(೧೦) ೫. ಉಪಾಲಿವಗ್ಗೋ
೧-೨. ಕಾಮಭೋಗೀಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೯೧-೯೨. ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಸಾಹಸೇನಾತಿ ಸಾಹಸಿಯಕಮ್ಮೇನ। ದುತಿಯೇ ಭಯಾನೀತಿ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಭಯಾನಿ। ವೇರಾನೀತಿ ಅಕುಸಲವೇರಪುಗ್ಗಲವೇರಾನಿ। ಅರಿಯೋ ಚಸ್ಸ ಞಾಯೋತಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ। ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಫಲಂ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋ ಯಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾ ಇತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಕಾರಣೇ ಅಸತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಫಲಂ ನ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಾತಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಫಲಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ।
೩. ಕಿಂದಿಟ್ಠಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೩. ತತಿಯೇ ಸಣ್ಠಾಪೇಸುನ್ತಿ ಇರಿಯಾಪಥಮ್ಪಿ ವಚನಪಥಮ್ಪಿ ಸಣ್ಠಾಪೇಸುಂ। ಅಪ್ಪಸದ್ದವಿನೀತಾತಿ ಅಪ್ಪಸದ್ದೇನ ಮತ್ತಭಾಣಿನಾ ಸತ್ಥಾರಾ ವಿನೀತಾ। ಪರತೋಘೋಸಪಚ್ಚಯಾ ವಾತಿ ಪರಸ್ಸ ವಾ ವಚನಕಾರಣಾ। ಚೇತಯಿತಾತಿ ಪಕಪ್ಪಿತಾ। ಮಙ್ಕುಭೂತಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪತ್ತಾ ನಿತ್ತೇಜಾ। ಪತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಪತಿತಕ್ಖನ್ಧಾ। ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಹೇತುಕೇನ ಕಾರಣೇನ ವಚನೇನ।
೪. ವಜ್ಜಿಯಮಾಹಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೪. ಚತುತ್ಥೇ ವಜ್ಜಿಯಮಾಹಿತೋತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ। ಸಬ್ಬಂ ತಪನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮೇವ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಂ। ಸಬ್ಬಂ ತಪಸ್ಸಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಪನಿಸ್ಸಿತಕಂ। ಲೂಖಾಜೀವಿನ್ತಿ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಜೀವಿಕಾನುಯೋಗಂ ಅನುಯುತ್ತಂ। ಗಾರಯ್ಹನ್ತಿ ಗರಹಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ। ಪಸಂಸಿಯನ್ತಿ ಪಸಂಸಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ। ವೇನಯಿಕೋತಿ ಸಯಂ ಅವಿನೀತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿನೇತಬ್ಬೋ। ಅಪಞ್ಞತ್ತಿಕೋತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಥ ವಾ ವೇನಯಿಕೋತಿ ಸತ್ತವಿನಾಸಕೋ। ಅಪಞ್ಞತ್ತಿಕೋತಿ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಸಯಂಕತಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ನ ಸೋ ಭಗವಾ ವೇನಯಿಕೋತಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಏವಂ ಯಾಥಾವತೋ ಞತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತಿಂ ವಿಮುಚ್ಚತೋ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚತೋ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ವಡ್ಢನ್ತಿ ನಾಮ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಸಾಸನೇ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಮುತ್ತಿ ಕುಸಲಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
೫. ಉತ್ತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೫. ಪಞ್ಚಮೇ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸೀತಿ ಸತ್ತೂಪಲದ್ಧಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಅಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸಿ। ಸಬ್ಬಸಾಮುಕ್ಕಂಸಿಕಂ ವತ ಮೇತಿ ಮಯಾ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾನಂ ಉತ್ತಮಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಸಂಸಾದೇತಿ ನೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ನೂನ ನ ವಿಸಹತಿ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುನ್ತಿ ಏವಂ ಪಾಪಿಕಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಮಾ ಪಟಿಲಭೀತಿ। ತದಸ್ಸಾತಿ ತಂ ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಪಚ್ಚನ್ತಿಮನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇ ನಗರಸ್ಸ ಉದ್ಧಾಪಾದೀನಿ ಥಿರಾನಿ ವಾ ಹೋನ್ತು ದುಬ್ಬಲಾನಿ ವಾ, ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಪನ ಮಾ ಹೋನ್ತು, ಚೋರಾಸಙ್ಕಾ ನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಂ ನಗರ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ದಳ್ಹುದ್ಧಾಪನ್ತಿ ದಳ್ಹಪಾಕಾರತೋರಣನ್ತಿ ಥಿರಪಾಕಾರಞ್ಚೇವ ಥಿರಪಿಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾಟಞ್ಚ। ಏಕದ್ವಾರನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಆಹ? ಬಹುದ್ವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ನಗರೇ ಬಹೂಹಿ ಪಣ್ಡಿತದೋವಾರಿಕೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಏಕದ್ವಾರೇ ಏಕೋವ ವಟ್ಟತಿ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಞ್ಞೋ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಸತ್ಥು ಪಣ್ಡಿತಭಾವಸ್ಸ ಓಪಮ್ಮತ್ಥಂ ಏಕಂಯೇವ ದೋವಾರಿಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಬ್ಯತ್ತೋತಿ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಮೇಧಾವೀತಿ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಮೇಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅನುಪರಿಯಾಯಪಥನ್ತಿ ಅನುಪರಿಯಾಯನಾಮಕಂ ಮಗ್ಗಂ। ಪಾಕಾರಸನ್ಧಿನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಇಟ್ಠಕಾನಂ ಅಪಗತಟ್ಠಾನಂ। ಪಾಕಾರವಿವರನ್ತಿ ಪಾಕಾರಸ್ಸ ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ। ತದೇವೇತಂ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ತಂಯೇವ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಟ್ಠಂ ಠಪನೀಯಪಞ್ಹಂ ಪುನಪಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಸಬ್ಬೋ ಚ ತೇನ ಲೋಕೋತಿ ಸತ್ತೂಪಲದ್ಧಿಯಂಯೇವ ಠತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೬. ಕೋಕನುದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೬. ಛಟ್ಠೇ ಪುಬ್ಬಾಪಯಮಾನೋತಿ ಪುಬ್ಬಸದಿಸಾನಿ ನಿರುದಕಾನಿ ಕುರುಮಾನೋ। ಕ್ವೇತ್ಥ, ಆವುಸೋತಿ ಕೋ ಯಾವತಾ, ಆವುಸೋ, ದಿಟ್ಠೀತಿ ಯಾವತಾ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ, ಫಸ್ಸೋಪಿ, ಸಞ್ಞಾಪಿ, ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋಪಿ, ಪಾಪಮಿತ್ತೋಪಿ ದಿಟ್ಠಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಅಧಿಠತ್ವಾ ಅಧಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮಂ। ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ಕತಮಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಿ? ಯಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗಹನಂ ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಾರಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸೂಕಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನಂ ದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಬಾಧೋ ದಿಟ್ಠಿಪಲಿಬೋಧೋ ದಿಟ್ಠಿಬನ್ಧನಂ ದಿಟ್ಠಿಪಪಾತೋ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ದಿಟ್ಠಿಸನ್ತಾಪೋ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಳಾಹೋ ದಿಟ್ಠಿಗನ್ಥೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೋ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋ। ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ। ಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಖನ್ಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೨೪) ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾತೋ ನಾಮ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಮುಗ್ಘಾತಕತ್ತಾ। ತಮಹನ್ತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಹಂ ಜಾನಾಮಿ। ಕ್ಯಾಹಂ ವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಕಿಂಕಾರಣಾ ಅಹಂ ವಕ್ಖಾಮಿ।
೭-೮. ಆಹುನೇಯ್ಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೯೭-೯೮. ಸತ್ತಮೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಯಾಥಾವದಿಟ್ಠಿಕೋ। ಅಟ್ಠಮೇ ಅಧಿಕರಣಸಮುಪ್ಪಾದವೂಪಸಮಕುಸಲೋತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅಧಿಕರಣಾನಂ ಮೂಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವೂಪಸಮೇನ ಸಮುಪ್ಪಾದವೂಪಸಮಕುಸಲೋ ಹೋತಿ।
೯. ಉಪಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೯. ನವಮೇ ದುರಭಿಸಮ್ಭವಾನೀತಿ ಸಮ್ಭವಿತುಂ ದುಕ್ಖಾನಿ ದುಸ್ಸಹಾನಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖೇಹಿ ಅಜ್ಝೋಗಾಹಿತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅರಞ್ಞವನಪತ್ಥಾನೀತಿ ಅರಞ್ಞಾನಿ ಚ ವನಪತ್ಥಾನಿ ಚ। ಆರಞ್ಞಕಙ್ಗನಿಪ್ಫಾದನೇನ ಅರಞ್ಞಾನಿ, ಗಾಮನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನುಪಚಾರಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವನಪತ್ಥಾನಿ। ಪನ್ತಾನೀತಿ ಪರಿಯನ್ತಾನಿ ಅತಿದೂರಾನಿ। ದುಕ್ಕರಂ ಪವಿವೇಕನ್ತಿ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ದುಕ್ಕರೋ। ದುರಭಿರಮನ್ತಿ ಅಭಿರಮಿತುಂ ನ ಸುಕರಂ। ಏಕತ್ತೇತಿ ಏಕೀಭಾವೇ। ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ಕಾಯವಿವೇಕೇ ಕತೇಪಿ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿರಮಾಪೇತುಂ ದುಕ್ಕರಂ। ದ್ವಯಂದ್ವಯಾರಾಮೋ ಹಿ ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ। ಹರನ್ತಿ ಮಞ್ಞೇತಿ ಹರನ್ತಿ ವಿಯ ಘಸನ್ತಿ ವಿಯ। ಮನೋತಿ ಚಿತ್ತಂ। ಸಮಾಧಿಂ ಅಲಭಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಂ ವಾ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಸಂಸೀದಿಸ್ಸತೀತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೇನ ಸಂಸೀದಿಸ್ಸತಿ। ಉಪ್ಲವಿಸ್ಸತೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಉದ್ಧಂ ಪ್ಲವಿಸ್ಸತಿ।
ಕಣ್ಣಸಂಧೋವಿಕನ್ತಿ ಕಣ್ಣೇ ಧೋವನ್ತೇನ ಕೀಳಿತಬ್ಬಂ। ಪಿಟ್ಠಿಸಂಧೋವಿಕನ್ತಿ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಧೋವನ್ತೇನ ಕೀಳಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಗಾಧಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭತಿ। ಕೋ ಚಾಹಂ ಕೋ ಚ ಹತ್ಥಿನಾಗೋತಿ ಅಹಂ ಕೋ, ಹತ್ಥಿನಾಗೋ ಕೋ, ಅಹಮ್ಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ, ಅಯಮ್ಪಿ, ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾದಾ, ಇಮಸ್ಸಪಿ, ನನು ಉಭೋಪಿ ಮಯಂ ಸಮಸಮಾತಿ।
ವಙ್ಕಕನ್ತಿ ಕುಮಾರಕಾನಂ ಕೀಳನಕಂ ಖುದ್ದಕನಙ್ಗಲಂ। ಘಟಿಕನ್ತಿ ದೀಘದಣ್ಡಕೇನ ರಸ್ಸದಣ್ಡಕಂ ಪಹರಣಕೀಳಂ। ಮೋಕ್ಖಚಿಕನ್ತಿ ಸಂಪರಿವತ್ತಕಕೀಳಂ, ಆಕಾಸೇ ದಣ್ಡಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ವಾ ಸೀಸಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಭಾವೇನ ಪರಿವತ್ತನಕೀಳನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಚಿಙ್ಗುಲಕನ್ತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀಹಿ ಕತಂ ವಾತಪ್ಪಹಾರೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನಚಕ್ಕಂ। ಪತ್ತಾಳ್ಹಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಣ್ಣನಾಳಿ, ತಾಯ ವಾಲುಕಾದೀನಿ ಮಿನನ್ತಾ ಕೀಳನ್ತಿ। ರಥಕನ್ತಿ ಖುದ್ದಕರಥಂ। ಧನುಕನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಧನುಮೇವ।
ಇಧ ಖೋ ಪನ ವೋತಿ ಏತ್ಥ ವೋತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಇಧ ಖೋ ಪನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಙ್ಘ ತ್ವಂ, ಉಪಾಲಿ, ಸಙ್ಘೇ ವಿಹರಾಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಇಙ್ಘಾತಿ ಚೋದನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ತೇನ ಥೇರಂ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ವಿಹಾರತ್ಥಾಯ ಚೋದೇತಿ, ನಾಸ್ಸ ಅರಞ್ಞವಾಸಂ ಅನುಜಾನಾತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಅರಞ್ಞಸೇನಾಸನೇ
ಉಪಾಲಿವಗ್ಗೋ ಪಞ್ಚಮೋ।
ದುತಿಯಪಣ್ಣಾಸಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
೩. ತತಿಯಪಣ್ಣಾಸಕಂ