೨. ಅನುಸ್ಸತಿವಗ್ಗೋ
೧-೨. ಮಹಾನಾಮಸುತ್ತದ್ವಯವಣ್ಣನಾ
೧೧-೧೨. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ನಾನಾವಿಹಾರೇಹಿ ವಿಹರತನ್ತಿ ಗಿಹೀನಂ ನಿಬದ್ಧೋ ಏಕೋ ವಿಹಾರೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅನಿಬದ್ಧವಿಹಾರೇನ ವಿಹರನ್ತಾನಂ ಕೇನ ವಿಹಾರೇನ ಕತರೇನ ನಿಬದ್ಧವಿಹಾರೇನ ವಿಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಆರಾಧಕೋತಿ ಸಮ್ಪಾದಕೋ ಪರಿಪೂರಕೋ। ಧಮ್ಮಸೋತಸಮಾಪನ್ನೋ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಸೋತಸಮಾಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇತಿ। ದುತಿಯೇ ಗಿಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಗಿಲಾನೋ ಹುತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತೋ।
೩. ನನ್ದಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩. ತತಿಯೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇತಿ ಸುಮಿತ್ತೇ। ಏವಮೇತ್ಥ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತವಸೇನ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿ ಕಥಿತಾ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಭಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ। ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ
೪. ಸುಭೂತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೪. ಚತುತ್ಥೇ ಕೋ ನಾಮಾಯಂ ಸುಭೂತೀ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ಸತ್ಥಾ ಕಥಾಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸುದತ್ತಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ ಪುತ್ತೋತಿ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಪುತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚೂಳಪಿತು ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಅಥ ನಂ ಸುಭೂತಿತ್ಥೇರೋ ಆದಾಯ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಸದ್ಧಾಪದಾನೇಸೂತಿ ಸದ್ಧಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಪದಾನೇಸು ಲಕ್ಖಣೇಸು।
೫. ಮೇತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಸುಖಂ ಸುಪತೀತಿ ಯಥಾ ಸೇಸಜನಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಮಾನಾ ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾ ದುಕ್ಖಂ ಸುಪನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಸುಪಿತ್ವಾ ಸುಖಂ ಸುಪತಿ। ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಸುಖಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝತೀತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ನಿತ್ಥುನನ್ತಾ ವಿಜಮ್ಭಮಾನಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತನ್ತಾ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಿಕಸಮಾನಂ ವಿಯ ಪದುಮಂ ಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಿಕಾರೋ ಪಟಿಬುಜ್ಝತಿ। ನ ಪಾಪಕಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಭದ್ದಕಮೇವ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಪನಞ್ಞೇ ಅತ್ತಾನಂ ಚೋರೇಹಿ ಸಮ್ಪರಿವಾರಿತಂ ವಿಯ ವಾಳೇಹಿ ಉಪದ್ದುತಂ ವಿಯ ಪಪಾತೇ ಪತನ್ತಂ ವಿಯ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಪಾಪಕಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ।
ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಉರೇ ಆಮುಕ್ಕಮುತ್ತಾಹಾರೋ ವಿಯ ಸೀಸೇ ಪಿಳನ್ಧಿತಮಾಲಾ ವಿಯ ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ। ಅಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥೇವ ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಅಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ವಿಸಾಖತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ವತ್ಥು ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೫೮) ಮೇತ್ತಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ। ದೇವತಾ ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಪುತ್ತಮಿವ ಮಾತಾಪಿತರೋ ದೇವತಾ ರಕ್ಖನ್ತಿ। ನಾಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿ ವಾ ವಿಸಂ ವಾ ಸತ್ಥಂ ವಾ ಕಮತೀತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಉತ್ತರಾಯ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಿಯ ಅಗ್ಗಿ ವಾ, ಸಂಯುತ್ತಭಾಣಕಚೂಳಸೀವತ್ಥೇರಸ್ಸೇವ ವಿಸಂ ವಾ, ಸಂಕಿಚ್ಚಸಾಮಣೇರಸ್ಸೇವ ಸತ್ಥಂ ವಾ ನ ಕಮತಿ ನಪ್ಪವಿಸತಿ, ನಾಸ್ಸ ಕಾಯಂ ವಿಕೋಪೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಧೇನುವತ್ಥುಮ್ಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕಥಯನ್ತಿ। ಏಕಾ ಕಿರ ಧೇನು ವಚ್ಛಕಸ್ಸ ಖೀರಧಾರಂ ಮುಞ್ಚಮಾನಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಏಕೋ ಲುದ್ದಕೋ ‘‘ತಂ ವಿಜ್ಝಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಹತ್ಥೇನ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ದೀಘದಣ್ಡಂ ಸತ್ತಿಂ ಮುಞ್ಚಿ। ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಸರೀರಂ ಆಹಚ್ಚ ತಾಲಪಣ್ಣಂ ವಿಯ ವಟ್ಟಮಾನಾ ಗತಾ
ತುವಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿನೋ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ। ಮುಖವಣ್ಣೋ ವಿಪ್ಪಸೀದತೀತಿ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತತಾಲಪಕ್ಕಂ ವಿಯ ಚಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಸನ್ನವಣ್ಣಂ ಮುಖಂ ಹೋತಿ। ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಕಾಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿನೋ ಸಮ್ಮೋಹಮರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಪನ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ವಿಯ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ। ಉತ್ತರಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋತಿ ಮೇತ್ತಾಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಉತ್ತರಿ ಅರಹತ್ತಂ
೬. ಅಟ್ಠಕನಾಗರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬. ಛಟ್ಠೇ ದಸಮೋತಿ ಜಾತಿಗೋತ್ತವಸೇನ ಚೇವ ಸಾರಪತ್ತಕುಲಗಣನಾಯ ಚ ದಸಮೇ ಠಾನೇ ಗಣೀಯತಿ, ತೇನಸ್ಸ ದಸಮೋತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ। ಅಟ್ಠಕನಾಗರೋತಿ ಅಟ್ಠಕನಗರವಾಸೀ। ಕುಕ್ಕುಟಾರಾಮೇತಿ ಕುಕ್ಕುಟಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೇ ಆರಾಮೇ।
ತೇನ ಭಗವತಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮದಕ್ಖಾತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತೇನ ಭಗವತಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಂ ಜಾನತಾ, ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಂ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸತಾ, ಅಪಿಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಹಿ ಜಾನತಾ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ, ತೀಹಿ ವಾ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಛಹಿ ವಾ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಜಾನತಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಜಾನನಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನತಾ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಸಯಾತೀತಾನಿ ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿಗತಾನಿ ಚಾಪಿ
ಅಭಿಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಅಭಿಸಞ್ಚೇತಯಿತನ್ತಿ ಚೇತಯಿತಂ ಕಪ್ಪಯಿತಂ। ಸೋ ತತ್ಥ ಠಿತೋತಿ ಸೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇ ಠಿತೋ। ಧಮ್ಮರಾಗೇನ ಧಮ್ಮನನ್ದಿಯಾತಿ ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ವುತ್ತೋ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಹಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪರಿಯಾದಿಯಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅರಹಾ ಹೋತಿ, ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಹೋತಿ। ಸೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚೇತನಾಯ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ಅಯಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಕಥಾ।
ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನಾಹ – ‘‘ತೇನೇವ ಧಮ್ಮರಾಗೇನಾತಿ ವಚನತೋ ಅಕುಸಲೇನ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀ’’ತಿ। ಸೋ ‘‘ಸುತ್ತಂ ಆಹರಾಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಅದ್ಧಾ ಅಞ್ಞಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇದಮೇವ ಆಹರಿಸ್ಸತಿ। ತತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ಕಿಮ್ಪನಿದಂ ಸುತ್ತಂ ನೀತತ್ಥಂ, ಉದಾಹು ನೇಯ್ಯತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಅದ್ಧಾ ‘‘ನೀತತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ। ತತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅನಾಗಾಮಿಫಲತ್ಥಿಕೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಛನ್ದರಾಗೇ ಉಪ್ಪಾದಿತೇ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಮಾ ‘‘ಸುತ್ತಂ ಮೇ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ದೀಪೇಹಿ। ಪಞ್ಹಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಹಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ಥರಸಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅಕುಸಲೇನ ಹಿ ಸಗ್ಗೇ, ಕುಸಲೇನ ಚ ಅಪಾಯೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಭಜೇನ ಕಮ್ಮೇನ, ದೋಸಜೇನ ಕಮ್ಮೇನ, ಮೋಹಜೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದೇವಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಮನುಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಯಾ ವಾ ಪನಞ್ಞಾಪಿ ಕಾಚಿ ಸುಗತಿಯೋ। ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಭಜೇನ ಕಮ್ಮೇನ, ದೋಸಜೇನ ಕಮ್ಮೇನ, ಮೋಹಜೇನ ಕಮ್ಮೇನ ನಿರಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಯಾ ವಾ ಪನಞ್ಞಾಪಿ ಕಾಚಿ ದುಗ್ಗತಿಯೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೩೯) –
ಏವಂ
ಅಯಂ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಏಕಧಮ್ಮೋ ಅಕ್ಖಾತೋತಿ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ
ನಿಧಿಮುಖಂ ಗವೇಸನ್ತೋತಿ ನಿಧಿಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ। ಸಕಿದೇವಾತಿ ಏಕಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ। ಕಥಂ ಪನ ಏಕಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ನಿಧೀನಂ ಅಧಿಗಮೋ ಹೋತೀತಿ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಅರಞ್ಞೇ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಂ ಗವೇಸಮಾನೋ ಚರತಿ। ತಮೇನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಅತ್ಥಚರಕೋ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ, ಭೋ, ಚರಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸೋ ‘‘ಜೀವಿತವುತ್ತಿಂ ಪರಿಯೇಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ಇತರೋ ‘‘ತೇನ ಹಿ ಸಮ್ಮ ಆಗಚ್ಛ, ಏತಂ ಪಾಸಾಣಂ ಪವಟ್ಟೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋ ತಂ ಪವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಉಪರೂಪರಿಟ್ಠಿತಾ ವಾ ಕುಚ್ಛಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಂ ಆಹಚ್ಚ ಠಿತಾ ವಾ ಏಕಾದಸ ಕುಮ್ಭಿಯೋ ಪಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಏಕಪ್ಪಯೋಗೇನ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಅಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ।
ಆಚರಿಯಧನಂ ಪರಿಯೇಸಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಸಿಪ್ಪುಗ್ಗಹಣತೋ ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಾ ಗೇಹತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಧನಂ ದೇನ್ತಿ। ಯೇಸಂ ಗೇಹೇ ನತ್ಥಿ, ತೇ ಞಾತಿಸಭಾಗತೋ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ। ಯೇಸಂ ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ತೇ ಸಭಾಗತೋ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ। ತಥಾ ಅಲಭಮಾನಾ ಭಿಕ್ಖಮ್ಪಿ ಚರಿತ್ವಾ ದೇನ್ತಿಯೇವ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ।
ಕಿಂ ಪನಾಹನ್ತಿ ಬಾಹಿರಕಾ ತಾವ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೇಪಿ ಸಾಸನೇ ಸಿಪ್ಪಮತ್ತದಾಯಕಸ್ಸ ಧನಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ, ಅಹಂ ಪನ ಏವಂವಿಧೇ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ಏಕಾದಸವಿಧಂ ಅಮತುಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಪದಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದುಸ್ಸಯುಗೇನ ಅಚ್ಛಾದೇಸೀತಿ ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಏಕೇಕಂ ದುಸ್ಸಯುಗಂ ಅದಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮುದಾಚಾರವಚನಂ ಪನೇತ್ಥ ಏವರೂಪಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಚ್ಛಾದೇಸೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಸತಂ ವಿಹಾರನ್ತಿ ಪಞ್ಚಸತಗ್ಘನಿಕಂ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಕಾರೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭. ಗೋಪಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೭. ಸತ್ತಮೇ ತಿಸ್ಸೋ ಕಥಾ ಏಕನಾಳಿಕಾ ಚತುರಸ್ಸಾ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾತಿ। ತತ್ಥ ಪಾಳಿಂ ವತ್ವಾ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನಂ ಏಕನಾಳಿಕಾ ನಾಮ ಚತುರಸ್ಸಾ ನಾಮ। ಅಪಣ್ಡಿತಗೋಪಾಲಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಂ, ಅಪಣ್ಡಿತಭಿಕ್ಖುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಂ, ಪಣ್ಡಿತಗೋಪಾಲಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಂ, ಪಣ್ಡಿತಭಿಕ್ಖುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನನ್ತಿ ಅಯಂ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ ನಾಮ। ಅಯಂ ಇಧ ಸಬ್ಬಾಚರಿಯಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಾ।
ಏಕಾದಸಹಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗೇಹೀತಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ। ಗೋಗಣನ್ತಿ ಗೋಮಣ್ಡಲಂ। ಪರಿಹರಿತುನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರಿತುಂ। ಫಾತಿಂ ಕಾತುನ್ತಿ ವಡ್ಢಿಂ ಆಪಾದೇತುಂ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ। ನ ರೂಪಞ್ಞೂ ಹೋತೀತಿ ಗಣನತೋ ವಾ ವಣ್ಣತೋ ವಾ ರೂಪಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ಗಣನತೋ ನ ಜಾನಾತಿ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಗುನ್ನಂ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಗಾವೀಸು ಹಟಾಸು ವಾ ಪಲಾತಾಸು ವಾ ಗೋಗಣಂ ಗಣೇತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ಏತ್ತಕಾ ನ
ನ ಲಕ್ಖಣಕುಸಲೋತಿ ಗಾವೀನಂ ಸರೀರೇ ಕತಂ ಧನುಸತ್ತಿಸೂಲಾದಿಭೇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ಸೋ ಗಾವೀಸು ಹಟಾಸು ವಾ ಪಲಾತಾಸು ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ಅಸುಕಲಕ್ಖಣಾ ಅಸುಕಲಕ್ಖಣಾ ಚ ಗಾವೋ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚಗೋರಸಪರಿಭೋಗತೋಪಿ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ನ ಆಸಾಟಿಕಂ ಹಾರೇತಾತಿ ಗುನ್ನಂ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಾದೀಹಿ ಪಹಟಟ್ಠಾನೇಸು ವಣೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ನೀಲಮಕ್ಖಿಕಾ ಅಣ್ಡಕಾನಿ ಠಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಆಸಾಟಿಕಾತಿ ನಾಮಂ। ತಾನಿ ದಣ್ಡಕೇನ ಅಪನೇತ್ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಂ ದಾತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಬಾಲೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ತಥಾ ನ ಕರೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನ ಆಸಾಟಿಕಂ ಹಾರೇತಾ
ನ ವಣಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಾ ಹೋತೀತಿ ಗುನ್ನಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಞ್ಜಾತೋ ವಣೋ ಭೇಸಜ್ಜಂ ದತ್ವಾ ವಾಕೇನ ವಾ ಚೀರಕೇನ ವಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ಬಾಲಗೋಪಾಲಕೋ ತಂ ನ ಕರೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಗುನ್ನಂ
ನ ಧೂಮಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ಡಂಸಮಕಸಾದೀನಂ ಉಸ್ಸನ್ನಕಾಲೇ ಗೋಗಣೇ ವಜಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಧೂಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ಅಪಣ್ಡಿತಗೋಪಾಲಕೋ ತಂ ನ ಕರೋತಿ, ಗೋಗಣೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಡಂಸಾದೀಹಿ ಉಪದ್ದುತೋ ನಿದ್ದಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ಅರಞ್ಞೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ರುಕ್ಖಮೂಲಾದೀಸು ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯತಿ। ನೇವ ಯಾವದತ್ಥಂ ತಿಣಾನಿ ಖಾದಿತುಂ…ಪೇ॰… ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ನ ತಿತ್ಥಂ ಜಾನಾತೀತಿ ತಿತ್ಥಮ್ಪಿ ಸಮನ್ತಿ ವಾ ವಿಸಮನ್ತಿ ವಾ ಸಗಾಹನ್ತಿ ವಾ ನಿಗ್ಗಾಹನ್ತಿ ವಾ ನ ಜಾನಾತಿ। ಸೋ ಅತಿತ್ಥೇನ ಗಾವಿಯೋ ಓತಾರೇತಿ। ತಾಸಂ ವಿಸಮತಿತ್ಥೇ ಪಾಸಾಣಾದೀನಿ ಅಕ್ಕಮನ್ತೀನಂ ಪಾದಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಸಗಾಹಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ತಿತ್ಥಂ ಓತಿಣ್ಣೇ ಕುಮ್ಭೀಲಾದಯೋ ಗಾವೋ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ‘‘ಅಜ್ಜ ಏತ್ತಿಕಾ ಗಾವೋ ನಟ್ಠಾ, ಅಜ್ಜ ಏತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಏವಮಸ್ಸ
ನ ಪೀತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಪೀತಮ್ಪಿ ಅಪೀತಮ್ಪಿ ನ ಜಾನಾತಿ। ಗೋಪಾಲಕೇನ ಹಿ ‘‘ಇಮಾಯ ಗಾವಿಯಾ ಪೀತಂ, ಇಮಾಯ ನ ಪೀತಂ, ಇಮಾಯ ಪಾನೀಯತಿತ್ಥೇ ಓಕಾಸೋ ಲದ್ಧೋ, ಇಮಾಯ ನ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪೀತಾಪೀತಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಪನ ದಿವಸಭಾಗೇ ಅರಞ್ಞೇ ಗೋಗಣಂ ರಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಪಾನೀಯಂ ಪಾಯೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನದಿಂ ವಾ ತಳಾಕಂ ವಾ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ। ತತ್ಥ ಮಹಾಉಸಭಾ ಚ ಅನುಸಭಾ ಚ ಬಲವಗಾವಿಯೋ ಚ ದುಬ್ಬಲಾನಿ ಚೇವ ಮಹಲ್ಲಕಾನಿ ಚ ಗೋರೂಪಾನಿ ಸಿಙ್ಗೇಹಿ
ನ ವೀಥಿಂ ಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಸಮೋ ಖೇಮೋ, ಅಯಂ ವಿಸಮೋ ಸಾಸಙ್ಕೋ ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ’’ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ। ಸೋ ಸಮಂ ಖೇಮಂ ಮಗ್ಗಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಗೋಗಣಂ ಇತರಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪಾದೇತಿ। ತತ್ಥ ಗಾವೋ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದೀನಂ ಗನ್ಧೇನ ಚೋರಪರಿಸ್ಸಯೇನ ಚ ಅಭಿಭೂತಾ ಭನ್ತಮಿಗಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ಗೀವಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ
ನ ಗೋಚರಕುಸಲೋ ಹೋತೀತಿ ಗೋಪಾಲಕೇನ ಹಿ ಗೋಚರಕುಸಲೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಚಾಹಿಕಚಾರೋ ವಾ ಸತ್ತಾಹಿಕಚಾರೋ ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ। ಏಕದಿಸಾಯ ಗೋಗಣಂ ಚಾರೇತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ತತ್ಥ ನ ಚಾರೇತಬ್ಬೋ। ಮಹತಾ ಹಿ ಗೋಗಣೇನ ಚಿಣ್ಣಟ್ಠಾನಂ ಭೇರಿತಲಂ ವಿಯ ಸುದ್ಧಂ ಹೋತಿ ನಿತ್ತಿಣಂ, ಉದಕಮ್ಪಿ ಆಲುಲೀಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ ಸತ್ತಮೇ ವಾ ದಿವಸೇ ಪುನ ತತ್ಥ ಚಾರೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಏತ್ತಕೇನ ಹಿ ತಿಣಮ್ಪಿ ಪಟಿವಿರುಹತಿ, ಉದಕಮ್ಪಿ ಪಸೀದತಿ, ಅಯಂ ಪನ ಇಮಂ ಪಞ್ಚಾಹಿಕಚಾರಂ ವಾ ಸತ್ತಾಹಿಕಚಾರಂ ವಾ ನ ಜಾನಾತಿ, ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ರಕ್ಖಿತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ರಕ್ಖತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಗೋಗಣೋ ಹರಿತತಿಣಂ ನ ಲಭತಿ, ಸುಕ್ಖತಿಣಂ ಖಾದನ್ತೋ ಕಲಲಮಿಸ್ಸಕಂ ಉದಕಂ ಪಿವತಿ। ತತ್ಥ ಗುನ್ನಂ ಖೀರಂ ಛಿಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ಅನವಸೇಸದೋಹೀ ಚ ಹೋತೀತಿ ಪಣ್ಡಿತಗೋಪಾಲಕೇನ ಹಿ ಯಾವ ವಚ್ಛಕಸ್ಸ ಮಂಸಲೋಹಿತಂ ಸಣ್ಠಾತಿ, ತಾವ ಏಕಂ ದ್ವೇ ಥನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಾವಸೇಸದೋಹಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ವಚ್ಛಕಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ದುಹತಿ। ಖೀರಪಕೋ ವಚ್ಛೋ ಖೀರಪಿಪಾಸಾಯ ಸುಸ್ಸತಿ, ಸಣ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಕಮ್ಪಮಾನೋ ಮಾತು ಪುರತೋ ಪತಿತ್ವಾ ಕಾಲಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಮಾತಾ ಪುತ್ತಕಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಪುತ್ತಕೋ ಅತ್ತನೋ ಮಾತುಖೀರಂ ಪಾತುಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ
ಗುನ್ನಂ ಪಿತಿಟ್ಠಾನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಗೋಪಿತರೋ। ಗಾವೋ ಪರಿಣಾಯನ್ತಿ ಯಥಾರುಚಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಗೋಪರಿಣಾಯಕಾ। ತೇ ನ ಅತಿರೇಕಪೂಜಾಯಾತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ ಹಿ ಗೋಪಾಲಕೋ ಏವರೂಪೇ ಉಸಭೇ ಅತಿರೇಕಪೂಜಾಯ ಪೂಜೇತಿ, ಪಣೀತಂ ಗೋಭತ್ತಂ ದೇತಿ, ಗನ್ಧಪಞ್ಚಙ್ಗುಲಿಕೇಹಿ ಮಣ್ಡೇತಿ, ಮಾಲಂ ಪಿಳನ್ಧೇತಿ, ಸಿಙ್ಗೇಸು ಸುವಣ್ಣರಜತಕೋಸಕೇ ಚ ಧಾರೇತಿ, ರತ್ತಿಂ ದೀಪಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ ಚೇಲವಿತಾನಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಯಾಪೇತಿ। ಅಯಂ ಪನ ತತೋ ಏಕಸಕ್ಕಾರಮ್ಪಿ ನ ಕರೋತಿ। ಉಸಭಾ ಅತಿರೇಕಪೂಜಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಗೋಗಣಂ ನ ರಕ್ಖನ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಸಯಂ ನ ವಾರೇನ್ತಿ। ಏವಮಸ್ಸ ಗೋಗಣೋಪಿ ಪರಿಹಾಯತಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚಗೋರಸತೋಪಿ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ಇಧಾತಿ ನ ರೂಪಞ್ಞೂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ರೂಪಂ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ನ ಜಾನಾತಿ ಗಣನತೋ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ವಾ। ಗಣನತೋ ನ ಜಾನಾತಿ ನಾಮ – ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಸೋತಾಯತನಂ ಘಾನಾಯತನಂ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ, ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಆಕಾಸಧಾತು ಆಪೋಧಾತು ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ಮುದುತಾ, ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಉಪಚಯೋ, ಸನ್ತತಿ, ಜರತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೫೭-೬೬೫) ಏವಂ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತಾ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ನ ಜಾನಾತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ಗಣನತೋ ಗುನ್ನಂ ರೂಪಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ತಥೂಪಮೋ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು। ಸೋ ಗಣನತೋ ರೂಪಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸೋ ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಗೋಪಾಲಕಸ್ಸ ಗೋಗಣೋ ನ ವಡ್ಢತಿ, ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಸೀಲಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ನ ವಡ್ಢತಿ। ಯಥಾ ಚ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಗೋರಸೇಹಿ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ
ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ನ ಜಾನಾತಿ ನಾಮ – ‘‘ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಏತ್ತಕಂ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಏತ್ತಕಂ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಏತ್ತಕಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಏತ್ತಕಂ ನಕುತೋಚಿ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ವಣ್ಣತೋ ಗುನ್ನಂ ರೂಪಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ತಥೂಪಮೋ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು। ಸೋ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ರೂಪಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ನ ಲಕ್ಖಣಕುಸಲೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೋ ಬಾಲೋ, ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೋ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಪಣ್ಡಿತಬಾಲಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ। ಸೋ ಏವಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಬಾಲೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇ ನ ಸೇವತಿ। ಬಾಲೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇ ಅಸೇವನ್ತೋ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ ಗರುಕಲಹುಕಂ ಸತೇಕಿಚ್ಛಾತೇಕಿಚ್ಛಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಡ್ಢೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸೋ ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಗೋಪಾಲಕಸ್ಸ ಗೋಗಣೋ ನ ವಡ್ಢತಿ, ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ನ ವಡ್ಢತಿ। ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ವಿಯ ಚ ಪಞ್ಚಹಿ ಗೋರಸೇಹಿ, ಪಞ್ಚಹಿ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ನ ಆಸಾಟಿಕಂ ಹಾರೇತಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ನ
ನ ವಣಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ
ನ ಧೂಮಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ಧೂಮಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಧೂಮಂ ನ ಕರೋತಿ, ಧಮ್ಮಕಥಂ ವಾ ಸರಭಞ್ಞಂ ವಾ ಉಪನಿಸಿನ್ನಕಕಥಂ ವಾ ಅನುಮೋದನಂ ವಾ ನ ಕರೋತಿ, ತತೋ ನಂ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಗುಣವಾ’’ತಿ ನ ಜಾನನ್ತಿ। ತೇ ಗುಣಾಗುಣಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ। ಸೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕಿಲಮಮಾನೋ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕಾತುಂ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಂ ಪೂರೇತುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಡ್ಢೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ನ ತಿತ್ಥಂ ಜಾನಾತೀತಿ ತಿತ್ಥಭೂತೇ ಬಹುಸ್ಸುತಭಿಕ್ಖೂ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ। ಅನುಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ, ಭನ್ತೇ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕಥಂ ರೋಪೇತಬ್ಬಂ? ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಕೋ ಅತ್ಥೋ? ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಾಳಿ ಕಿಂ ವದತಿ? ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅತ್ಥೋ ಕಿಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ನ ಪರಿಪುಚ್ಛತಿ ನ ಪರಿಪಞ್ಹತಿ, ನ ಜಾನಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ತೇ ಏವಂ ಅಪರಿಪುಚ್ಛಿತಾ ಅವಿವಟಞ್ಚೇವ ನ ವಿವರನ್ತಿ, ಭಾಜೇತ್ವಾ ನ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ಅನುತ್ತಾನೀಕತಞ್ಚ ನ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಪಾಕಟಂ ನ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಅನೇಕವಿಹಿತೇಸು ಚ ಕಙ್ಖಾಠಾನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಅನೇಕವಿಧಾಸು ಕಙ್ಖಾಸು ಏಕಕಙ್ಖಮ್ಪಿ ನ ಪಟಿವಿನೋದೇನ್ತಿ। ಕಙ್ಖಾಯೇವ ಹಿ ಕಙ್ಖಾಠಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ
ನ ಪೀತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಯಥಾ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ಪೀತಾಪೀತಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮೂಪಸಞ್ಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ನ ಜಾನಾತಿ ನ ಲಭತಿ। ಸವನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆನಿಸಂಸಂ ನ ವಿನ್ದತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಗ್ಗಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನ ಸುಣಾತಿ, ನಿಸಿನ್ನೋ ನಿದ್ದಾಯತಿ, ಕಥಂ ಕಥೇತಿ, ಅಞ್ಞವಿಹಿತಕೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಸ್ಸುಣನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಡ್ಢೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ನ ವೀಥಿಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಂ ವಿಯ ‘‘ಅಯಂ ಲೋಕಿಯೋ, ಅಯಂ ಲೋಕುತ್ತರೋ’’ತಿ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ಅಜಾನನ್ತೋ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ನ ಗೋಚರಕುಸಲೋ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ಪಞ್ಚಾಹಿಕಸತ್ತಾಹಿಕಚಾರೇ ವಿಯ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಇಮೇ ಲೋಕಿಯಾ, ಇಮೇ ಲೋಕುತ್ತರಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ಅಜಾನನ್ತೋ ಸುಖುಮಟ್ಠಾನೇಸು ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಂ ಚರಾಪೇತ್ವಾ ಲೋಕಿಯಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ಅನವಸೇಸದೋಹೀ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಮತ್ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಅನವಸೇಸಂ ದುಹತಿ। ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪನಸ್ಸ ಅಭಿಹಟ್ಠುಂ ಪವಾರೇನ್ತೀತಿ ಅಭಿಹರಿತ್ವಾ ಪವಾರೇನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಭಿಹಾರಾ ವಾಚಾಭಿಹಾರೋ ಚ, ಪಚ್ಚಯಾಭಿಹಾರೋ ಚ। ವಾಚಾಭಿಹಾರೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಾ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ವದೇಯ್ಯಾಥ, ಭನ್ತೇ, ಯೇನತ್ಥೋ’’ತಿ ಪವಾರೇನ್ತಿ। ಪಚ್ಚಯಾಭಿಹಾರೋ ನಾಮ ವತ್ಥಾದೀನಿ ವಾ ಸಪ್ಪಿನವನೀತಫಾಣಿತಾದೀನಿ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಗಣ್ಹಥ, ಭನ್ತೇ, ಯಾವತಕೇನ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ರ ಭಿಕ್ಖು ಮತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು ತೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪಮಾಣಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ‘‘ದಾಯಕಸ್ಸ ವಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅತ್ತನೋ ಥಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಪಮಾಣಯುತ್ತಕಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಂ ಆಹರನ್ತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನುಸ್ಸಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿನೋ ನ ಪುನ ಅಭಿಹರಿತ್ವಾ ಪವಾರೇನ್ತಿ। ಸೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಡ್ಢೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ।
ತೇ ನ ಅತಿರೇಕಪೂಜಾಯ ಪೂಜೇತಾ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ಮಹಾಉಸಭೇ ವಿಯ ಥೇರೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಇಮಾಯ ಆವಿ ಚೇವ ರಹೋ ಚ ಮೇತ್ತಾಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಕಾಯ ಅತಿರೇಕಪೂಜಾಯ ನ ಪೂಜೇತಿ। ತತೋ ಥೇರಾ ‘‘ಇಮೇ
ಅನುಸ್ಸತಿವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ।
ಮನೋರಥಪೂರಣಿಯಾ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಏಕಾದಸಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾ
ಏತ್ತಾವತಾ
ಆಯಾಚಿತೋ ಭದನ್ತಜೋತಿಪಾಲೇನ।
ಕಞ್ಚಿಪುರಾದೀಸು ಮಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸದ್ಧಿಂ ವಸನ್ತೇನ॥
ವರತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಮಹಾವಿಹಾರಮ್ಹಿ ವಸನಕಾಲೇಪಿ।
ಪಾಕಂ ಗತೇ ವಿಯ ದುಮೇ ವಲಞ್ಜಮಾನಮ್ಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ॥
ಪಾರಂ ಪಿಟಕತ್ತಯಸಾಗರಸ್ಸ ಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತೇನ ಸುಮತಿನಾ।
ಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವೇನಾಭಿಯಾಚಿತೋ ಜೀವಕೇನಾಪಿ॥
ಧಮ್ಮಕಥಾಯ
ಯಮಹಂ ಚಿರಕಾಲಟ್ಠಿತಿಮಿಚ್ಛನ್ತೋ ಸಾಸನವರಸ್ಸ॥
ಸಾ ಹಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಾರಮಾದಾಯ ನಿಟ್ಠಿತಾ ಏಸಾ।
ಚತುನವುತಿಪರಿಮಾಣಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಭಾಣವಾರೇಹಿ॥
ಸಬ್ಬಾಗಮಸಂವಣ್ಣನಮನೋರಥೋ ಪೂರಿತೋ ಚ ಮೇ ಯಸ್ಮಾ।
ಏತಾಯ ಮನೋರಥಪೂರಣೀತಿ ನಾಮಂ ತತೋ ಅಸ್ಸಾ॥
ಏಕೂನಸಟ್ಠಿಮತ್ತೋ
ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಾಯ ಆಗಮಾನಂ ಕತೋ ಯಸ್ಮಾ॥
ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಸಹಾಯಂ ಗಾಥಾಗಣನಾನಯೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾ।
ತೀಹಾಧಿಕದಿಯಡ್ಢಸತಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಭಾಣವಾರಾನಂ॥
ತೀಹಾಧಿಕದಿಯಡ್ಢಸತಪ್ಪಮಾಣಮಿತಿ ಭಾಣವಾರತೋ ಏಸಾ।
ಸಮಯಂ ಪಕಾಸಯನ್ತೀ ಮಹಾವಿಹಾರಾಧಿವಾಸೀನಂ॥
ಮೂಲಟ್ಠಕಥಾಸಾರಂ ಆದಾಯ ಮಯಾ ಇಮಂ ಕರೋನ್ತೇನ।
ಯಂ ಪುಞ್ಞಮುಪಚಿತಂ ತೇನ ಹೋತು ಲೋಕೋ ಸದಾ ಸುಖಿತೋತಿ॥
ಪರಮವಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವೀರಿಯಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇನ ಬುದ್ಧಘೋಸೋತಿ ಮನೋರಥಪೂರಣೀ ನಾಮ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾ –
ತಾವ ತಿಟ್ಠತು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಲೋಕನಿತ್ಥರಣೇಸಿನಂ।
ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ, ನಯಂ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಾ॥
ಯಾವ ಬುದ್ಧೋತಿ ನಾಮಮ್ಪಿ, ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಾದಿನೋ।
ಲೋಕಮ್ಹಿ ಲೋಕಜೇಟ್ಠಸ್ಸ, ಪವತ್ತತಿ ಮಹೇಸಿನೋತಿ॥
ಮನೋರಥಪೂರಣೀ ನಾಮ
ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ನಿಟ್ಠಿತಾ।