೩. ನಿದ್ದೇಸವಾರಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ
ಸೋಳಸಹಾರನಿದ್ದೇಸವಿಭಾವನಾ
೪. ಹಾರಾದೀಸು ‘‘ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನೇತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇ ಹಾರಾದಯೋ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ? ದೇಸನಾ ವಿಚಯೋ’’ತಿಆದಿಉದ್ದೇಸಪಾಠೇ। ಸಙ್ಖೇಪತೋತಿ ಸಮಾಸತೋ। ನೇತ್ತೀತಿ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ। ಕಿತ್ತಿತಾತಿ ಕಥಿತಾ, ಇದಾನಿ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಕಥೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೧.
‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ, ನಿಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಚ ಫಲಂ ಉಪಾಯೋ ಚ।
ಆಣತ್ತೀ ಚ ಭಗವತೋ, ಯೋಗೀನಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾಯಂ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಾ ಅಸ್ಸಾದೋಪಿ ಆದೀನವತಾ ಆದೀನವೋಪಿ ನಿಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಫಲಮ್ಪಿ ಉಪಾಯೋಪಿ ಯೋಗೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತಿಪಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಞಾಪಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ವಚನತ್ಥಾದಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಾವ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಮೇವ ಕಥೇಸ್ಸಾಮಿ। ಅಸ್ಸಾದೀಯತೇತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸುಖಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಚ। ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಕೋ ಸೋ? ತಣ್ಹಾ, ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಚ। ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಿ।
ಆಭುಸಂ ಕಮ್ಮೇನ ದೀನಂ ದುಕ್ಖಾದಿ ಹುತ್ವಾ ವಾತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆದೀನವೋ, ದುಕ್ಖಾದಿ। ಅಥ ವಾ ಅತಿವಿಯ ಆದೀನಂ ಕಪಣಂ ಹುತ್ವಾ ವಾತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆದೀನವೋ, ಕಪಣಮನುಸ್ಸೋ, ತಥಾಭಾವಾ ಚ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಯೋಗತೋ।
ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ನಿಸ್ಸರತೀತಿ ವಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪ ಹಾರಸಙ್ಖೇಪ) ಬಹುಧಾ ವುತ್ತೋವ।
ಫಲತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಫಲಂ, ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ। ಯದಿಪಿ ದೇಸನಾ ಫಲನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಹೇತುತೋ ಫಲಂ ಪವತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ ನಾಮಾತಿ। ಕತಮಂ ತಂ? ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಆಯುವಣ್ಣಸುಖಬಲಯಸಪರಿವಾರಅಧಿಪತೇಯ್ಯಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿದೇವರಜ್ಜ- ಸಿರಿಚತುಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಸೀಲಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ ವಿಜ್ಜಾಭಿಞ್ಞಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸಾವಕಬೋಧಿಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯೋ।
ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಅಯತಿ ಪವತ್ತತಿ ಫಲಂ ಏತೇನಾತಿ ಉಪಾಯೋ, ಕೋ ಸೋ? ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ। ಪುರಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ, ಪರಮ್ಪರಾಯ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ಉಪಾಯೋ। ಕೇಚಿ ‘‘ಮಗ್ಗೋಪಿ ಉಪಾಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ತೇ ಪಹಾಯ ತರೇ ಓಘನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೫) ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವಂ ವಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಾದೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಆಣತ್ತೀತಿ ಆಣಾರಹಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಹಿತಸಿದ್ಧಿಯಾ ‘‘ಏವಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಹಿ, ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಹೀ’’ತಿ ವಿಧಾನಂ ಆಣಾಠಪನಂ ಆಣತ್ತಿ ನಾಮ।
ಯುಜ್ಜನ್ತಿ ಯೋಗಿನೋ, ವೇನೇಯ್ಯಾ, ತೇಸಂ ಯೋಗೀನಂ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ವಚನಸೇಸಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಸುತ್ತೇ ಆಗತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಏಕದೇಸಾಗತಾನಮ್ಪಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿಭಜನಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರೋತಿ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಚ ವಿಭಜನಾಕಾರೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೫) ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಧ ನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ।
ದೇಸನಾಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ವಿಚಯಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೨.
‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಞ್ಚ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಚ ಅನುಗೀತಿ।
ಸುತ್ತಸ್ಸ ಯೋ ಪವಿಚಯೋ, ಹಾರೋ ವಿಚಯೋತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಚಯಮಾನಾ ಚ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಞ್ಚ ಯಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ವಿಚಯಮಾನಾ ಚ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಯೋ ಪದಾದಿವಿಚಯೋ, ಅಸ್ಸಾದಾದಿವಿಚಯೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ವಿಚಯಮಾನಾ ಪುಚ್ಛಾದಯೋ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ವಿಚಿಯನ್ತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಪುಚ್ಛೀಯತೇ ಪುಚ್ಛಿತಂ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯತೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಭಾವಸಾಧನತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಕಮ್ಮಸಾಧನತ್ಥೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಭಾವತ್ಥೇ ತೋತಿ ಆಹ – ‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’’ತಿ।
‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪ ಹಾರಸಙ್ಖೇಪ) ವುತ್ತೋವ। ಕಥಂ? –
‘‘ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಸಮ್ಮುತಿವಿಸಯಾ ಪರಮತ್ಥವಿಸಯಾ ಅತೀತವಿಸಯಾ ಅನಾಗತವಿಸಯಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಸಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಇದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಂ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಬ್ಯಾಕರಣಂ ಠಪನಂ ಸಾವಸೇಸಂ ನಿರವಸೇಸಂ ಸಉತ್ತರಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ।
‘‘ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಇಮಿನಾ ಸಮೇತಿ, ಏತೇನ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತತ್ಥಂ ಆನೇತ್ವಾ, ವಿಚಯೋ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಚ ವಿಚಯೋ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಚಯೋ। ‘‘ಅಯಂ ಅನುಗೀತಿ ವುತ್ತತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಅವುತ್ತತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ತದುಭಯತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಕುಸಲತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಅಕುಸಲತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯೋ। ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು ಸುಖವೇದನಾಯ ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ತಣ್ಹಾಯ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ‘‘ವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಅವಸಿಟ್ಠಾನಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಯಥಾಸಕಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು, ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕೇ ಚ ದುಕಸತೇ ಲಬ್ಭಮಾನಪದವಸೇನ ತಂತಂಅಸ್ಸಾದತ್ಥವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಂ ಅಸ್ಸಾದವಿಚಯೋ।
ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾನಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಅನಿಚ್ಚತಾದೀನಂ ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತಾಯ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಕತಾಯ ಚ ಆದೀನವವಿಚಯೋ। ನಿಸ್ಸರಣಪದೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗಮನತೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಯಾಯವಿಭಾಗವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ನಿಸ್ಸರಣವಿಚಯೋ। ಫಲಾದೀನಂ ತಂತಂಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಫಲಸ್ಸ ತದುಪಾಯಸ್ಸ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತವಿಧಿವಚನಸ್ಸ ಚ ವಿಭಾಗನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಿಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಪದಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪುಚ್ಛಾಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಗೀತೀನಂ, ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಞ್ಚ ವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನೇವ ವಿಚಯಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ –
ಏವಂ ವುತ್ತೋವ।
ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಸೇಸೋ ಪನ ಟೀಕಾಯಂ ವುತ್ತೋ। ಕಥಂ? –
‘‘ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಆಮ, ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚಮೇವಾ’’ತಿ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಂ, ‘‘ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಞ್ಚಾ’’ತಿ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣಂ, ‘‘ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಕಿಂ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೋ ಕುಸಲತ್ಥೋ, ಉದಾಹು ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೋ’’ತಿ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಬ್ಯಾಕರಣಂ, ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ, ಅಸಸ್ಸತೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಠಪನಂ, ‘‘ಕಿಂ ಪನೇತೇ ‘ಕುಸಲಾ’ತಿ ವಾ ‘ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ವಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಉದಾಹು ನಾನತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಚ್ಛನಂ ಸಾವಸೇಸಂ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪನ ಸಾವಸೇಸತೋ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಪಾಟಿಹೀರಕಂ ಸಉತ್ತರಂ ಸಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕಂ ನಿರುತ್ತರಂ, ಸೇಸಂ ವಿಚಯಹಾರನಿದ್ದೇಸೇ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ –
ವುತ್ತೋವ। ಸಂವಣ್ಣನಾಸು ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಅನಾಕುಲೋ ಪಾಕಟೋ ಯತಿಪೋತೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾತೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನ ವಿಭತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ವಿಚಯಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಯುತ್ತಿಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೩.
‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ
ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಪರಿಕ್ಖಾ, ಹಾರೋ ಯುತ್ತೀತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಹಾರಾನಂ ಯಾ ಭೂಮಿ ಪವತ್ತನಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಯೋ ಗೋಚರೋ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ತೇಸಂ ಭೂಮಿಸಙ್ಖಾತಬ್ಯಞ್ಜನಗೋಚರಸಙ್ಖಾತಸುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಯಾ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಪರಿಕ್ಖಾ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತೀನಂ ವಿಚಾರಣಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಕತಾ, ಸೋ ಯುತ್ತಿಅಯುತ್ತಿಪರಿಕ್ಖಾವಿಚಾರಣಸಙ್ಖಾತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ‘‘ಯುತ್ತಿ ಹಾರೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ತೇಸಂ ಹಾರಾನಂ ಭೂಮಿಭೂತಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಯುತ್ತಿಭಾವೋ ದುವಿಧೋ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾವೋ, ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥವಾಚಕಭಾವೋ ಚ। ಗೋಚರಭೂತಸ್ಸ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಸ್ಸ ಯುತ್ತಿಭಾವೋ ಸುತ್ತವಿನಯಧಮ್ಮತಾಹಿ ಅವಿಲೋಮನಂ। ಅಯುತ್ತಿಭಾವೋ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಯುತ್ತಿಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೪.
‘‘ಧಮ್ಮಂ
ಇತಿ ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ತೇ ಜಿನೋ ದೇಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ ಜಿನೇನ ದೇಸಿತಸ್ಸ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ತಂ ಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಯಾವ ಯತ್ತಕಾ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸುತ್ತೇ ಜಿನೇನ ದೇಸಿತಾ, ತತ್ತಕಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಯಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ತಂ ಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ಇತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಯಾವ ಯತ್ತಕಾ ಸಬ್ಬೇ ಪದಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾವ, ತತ್ತಕಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ಕಥಿತಾನಿ, ಏಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ‘‘ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತಕುಸಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಅಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಥಾರಹಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಪದಟ್ಠಾನಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ
೫.
‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ, ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಕೇಚಿ।
ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇ, ಸೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮಾ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಏಕಧಮ್ಮೇ ಸುತ್ತೇ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಮ್ಹಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ವಾ ಸತಿ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಯೇ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಭವನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸುತ್ತೇ ಸರೂಪತೋ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಆನೇತ್ವಾ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ‘‘ಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮ ಹಾರೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ಏಕಂ ಸಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ, ಸಹಚಾರಿತಾಯ ವಾ ಸಮಾನಕಿಚ್ಚತಾಯ ವಾ ಸಮಾನಹೇತುತಾಯ ವಾ ಸಮಾನಫಲತಾಯ ವಾ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣತಾಯ ವಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾತಿ। ಕಥಂ ಸಹಚಾರಿತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ। ‘‘ದದಂ ಮಿತ್ತಾನಿ ಗನ್ಥತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೮೯) ಸಮಾನಕಿಚ್ಚತಾ, ಪಿಯವಚನಅತ್ಥಚರಿಯಾ ಸಮಾನತ್ಥತಾಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧; ಮಹಾವ॰ ೧; ವಿಭ॰ ೨೨೫; ಉದಾ॰ ೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೪) ಸಮಾನಹೇತುತಾಯ ಸಞ್ಞಾದಯೋಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧; ಮಹಾವ॰ ೧; ವಿಭ॰ ೨೨೫; ಉದಾ॰ ೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೪) ಸಮಾನಫಲತಾಯ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾದಯೋಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ‘‘ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೪) ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣತಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ। ವಿತ್ಥಾರೋ ವಿಭಙ್ಗವಾರೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೨೩) ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।
ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೬.
‘‘ನೇರುತ್ತಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ
ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧೀ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ನೇರುತ್ತಂ ಸುತ್ತಪದನಿಬ್ಬಚನಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾನಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ದೇಸಕಾನಂ, ಸಾವಕಾನಂ ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಮುಖೇನ ದೇಸನಾನಿದಾನಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರೇನ ಅನುಸನ್ಧಿ ಚ ಏತೇ ನಿರುತ್ತಾದಯೋ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ವಿಭಾವೀಯನ್ತಿ, ಏಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ‘‘ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ದೇಸನಾಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ದೇಸಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಾದಿ ದೇಸನಾನಿದಾನಂ ನಾಮ। ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸ್ಸ ಬಹುವಿಸಯತ್ತಾ ವಿಭಙ್ಗೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೨೫ ಆದಯೋ) ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ।
ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೭.
‘‘ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇ, ಪರಿಯೇಸತಿ ಸೇಸಕಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಆವಟ್ಟತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ, ಆವಟ್ಟೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪರಕ್ಕಮಧಾತುಆದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ ಏಕಮ್ಹಿ ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದಿಕೇ ದೇಸನಾರುಳ್ಹೇ ಸತಿ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ವಾ ಸೇಸಕಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೇಸತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಆವಟ್ಟತಿ ಆವಟ್ಟಾಪೇತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ‘‘ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ಸೇಸೇಪಿ ಸಭಾಗೇ ಆವಟ್ಟನತೋ। ನ ಹಿ ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದಿಕೇ ದೇಸನಾರುಳ್ಹೇ ಸತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಕೋಸಜ್ಜಾದಿಕೇಯೇವ ದೇಸನಂ ಆವಟ್ಟೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅವಸೇಸವೀರಿಯಾರಮ್ಭಾದಿಕೇಪಿ ದೇಸನಂ ಆವಟ್ಟೇತೀತಿ।
ಆವಟ್ಟಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೮.
‘‘ಧಮ್ಮಞ್ಚ
ಸಾಧಾರಣೇ ಅಸಾಧಾರಣೇ ಚ ನೇಯ್ಯೋ ವಿಭತ್ತೀ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಞ್ಚ ದಾನಸೀಲಾದಿಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ‘‘ದಸ್ಸನಭೂಮಿ ಭಾವನಾಭೂಮೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಭೂಮಿಞ್ಚ ಸಾಧಾರಣೇ ಚ ಅಸಾಧಾರಣೇ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ವಿಭಜತೇ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ‘‘ವಿಭತ್ತಿ ಹಾರೋ’’ತಿ ನೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾ ಕುಸಲಾ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾ ಕುಸಲಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾ ಅಕುಸಲಾ ಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಧಮ್ಮಞ್ಚ, ‘‘ಇದಂ ಸೀಲಂ ಇಮಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಇದಂ ಸೀಲಂ ಇದಂ ಝಾನಂ ಇಮಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ‘‘ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಭೂಮಿ, ಭಾವನಾಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋ ಭೂಮಿ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಭೂಮಿಞ್ಚ, ‘‘ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಧಾರಣೇ ಚ, ‘‘ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಅಸಾಧಾರಣೇ ಚ ಯೇನ ವಿಭಜತಿ, ಸೋ ವಿಭತ್ತಿ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ॰ ೩೩-೩೪) ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ವಿಭಜನಾಕಾರೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ವಿಭತ್ತಿಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ
೯.
‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ, ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಭಾವಿತೇ ಪಹೀನೇ ಚ।
ಪರಿವತ್ತತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ, ಹಾರೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ನಾಮಾ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಭಾವಿತೇ ಭಾವಿತಬ್ಬೇ ಕುಸಲೇ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಕಥಿತೇ, ಸಂವಣ್ಣಿತೇ ವಾ ಪಹೀನೇ ಪಹಾತಬ್ಬೇ ಅಕುಸಲೇ ಸಾವಜ್ಜಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಕಥಿತೇ, ಸಂವಣ್ಣಿತೇ ವಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ವಿಪರೀತಧಮ್ಮೇ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ಪರಿವತ್ತತಿ ಪರಿವತ್ತೇತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ‘‘ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಭವತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಪಹೀನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ‘‘ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಕಾಮಾ ವಿಭಙ್ಗವಾರೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೩೫ ಆದಯೋ) ವಕ್ಖತೀತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ।
ಪರಿವತ್ತನಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ವೇವಚನಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೧೦.
‘‘ವೇವಚನಾನಿ ಬಹೂನಿ ತು, ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಿ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ।
ಯೋ ಜಾನಾತಿ ಸುತ್ತವಿದೂ, ವೇವಚನೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಿ ತು ವುತ್ತಾನಿ ಏವ, ಬಹೂನಿ ತು ಬಹೂನಿ ಏವ ವೇವಚನಾನಿ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ಯೋ ಸುತ್ತವಿದೂ ಜಾನಾತಿ, ಜಾನಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪದತ್ಥೇ ಯೋಜೇತಿ, ತಸ್ಸ ಸುತ್ತವಿದುನೋ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ‘‘ವೇವಚನೋ ನಾಮ ಹಾರೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯೋ ಸೋ-ಸದ್ದಾ ಅಸಮಾನತ್ಥಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಯೋ ಸುತ್ತವಿದೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗವಾರೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೩೭ ಆದಯೋ) ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।
ವೇವಚನಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೧೧.
‘‘ಏಕಂ
ಸೋ ಆಕಾರೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಞ್ಞತ್ತೀ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಏಕಂ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮಂ ವಿವಿಧಾಹಿ ನಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಾದೀಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಯೇನ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾಕಾರೇನ ದೇಸೇತಿ, ಸೋ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ವಿಭಾವಿತೋ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ವಿವಿಧಾಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ- ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿನಿರೋಧಪಞ್ಞತ್ತಿನಿಬ್ಬಿದಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏವಮಾದಿಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಏಕಪದತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾಕಾರವಿಭಾವನಾಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಛನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ, ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ, ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ, ದಸನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ।
‘‘ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ, ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ, ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರುಳ್ಹಂ। ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರುಳ್ಹಂ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಚಾತಿ।
‘‘ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ನತ್ಥಿ ರಾಗೋ, ನತ್ಥಿ ನನ್ದೀ, ನತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪; ಕಥಾ॰ ೨೯೬) ಏವಮಾದಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ‘‘ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ, ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸುತಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ, ಪವತ್ತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿವಿತ್ಥಾರೋ ವಿಭಙ್ಗೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೩೯ ಆದಯೋ) ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಓತರಣಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೧೨.
‘‘ಯೋ
ಏತೇಹಿ ಓತರತಿ ಯೋ, ಓತರಣೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಚ ಯೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಾ ಚ ಯಾನಿ ಧಾತುಆಯತನಾನಿ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ಏತೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಧಾತಾಯತನೇಹಿ, ಸುತ್ತೇ ಆಗತಪದತ್ಥಮುಖೇನ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನೇಹಿ ಚ ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಓತರತಿ ಓಗಾಹತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಕೇ ತತ್ಥ ವಾಚಕವಸೇನ, ತತ್ಥ ಞಾಪಕವಸೇನ ವಾ ಅನುಪವಿಸತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ಖನ್ಧಾ ಚಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಾ। ಧಾತುಆಯತನಾತಿ ಧಾತುಯೋ ಚ ಆಯತನಾನಿ ಚ ಧಾತುಆಯತನಾ। ಕಥಂ ಓತರಣೋ? ‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಸಬ್ಬಧಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪೨) ಪಾಠೋ।
ಉದ್ಧನ್ತಿ ರೂಪಧಾತು ಚ ಅರೂಪಧಾತು ಚ। ಅಧೋತಿ ಕಾಮಧಾತು। ಸಬ್ಬಧಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋತಿ ತೇಧಾತುಕೇ ಅಯಂ ಅಸೇಕ್ಖಾವಿಮುತ್ತಿ। ತಾನಿಯೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತಾನಿಯೇವ
ತಾನಿಯೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇನ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇನ, ಅಯಂ ಖನ್ಧೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತಾನಿಯೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಾಸವಾ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಾ, ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯಂ ಆಯತನಂ ಅನಾಸವಂ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಂ, ಅಯಂ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪೨ ಆದಯೋ) ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ।
ಓತರಣಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ
೧೩.
‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹಿ ಪಞ್ಹೇ, ಗಾಥಾಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಯಮಾರಬ್ಭ।
ಸುದ್ಧಾಸುದ್ಧಪರಿಕ್ಖಾ, ಹಾರೋ ಸೋ ಸೋಧನೋ ನಾಮಾ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ತಿಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ಆರುಳ್ಹೇ ಪಞ್ಹೇ ಞಾತುಮಿಚ್ಛಿತೇ ಅತ್ಥೇ ಭಗವತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹಿ ಯಂ ಸುತ್ತತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಸಾ ಗಾಥಾ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಾಯ ಠಪಿತಾ, ತಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ಸುದ್ಧಾಸುದ್ಧಪರಿಕ್ಖಾ ವಿಚಾರಣಾ ಭವೇ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ಕಥಂ? ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪದಂ ಸೋಧಿತಂ, ಆರಮ್ಭೋ ನ ಸೋಧಿತೋ। ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಸೋಧಿತಂ, ಆರಮ್ಭೋ ನ ಸೋಧಿತೋ। ‘‘ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ಪದಂ ಸೋಧಿತಂ, ಆರಮ್ಭೋ ನ ಸೋಧಿತೋ। ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಪದಞ್ಚ ಸೋಧಿತಂ, ಆರಮ್ಭೋ ಚ ಸೋಧಿತೋತಿ। ಏವಂ ಪದಾದೀನಂ ಸೋಧಿತಾಸೋಧಿತಭಾವವಿಚಾರೋ ಹಾರೋ ಸೋಧನೋ ನಾಮ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ವಿಭಙ್ಗೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪೫ ಆದಯೋ) ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ।
ಸೋಧನಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ
೧೪.
‘‘ಏಕತ್ತತಾಯ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇಪಿ ಚ ವೇಮತ್ತತಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ।
ತೇ ನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತ್ತತಾಯ ಸಾಮಞ್ಞೇನಪಿ ಚ ವೇಮತ್ತತಾಯ ವಿಸೇಸೇನಪಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಕಪ್ಪನಾಯ ವೋಹಾರಭಾವೇನ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ, ಕಾಲದಿಸಾವಿಸೇಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಚ, ಏಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ಏಕತ್ತತಾಯಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಸಮಾನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಏಕತ್ತಂ, ಏಕತ್ತಮೇವ ಏಕತ್ತತಾ, ತಾಯ। ಏಕಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಮಾನತ್ಥವಾಚಕೋ, ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಾಚಕೋತಿ। ವೇಮತ್ತತಾಯಾತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಮತ್ತಾ ವಿಮತ್ತಾ, ವಿಮತ್ತಾ ಏವ ವೇಮತ್ತಂ, ವೇಮತ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇಮತ್ತತಾ, ತಾಯ। ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಜ್ಜ ಸ್ವೇ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಕಾಲವಿಸೇಸಾ ಅನವಟ್ಠಿತಾ ಭವನ್ತಿ, ‘‘ಪುರಿಮಾ ದಿಸಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ದಿಸಾವಿಸೇಸಾ, ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಾ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಭಾವಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಜಾತಿಆದಿಂ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನಮ್ಪಿ ಸಚ್ಚಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದೀಸುಪೀತಿ। ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ‘‘ಜಾತಿ ದುಕ್ಖಾ, ಜರಾ ದುಕ್ಖಾ, ಮರಣಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ವೇಮತ್ತತಾ। ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ, ‘‘ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ ನನ್ದೀರಾಗಸಹಗತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ವೇಮತ್ತತಾತಿ ಏವಮಾದಿ ವಿತ್ಥಾರೋ ವಿಭಙ್ಗೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪೬ ಆದಯೋ) ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ।
ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೧೫.
‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ, ಜನಯನ್ತಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪರಮ್ಪರತೋ।
ಹೇತುಮವಕಡ್ಢಯಿತ್ವಾ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಾ ಯೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಯಂ ಫಲಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪರಮ್ಪರತೋ ಪರಮ್ಪರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಜನಯನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಭೂತಂ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಹೇತುಂ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಕಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಪಚ್ಚಯಹೇತುಞ್ಚ ಅವಕಡ್ಢಯಿತ್ವಾ ಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಪವತ್ತೋ, ಏಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ। ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣಹೇತೂ ಭವನ್ತಿ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಯೋ ಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಹೇತು, ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ, ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತು, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿಕಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪೯) ವಿಭಙ್ಗವಚನಞ್ಚ।
ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಸಮಾರೋಪನಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೧೬.
‘‘ಯೇ
ತೇ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ, ಏಸ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಯಂಮೂಲಾ ಯೇಸಂ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಮೂಲಾ, ತೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ತೇಸಂ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ, ಯೇ ಚ ರಾಗವಿರಾಗಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸೇಕ್ಖಫಲಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಾದಿಸದ್ದಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲತ್ಥತಾಯ ಏಕತ್ಥಾ ಸಮಾನತ್ಥಾತಿ ಬುದ್ಧಮುನಿನಾ ಪಕಾಸಿತಾ, ತೇ ರಾಗ…ಪೇ॰… ತಿಕ್ಕಮನಾದಿಸದ್ದಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಭಾವೇನ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ, ಏಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತರವಿಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಕಥಿತಾ, ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಚ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹಾನೇನ ಹೋತೀತಿ ಭಾವನಾಸಮಾರೋಪನಪಹಾನಸಮಾರೋಪನಾಪಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಪದಟ್ಠಾನಸಮಾರೋಪನೋ, ವೇವಚನಸಮಾರೋಪನೋ, ಭಾವನಾಸಮಾರೋಪನೋ, ಪಹಾನಸಮಾರೋಪನೋತಿ।
ತತ್ಥ ಕಾಯಿಕಸುಚರಿತಂ, ವಾಚಸಿಕಸುಚರಿತಞ್ಚ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ, ಮನೋಸುಚರಿತೇ ಅನಭಿಜ್ಝಾ, ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ। ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಪದಟ್ಠಾನಸಮಾರೋಪನೋ। ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಫಲಂ, ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಅಸೇಕ್ಖಫಲಂ, ಇದಂ ವೇವಚನಂ। ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ, ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ, ಇದಂ ವೇವಚನಂ। ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ತೇಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ, ಇದಂ ವೇವಚನಂ। ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪಞ್ಞಾಬಲಂ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಏವಮಾದಿ ವೇವಚನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ವೇವಚನಸಮಾರೋಪನೋ। ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏವಮಾದಿ ಭಾವನಾಸಮಾರೋಪನೋ। ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಕಬಳೀಕಾರೋ ಚಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಾಮುಪಾದಾನೇನ ಚ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ, ಕಾಮಯೋಗೇನ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಚ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜತಿ, ಕಾಮಾಸವೇನ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ಕಾಮೋಘಞ್ಚ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಭವತಿ, ರಾಗಸಲ್ಲೇನ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತಿ, ರೂಪೂಪಿಕಾ ಚಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪಹಾನಸಮಾರೋಪನೋತಿ ಏವಮಾದಿ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ ನಿಯುತ್ತೋತಿ।
ಇತಿ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ।
ಸೋಳಸಹಾರನಿದ್ದೇಸವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಯನಿದ್ದೇಸವಿಭಾವನಾ
೧೭. ಹಾರನಿದ್ದೇಸಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮೇ ನಯನಿದ್ದೇಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಣ್ಹಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಏವಂ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನೇವ ಹಾರೇ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಯೇ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ತಣ್ಹಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ತಣ್ಹಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಞ್ಚ ಅತ್ಥತೋ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಗಹಿತಂ ತಣ್ಹಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಞ್ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ನೇತಿ, ಸುತ್ತೇ ಆಗತೇನ
ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ, ಸಂವಣ್ಣನಾ ಚ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅತ್ಥನಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುರೂಪೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನುಗಾಹಣನಯೋ ಅತ್ಥನಯೋವ। ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ವಸೇನ ತಣ್ಹಾದಿಮುಖೇನ ನಯಭೂಮಿರಚನಾ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾವ ನಯವೋಹಾರೋ ಕತೋತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೭೮-೭೯) ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।
ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೧೮.
‘‘ಯೋ ಅಕುಸಲೇ ಸಮೂಲೇಹಿ, ನೇತಿ ಕುಸಲೇ ಚ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ।
ಭೂತಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ, ತಿಪುಕ್ಖಲಂ ತಂ ನಯಂ ಆಹೂ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಅಕುಸಲೇ ಸಮೂಲೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ತೀಹಿ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ತೀಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ನೇತಿ, ನಯನ್ತೋ ಚ ಭೂತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ನೇತಿ, ನ ಅಭೂತಂ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ, ತಥಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ನೇತಿ, ನ ಘಟಾದಯೋ ವಿಯ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಮತ್ತಂ, ಅವಿತಥಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ನೇತಿ, ನ ವಿತಥಂ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಭೂತಾ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚತ್ತಾ ತಥಾ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕತಾಭಾವತೋ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕತಾಭಾವತೋ ವಿಪಾಕೇ ಸತಿ ಅವಿಸಂವಾದಕತ್ತಾ ಅವಿತಥಾ ಭವನ್ತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಹಿ ಏತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ‘‘ಭೂತಂ, ತಥಂ, ಅವಿತಥ’’ನ್ತಿ ಪದಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಸೇಸನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಅಥ ವಾ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಅಕುಸಲಾನಿ, ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಚ ಕುಸಲಾನಿ ನಯನ್ತೋ ಅಯಂ ನಯೋ ಭೂತಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ ನೇತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಭೂತಾನಿ, ಸಚ್ಚಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಾನಿ, ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ಅವಿತಥಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನೀ’’ತಿ ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೯೦; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೮)। ಅಕುಸಲಾದಿಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣಂ ತಂ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಂ ತಿಪುಕ್ಖಲಂ ನಯನ್ತಿ ಆಹೂತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ತೀಹಿ ಹೇತೂಹಿ ಪುಕ್ಖಲೋ ಸೋಭನೋತಿ ತಿಪುಕ್ಖಲೋ ಅಕುಸಲಾದಿಕೋ ಅತ್ಥನಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋತಿ ಠಾನೂಪಚಾರತೋ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯೋ ನಾಮಾತಿ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೮೭-೮೮) ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।
ತಿಪುಕ್ಖಲನಯನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೧೯.
‘‘ಯೋ ನೇತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ, ಕಿಲೇಸೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ।
ಏತಂ ನಯಂ ನಯವಿದೂ, ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಆಹೂ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ನೇತಿ, ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ನೇತಿ, ಏತಂ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಂ ನಯವಿದೂ ಸದ್ಧಮ್ಮನಯಕೋವಿದಾ, ಅತ್ಥನಯಕುಸಲಾ ಏವ ವಾ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ನಯನ್ತಿ ಆಹೂತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹೀತಿ ಅಸುಭೇ ಸುಭಂ, ದುಕ್ಖೇ ಸುಖಂ, ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚಂ, ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಾತಿ ಚತೂಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹೀತಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ। ಸದ್ಧಮ್ಮೇತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮೇ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೮೬-೮೭) ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ।
ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ದಿಸಾಲೋಚನನಯನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೨೦.
‘‘ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು
ಮನಸಾ ವೋಲೋಕಯತೇ, ತಂ ಖು ದಿಸಾಲೋಚನಂ ಆಹೂ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಸೀಹಲೋಚನಂ ಆಹೂ’’ತಿ ಪಾಠೋ ಲಿಖಿತೋ, ಸೋ ಪನ ನ ಥೇರಸ್ಸ ಪಾಠೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ। ತತ್ಥ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು ಯೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ನಯಸ್ಸ ದಿಸಾಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಯಸ್ಸ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮೇ ಅಬಹಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಚಿತ್ತೇ ಏವ ಯಂ ಓಲೋಕನಂ ಕರೋತಿ, ತಂ ಓಲೋಕನಂ ಖು ಓಲೋಕನಂ ಏವ ದಿಸಾಲೋಚನನ್ತಿ ಆಹೂತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸೂತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಯೋಜನತ್ಥಂ ಕತೇಸು ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು। ಕುಸಲಾತಿ ವೋದಾನಿಯಾ। ಅಕುಸಲಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ। ವುತ್ತಾತಿ ಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕಥಿತಾ। ಓಲೋಕಯತೇತಿ ತೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತೇನೇವ ‘‘ಅಯಂ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ, ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ದಿಸಾಭಾವೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ, ವಿಚಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖೂತಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ದಿಸಾಲೋಚನನಯೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ।
೨೧. ದಿಸಾಲೋಚನನಯನಿದ್ದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ। ‘‘ಕತಮೋ ಅಙ್ಕುಸನಯನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಓಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ತಂತಂನಯದಿಸಾಭೂತೇ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ದಿಸಾಲೋಚನೇನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಉಕ್ಖಿಪಿಯ ಸುತ್ತತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಯಂ ಸಮಾನೇತಿ ಯಂ ಸಮಾನಯನಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಸಮಾನಯನಸಙ್ಖಾತೋ ನಯೋ ಅಙ್ಕುಸೋ ನಯೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಙ್ಕುಸೋ ನಾಮ ಹತ್ಥೀನಂ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ಆನಯನಕಾರಣಭೂತೋ ವಜಿರಾದಿಮಯೋ ತಿಕ್ಖಗ್ಗೋ ಉಜುವಙ್ಕಭೂತೋ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರವಿಸೇಸೋ, ಅಯಮ್ಪಿ ನಯೋ ಅಙ್ಕುಸೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೇನ ಅಙ್ಕುಸೋ। ಏತೇನ ಹಿ ನಯೇನ ಇಚ್ಛಿತಂ ಸುತ್ತತ್ಥಂ ನಯತೀತಿ। ಮುಖ್ಯತೋ ಪನ ಅಙ್ಕೇ ವಿಜ್ಝನಟ್ಠಾನೇ ಉದ್ಧಟೋ ಅಸತಿ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸತೀತಿ ಅಙ್ಕುಸೋ। ಅಙ್ಕಸದ್ದೂಪಪದಉಪುಬ್ಬಅಸಧಾತು ಅಪಚ್ಚಯೋತಿ। ಅಯಮ್ಪಿ ನಯೋ ಕೋಚಿಪಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ।
ಸೋಳಸ
೨೨.
‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮಂ, ದಿಸಾಲೋಚನತೋ ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ।
ಸಙ್ಖಿಪಿಯ ಅಙ್ಕುಸೇನ ಹಿ, ನಯೇಹಿ ತಿಹಿ ನಿದ್ದಿಸೇ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ॥ –
ಗಾಥಮಾಹ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ಹಾರೇ, ನಯೇ ಚ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಯೋಜನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಯೇಟ್ಠಿಭಾವತೋ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಪಠಮಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಯೋಜೇನ್ತೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹಾರಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ। ಹಾರಸಂವಣ್ಣನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಂ ಪಠಮಂ ಸಂವಣ್ಣೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ದಿಸಾಲೋಚನೇನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಅಙ್ಕುಸನಯೇನ ನೇತ್ವಾ ತೀಹಿ ಅತ್ಥನಯೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇತಿ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ನಯನಿದ್ದೇಸವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದ್ವಾದಸಪದವಿಭಾವನಾ
ನೇತ್ತಿವಿಸಯಂ ಸಾಸನವರಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತಂ ಯೇಸಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ, ಅತ್ಥಪದಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕತಮಾನಿ ತಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸರೂಪತೋ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ –
೨೩.
‘‘ಅಕ್ಖರಂ ಪದಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ನಿರುತ್ತಿ ತಥೇವ ನಿದ್ದೇಸೋ।
ಆಕಾರಛಟ್ಠವಚನಂ, ಏತ್ತಾವ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಬ್ಬಂ॥
೨೪.
ಸಙ್ಕಾಸನಾ ಪಕಾಸನಾ, ವಿವರಣಾ ವಿಭಜನುತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತಿ।
ಏತೇಹಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ, ಅತ್ಥೋ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ॥ –
ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇದಾನಿ ಯೇಸಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ, ಅತ್ಥಪದಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ‘ಸುತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಾನಿ ಪದಾನಿ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘ಅಕ್ಖರಪದ’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩) ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಕ್ಖರನ್ತಿ? ಅಕ್ಖರಟ್ಠೇನ ಅಸಞ್ಚರಣಟ್ಠೇನ। ಅಕಾರಾದಿವಣ್ಣೋ ಹಿ ಅಕಾರಾದಿತೋ ಇಕಾರಾದಿಪರಿಯಾಯಂ ನಕ್ಖರತಿ, ನ ಸಞ್ಚರತಿ, ನ ಸಙ್ಕಮತಿ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಪದೇ ವಣ್ಣೋ ಅಕ್ಖರಂ ಪರಿಯಾಯವಸೇನ ಅಕ್ಖರಣತೋ ಅಸಞ್ಚರಣತೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩)। ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಪದೇತಿ ಚ ವಿಭತ್ಯನ್ತಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತೇ ದ್ವಿತಿಚತುಕ್ಖರವನ್ತೇಸು ಪದೇಸು ಏಕದ್ವಿತಿಕ್ಖರಮತ್ತೇಯೇವ ಅಕ್ಖರಂ ನಾಮ, ಪರಿಯೋಸಿತೇ ಪದಂಯೇವ, ನ ಅಕ್ಖರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪದಂ ಪನ ಪವೇಸನತೋ ಅತ್ಥವಸೇನ ಪರಿಯಾಯಂ ಸಞ್ಚರನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ಅಕಾರಾದಿವಣ್ಣೋ ಅವೇವಚನತ್ತಾ। ‘‘ಮಾ ಏವಂ ಮಞ್ಞಸೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಾ ಏಕಕ್ಖರಪದಾ ಮಾ-ಕಾರಾದಿ ಅಕ್ಖರಂ ನಾಮ, ವಿಭತ್ಯನ್ತಂ ಪದಂ ಪನ ಪದಮೇವ ಹೋತಿ।
ಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ। ತಂ ನಾಮಾಖ್ಯಾತೋಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಪ್ಪಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ತತ್ಥ ದಬ್ಬಪಧಾನಂ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ನಾಮಪದಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ದಬ್ಬಮಾವಿಭೂತರೂಪಂ, ಕಿರಿಯಾ ಅನಾವಿಭೂತರೂಪಾ। ಕಿರಿಯಾಪಧಾನಂ ‘‘ಫುಸತಿ ವೇದಯತಿ ವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಹಿ ಫುಸನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಆವಿಭೂತರೂಪಾ, ದಬ್ಬಮನಾವಿಭೂತರೂಪಂ। ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಬೋಧಹೇತುಭೂತಂ ಪ-ಉಪ-ಇತಿಏವಮಾದಿಕಂ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ನಾಮ। ‘‘ಚಿರಪ್ಪವಾಸಿಂ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೧೯) ಉಪವುತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೭೧; ಸು॰ ನಿ॰ ೪೦೫) ಏವಮಾದೀಸು ಹಿ ಪ-ಉಪಾದಿಸದ್ದಾ ವಸನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ವಿಯೋಗಾದಿವಿಸಿಟ್ಠತಂ ದೀಪೇನ್ತಿ। ವಚನತ್ಥೋ ಪನ ನಾಮಪದಆಖ್ಯಾತಪದದ್ವಯಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಸಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಉಪಸಗ್ಗಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಿರಿಯಾಯ ಚೇವ ದಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಸರೂಪವಿಸೇಸಪಕಾಸನಹೇತುಭೂತಂ ‘‘ಏವಂ, ಇತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ನಿಪಾತಪದಂ ಅಸ್ಸಪಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಪಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ಅಕ್ಖರೇನ ಪನ ಕಥಂ ಗಹಿತೋತಿ ಚೇ? ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸುಯ್ಯಮಾನೇಹಿ ಸುಣನ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸವಿಧಾನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಪದಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪದತ್ಥಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಕ್ಖರೇನಪಿ ಅತ್ಥಾಕಾರೋ ಗಹಿತೋವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ, ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಚ ಪದೇಹಿ ಚ ಉಗ್ಘಟೇತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೯) ಚ।
ವಿವರಣಾ ವಿಭಜನುತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಸಮಾಹಾರೇ ಅಯಂ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ। ತತ್ಥ ವಿಭಾಗಕರಣಂ ವಿಭಜನಂ ನಾಮ। ಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರೇಹಿ ಯೋ ಅತ್ಥಾಕಾರೋ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ, ಸೋ ಅತ್ಥಾಕಾರೋ ವಿವರಣವಿಭಜನಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಿಯಮಾನೋ ಯೋ ಅತ್ಥಾಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅತ್ಥಾಕಾರೋ ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿತೋ। ಏತೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸನಾದೀಹಿ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ ಅತ್ಥೋ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ, ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಉಗ್ಘಟನಾದಿಕಮ್ಮಞ್ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇನ ಸುತ್ತತ್ಥೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಬೋಧನಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಉಗ್ಘಟನಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಭವೇ, ಸೋ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ಸಙ್ಕಾಸನಾಪಕಾಸನಾಕಾರೋ ಹೋತಿ। ಯೇನ ಸುತ್ತತ್ಥೇನ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಬೋಧನಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಪಞ್ಚನಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಸೋ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ವಿವರಣಾವಿಭಜನಾಕಾರೋ ಹೋತಿ। ಯೇನ ಸುತ್ತತ್ಥೇನ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪಬೋಧನಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ನಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಸೋ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತಾಕಾರೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ‘‘ಸುತ್ತತ್ಥೇನ ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತಿಯಮಾನೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪಬೋಧನಕಿರಿಯಾನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಸೋ ಚ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ಸಙ್ಕಾಸನಾದಿಆಕಾರೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೪)।
‘‘ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಅತ್ಥನಯೇಹಿ ಚೇವ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ ಚ ಅಯುತ್ತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಕಿಂ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ, ಉದಾಹು ಸಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ ಏವಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
೨೫.
‘‘ತೀಣಿ ಚ ನಯಾ ಅನೂನಾ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಗಣಿತಾನಿ।
ನವಹಿ ಪದೇಹಿ ಭಗವತೋ, ವಚನಸ್ಸತ್ಥೋ ಸಮಾಯುತ್ತೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ತೀಣೀತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸನಿದ್ದೇಸೋ, ತಯೋತಿ ಪನ ಪಕತಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಗಣಿತಾ ಅನೂನಾ ತಯೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಯಾ ಚ ಗಣಿತಾನಿ ಅನೂನಾನಿ ಛ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪದಾನಿ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಸಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮಾಯುತ್ತೋವ ಅಯುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ। ನಯಾತಿ ನೇತ್ತಿಅತ್ಥನಯಾ। ಪದಾನೀತಿ ನೇತ್ತಿಅತ್ಥಪದಾನಿ।
೨೬. ಯೇ ‘‘ಅತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮೂಹಸ್ಸ ಅವಯವಭೂತಾನಿ ನವಭೇದಾನಿ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ಸುತ್ತಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಗಣನತೋ ಚತುವೀಸತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅತ್ಥಪದಬ್ಯಞ್ಜನಪದಭೂತಂ ಉಭಯಂ ಸಙ್ಖೇಪಯತೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಯತೋ ತೇತ್ತಿಂಸಾ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧಾ ಏತ್ತಿಕಾ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧಾವ ನೇತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ನವಪ್ಪದಾನೀತಿ ತಯೋ ಅತ್ಥನಯಾ, ಛ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ಚ। ಚತುಬ್ಬೀಸಾತಿ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ, ಛ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ, ದ್ವೇ ದಿಸಾಲೋಚನನಯಅಙ್ಕುಸನಯಾ ಚಾತಿ ಏವಂ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧಾ ಚ ನೇತ್ತಿ ನಾಮ, ಇತೋ ವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ನೇತ್ತಿಪದತ್ಥೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಏವಂ ತೇತ್ತಿಂಸಪದತ್ಥಾಯ ನೇತ್ತಿಯಾ ಹಾರನಯಾನಂ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಚಯಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನೇವ ಸಿದ್ಧೋ, ಏವಂ ಸಿದ್ಧೇ ಸತಿಪಿ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಭೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ಹಾರಾ ಚೇವ ನಯಾ ಚ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸಿತಕ್ಕಮೇನೇವ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ದೀಪನವಚನಸವನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಕಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ, ಫಲಞ್ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಫಲಂ, ಉಪಾಯೋ ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಉಪಾಯೋ, ಆಣತ್ತಿ ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸರೀರಂ। ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ತಾಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಫಲುಪಾಯಾಣತ್ತೀನಂ ವಿಭಾವನಸಭಾವತ್ತಾ।
ನಿದ್ಧಾರಣೇನ ವಿನಾಪಿ ಪಕತಿಯಾ ಸಬ್ಬಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇಸು ಅನರೂಪಾತಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ, ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಾನಂ ವಿಚಯಹಾರಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಚ ಪಠಮಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ।
ಪದಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಪುಚ್ಛಾಪದಾನುಗೀತೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದೇಸನಾಹಾರಪದತ್ಥಾನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಪವಿಚಯಭಾವತೋ ದೇಸನಾಹಾರಾನನ್ತರಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ।
ವಿಚಯಹಾರೇನ ಪವಿಚಿತಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಿವಿಚಾರಣಭಾವತೋ ವಿಚಯಹಾರಾನನ್ತರಂ ಯುತ್ತಿ ಹಾರೋ।
ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸ್ಸ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಾನಂಯೇವ ಅತ್ಥಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಪರಮ್ಪರಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ತಾ ಯುತ್ತಿಹಾರಾನನ್ತರಂ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರೋ।
ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಾನಂ
ಲಕ್ಖಣಹಾರೇನ ಅತ್ಥತೋ ಸುತ್ತನ್ತರತೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಬ್ಬಚನಾದೀನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ನ ಸುತ್ತೇ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಲಕ್ಖಣಹಾರಾನನ್ತರಂ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ। ಏವಞ್ಹಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ಅತ್ಥಾವಬೋಧೋ ಹೋತಿ।
ಚತುಬ್ಯೂಹೇನ
ಆವಟ್ಟೇನ ಹಾರೇನ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನೇನ ಪಯೋಜಿತೇ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನತೋ ಚೇವ ಭೂಮಿತೋ ಚ ವಿಭಾಗೋ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ಆವಟ್ಟಹಾರಾನನ್ತರಂ ವಿಭತ್ತಿ ಹಾರೋ।
ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭಾಗೇ ಕತೇ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇ ಆಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕಸಿರೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಾನನ್ತರಂ ಪರಿವತ್ತನಹಾರೋ। ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ಹಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೩೫) ಪಟಿವಿಭತ್ತಸಭಾವೇ ಏವ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಉದಾಹರೀಯಿಸ್ಸತಿ।
ಪರಿವತ್ತನಹಾರೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತಿತಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ಬೋಧೇತಬ್ಬಾ, ನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪರಿವತ್ತನಹಾರಾನನ್ತರಂ ವೇವಚನಹಾರೋ।
ವೇವಚನಹಾರೇನ
ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೇನ ಪಭವಪರಿಞ್ಞಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾಗಮುಖೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸಚ್ಚಾದಿಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇ ಕತೇ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಮುಖೇನ ಅವತರಣಂ ಸಕ್ಕಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಾನನ್ತರಂ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ।
ಓತರಣೇನ ಹಾರೇನ ಧಾತಾಯತನಾದೀಸು ಓತಾರಿತಾನಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇ ಪದತ್ಥಾನಂ ಪುಚ್ಛಾರಮ್ಭಸೋಧನಂ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತುನ್ತಿ ಓತರಣಹಾರಾನನ್ತರಂ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ।
ಸೋಧನೇನ
ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಭೂತೇಸು ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಹಾರೇನ ಪವೇದಿತೇಸು ಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಹೇತುರಾಸಿಸ್ಸ ಪಭೇದೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರಾನನ್ತರಂ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ।
ಅಸಾಧಾರಣೇ, ಸಾಧಾರಣೇ ಚ ಕಾರಣೇ ಪರಿಕ್ಖಾರೇನ ಹಾರೇನ ದಸ್ಸಿತೇ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇಸು ಕಾರಣಾಕಾರೋ, ತೇಸಂ ಹೇತುಫಲಾನಂ ಪಭೇದತೋ ದೇಸನಾಕಾರೋ, ಭಾವೇತಬ್ಬಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾಪಹಾನಾನಿ ಚ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಿ ಸಮ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ತಥತ್ತಾವಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರಾನನ್ತರಂ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಇದಂ ಹಾರಾನಂ ದಸ್ಸನಾನುಕ್ಕಮಕಾರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಉದ್ದೇಸೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುನೋ ಉಪಕಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುನೋ ಉಪಕಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ನಿದ್ದೇಸೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುನೋ ಉಪಕಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುನೋ ಉಪಕಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಾನನ್ತರಂ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯೋ। ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯೋ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ
ಸಮುಟ್ಠಾನಸಂವಣ್ಣನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಂವಣ್ಣನಾ ಪದತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ವಿಧಿಅನುವಾದಸಂವಣ್ಣನಾ ನಿಗಮನಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ವಾ, ಪಯೋಜನಸಂವಣ್ಣನಾ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಅನುಸನ್ಧಿಸಂವಣ್ಣನಾ ಚೋದನಾಸಂವಣ್ಣನಾ ಪರಿಹಾರಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ವಾ, ಉಪೋಗ್ಘಾಟಸಂವಣ್ಣನಾ ಪದವಿಗ್ಗಹಸಂವಣ್ಣನಾ ಪದತ್ಥಚಾಲನಸಂವಣ್ಣನಾ
ತತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಿದಾನಮೇವ। ವಿಧಿಅನುವಾದೋ ವಿಸೇಸವಚನಮೇವ। ಉಪೋಗ್ಘಾಟೋ ನಿದಾನಮೇವ। ಚಾಲನಾ ಚೋದನಾಯೇವ। ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಹಾರೋವ।
ಪಾಳಿಂ ವತ್ವಾ ಏಕೇಕಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನಸಙ್ಖಾತಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಏಕನಾಳಿಕಾಕಥಾ ನಾಮ।
ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಥನಸಙ್ಖಾತಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಚತುರಸ್ಸಕಥಾ ನಾಮ।
ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಸಙ್ಖಾತಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾಕಥಾ ನಾಮ।
ತಾ ಸಬ್ಬಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯೋಪಿ ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ನೇತ್ತಿಸಂವಣ್ಣನಾಸು ಅನ್ತೋಗಧಾಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯತ್ತಕಾ ಹಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ನೇತ್ತಿಉಪದೇಸಾಯತ್ತಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಏತ್ತಾವತಾ ಏತಪರಮತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪ ದ್ವಾದಸಪದ) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಾತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ।
ಇತಿ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ನಿದ್ದೇಸವಾರಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।