(೮) ೩. ಆಕಙ್ಖವಗ್ಗೋ
೧-೪. ಆಕಙ್ಖಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೭೧-೭೪. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಸೀಲಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಸಮಾದಾನೇನ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ। ಸಮಾದಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಕಿರಾತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭) ಕಿರ-ಸದ್ದೋ ಅರುಚಿಸೂಚನತ್ಥೋ। ತೇನೇತ್ಥ ಆಚರಿಯವಾದಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅರುಚ್ಚನಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಅನಾಮಟ್ಠವಿಸೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸೀಲಸಙ್ಖೇಪೇನ ಗಹಿತಂ। ತಞ್ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ಆಚರಿಯತ್ಥೇರೋ ‘‘ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥಾತಿ ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪೧೨) ಪಧಾನಸೀಲಂ। ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇ। ಇಧ ನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಯ ಉದ್ದೇಸೇಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೀಲಗ್ಗಹಣಞ್ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರವಸೇನ ಆಗತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅವಧಾರಣೇನ ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಏಕದೇಸೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತೋಗಧತಂ ದೀಪೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅನೋಲೋಕಿಯೋಲೋಕನೇ ಆಜೀವಹೇತು ಛಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಪರಿಭೋಗೇ ಚ ಆಪತ್ತಿ ವಿಹಿತಾತಿ। ತೀಣೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಾದೀನಿ। ಸೀಲನ್ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೀಲಪರಿಯಾಯೇನ ತೇಸಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸುತ್ತೇ ಗಹಿತಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಕಿಂ ಅತ್ಥಿ ಯಥಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋತಿ ‘‘ಅನನುಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ। ಛದ್ವಾರರಕ್ಖಾಮತ್ತಕಮೇವಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಲ್ಲಹುಕಭಾವಮಾಹ ಚಿತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಮತ್ತೇನ ಪಟಿಪಾಕತಿಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ। ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಕನ್ತಿ ಫಲೇನ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪ್ಪಾದನಹೇತುಕಾ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಇದಮತ್ಥನ್ತಿ ಇದಂ ಪಯೋಜನಂ ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪರಿಭುಞ್ಜನೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಪಧಾನಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಪರಿವಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯಾಯಸೀಲಾನಿ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಇದಾನಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸ್ಸೇವ ಪಧಾನಭಾವಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಅನ್ವಯತೋ ಚ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ। ಸೇಸಾನೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದೀನಿ। ತಸ್ಸೇ ವಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಸೀಲಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸೇವ। ಸಮ್ಪನ್ನಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ವೇವಚನಂ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಆದಿಮಾಹ। ಯಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸೀಲಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೦೮) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಕಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ। ಸೀಲಾನಿಸಂಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಪಯೋಜನನಿದ್ದೇಸೋ। ‘‘ಸೀಲಾನಿಸಂಸದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಯಂ ಸೀಲಾನಿಸಂಸಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನಂ, ತಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಕಾರಣನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧನ್ತಿ? ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಸೀಲಾನಿಸಂಸಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನೋ ‘‘ಸಚೇಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೀಲಾನಿಸಂಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಪನ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆನಿಸಂಸೋತಿ ಉದಯೋ। ‘‘ಸೀಲವಾ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೨೧೩; ಮಹಾವ॰ ೨೮೫) ಪನ ವಿಪಾಕಫಲಮ್ಪಿ ‘‘ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಕೋ ಫಲವಿಸೇಸೋ। ಕಾ ವಡ್ಢೀತಿ ಕೋ ಅಬ್ಭುದಯೋ। ವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಗುಣೋ ಯಾಥಾವತೋ ವಿಭಾವಿತೋ ಏವ ಅಭಿರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ನ ಅವಿಭಾವಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕನ್ತತೋ ಆನಿಸಂಸಕಿತ್ತನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಪಿಯೋತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬೋ। ಪಿಯಸ್ಸ ನಾಮ ದಸ್ಸನಂ ಏಕನ್ತತೋ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಿಯಚಕ್ಖೂಹಿ ಸಮ್ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನಪ್ಪಸನ್ನಸೋಮ್ಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖು ‘‘ಪಿಯಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ। ಮನವಡ್ಢನಕೋತಿ ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ಪರಿಬ್ರೂಹನತೋ ಉಪರೂಪರಿ ಪೀತಿಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಾದನಕೋ। ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋತಿ ಗರುಕರಣಸ್ಸ ಠಾನಭೂತೋ। ಜಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಜಾನಾತಿ। ಯಥಾ ವಾ ಅಞ್ಞೇ ಅಜಾನನ್ತಾಪಿ ಜಾನನ್ತಾ ವಿಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಏವಮಯಂ, ಅಯಂ ಪನ ಜಾನನ್ತೋ ಏವ ಜಾನಾತಿ। ಪಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಏವಂ ಸಮ್ಭಾವನೀಯೋತಿ ಏವಂ ವಿಞ್ಞುತಾಯ ಪಣ್ಡಿತಭಾವೇನ ಸಮ್ಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ಸೀಲೇಸ್ವೇವಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಏವ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ। ಏವಂ ಉತ್ತರಪದಾವಧಾರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಉಪರಿಸಿಕ್ಖಾದ್ವಯಂ ಅನಿವತ್ತಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಫಲೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕತಾಯ ಹಿ ಇಧ ಸೀಲಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರೀ, ನ ಕೇವಲಂ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಮತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯಾನಿ ಖೋ ಪನ ತಾನಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ…ಪೇ॰… ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನೀ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿಸಿಕ್ಖಾದ್ವಯಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರಭಾವೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಸೀಲಸ್ಸೇವೇತ್ಥ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಸೀಲಾನುರಕ್ಖಕಾ ಹಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾರಪರಿಗ್ಗಹಾ। ಅನೂನೇನಾತಿ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವೇನ, ಕಸ್ಸಚಿ ವಾ ಅಹಾಪನೇನ ಉಪಪನ್ನೇನ। ಆಕಾರೇನಾತಿ ಕರಣೇನ ಸಮ್ಪಾದನೇನ।
ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋತಿ ವಾ ಏಕಂ ಏಕತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ। ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಚೇತಂ, ‘‘ಸಮಥ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ‘‘ಅನೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಯೋಗೇ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸಮಥೇ ಯುತ್ತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮಥೇತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನೇ। ಯುತ್ತೋತಿ ಅವಿಯುತ್ತೋ ಪಸುತೋ। ಯೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಝಾನಭಾವನಾಯ ಅನನುಯುತ್ತೋ, ಸೋ ತಂ ಬಹಿ ನೀಹರತಿ ನಾಮ। ಯೋ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತಂ ವಿನಾಸೇತಿ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಈದಿಸೋ ಅಹುತ್ವಾ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಸೋ ಅನಿರಾಕತಜ್ಝಾನೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬಹಿ ಅನೀಹಟಜ್ಝಾನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನೀಹರಣವಿನಾಸತ್ಥಞ್ಹಿ ಇದಂ ನಿರಾಕರಣಂ ನಾಮ। ‘‘ಥಮ್ಭಂ ನಿರಂಕತ್ವಾ ನಿವಾತವುತ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೩೨೮) ಚಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಸತ್ತವಿಧಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾ, ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಇಮಾ ಸತ್ತವಿಧಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ। ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ತತ್ಥ ಲದ್ಧಕಾಯವಿವೇಕತಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಚಿತ್ತವಿವೇಕಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಲೋಕಂ ಸಾಸನಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಞ್ಚ ಉಪಸೋಭಯಮಾನೋ ಗುಣವಿಸೇಸಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವಾಪಾದನೇನ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಅತ್ಥತೋ ತಂ ಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ರೂಹೇತಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಾನ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಕಭೂಮಕಾದಿಪಾಸಾದೇ ಕುರುಮಾನೋಪಿ ಪನ ನೇವ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಾನಂ ಬ್ರೂಹೇತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಅರಞ್ಞರುಕ್ಖಮೂಲಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಧಾನಾನುಯೋಗಕ್ಖಮಂ ಸೇನಾಸನಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಯಥಾ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತದೇಸನಾ ಪಠಮಂ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಆರದ್ಧಾಪಿ ತಣ್ಹಾಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಮಾನದಿಟ್ಠೀನಂ
ಕಥಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸೀಲಮನುರಕ್ಖತಿ? ಯಸ್ಸ ಹಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಬ್ಯಾಧಿಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವಿಹಞ್ಞತಿ, ಸೋ ಬ್ಯಾಧಿವಿಹತೋ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಸೀಲಂ ವಿನಾಸೇತ್ವಾಪಿ ಬ್ಯಾಧಿವೂಪಸಮಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ತಂ ಬ್ಯಾಧಿದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಸಮಾಪನ್ನಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಖಂ ದೂರಗತಂ ಹೋತಿ, ಬಲವತರಂ ಸುಖಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸೀಲಮನುರಕ್ಖತಿ। ಕಥಂ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸೀಲಮನುರಕ್ಖತಿ? ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಗ್ಗಹೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಮಮ ರೂಪಂ ಮಮ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವೇ ಬಲವಮಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಥಾರೂಪೇಸು ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಬ್ಯಾಧಿಭಯಾದೀಸು ಸಮ್ಪತ್ತೇಸು ಸೀಲಂ ನಾಸೇತ್ವಾಪಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪೋಸೇತಾ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಗ್ಗಹೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವೇ ಬಲವಮಮತ್ತಂ ವಾ ಸಿನೇಹೋ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಥಾರೂಪೇಸು ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಬ್ಯಾಧಿಭಯಾದೀಸು ಸಮ್ಪತ್ತೇಸು ಸಚೇಪಿಸ್ಸ ಅನ್ತಾನಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಸಚೇಪಿ ಉಸ್ಸುಸ್ಸತಿ ವಿಸುಸ್ಸತಿ, ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಿಕೋ ವಾ ಹೋತಿ ಸತಧಾಪಿ ಸಹಸ್ಸಧಾಪಿ, ನೇವ ಸೀಲಂ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪೋಸೇತಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸೀಲಂ ಅನುರಕ್ಖತಿ।
‘‘ಬ್ರೂಹೇತಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ತಸ್ಸೇವ ಉಭಯಸ್ಸ ಬ್ರೂಹನಾ ವಡ್ಢನಾ ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಏವಂ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯೋ ಚಸ್ಸಂ…ಪೇ॰… ಭಾವನೀಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮೇ ಆಕಙ್ಖನ್ತೇನ ನತ್ಥಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಈದಿಸೋ ಹಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಹೇತಂ –
‘‘ಸೀಲದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಂ
ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮ ಕುಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ಜನೋ ಕುರುತೇ ಪಿಯ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೧೭)।
ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯೋ ಚಸ್ಸಂ…ಪೇ॰… ಸೀಲೇಸ್ವೇವಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ…ಪೇ॰… ಸುಞ್ಞಾಗಾರಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಲಾಭಾದಿಂ ಲಾಭೀ ಅಸ್ಸನ್ತಿ ಲಾಭಾಸಾಯ ಸಂವರಸೀಲಪರಿಪೂರಣಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಂ। ಕಿಮೀದಿಸಂ ಭಗವಾ ಅನುಜಾನಾತೀತಿ? ನ ಭಗವಾ ಸಭಾವೇನ ಈದಿಸಂ ಅನುಜಾನಾತಿ, ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಾಯ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇನ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಘಾಸೇಸನಂ ಛಿನ್ನಕಥೋ, ನ ವಾಚಂ ಪಯುತ್ತಂ ಭಣೇತಿ ಛಿನ್ನಕಥೋ ಮೂಗೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಓಭಾಸಪರಿಕಥಾನಿಮಿತ್ತವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಯುತ್ತಂ ಘಾಸೇಸನಂ ವಾಚಂ ನ ಭಣೇ, ನ ಕಥೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಸೇನಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಯೇಸಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ರಸೋ ಸಭಾವಭೂತೋ ಆನಿಸಂಸೋ ರಸಾನಿಸಂಸೋ।
ಪಚ್ಚಯದಾನಕಾರಾತಿ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯದಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಕಾರಾ। ಮಹಪ್ಫಲಾ ಮಹಾನಿಸಂಸಾತಿ ಉಭಯಮೇತಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ। ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಗಹಪತಯೋ, ಆನಿಸಂಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ॰ ೨೮೫) ಹಿ ಆನಿಸಂಸಸದ್ದೋ ಫಲಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಹೋತಿ। ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಲೋಕಿಯಸುಖಂ ಫಲನ್ತಿ ಪಸವನ್ತೀತಿ ಮಹಪ್ಫಲಾ, ಮಹತೋ ಲೋಕುತ್ತರಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕಿಯಸುಖೇನ ಫಲಭೂತೇನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಪೇಚ್ಚಭವಂ ಗತಾತಿ ಪೇತೂಪಪತ್ತಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಉಪಗತಾ। ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಇಧ ಕತಕಾಲಕಿರಿಯಾ ಕಾಲೇನ ಕತಜೀವಿತುಪಚ್ಛೇದಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಲಕತಾ’’ತಿ। ಸಸ್ಸುಸಸುರಾ ಚ ತಪ್ಪಕ್ಖಿಕಾ ಚ ಸಸ್ಸುಸಸುರಪಕ್ಖಿಕಾ। ತೇ ಞಾತಿಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಆವಾಹವಿವಾಹಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ ಞಾತೀ। ಸಾಲೋಹಿತಾತಿ ಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ। ಏಕಲೋಹಿತಬದ್ಧಾತಿ ಏಕೇನ ಸಮಾನೇನ ಲೋಹಿತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ। ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಕೋ। ಕಾಲಕತೋ ಪಿತಾ ವಾ ಮಾತಾ ವಾ ಪೇತಯೋನಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾನಿಸಂಸಮೇವ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ತಥಾಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತಾತಿ ನ ಚ ಮಂ ಅರತಿ ಸಹೇಯ್ಯಾತಿ ಮಂ ಚ ಅರತಿ ನ ಅಭಿಭವೇಯ್ಯ ನ ಮದ್ದೇಯ್ಯ ನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರೇಯ್ಯ। ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಜಾತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ। ಸೀಲಾದಿಗುಣಯುತ್ತೋ ಹಿ ಅರತಿಞ್ಚ ರತಿಞ್ಚ ಸಹತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ, ಮದ್ದಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಈದಿಸಮತ್ತಾನಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನಪಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣಯುತ್ತೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೋ ಭಾಯತೀತಿ ಭಯಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ। ತಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಭಯಂ ಭೇರವಞ್ಚ ಸಹತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಭಯಭೇರವಸಹೋ। ಸೀಲಾದಿಗುಣಯುತ್ತೋ ಹಿ ಭಯಭೇರವಂ ಸಹತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ, ಮದ್ದಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಅರಿಯಕೋಟಿಯವಾಸೀ ಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರೋ ವಿಯ।
ಥೇರೋ ಕಿರ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾಸಾದಿಕಂ ಅರಞ್ಞಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇಧೇವಜ್ಜ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗಾ ಓಕ್ಕಮ್ಮ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ನಿಸೀದಿ। ರುಕ್ಖದೇವತಾಯ ದಾರಕಾ ಥೇರಸ್ಸ ಸೀಲತೇಜೇನ ಸಕಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ವಿಸ್ಸರಮಕಂಸು। ದೇವತಾಪಿ ಸಕಲರುಕ್ಖಂ ಚಾಲೇಸಿ। ಥೇರೋ ಅಚಲೋವ ನಿಸೀದಿ। ಸಾ ದೇವತಾ ಧೂಮಾಯಿ ಪಜ್ಜಲಿ। ನೇವ ಸಕ್ಖಿ ಥೇರಂ ಚಾಲೇತುಂ। ತತೋ ಉಪಾಸಕವಣ್ಣೇನಾಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ‘‘ಕೋ ಏಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ’’ತಿ ಅವೋಚ। ತ್ವಂ ಏತೇ ವಿಕಾರೇ ಅಕಾಸೀತಿ। ಆಮ, ಭನ್ತೇತಿ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ, ಭನ್ತೇ, ಸೀಲತೇಜೇನ ದಾರಕಾ ಸಕಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ವಿಸ್ಸರಮಕಂಸು, ಸಾಹಂ ತುಮ್ಹೇ ಪಲಾಪೇತುಂ ಏವಮಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ। ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘ಇಧ, ಭನ್ತೇ, ಮಾ ವಸಥ, ಮಯ್ಹಂ ಅಫಾಸುಕ’ನ್ತಿ ಪಟಿಕಚ್ಚೇವ ನಾವಚಾಸಿ, ಇದಾನಿ ಪನ ಮಾ ಮಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವಚ, ‘ಅರಿಯಕೋಟಿಯಮಹಾದತ್ತೋ ಅಮನುಸ್ಸಭಯೇನ ಗತೋ’ತಿ ವಚನತೋ ಲಜ್ಜಾಮಿ, ತೇನಾಹಂ ಇಧೇವ ವಸಿಸ್ಸಂ, ತ್ವಂ ಪನ ಅಜ್ಜೇಕದಿವಸಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಸಾಹೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಸೀಲಾದಿಗುಣಯುತ್ತೋ ಭಯಭೇರವಸಹೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಈದಿಸಮತ್ತಾನಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನಪಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣಯುತ್ತೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ದುತಿಯಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ।
ಆಕಙ್ಖಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫-೧೦. ಮಿಗಸಾಲಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೭೫-೮೦. ಪಞ್ಚಮೇ ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸೀಲವಿರಹಿತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಸೀಲಂ ಪರಿಧೋವತೀತಿ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸೀಲಂ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾಯ
ಸೀಲವಾ ಪನ ಪಞ್ಞಂ ಧೋವತಿ। ಯಸ್ಸ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೧೭) ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಸಟ್ಠಿಅಸೀತಿವಸ್ಸಾನಿ ಅಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಮರಣಕಾಲೇಪಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಘಾತೇತ್ವಾ ಸೀಲೇನ ಪಞ್ಞಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಕನ್ದರಸಾಲಪರಿವೇಣೇ ಮಹಾಸಟ್ಠಿವಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ಥೇರೇ ಕಿರ ಮರಣಮಞ್ಚೇ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಬಲವವೇದನಾಯ ನಿತ್ಥುನನ್ತೇ ತಿಸ್ಸಮಹಾರಾಜಾ ‘‘ಥೇರಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿವೇಣದ್ವಾರೇ ಠಿತೋ ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಕಸ್ಸ ಸದ್ದೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ। ಥೇರಸ್ಸ ನಿತ್ಥುನನಸದ್ದೋತಿ। ‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸೇನ ವೇದನಾಪರಿಗ್ಗಹಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಕತಂ, ಇದಾನಿ ನ ತಂ ವನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಮಹಾಬೋಧಿಂ ವನ್ದಿತುಂ ಗತೋ। ತತೋ ಉಪಟ್ಠಾಕದಹರೋ ಥೇರಂ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ನೋ, ಭನ್ತೇ, ಲಜ್ಜಾಪೇಥ, ಸದ್ಧೋಪಿ ರಾಜಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹುತ್ವಾ ‘ನ ವನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಗತೋ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಆವುಸೋತಿ? ತುಮ್ಹಾಕಂ ನಿತ್ಥುನನಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾತಿ। ‘‘ತೇನ ಹಿ ಮೇ ಓಕಾಸಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ವೇದನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ದಹರಸ್ಸ ಸಞ್ಞಂ ಅದಾಸಿ ‘‘ಗಚ್ಛಾವುಸೋ, ಇದಾನಿ ರಾಜಾನಂ ಅಮ್ಹೇ ವನ್ದಾಪೇಹೀ’’ತಿ। ದಹರೋ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಕಿರ ಥೇರಂ ವನ್ದಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ರಾಜಾ ಸುಸುಮಾರಪತಿತೇನ ಥೇರಂ ವನ್ದನ್ತೋ ‘‘ನಾಹಂ ಅಯ್ಯಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಂ ವನ್ದಾಮಿ, ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿಯಂ ಪನ ಠತ್ವಾ ರಕ್ಖಿತಸೀಲಮೇವ ವನ್ದಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ಏವಂ ಸೀಲೇನ ಪಞ್ಞಂ ಧೋವತಿ ನಾಮ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಛಟ್ಠಾದೀಸು ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಮಿಗಸಾಲಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಆಕಙ್ಖವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।