೯. ಮೇತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ನಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಯೋಜನಂ
ಇದಾನಿ
‘‘ಯೇನ ವುತ್ತಂ ಯದಾ ಯತ್ಥ, ಯಸ್ಮಾ ಚೇತೇಸ ದೀಪನಾ।
ನಿದಾನಂ ಸೋಧಯಿತ್ವಾಸ್ಸ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನಂ’’॥
ತತ್ಥ
ನಿದಾನಸೋಧನಂ
ಇದಾನಿ ಯಾಯಂ –
‘‘ಯೇನ ವುತ್ತಂ ಯದಾ ಯತ್ಥ, ಯಸ್ಮಾ ಚೇತೇಸ ದೀಪನಾ।
ನಿದಾನಂ ಸೋಧಯಿತ್ವಾಸ್ಸ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ॥ –
ಮಾತಿಕಾ
ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಉಪಕಟ್ಠಾಯ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ, ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ನಾನಾವೇರಜ್ಜಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತುಕಾಮಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ। ತತ್ರ ಸುದಂ ಭಗವಾ ರಾಗಚರಿತಾನಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಅವಿಞ್ಞಾಣಕವಸೇನ ಏಕಾದಸವಿಧಂ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ದೋಸಚರಿತಾನಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಮೇತ್ತಾದಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಮೋಹಚರಿತಾನಂ ಮರಣಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾದೀನಿ, ವಿತಕ್ಕಚರಿತಾನಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀನಿ, ಸದ್ಧಾಚರಿತಾನಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾದೀನಿ, ಬುದ್ಧಿಚರಿತಾನಂ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಾದೀನೀತಿ
ಅಥ ಖೋ ಪಞ್ಚಮತ್ತಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಸೇನಾಸನಞ್ಚ ಗೋಚರಗಾಮಞ್ಚ ಪರಿಯೇಸಮಾನಾನಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ಹಿಮವನ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ನೀಲಕಾಚಮಣಿಸನ್ನಿಭಸಿಲಾತಲಂ ಸೀತಲಘನಚ್ಛಾಯನೀಲವನಸಣ್ಡಮಣ್ಡಿತಂ ಮುತ್ತಾಜಾಲರಜತಪಟ್ಟಸದಿಸವಾಲುಕಾಕಿಣ್ಣಭೂಮಿಭಾಗಂ ಸುಚಿಸಾತಸೀತಲಜಲಾಸಯಪರಿವಾರಿತಂ ಪಬ್ಬತಮದ್ದಸಂಸು। ಅಥ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ತತ್ಥೇಕರತ್ತಿಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪಭಾತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಸರೀರಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಅಞ್ಞತರಂ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸಿಂಸು। ಗಾಮೋ ಘನನಿವೇಸನಸನ್ನಿವಿಟ್ಠಕುಲಸಹಸ್ಸಯುತ್ತೋ, ಮನುಸ್ಸಾ ಚೇತ್ಥ
ಭಿಕ್ಖೂ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಅಞ್ಞಂ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸಿಂಸು। ತತ್ಥಪಿ ಮನುಸ್ಸಾ ತಥೇವ ಉಪಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ವಸ್ಸಾವಾಸಂ ಯಾಚಿಂಸು। ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಅಸತಿ ಅನ್ತರಾಯೇ’’ತಿ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಾ ಯಾಮಘಣ್ಡಿಕಂ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲಾ ವಿಹರನ್ತಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಾನಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸೀದಿಂಸು। ಸೀಲವನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತೇಜೇನ ವಿಹತತೇಜಾ ರುಕ್ಖದೇವತಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಮಾನಾ ಓರುಯ್ಹ ದಾರಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ವಿಚರನ್ತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ
ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಸಙ್ಘತ್ಥೇರಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಸಬ್ಬೇಸು ಸನ್ನಿಪತಿತೇಸು ಸಙ್ಘತ್ಥೇರೋ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ, ಆವುಸೋ, ಇಮಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಪವಿಟ್ಠಾನಂ ಕತಿಪಾಹಂ ಅತಿವಿಯ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಛವಿವಣ್ಣೋ ಅಹೋಸಿ ಪರಿಯೋದಾತೋ, ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಏತರಹಿ ಪನತ್ಥ ಕಿಸಾ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾ ಉಪ್ಪಣ್ಡುಪ್ಪಣ್ಡುಕಜಾತಾ, ಕಿಂ ವೋ ಇಧ ಅಸಪ್ಪಾಯ’’ನ್ತಿ। ತತೋ ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಆಹ – ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ರತ್ತಿಂ ಈದಿಸಞ್ಚ ಈದಿಸಞ್ಚ ಭೇರವಾರಮ್ಮಣಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಚ ಸುಣಾಮಿ ಚ, ಈದಿಸಞ್ಚ ಗನ್ಧಂ ಘಾಯಾಮಿ, ತೇನ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ, ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬೇವ ತೇ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇಸುಂ। ಸಙ್ಘತ್ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಭಗವತಾ, ಆವುಸೋ, ದ್ವೇ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಅಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ಇದಂ ಸೇನಾಸನಂ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ, ಆಯಾಮಾವುಸೋ, ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಸಪ್ಪಾಯಸೇನಾಸನಂ ಪುಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ। ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಥೇರಸ್ಸ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇವ ಸೇನಾಸನಂ ಸಂಸಾಮೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಅನುಪಲಿತ್ತತ್ತಾ ಕುಲೇಸು ಕಞ್ಚಿ ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾ ಏವ ಯೇನ ಸಾವತ್ಥಿ ತೇನ ಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು। ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗಮಿಂಸು।
ಭಗವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ಏತದವೋಚ – ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನ್ತೋವಸ್ಸಂ ಚಾರಿಕಾ ಚರಿತಬ್ಬಾತಿ ಮಯಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಕಿಸ್ಸ ತುಮ್ಹೇ
ಅಪರೇ
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಯಾ ಸಾ ‘‘ಯೇನ ವುತ್ತಂ ಯದಾ ಯತ್ಥ, ಯಸ್ಮಾ ಚೇತೇಸ ದೀಪನಾ। ನಿದಾನಂ ಸೋಧಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ, ಸಾ
ಪಠಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೧. ಇದಾನಿ ‘‘ಅಸ್ಸ ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ಕತನಿದಾನಸೋಧನಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಆರಬ್ಭತೇ। ತತ್ಥ ಕರಣೀಯಮತ್ಥಕುಸಲೇನಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ತಾವ ಅಯಂ ಪದವಣ್ಣನಾ – ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಕರಣಾರಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥೋತಿ ಪಟಿಪದಾ, ಯಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅರಣೀಯತೋ ಅತ್ಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅರಣೀಯತೋ ನಾಮ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ। ಅತ್ಥೇ ಕುಸಲೇನ ಅತ್ಥಕುಸಲೇನ ಅತ್ಥಛೇಕೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮಿತಪಚ್ಚತ್ತಂ। ನ್ತಿ ನಿಯಮಿತಉಪಯೋಗಂ, ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಾ ಯಂ ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ಸನ್ತಂ ಪದನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸನ್ತಂ, ಪತ್ತಬ್ಬತೋ ಪದಂ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಅಭಿಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ। ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಸಕ್ಕೋ, ಸಮತ್ಥೋ ಪಟಿಬಲೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಜೂತಿ ಅಜ್ಜವಯುತ್ತೋ। ಸುಟ್ಠು ಉಜೂತಿ ಸುಹುಜು। ಸುಖಂ ವಚೋ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸುವಚೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಭವೇಯ್ಯ। ಮುದೂತಿ ಮದ್ದವಯುತ್ತೋ। ನ ಅತಿಮಾನೀತಿ ಅನತಿಮಾನಿ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಕರಣೀಯಮತ್ಥಕುಸಲೇನ, ಯನ್ತಂ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಕರಣೀಯಂ। ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ, ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿ, ಆಚಾರವಿಪತ್ತಿ, ಆಜೀವವಿಪತ್ತೀತಿ ಏವಮಾದಿ ಅಕರಣೀಯಂ। ತಥಾ ಅತ್ಥಿ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ, ಅತ್ಥಿ ಅನತ್ಥಕುಸಲೋ। ತತ್ಥ ಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಯೋಜೇತಿ, ಖಣ್ಡಸೀಲೋ ಹೋತಿ, ಏಕವೀಸತಿವಿಧಂ ಅನೇಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ವೇಳುದಾನಂ ಪತ್ತದಾನಂ ಪುಪ್ಫದಾನಂ ಫಲದಾನಂ ದನ್ತಕಟ್ಠದಾನಂ ಮುಖೋದಕದಾನಂ ಸಿನಾನದಾನಂ ಚುಣ್ಣದಾನಂ ಮತ್ತಿಕಾದಾನಂ ಚಾಟುಕಮ್ಯತಂ ಮುಗ್ಗಸೂಪ್ಯತಂ ಪಾರಿಭಟಯತಂ ಜಙ್ಘಪೇಸನಿಕಂ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ದೂತಕಮ್ಮಂ ಪಹಿಣಗಮನಂ ಪಿಣ್ಡಪಟಿಪಿಣ್ಡಂ ಅನತ್ಥಕುಸಲೋ।
ಯೋ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಯೋಜೇತಿ, ಅನೇಸನಂ ಪಹಾಯ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾತುಕಾಮೋ ಸದ್ಧಾಸೀಸೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಂ ಸತಿಸೀಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಂ ವೀರಿಯಸೀಸೇನ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ, ಪಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಂ ಪೂರೇತಿ। ಅಯಂ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ।
ಯೋ ವಾ ಸತ್ತಾಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಸೋಧನವಸೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಂ, ಛದ್ವಾರೇ ಘಟ್ಟಿತಾರಮ್ಮಣೇಸು ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಸಂವರಂ, ಅನೇಸನಪರಿವಜ್ಜನವಸೇನ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಬುದ್ಧಬುದ್ಧಸಾವಕವಣ್ಣಿತಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನೇನ ಚ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ, ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಂ, ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನೇ ಸಾತ್ಥಕತಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಸೋಧೇತಿ। ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ।
ಯೋ ವಾ ಯಥಾ ಊಸೋದಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ವತ್ಥಂ ಪರಿಯೋದಾಪಯತಿ, ಛಾರಿಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆದಾಸೋ, ಉಕ್ಕಾಮುಖಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಜಾತರೂಪಂ, ತಥಾ ಞಾಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೀಲಂ ವೋದಾಯತೀತಿ ಞತ್ವಾ ಞಾಣೋದಕೇನ ಧೋವನ್ತೋ ಸೀಲಂ ಪರಿಯೋದಾಪೇತಿ। ಯಥಾ ಚ ಕಿಕೀ ಸಕುಣಿಕಾ ಅಣ್ಡಂ, ಚಮರೀ ಮಿಗೋ ವಾಲಧಿಂ, ಏಕಪುತ್ತಿಕಾ ನಾರೀ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ।
ಯೋ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ।
ಯೋ ವಾ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಂ ಅತ್ಥಕುಸಲಾನಂ ಅಗ್ಗೋ। ತತ್ಥ ಯೇ ಇಮೇ ಯಾವ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಕರೇ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾನೇನ ಯಾವ ವಾ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪಟಿಪದಾಯಪಗ್ಗಹಣೇನ ವಣ್ಣಿತಾ ಅತ್ಥಕುಸಲಾ, ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅತ್ಥಕುಸಲಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತಥಾ ವಿಧಾ ಚ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ। ತೇನ ಭಗವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸನ್ಧಾಯ ಏಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ‘‘ಕರಣೀಯಮತ್ಥಕುಸಲೇನಾ’’ತಿ ಆಹ।
ತತೋ ‘‘ಕಿಂ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸಞ್ಜಾತಕಙ್ಖಾನಂ ಆಹ ‘‘ಯನ್ತಂ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾ’’ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ತಂ ಬುದ್ಧಾನುಬುದ್ಧೇಹಿ ವಣ್ಣಿತಂ ಸನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಪದಂ ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ವಿಹರಿತುಕಾಮೇನ ಯಂ ಕರಣೀಯನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಗಾಥಾಪದಸ್ಸ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಮೇವ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ಅನುವತ್ತತಿ, ತಂ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಾವಸೇಸಪಾಠೋ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಹರಿತುಕಾಮೇನಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಥ ವಾ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಪದಂ ‘‘ಸನ್ತ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ತಂ ಅಧಿಗನ್ತುಕಾಮೇನ ಯನ್ತಂ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ಅನುವತ್ತತಿ, ತಂ ಕರಣೀಯಮತ್ಥಕುಸಲೇನಾತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಕರಣೀಯಮತ್ಥಕುಸಲೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಿ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ ಆಹ ‘‘ಯನ್ತಂ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾಯ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ಯಂ ಕರಣೀಯಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಂ ಕರಣೀಯಂ, ಕರಣಾರಹಮೇವ ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಉಜೂ ಚ ಸುಹುಜೂ ಚ, ಸುವಚೋ ಚಸ್ಸ ಮುದು ಅನತಿಮಾನೀ’’ತಿ ಇಮಂ ತಾವ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಮಾಹ।
ಕಿಂ
ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಉಜು ಚ ಸುಹುಜು ಚ, ಅಪಿಚ ಪನ ಸುವಚೋ ಚ ಅಸ್ಸ। ಯೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಇದಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ತೇ ದಿಟ್ಠಂ, ಕಿಂ ತೇ ಸುತಂ, ಕೋ ಮೇ ಸುತ್ವಾ ವದಸಿ, ಕಿಂ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಆಚರಿಯೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠೋ ಸಮ್ಭತ್ತೋ ವಾ’’ತಿ ವದೇತಿ, ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನ ವಾ ತಂ ವಿಹೇಸೇತಿ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಾ ನ ತಥಾ ಕರೋತಿ, ಸೋ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ದೂರೇ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಓವದಿಯಮಾನೋ ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ಸುಟ್ಠು ವುತ್ತಂ, ಅತ್ತನೋ ವಜ್ಜಂ ನಾಮ
ಯಥಾ ಮುದು ಅಸ್ಸ। ಮುದೂತಿ ಗಹಟ್ಠೇಹಿ ದೂತಗಮನಪಹಿಣಗಮನಾದೀಸು ನಿಯುಜ್ಜಮಾನೋ ತತ್ಥ ಮುದುಭಾವಂ ಅಕತ್ವಾ ಥದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಸಕಲಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇ ಚ ಮುದು ಅಸ್ಸ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಸುವಣ್ಣಂ ವಿಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮೋ। ಅಥ ವಾ ಮುದೂತಿ ಅಭಾಕುಟಿಕೋ ಉತ್ತಾನಮುಖೋ ಸುಖಸಮ್ಭಾಸೋ ಪಟಿಸನ್ಥಾರವುತ್ತಿ ಸುತಿತ್ಥಂ ವಿಯ ಸುಖಾವಗಾಹೋ ಅಸ್ಸ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಮುದು, ಅಪಿಚ ಪನ ಅನತಿಮಾನೀ ಅಸ್ಸ, ಜಾತಿಗೋತ್ತಾದೀಹಿ ಅತಿಮಾನವತ್ಥೂಹಿ ಪರೇ ನಾತಿಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಚಣ್ಡಾಲಕುಮಾರಕಸಮೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರೇಯ್ಯಾತಿ।
ದುತಿಯಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೨. ಏವಂ ‘‘ಸನ್ತುಸ್ಸಕೋ ಚಾ’’ತಿ ದುತಿಯಗಾಥಮಾಹ।
ತತ್ಥ ‘‘ಸನ್ತುಟ್ಠೀ ಚ ಕತಞ್ಞುತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇನ ದ್ವಾದಸವಿಧೇನ ಸನ್ತೋಸೇನ ಸನ್ತುಸ್ಸತೀತಿ ಸನ್ತುಸ್ಸಕೋ। ಅಥ ವಾ ತುಸ್ಸತೀತಿ ತುಸ್ಸಕೋ, ಸಕೇನ ತುಸ್ಸಕೋ, ಸನ್ತೇನ ತುಸ್ಸಕೋ, ಸಮೇನ ತುಸ್ಸಕೋತಿ ಸನ್ತುಸ್ಸಕೋ। ತತ್ಥ ಸಕಂ ನಾಮ ‘‘ಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪಭೋಜನಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪಸಮ್ಪದಮಣ್ಡಲೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಅತ್ತನಾ ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಂ ಚತುಪಚ್ಚಯಜಾತಂ, ತೇನ ಸುನ್ದರೇನ ವಾ ಅಸುನ್ದರೇನ ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ವಾ ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ವಾ ದಿನ್ನೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಕಾಲೇ ಪರಿಭೋಗಕಾಲೇ ಚ ವಿಕಾರಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಸಕೇನ ತುಸ್ಸಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸನ್ತಂ ನಾಮ ಯಂ ಲದ್ಧಂ ಹೋತಿ ಅತ್ತನೋ ‘ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಸಮಂ ನಾಮ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಅನುನಯಪಟಿಘಪ್ಪಹಾನಂ, ತೇನ ಸಮೇನ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣೇಸು ತುಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ಸಮೇನ ತುಸ್ಸಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸುಖೇನ ಭರೀಯತೀತಿ ಸುಭರೋ, ಸುಪೋಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಾದೀನಂ ಪತ್ತೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ದಿನ್ನೇಪಿ ದುಮ್ಮುಖಭಾವಂ ಅನತ್ತಮನಭಾವಮೇವ ಚ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಸಮ್ಮುಖಾವ ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ‘‘ಕಿಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಅಪಸಾದೇನ್ತೋ ಸಾಮಣೇರಗಹಟ್ಠಾದೀನಂ ದೇತಿ, ಏಸ ದುಬ್ಭರೋ। ಏತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ದೂರತೋವ ಪರಿವಜ್ಜೇನ್ತಿ ‘‘ದುಬ್ಭರೋ ಭಿಕ್ಖು ನ ಸಕ್ಕಾ ಪೋಸೇತು’’ನ್ತಿ
ಅಪ್ಪಂ ಕಿಚ್ಚಮಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಕಿಚ್ಚೋ, ನ ಕಮ್ಮಾರಾಮತಾಭಸ್ಸಾರಾಮತಾಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮತಾದಿಅನೇಕಕಿಚ್ಚಬ್ಯಾವಟೋ, ಅಥ ವಾ ಸಕಲವಿಹಾರೇ ನವಕಮ್ಮಸಙ್ಘಪರಿಭೋಗಸಾಮಣೇರಆರಾಮಿಕವೋಸಾಸನಾದಿಕಿಚ್ಚವಿರಹಿತೋ, ಅತ್ತನೋ ಕೇಸನಖಚ್ಛೇದನಪತ್ತಚೀವರಕಮ್ಮಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಕಿಚ್ಚಪರೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಸಲ್ಲಹುಕಾ ಸಲ್ಲಹುಕವುತ್ತಿ। ಯಥಾ ಏಕಚ್ಚೋ ಬಹುಭಣ್ಡೋ ಭಿಕ್ಖು ದಿಸಾಪಕ್ಕಮನಕಾಲೇ ಬಹುಂ ಪತ್ತಚೀವರಪಚ್ಚತ್ಥರಣತೇಲಗುಳಾದಿಂ ಮಹಾಜನೇನ ಸೀಸಭಾರಕಟಿಭಾರಾದೀಹಿ ಉಬ್ಬಹಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮತಿ, ಏವಂ ಅಹುತ್ವಾ ಯೋ ಅಪ್ಪಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹೋತಿ, ಪತ್ತಚೀವರಾದಿಅಟ್ಠಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರಮತ್ತಮೇವ ಪರಿಹರತಿ, ದಿಸಾಪಕ್ಕಮನಕಾಲೇ ಪಕ್ಖೀ ಸಕುಣೋ ವಿಯ ಸಮಾದಾಯೇವ ಪಕ್ಕಮತಿ ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯೋ, ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ರಾಗಾದಿವಸೇನ ಅನುದ್ಧತಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಿಪಕೋತಿ ವಿಞ್ಞೂ ವಿಭಾವೀ ಪಞ್ಞವಾ, ಸೀಲಾನುರಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾಯ ಚೀವರಾದಿವಿಚಾರಣಪಞ್ಞಾಯ ಆವಾಸಾದಿಸತ್ತಸಪ್ಪಾಯಪರಿಜಾನನಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ನ ಪಗಬ್ಭೋತಿ ಅಪ್ಪಗಬ್ಭೋ, ಅಟ್ಠಟ್ಠಾನೇನ ಕಾಯಪಾಗಬ್ಭಿಯೇನ ಚತುಟ್ಠಾನೇನ ವಚೀಪಾಗಬ್ಭಿಯೇನ ಅನೇಕೇನ ಠಾನೇನ ಮನೋಪಾಗಬ್ಭಿಯೇನ ಚ ವಿರಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಕಾಯಪಾಗಬ್ಭಿಯಂ (ಮಹಾನಿ॰ ೮೭) ನಾಮ ಸಙ್ಘಗಣಪುಗ್ಗಲಭೋಜನಸಾಲಾಜನ್ತಾಘರನ್ಹಾನತಿತ್ಥಭಿಕ್ಖಾಚಾರಮಗ್ಗಅನ್ತರಘರಪ್ಪವೇಸನೇಸು ಕಾಯೇನ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಕರಣಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಪಲ್ಲತ್ಥಿಕಾಯ ವಾ ನಿಸೀದತಿ ಪಾದೇ ಪಾದಮೋದಹಿತ್ವಾ ವಾತಿ ಏವಮಾದಿ। ತಥಾ ಗಣಮಜ್ಝೇ ಚತುಪರಿಸಸನ್ನಿಪಾತೇ, ತಥಾ ವುಡ್ಢತರೇ ಪುಗ್ಗಲೇ। ಭೋಜನಸಾಲಾಯಂ ಪನ ವುಡ್ಢಾನಂ ಆಸನಂ
ಚತುಟ್ಠಾನಂ ವಚೀಪಾಗಬ್ಭಿಯಂ (ಮಹಾನಿ॰ ೮೭) ನಾಮ ಸಙ್ಘಗಣಪುಗ್ಗಲಅನ್ತರಘರೇಸು ಅಪ್ಪತಿರೂಪವಾಚಾನಿಚ್ಛಾರಣಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಧಮ್ಮಂ ಭಾಸತಿ, ತಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಗಣೇ
ಅನೇಕಟ್ಠಾನಂ
ಕುಲೇಸ್ವನನುಗಿದ್ಧೋತಿ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಕುಲಾನಿ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ, ತೇಸು ಪಚ್ಚಯತಣ್ಹಾಯ ವಾ ಅನನುಲೋಮಿಕಗಿಹಿಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ಅನನುಗಿದ್ಧೋ, ನ ಸಹಸೋಕೀ, ನ ಸಹನನ್ದೀ, ನ ಸುಖಿತೇಸು ಸುಖಿತೋ, ನ ದುಕ್ಖಿತೇಸು ದುಕ್ಖಿತೋ, ನ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇಸು ಅತ್ತನಾ ವಾ ಉಯ್ಯೋಗಮಾಪಜ್ಜಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾಯ ಚ ಗಾಥಾಯ ಯಂ ‘‘ಸುವಚೋ ಚಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಚನಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸನ್ತುಸ್ಸಕೋ ಚ ಅಸ್ಸ, ಸುಭರೋ ಚ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ತತಿಯಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೩. ಏವಂ ಭಗವಾ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ವಿಹರಿತುಕಾಮಸ್ಸ ತದಧಿಗಮಾಯ ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತುಕಾಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಆರಞ್ಞಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತದುತ್ತರಿಪಿ ಕರಣೀಯಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಕರಣೀಯಮ್ಪಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತುಕಾಮೋ ‘‘ನ ಚ ಖುದ್ದಮಾಚರೇ ಕಿಞ್ಚಿ, ಯೇನ ವಿಞ್ಞೂ ಪರೇ ಉಪವದೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಇಮಂ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಮಾಹ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ
ತತೋ ತಸ್ಸ ಸಮಾಚಾರೇ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಮೇವಾದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯೇನ ವಿಞ್ಞೂ ಪರೇ ಉಪವದೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಞ್ಞೂ ಪರೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ। ತೇ ಹಿ ಅನವಜ್ಜಂ ವಾ ಸಾವಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ ವಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ। ವಿಞ್ಞೂ ಏವ ಪನ ಪಮಾಣಂ। ತೇ ಹಿ ಅನುವಿಚ್ಚ ಪರಿಯೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಅವಣ್ಣಾರಹಸ್ಸ
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಾಹಿ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಾಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ವಿಹರಿತುಕಾಮಸ್ಸ ತದಧಿಗಮಾಯ ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತುಕಾಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಆರಞ್ಞಕಸ್ಸ, ಆರಞ್ಞಕಸೀಸೇನ ಚ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಹರಿತುಕಾಮಾನಂ ಕರಣೀಯಾಕರಣೀಯಭೇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೂಪಚಾರಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತಸ್ಸ ದೇವತಾಭಯಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಾಯ ಪರಿತ್ತತ್ಥಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಸುಖಿನೋವ ಖೇಮಿನೋ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮೇತ್ತಕಥಂ ಕಥೇತುಮಾರದ್ಧೋ।
ತತ್ಥ ಸುಖಿನೋತಿ ಸುಖಸಮ್ಪನ್ನಾ। ಖೇಮಿನೋತಿ ಖೇಮವನ್ತೋ, ಅಭಯಾ ನಿರುಪದ್ದವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಬ್ಬೇತಿ ಅನವಸೇಸಾ। ಸತ್ತಾತಿ ಪಾಣಿನೋ। ಸುಖಿತತ್ತಾತಿ ಸುಖಿತಚಿತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯಿಕೇನ ಸುಖೇನ ಸುಖಿನೋ, ಮಾನಸೇನ ಸುಖಿತತ್ತಾ, ತದುಭಯೇನಾಪಿ ಸಬ್ಬಭಯುಪದ್ದವವಿಗಮೇನ ವಾ ಖೇಮಿನೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ? ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಸುಖಿನೋ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಖೇಮಿನೋ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಸುಖಿತತ್ತಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿ ವಾ।
ಚತುತ್ಥಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೪. ಏವಂ ಯಾವ ಉಪಚಾರತೋ ಅಪ್ಪನಾಕೋಟಿ, ತಾವ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಕೇಚೀ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಪರಿಚಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಆದಿಕೇನೇವ ಏಕತ್ತೇ ಸಣ್ಠಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಭೇದಂ ಪನ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಕಮೇನ
ಏತ್ಥ ಹಿ ತಸಥಾವರದುಕಂ ದಿಟ್ಠಾದಿಟ್ಠದುಕಂ ದೂರಸನ್ತಿಕದುಕಂ ಭೂತಸಮ್ಭವೇಸಿದುಕನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕೇ, ದೀಘಾದೀಹಿ ಚ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ಮಜ್ಝಿಮಪದಸ್ಸ ತೀಸು ಅಣುಕಪದಸ್ಸ ಚ ದ್ವೀಸು ತಿಕೇಸು ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ದೀಘರಸ್ಸಮಜ್ಝಿಮತಿಕಂ ಮಹನ್ತಾಣುಕಮಜ್ಝಿಮತಿಕಂ ಥೂಲಾಣುಕಮಜ್ಝಿಮತಿಕನ್ತಿ ತಯೋ ತಿಕೇ ಚ ದೀಪೇತಿ। ತತ್ಥ ಯೇ ಕೇಚೀತಿ ಅನವಸೇಸವಚನಂ। ಪಾಣಾ ಏವ ಭೂತಾ ಪಾಣಭೂತಾ। ಅಥ ವಾ ಪಾಣನ್ತೀತಿ ಪಾಣಾ, ಏತೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಸತ್ತೇ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಭವನ್ತೀತಿ ಭೂತಾ, ಏತೇನ ಏಕವೋಕಾರಚತುವೋಕಾರಸತ್ತೇ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅತ್ಥೀತಿ ಸನ್ತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ।
ಏವಂ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಪಾಣಭೂತತ್ಥೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ದುಕತಿಕೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಏಕತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ತಸಾ ವಾ ಥಾವರಾ ವ ನವಸೇಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ದುಕೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ಥ ತಸನ್ತೀತಿ ತಸಾ, ಸತಣ್ಹಾನಂ ಸಭಯಾನಞ್ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಥಾವರಾ, ಪಹೀನತಣ್ಹಾಭಯಾನಂ ಅರಹತಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ಅವಸೇಸನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಾ, ಸಬ್ಬೇಪೀತಿ ವುತ್ತಂ
ಇದಾನಿ ದೀಘರಸ್ಸಮಜ್ಝಿಮಾದಿತಿಕತ್ತಯದೀಪಕೇಸು ದೀಘಾ ವಾತಿಆದೀಸು ಛಸು ಪದೇಸು ದೀಘಾತಿ ದೀಘತ್ತಭಾವಾ ನಾಗಮಚ್ಛಗೋಧಾದಯೋ। ಅನೇಕಬ್ಯಾಮಸತಪ್ಪಮಾಣಾಪಿ ಹಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ನಾಗಾನಂ ಅತ್ತಭಾವಾ ಅನೇಕಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಾ ಚ ಮಚ್ಛಗೋಧಾದೀನಂ ಅತ್ತಭಾವಾ ಹೋನ್ತಿ। ಮಹನ್ತಾತಿ ಮಹನ್ತತ್ತಭಾವಾ ಜಲೇ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಾದಯೋ, ಥಲೇ ಮಜ್ಝಿಮಾತಿ ಅಸ್ಸಗೋಣಮಹಿಂಸಸೂಕರಾದೀನಂ ಅತ್ತಭಾವಾ। ರಸ್ಸಕಾತಿ ತಾಸು ತಾಸು ಜಾತೀಸು ವಾಮನಾದಯೋ ದೀಘಮಜ್ಝಿಮೇಹಿ ಓಮಕಪ್ಪಮಾಣಾ ಸತ್ತಾ। ಅಣುಕಾತಿ ಮಂಸಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅಗೋಚರಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಿಸಯಾ ಉದಕಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಸುಖುಮತ್ತಭಾವಾ ಸತ್ತಾ ಊಕಾದಯೋ ವಾ। ಅಪಿಚ ಯೇ ತಾಸು ತಾಸು ಜಾತೀಸು ಮಹನ್ತಮಜ್ಝಿಮೇಹಿ ಥೂಲಮಜ್ಝಿಮೇಹಿ ಚ ಓಮಕಪ್ಪಮಾಣಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಅಣುಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಥೂಲಾತಿ ಪರಿಮಣ್ಡಲತ್ತಭಾವಾ ಸಿಪ್ಪಿಕಸಮ್ಬುಕಾದಯೋ ಸತ್ತಾ।
ಪಞ್ಚಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೫. ಏವಂ ತೀಹಿ ತಿಕೇಹಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಸತ್ತೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಾ ವಾ ಯೇ ವ ಅದಿಟ್ಠಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ತೀಹಿ ದುಕೇಹಿಪಿ ತೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾತಿ ಯೇ ಅತ್ತನೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಮಾಗತವಸೇನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ। ಅದಿಟ್ಠಾತಿ ಯೇ ಪರಸಮುದ್ದಪರಸೇಲಪರಚಕ್ಕವಾಳಾದೀಸು ಠಿತಾ। ‘‘ಯೇ ವಾ ದೂರೇ ವಸನ್ತಿ ಅವಿದೂರೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ದುಕೇನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ದೂರೇ ಚ ಅವಿದೂರೇ ಚ ವಸನ್ತೇ ಸತ್ತೇ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇ ಅಪದದ್ವಿಪದವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅತ್ತನೋ ಹಿ ಕಾಯೇ ವಸನ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಅವಿದೂರೇ, ಬಹಿಕಾಯೇ ವಸನ್ತಾ ಸತ್ತಾ ದೂರೇ। ತಥಾ ಅನ್ತೋಉಪಚಾರೇ ವಸನ್ತಾ ಅವಿದೂರೇ, ಬಹಿಉಪಚಾರೇ ವಸನ್ತಾ ದೂರೇ। ಅತ್ತನೋ ವಿಹಾರೇ ಗಾಮೇ ಜನಪದೇ ದೀಪೇ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ವಸನ್ತಾ ಅವಿದೂರೇ, ಪರಚಕ್ಕವಾಳೇ ವಸನ್ತಾ ದೂರೇ ವಸನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಭೂತಾತಿ ಜಾತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ಯೇ ಭೂತಾ ಏವ, ನ ಪುನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಮ್ಭವೇಸೀ। ಅಪ್ಪಹೀನಭವಸಂಯೋಜನತ್ತಾ ಆಯತಿಮ್ಪಿ
ಛಟ್ಠಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೬. ಏವಂ ಭಗವಾ ‘‘ಸುಖಿನೋ ವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಾಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಹಿತಸುಖಾಗಮಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾಭಾವನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಹಿತದುಕ್ಖಾನಾಗಮಪತ್ಥನಾವಸೇನಾಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಪರೋ ಪರಂ ನಿಕುಬ್ಬೇಥಾ’’ತಿ। ಏಸ ಪೋರಾಣೋ ಪಾಠೋ, ಇದಾನಿ ಪನ ‘‘ಪರಂ ಹೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಯಂ ನ ಸೋಭನೋ।
ತತ್ಥ ಪರೋತಿ ಪರಜನೋ। ಪರನ್ತಿ ಪರಜನಂ। ನ ನಿಕುಬ್ಬೇಥಾತಿ ನ ವಞ್ಚೇಯ್ಯ। ನಾತಿಮಞ್ಞೇಥಾತಿ ನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ। ಕತ್ಥಚೀತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಓಕಾಸೇ, ಗಾಮೇ ವಾ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ ವಾ ಞಾತಿಮಜ್ಝೇ ವಾ ಪೂಗಮಜ್ಝೇ ವಾತಿಆದಿ। ನನ್ತಿ ಏತಂ। ಕಞ್ಚೀತಿ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಖತ್ತಿಯಂ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಗಹಟ್ಠಂ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಂ ವಾ ಸುಖಿತಂ ವಾ ದುಕ್ಖಿತಂ ವಾತಿಆದಿ। ಬ್ಯಾರೋಸನಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾತಿ ಕಾಯವಚೀವಿಕಾರೇಹಿ ಬ್ಯಾರೋಸನಾಯ ಚ ಮನೋವಿಕಾರೇನ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯ ಚ। ‘‘ಬ್ಯಾರೋಸನಾಯ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಬ್ಯಾರೋಸನಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾ ‘‘ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯ ವಿಮುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಾ’’ತಿ, ಯಥಾ ಚ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಯ ಅನುಪುಬ್ಬಕಿರಿಯಾಯ ಅನುಪುಬ್ಬಪಟಿಪದಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾ ಅನುಪುಬ್ಬಕಿರಿಯಾ ಅನುಪುಬ್ಬಪಟಿಪದಾ’’ತಿ। ನಾಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ದುಕ್ಖಮಿಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ನ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯ
ಸತ್ತಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೭. ಏವಂ ‘‘ಮಾತಾ ಯಥಾ ನಿಯಂಪುತ್ತ’’ನ್ತಿ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಮಾತಾ ನಿಯಂ ಪುತ್ತಂ ಅತ್ತನಿ ಜಾತಂ ಓರಸಂ ಪುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಏಕಪುತ್ತಮೇವ ಆಯುಸಾ ಅನುರಕ್ಖೇ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾಗಮಪ್ಪಟಿಬಾಹನತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಆಯುಮ್ಪಿ ಚಜಿತ್ವಾ ತಂ ಅನುರಕ್ಖೇ, ಏವಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ಇದಂ ಮೇತ್ತಾಖ್ಯಂ ಮಾನಸಂ ಭಾವಯೇ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜನಯೇ ವಡ್ಢಯೇ, ತಞ್ಚ ಅಪರಿಮಾಣಸತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸತ್ತೇ ಅನವಸೇಸಫರಣವಸೇನ ಅಪರಿಮಾಣಂ ಭಾವಯೇತಿ।
ಅಟ್ಠಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೮. ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸೇವ ವಡ್ಢನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮೇತ್ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಮೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಮಿಜ್ಜತಿ ತಾಯತಿ ಚಾತಿ ಮಿತ್ತೋ, ಹಿತಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಸಿನಿಯ್ಹತಿ, ಅಹಿತಾಗಮತೋ ರಕ್ಖತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಿತ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮೇತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಮೀತಿ ಅನವಸೇಸೇ ಸತ್ತಲೋಕೇ। ಮನಸಿ ಭವನ್ತಿ ಮಾನಸಂ। ತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಭಾವಯೇತಿ ವಡ್ಢಯೇ। ನ ಅಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣನ್ತಿ ಅಪರಿಮಾಣಂ, ಅಪ್ಪಮಾಣಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಉದ್ಧನ್ತಿ ಉಪರಿ, ತೇನ ಅರೂಪಭವಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಧೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ, ತೇನ ಕಾಮಭವಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಿರಿಯನ್ತಿ ವೇಮಜ್ಝಂ, ತೇನ ರೂಪಭವಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಸಮ್ಬಾಧನ್ತಿ ಸಮ್ಬಾಧವಿರಹಿತಂ, ಭಿನ್ನಸೀಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೀಮಾ ನಾಮ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವೇರನ್ತಿ ವೇರವಿರಹಿತಂ ಅಸಪತ್ತನ್ತಿ ವಿಗತಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ। ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರೀ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ, ಅಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ, ನಾಸ್ಸ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ ಹೋತಿ, ತೇನಸ್ಸ ತಂ ಮಾನಸಂ ವಿಗತಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತ್ತಾ ಅಸಪತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪರಿಯಾಯವಚನಞ್ಹಿ ಏತಂ, ಯದಿದಂ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ ಸಪತ್ತೋತಿ। ಅಯಂ ಅನುಪದತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ।
ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥದೀಪನಾ – ಯದಿದಂ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ಮಾನಸಂ ಭಾವಯೇ ಅಪರಿಮಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚೇತಂ ಅಪರಿಮಾಣಂ ಮೇತ್ತಂ ಮಾನಸಂ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಭಾವಯೇ ವಡ್ಢಯೇ, ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಗಮಯೇ ಪಾಪಯೇ। ಕಥಂ? ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಚ ತಿರಿಯಞ್ಚ, ಉದ್ಧಂ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ, ಅಧೋ
ನವಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೯. ಏವಂ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ವಡ್ಢನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ಭಾವನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ಇರಿಯಾಪಥನಿಯಮಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಿಟ್ಠಂ ಚರಂ…ಪೇ॰… ಅಧಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಏವಮೇತಂ ಮೇತ್ತಂ ಮಾನಸಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸೋ ‘‘ನಿಸೀದತಿ
ಅಥ ವಾ ಏವಂ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ವಡ್ಢನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಸೀಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಿಟ್ಠಂ ಚರ’’ನ್ತಿ। ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹಿ ತಿಟ್ಠಂ ವಾ ಚರಂ ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಾ ಸಯಾನೋ ವಾ ಯಾವತಾ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಏತಂ ಮೇತ್ತಾಝಾನಸತಿಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ವಾ ತಿಟ್ಠಂ ವಾ ಚರಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಸಯಾನೋ ವಾತಿ ನ ತಸ್ಸ ಠಾನಾದೀನಿ ಅನ್ತರಾಯಕರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಯಾವತಾ ಏತಂ ಮೇತ್ತಾಝಾನಸತಿಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ತಾವತಾ ವಿಗತಮಿದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಿಟ್ಠಂ ಚರಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ವ, ಸಯಾನೋ ಯಾವತಾಸ್ಸ ವಿತಮಿದ್ಧೋ। ಏತಂ ಸತಿಂ ಅಧಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
ತಸ್ಸಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ
ಏವಂ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ವಸೀಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತಂ ಸತಿಂ ಅಧಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರೇ ನಿಯೋಜೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ವಿಹಾರಂ ಥುನನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಮೇತಂ ವಿಹಾರಮಿಧಮಾಹೂ’’ತಿ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ
ದಸಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦. ಏವಂ ಭಗವಾ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಮೇತ್ತಾ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಆಸನ್ನಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಗಹನನಿಸೇಧನಮುಖೇನ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತದೇವ ಮೇತ್ತಾಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯಭೂಮಿಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ಅನುಪಗ್ಗಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ದೇಸನಂ ಸಮಾಪೇಸಿ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಮೇತಂ ವಿಹಾರಮಿಧಮಾಹೂ’’ತಿ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ ಮೇತ್ತಾಝಾನವಿಹಾರೋ, ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಯೇ ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ತೇಸಞ್ಚ ವತ್ಥಾದಿಅನುಸಾರೇನ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ‘‘ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜೋಯಂ, ನಯಿಧ ಸತ್ತೂಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧; ಮಹಾನಿ॰ ೧೮೬) ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ಅನುಪಗ್ಗಮ್ಮ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಲೋಕುತ್ತರಸೀಲೇನ ಸೀಲವಾ ಹುತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಸೀಲಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನೇವ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಿತೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ, ತತೋ ಪರಂ ಯೋಪಾಯಂ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಗೇಧೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇಹಿ ತನುಭಾವೇನ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ನ ಹಿ ಜಾತು ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಂ ಪುನ ರೇತಿ ಏಕಂಸೇನೇವ ಪುನ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಂ ನ ಏತಿ। ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತೀತಿ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ದೇಸನಂ ಸಮಾಪೇತ್ವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಹ – ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವನಸಣ್ಡೇ ವಿಹರಥ, ಇಮಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ಮಾಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಸು ಧಮ್ಮಸ್ಸವನದಿವಸೇಸು ಘಣ್ಡಿಂ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ಉಸ್ಸಾರೇಥ, ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕರೋಥ ಸಾಕಚ್ಛಥ ಅನುಮೋದಥ, ಇದಮೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆಸೇವಥ ಭಾವೇಥ
ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಕುಸಲೇನ ತಥಾಗತೇನ,
ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೇನ ಕಥಿತಂ ಕರಣೀಯಮತ್ಥಂ।
ಕತ್ವಾನುಭುಯ್ಯ ಪರಮಂ ಹದಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಂ,
ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇನ್ತಿ ಸಮತ್ತಪಞ್ಞಾ॥
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ತಂ ಅಮತಮಬ್ಭುತಮರಿಯಕನ್ತಂ,
ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ವಿಹರಿತುಕಾಮೋ।
ವಿಞ್ಞೂ ಜನೋ ವಿಮಲಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ-
ಭೇದಂ ಕರೇಯ್ಯ ಸತತಂ ಕರಣೀಯಮತ್ಥನ್ತಿ॥
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕಪಾಠ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಮೇತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾ
ಏತ್ತಾವತಾ
‘‘ಉತ್ತಮಂ ವನ್ದನೇಯ್ಯಾನಂ, ವನ್ದಿತ್ವಾ ರತನತ್ತಯಂ।
ಖುದ್ದಕಾನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಸರಣಸಿಕ್ಖಾಪದದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಕುಮಾರಪಞ್ಹಮಙ್ಗಲಸುತ್ತರತನಸುತ್ತತಿರೋಕುಟ್ಟನಿಧಿಕಣ್ಡಮೇತ್ತಸುತ್ತವಸೇನ ನವಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಖುದ್ದಕಪಾಠಸ್ಸ ತಾವ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತಾ ಹೋತಿ। ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಇಮಂ
ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಕಾಮೇನ, ಯಂ ಪತ್ತಂ ಕುಸಲಂ ಮಯಾ॥
ತಸ್ಸಾನುಭಾವತೋ ಖಿಪ್ಪಂ, ಧಮ್ಮೇ ಅರಿಯಪ್ಪವೇದಿತೇ।
ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ, ಪಾಪುಣಾತು ಅಯಂ ಜನೋ’’ತಿ॥
ಪರಮವಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವೀರಿಯಗುಣಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇನ ಸೀಲಾಚಾರಜ್ಜವಮದ್ದವಾದಿಗುಣಸಮುದಯಸಮುದಿತೇನ ಸಕಸಮಯಸಮಯನ್ತರಗಹನಜ್ಝೋಗಾಹಣಸಮತ್ಥೇನ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಮನ್ನಾಗತೇನ ತಿಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಪ್ಪಭಾವೇನ ಛಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನಛಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನ ಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಜನಿತಸುಖವಿನಿಗ್ಗತಮಧುರೋದಾರವಚನಲಾವಣ್ಣಯುತ್ತೇನ ಯುತ್ತಮುತ್ತವಾದಿನಾ ವಾದೀವರೇನ ಮಹಾಕವಿನಾ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿಪ್ಪಭೇದಗುಣಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಬುದ್ಧೀನಂ ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾನಂ ಥೇರಾನಂ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಂಸಾಲಙ್ಕಾರಭೂತೇನ ವಿಪುಲವಿಸುದ್ಧಬುದ್ಧಿನಾ ಬುದ್ಧಘೋಸೋತಿ ಗರೂಹಿ ಗಹಿತನಾಮಧೇಯ್ಯೇನ ಥೇರೇನ ಕತಾ ಅಯಂ ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾ ನಾಮ ಖುದ್ದಕಪಾಠವಣ್ಣನಾ –
ತಾವ ತಿಟ್ಠತು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಲೋಕನಿತ್ಥರಣೇಸಿನಂ।
ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ, ನಯಂ ಸೀಲಾದಿಸುದ್ಧಿಯಾ॥
ಯಾವ ಬುದ್ಧೋತಿ ನಾಮಮ್ಪಿ, ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಾದಿನೋ।
ಲೋಕಮ್ಹಿ ಲೋಕಜೇಟ್ಠಸ್ಸ, ಪವತ್ತತಿ ಮಹೇಸಿನೋತಿ॥
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಖುದ್ದಕಪಾಠವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।