೨. ಅನುಸ್ಸತಿವಗ್ಗೋ
೧-೪. ಪಠಮಮಹಾನಾಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೧-೧೪. ದುತಿಯಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಭಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೂಪಜೀವೀನಂ। ಕೋ ಪನ ದೇವಾನಂ ಆಹಾರೋ, ಕಾ ಆಹಾರವೇಲಾತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ ಸುಧಾ ಆಹಾರೋ। ಸಾ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ಉಪರಿಮಾನಂ ಉಪರಿಮಾನಂ ಪಣೀತತಮಾ ಹೋತಿ, ತಂ ಯಥಾಸಕಂ ದಿವಸವಸೇನೇವ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಬಿಳಾರಪದಪ್ಪಮಾಣಂ ಸುಧಾಹಾರಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಸೋ ಜಿವ್ಹಾಯ ಠಪಿತಮತ್ತೋ ಯಾವ ಕೇಸಗ್ಗನಖಗ್ಗಾ ಕಾಯಂ ಫರತಿ, ತೇಸಂಯೇವ ದಿವಸವಸೇನ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತೋ। ಅಟ್ಠನ್ನಞ್ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಮಯೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಅಸಮಯೋಪಿ, ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಪನ ವಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಸಮಯೋ ವಾ ಅಸಮಯೋ ವಾ ನತ್ಥಿ। ಯಸ್ಸ ಸದ್ಧಾ ಬಲವತೀ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಆರದ್ಧಾ, ತಸ್ಸ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ತಿಟ್ಠನ್ತಸ್ಸ ನಿಸೀದನ್ತಸ್ಸ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಖಾದನ್ತಸ್ಸ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಪ್ಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಇತಿ ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಸ್ಸ ಸಮಯೋ ವಾ ಅಸಮಯೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೋ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ। ಚತುತ್ಥೇ ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಪಠಮಮಹಾನಾಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಮೇತ್ತಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಸೇಸಜನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಲಾಭಿನೋ। ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಮಾನಾತಿ ದಕ್ಖಿಣೇನೇವ ಪಸ್ಸೇನ ಅಸಯಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿವತ್ತಮಾನಾ। ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾತಿ ಘುರುಘುರುಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ವಿಸ್ಸರಂ ಕರೋನ್ತಾ। ಸುಖಂ ಸುಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಾ ಸುಪನಾ ಸಯನೇ ಪಿಟ್ಠಿಪ್ಪಸಾರಣಲಕ್ಖಣಾ ಕಿರಿಯಾಮಯಚಿತ್ತೇಹಿ ಅವೋಕಿಣ್ಣಭವಙ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಚ। ತತ್ಥಾಯಂ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಸುಖಮೇವ ಸುಪತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸಣಿಕಂ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾಯ ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಆಕಾರೇನ ಸಯತಿ, ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನೇಪಿ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಅಸುಪಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ನಿದ್ದಾಕಾಲೇ ಸುಖಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖೇನ ಸುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಪಟಿಬುಜ್ಝನಕಾಲೇ ಸರೀರಖೇದೇನ ನಿತ್ಥುನನಂ ‘‘ನಿತ್ಥುನನ್ತಾ ವಿಜಮ್ಭನ್ತಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತನ್ತಾ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಸುಖೇನ ಸುತ್ತತ್ತಾ ಸರೀರಖೇದಾಭಾವತೋ ನಿತ್ಥುನನಾದಿವಿರಹಿತೋವ ಪಟಿಬುಜ್ಝತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸುಖಪ್ಪಟಿಬೋಧೋ ಚ ಸರೀರವಿಕಾರಾಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಿಕಾರ’’ನ್ತಿ।
ಭದ್ದಕಮೇವ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬವಸೇನ ದೇವತೂಪಸಂಹಾರವಸೇನ ಚಸ್ಸ ಭದ್ದಕಮೇವ ಸುಪಿನಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಾಪಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದನ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಧಾತುಕ್ಖೋಭಹೇತುಕಮ್ಪಿ ಚಸ್ಸ ಬಹುಲಂ ಭದ್ದಕಮೇವ ಸಿಯಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನುಗುಣತಾಯ ಉತುಆಹಾರಜರೂಪಾನಂ।
ಉರೇ ಆಮುಕ್ಕಮುತ್ತಾಹಾರೋ ವಿಯಾತಿ ಗೀವಾಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಉರೇ ಲಮ್ಬಿತಮುತ್ತಾಹಾರೋ ವಿಯಾತಿ ಕೇಹಿಚಿ ತಂ ಏಕಾವಲಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಅನೇಕರತನಾವಲಿಸಮೂಹಭೂತೋ ಪನ ಮುತ್ತಾಹಾರೋ ಅಂಸಪ್ಪದೇಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಕಟಿಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಾ ಪಲಮ್ಬನ್ತೋ ಉರೇ ಆಮುಕ್ಕೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ವಿಸಾಖತ್ಥೇರೋ ವಿಯಾತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೫೮) ಸೋ ಕಿರ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತೇ ಕುಟುಮ್ಬಿಯೋ ಅಹೋಸಿ। ಸೋ ತತ್ಥೇವ ವಸಮಾನೋ ಅಸ್ಸೋಸಿ ‘‘ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೋ ಕಿರ ಚೇತಿಯಮಾಲಾಲಙ್ಕತೋ ಕಾಸಾವಪಜ್ಜೋತೋ, ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನೇಯೇವೇತ್ಥ ಸಕ್ಕಾ ನಿಸೀದಿತುಂ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಾ, ಉತುಸಪ್ಪಾಯಂ ಸೇನಾಸನಸಪ್ಪಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲಸಪ್ಪಾಯಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಸುಲಭ’’ನ್ತಿ। ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪುತ್ತದಾರಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ದುಸ್ಸನ್ತೇ ಬದ್ಧೇನ ಏಕಕಹಾಪಣೇನೇವ ಘರಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಮುದ್ದತೀರೇ ನಾವಂ ಉದಿಕ್ಖಮಾನೋ ಏಕಂ ಮಾಸಂ ವಸಿ। ಸೋ ವೋಹಾರಕುಸಲತಾಯ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಭಣ್ಡಂ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ಧಮ್ಮಿಕಾಯ ವಣಿಜ್ಜಾಯ ತೇನೇವನ್ತರಮಾಸೇನ ಸಹಸ್ಸಂ ಅಭಿಸಂಹರಿ। ಇತಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮಹಾವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚತಿ। ಸೋ ಪಬ್ಬಾಜನತ್ಥಾಯ ಸೀಮಂ ನೀತೋ ತಂ ಸಹಸ್ಸತ್ಥವಿಕಂ ಓವಟ್ಟಿಕನ್ತರೇನ ಭೂಮಿಯಂ ಪಾತೇಸಿ। ‘‘ಕಿಮೇತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಹಾಪಣಸಹಸ್ಸಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ, ‘‘ಉಪಾಸಕ, ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಚಾರೇತುಂ, ಇದಾನೇವ ನಂ ವಿಚಾರೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ವಿಸಾಖಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಟ್ಠಾನಂ ಆಗತಾ ಮಾ ರಿತ್ತಹತ್ಥಾ ಗಮಿಂಸೂ’’ತಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸೀಮಾಮಾಳಕೇ ವಿಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಸೋ ಪಞ್ಚವಸ್ಸೋ ಹುತ್ವಾ ದ್ವೇಮಾತಿಕಾ ಪಗುಣಾ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ಸಮಪವತ್ತವಾಸಂ ವಸಮಾನೋ ಚರಿ। ಏವಂ ಚರಮಾನೋ –
‘‘ವನನ್ತರೇ
ಅತ್ತನೋ ಗುಣಮೇಸನ್ತೋ, ಇಮಮತ್ಥಂ ಅಭಾಸಥ॥
‘‘ಯಾವತಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಯಾವತಾ ಇಧ ಮಾಗತೋ।
ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಖಲಿತಂ ನತ್ಥಿ, ಅಹೋ ಲಾಭೋ ತೇ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೫೮)।
ಸೋ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ದ್ವೇಧಾಪಥಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ನು ಖೋ ಮಗ್ಗೋ, ಉದಾಹು ಅಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತಯನ್ತೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಥಸ್ಸ ಪಬ್ಬತೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ
ಬಲವಪಿಯಚಿತ್ತತಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಬಲವಪಿಯಚಿತ್ತತಾಮತ್ತೇನಪಿ ಸತ್ಥಂ ನ ಕಮತಿ, ಪಗೇವ ಮೇತ್ತಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಕೇನಚಿ ಪರಿಪನ್ಥೇನ ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಭಾವತೋ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇತೋ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನಾನಮ್ಪಿ ಸುಖಸುಪನಾದಯೋ ಆನಿಸಂಸಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಸುಖಂ ಸುಪನ್ತಿ ಮುನಯೋ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಸಮಾಹಿತಾ।
ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧಂ ಪಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ಸದಾ ಗೋತಮಸಾವಕಾ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೨೫೮)। ಚ ಆದಿ –
ತಥಾಪಿಮೇ ಆನಿಸಂಸಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಲಾಭಿನೋ ಅನವಸೇಸಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಿಸ್ಸರಣಂ ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ, ಯದಿದಂ ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ
ಮೇತ್ತಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಅಟ್ಠಕನಾಗರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಬೇಲುವಗಾಮಕೇತಿ ವೇಸಾಲಿಯಾ ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸೇ ಅವಿದೂರೇ ಬೇಲುವಗಾಮಕೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾರಪ್ಪತ್ತಕುಲಗಣನಾಯಾತಿ ಮಹಾಸಾರಮಹಪ್ಪತ್ತಕುಲಗಣನಾಯ। ದಸಮೇ ಠಾನೇತಿ ಅಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞೇತಿ ದಸಗಣನಟ್ಠಾನೇ। ಅಟ್ಠಕನಗರೇ ಜಾತೋ ಭವೋತಿ ಅಟ್ಠಕನಾಗರೋ। ಕುಕ್ಕುಟಾರಾಮೋತಿ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತೇ ಕುಕ್ಕುಟಾರಾಮೋ, ನ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ।
ಪಕತತ್ಥಪ್ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ತ-ಸದ್ದೋತಿ ತಸ್ಸ ‘‘ಭಗವತಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಯೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವೇನ ಭಗವಾ ಪಕತೋ ಅಧಿಗತೋ ಸುಪಾಕಟೋ ಚ, ತಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾಯ ಅತ್ಥಭಾವೇನೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಸೋ…ಪೇ॰… ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸತಿಪಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಸದ್ದಾನಂ ಇಧ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಭಾವೇ ತೇನ ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ನೇಸಂ ವಿಸಯವಿಸೇಸೇ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣವಿಸೇಸವಸೇನ, ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯವಸೇನ, ವಿಜ್ಜಾಭಿಞ್ಞಾನಾವರಣವಸೇನ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮಂಸಚಕ್ಖುವಸೇನ ಪಟಿವೇಧದೇಸನಾಞಾಣವಸೇನ ಚ ತದತ್ಥಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆಸಯಾನುಸಯಂ ಜಾನತಾ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣೇನ, ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣೇಹಿ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಹೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇಹಿ। ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ। ದೇಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಾತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಂ ಬೋಧನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿತಾಧಿಮುತ್ತಿಆದಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಯಾಥಾವತೋ ಪಸ್ಸತಾ। ಅರೀನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ, ಪಞ್ಚವಿಧಮಾರಾನಂ ವಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ। ತೇಸಂ ಪನ ಹನನಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಹಿ ಅಭಿಭವನಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನತಾಕರಣಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಣಞ್ಚ। ಕೇಸಿವಿನಯಸುತ್ತಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತಥಾ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಜಾನತಾ। ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಾ। ಸವಾಸನಾನಮಾಸವಾನಂ ಖೀಣತ್ತಾ ಅರಹತಾ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಭೇದೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿತೋ ಅವಿಪರೀತಾವಬೋಧತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ।
ಅಥ ವಾ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಾಯ ಜಾನತಾ। ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಾ। ದವಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಭಾವಸಾಧಿಕಾಯ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಯ ಅರಹತಾ। ಛನ್ದಾದೀನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನಾತಿ ಏವಂ ದಸಬಲಅಟ್ಠಾರಸಆವೇಣಿಕಬುದ್ಧಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಅಭಿಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಸಮ್ಮುಖಭಾವೇನ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭುಯ್ಯ ಕತಂ। ಸ್ವಾಸ್ಸ ಕತಭಾವೋ ಉಪ್ಪಾದನೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಟಿಸಙ್ಖರಣೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಿತ’’ನ್ತಿ। ತೇ ಚಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಚೇತನಾಪಧಾನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಞ್ಚೇತಯಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಚೇತಯಿತಂ ಕಪ್ಪಯಿತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ। ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಞ್ಚೇತಯಿತನ್ತಿ ಚ ಝಾನಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ವಿದ್ಧಂಸನಭಾವಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇತಿ। ತೇನಾಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಯಂ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇ ಠಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಥಧಮ್ಮೇ ಠಿತತ್ತಾ ಸಮಾಹಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಯೋ ಪಜಹನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ಪಾಪೇತಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನ್ನಾಧಮ್ಮೇ ಠಿತೋ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ। ನನ್ದನಟ್ಠೇನ ನನ್ದೀ। ತತ್ಥ ಸುಖುಮಾ ಅಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ। ಯಾ ನಿಕನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಏವಂ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಸತಿ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಕತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತದತ್ಥಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗೋ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸು ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಛನ್ದರಾಗಮತ್ತೇನ ಅನಾಗಾಮಿನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬಸ್ಸ ಅಲದ್ಧಅನಾಗಾಮಿಫಲೇನಪಿ ಲದ್ಧಬ್ಬತ್ತಾ। ತಥಾ ಸತಿ ತೇನ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಮ್ಪಿ ಲದ್ಧಬ್ಬಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಸಭಾವತೋ ರಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅವಿಪರೀತೋ ಅತ್ಥೋ ಏವ ಅತ್ಥರಸೋ।
ಅಞ್ಞಾಪಿ ಕಾಚಿ ಸುಗತಿಯೋತಿ ವಿನಿಪಾತಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಅಞ್ಞಾಪಿ ಕಾಚಿ ದುಗ್ಗತಿಯೋತಿ ಅಸುರಕಾಯಮಾಹ।
ಅಪ್ಪಂ ಯಾಚಿತೇನ ಬಹುಂ ದೇನ್ತೇನ ಉಳಾರಪುರಿಸೇನ ವಿಯ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಏಕಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಕಥಿತತ್ತಾ ಏಕಾದಸಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಏಕಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಜಾತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮಾಪನಞಾಯೇನ। ಪುಚ್ಛಾವಸೇನಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ ಆನನ್ದ, ತೇನ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಏಕಧಮ್ಮೋ ಸಮ್ಮದಕ್ಖಾತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಅಮತುಪ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನಾತಿ ಅಮತಭಾವಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತಾಯ, ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಏಕರಸಾಪಿ ಅಮತಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಪಞ್ಚಸತಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಅಟ್ಠಕನಾಗರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಗೋಪಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೭. ಸತ್ತಮೇ ತಿಸ್ಸೋ ಕಥಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾ, ತಿವಿಧಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕೇಕಂ ಪದಂ ನಾಳಂ ಮೂಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಏವಂಸಞ್ಞಿತಾ ಏಕನಾಳಿಕಾ। ಏಕೇಕಂ ವಾ ಪದಂ ನಾಳಂ ಅತ್ಥನಿಗ್ಗಮನಮಗ್ಗೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಏಕನಾಳಿಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನ’’ನ್ತಿ। ಚತ್ತಾರೋ ಅಂಸಾ ಭಾಗಾ ಅತ್ಥಸಲ್ಲಕ್ಖಣೂಪಾಯಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಚತುರಸ್ಸಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಕ್ಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಥನ’’ನ್ತಿ। ನಿಯಮತೋ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ವತ್ತೋ ಸಂವತ್ತೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ, ಯಥಾರದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪರಿಯೋಸಾಪಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣ್ಡಿತಗೋಪಾಲಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಕೇಕಸ್ಸಪಿ ಪದಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ಬಹೂನಂ ಪದಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅತ್ಥಂ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಅಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ। ಚತುಕ್ಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಉಪಮೋಪಮೇಯ್ಯದ್ವಯಂ, ತಥಾ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇತಿ ಇದಂ ಚತುಕ್ಕಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ। ಅಯಂ ಏದಿಸೇಸು ಏವ ಸುತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭತಿ। ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನನ್ತಿ ಕೇಚಿ ತಾವ ಆಹು ‘‘ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಮಾ ಚ ನಾಮ ಯಾವದೇವ ಉಪಮೇಯ್ಯಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥಾತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ವೋದಾನಪಕ್ಖವಿಭಾವನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖಮ್ಪಿ ಉಪಮೋಪಮೇಯ್ಯವಿಭಾಗೇನ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾಪನಂ। ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಉಪಮೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ, ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಚ ತಂತಂಉಪಮೂಪಮೇಯ್ಯತ್ಥಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತ್ವಾವ ಕಥನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಯನ್ತಿ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತೇ। ಸಬ್ಬಾಚರಿಯಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಾತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಆಚರಿತಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ, ತಥಾ ಚೇವ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾತಿ।
ಅಙ್ಗೀಯನ್ತಿ ಅಙ್ಗಾನಿ, ಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ತಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಾವಜ್ಜಸಭಾವಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಅಙ್ಗೇಹೀತಿ ಅಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀ’’ತಿ। ಗೋಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಗೋಸಮೂಹಂ। ಪರಿಹರಿತುನ್ತಿ ರಕ್ಖಿತುಂ। ತಂ ಪನ ಪರಿಹರಣಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರಿತು’’ನ್ತಿ। ವಡ್ಢಿನ್ತಿ ಗುನ್ನಂ ಬಹುಭಾವಂ ಬಹುಗೋರಸತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪರಿವುದ್ಧಿಂ। ‘‘ಏತ್ತಕಮಿದ’’ನ್ತಿ ರೂಪೀಯತೀತಿ ರೂಪಂ, ಪರಿಮಾಣಪರಿಚ್ಛೇದೋಪಿ ಸರೀರರೂಪಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಣನತೋ ವಾ ವಣ್ಣತೋ ವಾ’’ತಿ। ನ ಪರಿಯೇಸತಿ ವಿನಟ್ಠಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಜಾನನತೋ। ನೀಲಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಸೇತಸಬಲಾದಿವಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಧನುಸತ್ತಿಸೂಲಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಇಸ್ಸಾಸಾಚರಿಯಾನಂ ಗಾವೀಸು ಕತಂ ಧನುಲಕ್ಖಣಂ। ಕುಮಾರಭತ್ತಿಗಣಾನಂ ಗಾವೀಸು ಕತಂ ಸತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ। ಇಸ್ಸರಭತ್ತಿಗಣಾನಂ ಗಾವೀಸು ಕತಂ ಸೂಲಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ರಾಮವಾಸುದೇವಗಣಾದೀನಂ ಗಾವೀಸು ಕತಂ ಫರಸುಚಕ್ಕಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ನೀಲಮಕ್ಖಿಕಾತಿ ಪಿಙ್ಗಲಮಕ್ಖಿಕಾ, ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾ ಏವ ವಾ। ಸಟತಿ ರುಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಾಟಿಕಾ, ಸಂವಡ್ಢಾ ಸಾಟಿಕಾ ಆಸಾಟಿಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ಹಾರೇತಾತಿ ಅಪನೇತಾ।
ವಾಕೇನಾತಿ ವಾಕಪಟ್ಟೇನ। ಚೀರಕೇನಾತಿ ಪಿಲೋತಿಕೇನ। ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇತಿ ವಸ್ಸಕಾಲಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ। ನಿಗ್ಗಾಹನ್ತಿ ಸುಸುಮಾರಾದಿಗ್ಗಾಹರಹಿತಂ। ಪೀತನ್ತಿ ಪಾನೀಯಸ್ಸ ಪೀತಭಾವಂ। ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿಪರಿಸ್ಸಯೇನ ಸಾಸಙ್ಕೋ ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ।
ಪಞ್ಚ ಅಹಾನಿ ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಾಹಿಕೋ, ಸೋ ಏವ ವಾರೋತಿ, ಪಞ್ಚಾಹಿಕವಾರೋ। ಏವಂ ಸತ್ತಾಹಿಕವಾರೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚಿಣ್ಣಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚರಿತಟ್ಠಾನಂ ಗೋಚರಗ್ಗಹಿತಟ್ಠಾನಂ।
ಪಿತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಿತರಾ ಕಾತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ, ಪಿತರಾ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾರುಚಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಗುನ್ನಂ ರುಚಿಅನುರೂಪಂ ಗೋಚರಭೂಮಿಂ ವಾ ನದಿಪಾರಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಗೋಭತ್ತನ್ತಿ ಕಪ್ಪಾಸಟ್ಠಿಕಾದಿಮಿಸ್ಸಂ ಗೋಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಭತ್ತಂ। ಭತ್ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಯಾಗುಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ।
ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಆಕಾರದ್ವಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಗಣನತೋ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾತಿ ‘‘ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತೀ’’ತಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹದಯವತ್ಥುಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸಾಯತನಾನಿ ಪಞ್ಚದಸ ರೂಪಕಣ್ಡಪಾಳಿಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೬೬) ಆಗತಾ। ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಕರಾಭಾವತೋ ರೂಪಭಾಗಾ। ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ವಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಕಲಾಪಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ ರೂಪಕಲಾಪಾ। ಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಚ ಅಂಸಾ ಅವಯವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೋಟ್ಠನ್ತಿ ವಾ ಸರೀರಂ, ತಸ್ಸ ಅಂಸಾ ಕೇಸಾದಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅವಯವಾ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ವಿಯ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ।
ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿಆದಿ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಞಾಣೇನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ। ಅರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾತಿ ತಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇ ವೇದನಾದಿಕೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ ಅರೂಪನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ। ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪುನ ತತ್ಥ ಯಂ ರೂಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ, ತಂ ರೂಪಂ। ತದಞ್ಞಂ ಅರೂಪಂ। ಉಭಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ ಅತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾತಿ ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ತದುಭಯಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ, ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಯೋ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿಕ್ಕಮೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ನ ವಡ್ಢತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಸೋತಾಯತನಂ, ಘಾನಾಯತನಂ, ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ, ಕಾಯಾಯತನಂ, ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಕಮ್ಮವಸೇನ; ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಚಿತ್ತವಸೇನಾತಿ ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಸದ್ದಾಯತನಮೇಕಂ ಉತುಚಿತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ಮುದುತಾ, ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರವಸೇನ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ರೂಪಾಯತನಂ, ಗನ್ಧಾಯತನಂ, ರಸಾಯತನಂ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ, ಆಕಾಸಧಾತು, ಆಪೋಧಾತು, ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋತಿ ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಕಮ್ಮವಸೇನ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಉಪಚಯೋ, ಸನ್ತತಿ, ಜರತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ನ ಕುತೋಚಿ ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ ನ ಜಾನಾತಿ। ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ರೂಪಂ ಅಜಾನನ್ತೋತಿಆದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಗಣನತೋ ರೂಪಂ ಅಜಾನನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಕತಂ ದುಚ್ಚರಿತಕಮ್ಮಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೋ, ಬಾಲೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಾಲಸ್ಸ ಬಾಲಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತೀ ಹೋತಿ, ದುಬ್ಭಾಸಿತಭಾಸೀ, ದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮಕಾರೀ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಪಣ್ಡಿತಬಾಲಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ।
ಬಾಲೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇ ನ ಸೇವತೀತಿ ಯಂ ಬಾಲಪುಗ್ಗಲೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತಸೇವನಂ ಅತ್ಥಕಾಮೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಂ ನ ಕರೋತಿ। ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಚ ಅಯಮಾದೀನವೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಬಾಲೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಇದಂ ವೋ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತದನುಲೋಮಞ್ಚೇ, ತಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ। ಯಂ ‘‘ಇದಂ ವೋ ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತದನುಲೋಮಞ್ಚೇ, ತಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ। ಯಂ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಂ, ತಂ ಕುಸಲಂ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅಕುಸಲಂ। ತದೇವ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಕುಸಲಂ ಅನವಜ್ಜಂ। ಆಪತ್ತಿತೋ ಆದಿತೋ ದ್ವೇ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಗರುಕಂ, ತದಞ್ಞಂ ಲಹುಕಂ। ಧಮ್ಮತೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ ಗರುಕಂ, ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ ಲಹುಕಂ। ಸಪ್ಪಟಿಕಾರಂ ಸತೇಕಿಚ್ಛಂ, ಅಪ್ಪಟಿಕಾರಂ ಅತೇಕಿಚ್ಛಂ। ಧಮ್ಮತಾನುಗತಂ ಕಾರಣಂ, ಇತರಂ ಅಕಾರಣಂ। ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋತಿ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ, ಗರುಕ-ಲಹುಕಂ, ಸತೇಕಿಚ್ಛಾತೇಕಿಚ್ಛಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ, ಕಾರಣಾಕಾರಣಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅಕುಸಲತಾಯ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಕುತೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಡ್ಢನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಡ್ಢೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ।
ಗೋವಣಸದಿಸೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತೋ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ ಆಸಾಟಿಕಾ ವಿಯಾತಿ ಆಸಾಟಿಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಂ ಆಸಾಟಿಕಂ ಅಹಾರೇತ್ವಾ’’ತಿ।
‘‘ಗಣ್ಡೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೧೦೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೫೬; ೯.೧೫) ವಚನತೋ ಛಹಿ ವಣಮುಖೇಹಿ ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಯೂಸೋ ಗಣ್ಡೋ ವಿಯ ಪಿಲೋತಿಕಾಖಣ್ಡೇನ ಛದ್ವಾರೇಹಿ ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಕಿಲೇಸಾಸುಚಿ ಅತ್ತಭಾವವಣೋ ಸತಿಸಂವರೇನ ಪಿದಹಿತಬ್ಬೋ, ಅಯಂ ಪನ ಏವಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ವಣಂ ನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ, ಏವಂ ಸಂವರಂ ನ ಸಮ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿ।
ಯಥಾ ಧೂಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಗೋಪಾಲಕೋ ಧೂಮಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಧೂಮಂ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಕಾತಬ್ಬಾ ತದನುಚ್ಛವಿಕಾ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಉಪನಿಸಿನ್ನಕಕಥಾ। ಕತಸ್ಸ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುಮೋದನಕಥಾ ಅನುಮೋದನಾ। ತತೋತಿ ಧಮ್ಮಕಥಾದೀನಂ ಅಕರಣತೋ। ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಗುಣವಾತಿ ನ ಜಾನನ್ತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ? ನನು ಅತ್ತನೋ ಜಾನಾಪನತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಕಥಾದಿ ನ ಕಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನ ಕಾತಬ್ಬಮೇವ, ಸುದ್ಧಾಸಯೇನ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಕಥಿತೇ ತಸ್ಸ ಗುಣಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ನಾಭಾಸಮಾನಂ
ಭಾಸಯೇ ಜೋತಯೇ ಧಮ್ಮಂ, ಪಗ್ಗಣ್ಹೇ ಇಸಿನಂ ಧಜ’’ನ್ತಿ॥
ತರನ್ತಿ ಓತರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ತಿತ್ಥಂ, ನದಿತಳಾಕಾದೀನಂ ನಹಾನಪಾನಾದಿಅತ್ಥಂ ಓತರಣಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾ ಪನ ತಂ ಉದಕೇನ ಓತಿಣ್ಣಸತ್ತಾನಂ ಸರೀರಮಲಂ ಪವಾಹೇತಿ, ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇತಿ, ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಏವಂ ಬಹುಸ್ಸುತಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪಂ ಓತಿಣ್ಣಸತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮೋದಕೇನ ಚಿತ್ತಮಲಂ ಪವಾಹೇನ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇನ್ತಿ, ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ತಿತ್ಥಂ ವಿಯಾತಿ ತಿತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಿತ್ಥಭೂತೇ ಬಹುಸ್ಸುತಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕಥಂ ರೋಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ, ಭನ್ತೇ, ಇದಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಕಥಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ರೋಪೇತಬ್ಬೋ, ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ ಜಾತೋ। ‘‘ನಿರೂಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ನಿರೂಪೇತಬ್ಬಂ ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಕಥಮೇತ್ಥ ನಿರೂಳ್ಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಕೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಸದ್ದತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ। ಪಾಳಿ ಕಿಂ ವದತೀತಿ ಭಾವತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅತ್ಥೋ ಕಿಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಭಾವತ್ಥಂ ವಾ? ಸಙ್ಕೇತತ್ಥಂ ವಾ। ನ ಪರಿಪುಚ್ಛತೀತಿ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಚ್ಛಂ ನ ಕರೋತಿ। ನ ಪರಿಪಞ್ಹತೀತಿ ಪರಿ ಪರಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಂ ನ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ನ ವಿಭಾವೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಜಾನಾಪೇತೀ’’ತಿ। ತೇತಿ ಬಹುಸ್ಸುತಭಿಕ್ಖೂ। ವಿವರಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ‘‘ಭಾಜೇತ್ವಾ ನ ದೇಸೇನ್ತೀ’’ತಿ। ಅನುತ್ತಾನೀಕತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಪಾಕಟೀಕತಂ ಗುಯ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ। ನ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಿನೇರುಪಾದಮೂಲೇ ವಾಲಿಕಂ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ವಿಯ ಪಥವೀಸನ್ಧಾರೋದಕಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಉತ್ತಾನಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ।
ಏವಂ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಬಹುಸ್ಸುತಾ ‘‘ತಿತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯತೋ। ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ‘‘ತಿತ್ಥ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ತರನ್ತಿ ಓತರನ್ತಿ ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ತಳಾಕನ್ತಿ ‘‘ತಿತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಸುಮೇಧಭೂತೋ –
‘‘ಏವಂ ಕಿಲೇಸಮಲಧೋವಂ, ವಿಜ್ಜನ್ತೇ ಅಮತನ್ತಳೇ।
ನ ಗವೇಸತಿ ತಂ ತಳಾಕಂ, ನ ದೋಸೋ ಅಮತನ್ತಳೇ’’ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೧೪) –
ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೋತರಣತಿತ್ಥಭೂತಸ್ಸ ಓತರಣಾಕಾರಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮತಿತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
ಪೀತಾಪೀತನ್ತಿ ‘‘ನ ಲಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಆನಿಸಂಸಂ ನ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅವಿನ್ದನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಗ್ಗಂ ಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಅಯಂ ಲೋಕುತ್ತರೋತಿ ಪದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅರಿಯ’’ನ್ತಿ। ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಹಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾ। ಅರಿಯಸದ್ದೋ ವಾ ನಿದ್ದೋಸಪರಿಯಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ಚ ವಿಸುಂ ಏಕಜ್ಝಞ್ಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಉಪಾದಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಅಟ್ಠಙ್ಗತಾ ಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಚ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಙ್ಗಸ್ಸಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ।
ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇತಿಆದೀಸು ಅವಿಸೇಸೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಲೋಕಿಯಾ, ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹವಿದ್ಧಂಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಏವಂ ‘‘ಇಮೇ ಲೋಕಿಯಾ, ಇಮೇ ಲೋಕುತ್ತರಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ।
ಅನವಸೇಸಂ ದುಹತೀತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಮತ್ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ದಾಯಕೇ ಸದ್ಧಾಹಾನಿಯಾ, ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯಹಾನಿಯಾ ಅನವಸೇಸಂ ದುಹತಿ। ವಾಚಾಯ ಅಭಿಹಾರೋ ವಾಚಾಭಿಹಾರೋ। ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಭಿಹಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾಭಿಹಾರೋ।
‘‘ಇಮೇ ಅಮ್ಹೇಸು ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರಂ ನ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಸು ಪಿತುಪೇಮಸ್ಸ ಅನುಪಟ್ಠಾಪನತೋ, ತೇನ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಗಾರವತಾಭಾವದೀಪನೇನ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ಅಭಾಜನಭಾವಂ, ತೇನ ಥೇರಾನಂ ತೇಸು ಅನುಗ್ಗಹಾಭಾವಂ। ನ ಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸಾಸನೇ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಅನನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ನಿರತ್ಥಕಂ ವಾ ಅನುಗ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನವಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ। ಧಮ್ಮಕಥಾಬನ್ಧನ್ತಿ ಪವೇಣಿಆಗತಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ। ಸಚ್ಚಸತ್ತಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಾದೀಪನಂ ಗುಳ್ಹಗನ್ಥಂ। ವುತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನಾತಿ ‘‘ನ ರೂಪಞ್ಞೂ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಣವಸೇನ। ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ‘‘ರೂಪಞ್ಞೂ ಹೋತೀತಿ ಗಣನತೋ ವಾ ವಣ್ಣತೋ ವಾ ರೂಪಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ತಸ್ಸ ಗೋಗಣೋಪಿ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಪಞ್ಚಗೋರಸಪರಿಭೋಗತೋಪಿ ನ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅತ್ಥಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ। ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ।
ಗೋಪಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ
ಏಕಾದಸಕನಿಪಾತವಣ್ಣನಾಯ ಅನುತ್ತಾನತ್ಥದೀಪನಾ ಸಮತ್ತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಮನೋರಥಪೂರಣಿಯಾ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಅನುತ್ತಾನತ್ಥಪದವಣ್ಣನಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಾರನ್ತಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಾರಂ। ಏಕೂನಸಟ್ಠಿಮತ್ತೋತಿ ಥೋಕಂ ಊನಭಾವತೋ ಮತ್ತಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ। ಮೂಲಟ್ಠಕಥಾಸಾರನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಅಙ್ಗುತ್ತರಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಾರಮೇವ ಅನುನಿಗಮವಸೇನ ವದತಿ। ಅಥ ವಾ ಮೂಲಟ್ಠಕಥಾಸಾರನ್ತಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ಅತ್ಥಸಾರಂ। ತೇನೇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಅಙ್ಗುತ್ತರಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅತ್ಥಸಾರಂ ಆದಾಯ ಇಮಂ ಮನೋರಥಪೂರಣಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸೇಸಮಹಾನಿಕಾಯಾನಮ್ಪಿ ಮೂಲಟ್ಠಕಥಾಸು ಇಧ ವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮಂ ಅತ್ಥಸಾರಂ ಆದಾಯ ಏವಮಕಾಸಿನ್ತಿ। ಮಹಾವಿಹಾರಾಧಿವಾಸೀನನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಮಹಾವಿಹಾರಾಧಿವಾಸೀನಂ ಸಮಯಂ ಪಕಾಸಯನ್ತೀ, ಮಹಾವಿಹಾರಾಧಿವಾಸೀನಂ ಮೂಲಟ್ಠಕಥಾಸಾರಂ ಆದಾಯಾ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ಪುಞ್ಞೇನ। ಹೋತು ಸಬ್ಬೋ ಸುಖೀ ಲೋಕೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿವಿಭಾಗೋ ಸಬ್ಬೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಯಥಾರಹಂ ಬೋಧಿತ್ತಯಾಧಿಗಮವಸೇನ ಸಮ್ಪತ್ತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖೇನ ಸುಖೀ ಸುಖಿತೋ ಹೋತೂತಿ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಸುಖಾಧಿಗಮಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಂ ಪರಿಣಾಮೇತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಸಮತ್ತಾವ, ಸಬ್ಬಸೋ ವಣ್ಣನಾ ಅಯಂ।
ವೀಸತಿಯಾ ಸಹಸ್ಸೇಹಿ, ಗನ್ಥೇಹಿ ಪರಿಮಾಣತೋ॥
ಪೋರಾಣಾನಂ ಕಥಾಮಗ್ಗ-ಸಾರಮೇತ್ಥ ಯತೋ ಠಿತಂ।
ತಸ್ಮಾ ಸಾರತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾ, ಇತಿ ನಾಮೇನ ವಿಸ್ಸುತಾ॥
ಅಜ್ಝೇಸಿತೋ ನರಿನ್ದೇನ, ಸೋಹಂ ಪರಕ್ಕಮಬಾಹುನಾ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಕಾಮೇನ, ಸಾಸನುಜ್ಜೋತಕಾರಿನಾ॥
ತೇನೇವ ಕಾರಿತೇ ರಮ್ಮೇ, ಪಾಸಾದಸತಮಣ್ಡಿತೇ।
ನಾನಾದುಮಗಣಾಕಿಣ್ಣೇ, ಭಾವನಾಭಿರತಾಲಯೇ॥
ಸೀತಲೂದಕಸಮ್ಪನ್ನೇ ಜೇತವನೇ ಇಮಂ।
ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಅಕಾಸಿಂ ಸಾಧುಸಮ್ಮತಂ॥
ಯಂ ಸಿದ್ಧಂ ಇಮಿನಾ ಪುಞ್ಞಂ, ಯಂ ಚಞ್ಞಂ ಪಸುತಂ ಮಯಾ।
ಏತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ, ದುತಿಯೇ ಅತ್ತಸಮ್ಭವೇ॥
ತಾವತಿಂಸೇ ಪಮೋದೇನ್ತೋ, ಸೀಲಾಚಾರಗುಣೇ ರತೋ।
ಅಲಗ್ಗೋ ಪಞ್ಚಕಾಮೇಸು, ಪತ್ವಾನ ಪಠಮಂ ಫಲಂ॥
ಅನ್ತಿಮೇ
ಲೋಕಗ್ಗಪುಗ್ಗಲಂ ನಾಥಂ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಹಿತೇ ರತಂ॥
ದಿಸ್ವಾನ ತಸ್ಸ ಧೀರಸ್ಸ, ಸುತ್ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮದೇಸನಂ।
ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಫಲಂ ಅಗ್ಗಂ, ಸೋಭೇಯ್ಯಂ ಜಿನಸಾಸನಂ॥
ಸದಾ ರಕ್ಖನ್ತು ರಾಜಾನೋ, ಧಮ್ಮೇನೇವ ಇಮಂ ಪಜಂ।
ನಿರತಾ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇಸು, ಜೋತೇನ್ತು ಜಿನಸಾಸನಂ॥
ಇಮೇ ಚ ಪಾಣಿನೋ ಸಬ್ಬೇ, ಸಬ್ಬದಾ ನಿರುಪದ್ದವಾ।
ನಿಚ್ಚಂ ಕಲ್ಯಾಣಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಪಪ್ಪೋನ್ತು ಅಮತಂ ಪದನ್ತಿ॥
ಅಙ್ಗುತ್ತರಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।