಿ ಸಿನಿದ್ಧಂ। ಉಭತೋಭಾಗವಿಮಟ್ಠನ್ತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ ಪಸ್ಸೇಸು ಮಟ್ಠಂ ಮುದು
ಬಾಹಿರಕಾನನ್ತಿ ಸಾಸನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪವತ್ತಾನಂ। ನೋ ಚಸ್ಸಂ ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾತಿ ಸಚೇ ಅಹಂ ಅತೀತೇ ನ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಏತರಹಿಪಿ ಮೇ ಅಯಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ। ನ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಗ್ಗೇ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಂ ವಿರಜ್ಜತಿ। ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಹಿ ಇಧ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸನ್ತತಾಯ ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಜಾತಾ।
ಪರಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಉತ್ತಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಂ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಞ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅಗ್ಗಂ ನಾಮ ಜಾತಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ದೀಘಾಯುಕತ್ತಾ। ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪರಮನಿಬ್ಬಾನಂ। ಅನುಪಾದಾ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚತೂಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಅರಹತ್ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ। ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಅರೂಪಾವಚರೇಹಿ ರೂಪಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಅನುಪಾದಾನಿಬ್ಬಾನೇನ ವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬವೇದಯಿತಪ್ಪಹಾನತ್ತಾ ವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ। ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಪಚ್ಚಯಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ। ಇದಂ ಪನ ಸುತ್ತಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಅನಭಿರತಿಪೀಳಿತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ತೇಸಂ ಅನಭಿರತಿವಿನೋದನತ್ಥಂ ಕಥೇಸಿ। ತೇಪಿ ಅನಭಿರತಿಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
೧೦. ದುತಿಯಕೋಸಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೦. ದಸಮೇ ಉಯ್ಯೋಧಿಕಾ ನಿವತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಯುದ್ಧತೋ ನಿವತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಲದ್ಧಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ
ಯೇನ ಆರಾಮೋ ತೇನ ಪಾಯಾಸೀತಿ ಬಹಿನಗರೇ ಜಯಖನ್ಧಾವಾರಂ ನಿವೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಯಾವ ನಗರಂ ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ, ತಾವ ದಸಬಲಂ ವನ್ದಿಸ್ಸಾಮಿ। ನಗರಂ ಪವಿಟ್ಠಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಮಚ್ಚಗಣಪರಿವುತೋ ಯೇನಾರಾಮೋ ತೇನ ಪಾಯಾಸಿ, ಆರಾಮಂ ಪಾವಿಸಿ। ಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪಾವಿಸೀತಿ? ಪಿಣ್ಡಪಾತಪ್ಪಟಿಕ್ಕನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಓವಾದಂ ದತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಚ ಓವಾದಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಾನಿ ಗತೇ। ಚಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಕಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಙ್ಕಮನ್ತಿ? ಪಣೀತಭೋಜನಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ವಿನೋದನತ್ಥಂ, ದಿವಾ ಪಧಾನಿಕಾ ವಾ ತೇ। ತಾದಿಸಾನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಚಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಸರೀರಂ ಉತುಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸೋ ಕಿರ ‘‘ಕಹಂ ಸತ್ಥಾ ಕಹಂ ಸುಗತೋತಿ ಪರಿವೇಣೇನ ಪರಿವೇಣಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಪವಿಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿಲೋಕೇನ್ತೋ ಅರಞ್ಞಹತ್ಥೀ ವಿಯ ಮಹಾಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮಮಾನೇ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಾಸಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ದಸ್ಸನಕಾಮಾತಿ ಪಸ್ಸಿತುಕಾಮಾ। ವಿಹಾರೋತಿ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಹಂಸು। ಅತರಮಾನೋತಿ ಅತುರಿತೋ, ಸಣಿಕಂ ಪದಪಮಾಣಟ್ಠಾನೇ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸುಸಮ್ಮಟ್ಠಂ ಮುತ್ತಜಾಲಸಿನ್ದುವಾರಸದಿಸಂ ವಾಲುಕಂ ಅವಿನಾಸೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಲಿನ್ದನ್ತಿ ಪಮುಖಂ। ಅಗ್ಗಳನ್ತಿ ಕವಾಟಂ। ಉಕ್ಕಾಸಿತ್ವಾತಿ ಉಕ್ಕಾಸಿತಸದ್ದಂ ಕತ್ವಾ। ಆಕೋಟೇಹೀತಿ ಅಗ್ಗನಖೇನ ಈಸಕಂ ಕುಞ್ಚಿಕಾಛಿದ್ದಸಮೀಪೇ ಕೋಟೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದ್ವಾರಂ ಕಿರ ಅತಿಉಪರಿ ಅಮನುಸ್ಸಾ, ಅತಿಹೇಟ್ಠಾ ದೀಘಜಾತಿಕಾ ಕೋಟೇನ್ತಿ। ತಥಾ ಅಕೋಟೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ಛಿದ್ದಸಮೀಪೇ ಕೋಟೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ದ್ವಾರಕೋಟನವತ್ತನ್ತಿ ವಿವರಿ ಭಗವಾ ದ್ವಾರನ್ತಿ ನ ಭಗವಾ ಉಟ್ಠಾಯ ದ್ವಾರಂ ವಿವರತಿ, ವಿವರತೂತಿ ಪನ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತಿ। ತತೋ ‘‘ಭಗವಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅನೇಕಕಪ್ಪಕೋಟೀಸು ದಾನಂ ದದಮಾನೇಹಿ ನ ಸಹತ್ಥಾ ದ್ವಾರವಿವರಣಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಸಯಮೇವ ದ್ವಾರಂ ವಿವಟಂ। ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಮನೇನ ವಿವಟಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿವರಿ ಭಗವಾ ದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ಮೇತ್ತೂಪಹಾರನ್ತಿ ಕತಞ್ಞುತನ್ತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ರಾಜಾ ಪುಬ್ಬೇ ಥೂಲಸರೀರೋ ಅಹೋಸಿ, ದೋಣಪಾಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಹಾಪನತ್ಥಾಯ –
‘‘ಮನುಜಸ್ಸ ಸದಾ ಸತೀಮತೋ,
ಮತ್ತಂ ಜಾನತೋ ಲದ್ಧಭೋಜನೇ।
ತನುಕಸ್ಸ
ಸಣಿಕಂ ಜೀರತಿ ಆಯುಪಾಲಯ’’ನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೨೪) –
ಇಮಂ ಓವಾದಂ ಅದಾಸಿ। ಸೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಹಾಪೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ನಾಳಿಕೋದನಪರಮತಾಯ ಸಣ್ಠಾಸಿ, ಗತ್ತಾನಿಪಿಸ್ಸ ತನೂನಿ ಥಿರಾನಿ ಜಾತಾನಿ। ತಂ ಭಗವತಾ ಕತಂ ಉಪಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕತಞ್ಞುತಂ ಖೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಕತವೇದಿತಂ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನೋ’’ತಿ ಆಹ। ಅರಿಯೇ ಞಾಯೇತಿ ಸಹವಿಪಸ್ಸನಕೇ ಮಗ್ಗೇ। ವುದ್ಧಸೀಲೋತಿ ವಡ್ಢಿತಸೀಲೋ। ಅರಿಯಸೀಲೋತಿ ಅಪೋಥುಜ್ಜನಿಕೇಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಕುಸಲಸೀಲೋತಿ ಅನವಜ್ಜೇಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಆರಞ್ಞಕೋತಿ ಜಾಯಮಾನೋಪಿ ಅರಞ್ಞೇ ಜಾತೋ, ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಮಾನೋಪಿ ಅರಞ್ಞೇ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ದೇವವಿಮಾನಕಪ್ಪಾಯ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಾ ವಸನ್ತೋಪಿ ಅರಞ್ಞೇಯೇವ ವಸೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಮಹಾವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ।