೪. ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಾರಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ
೧. ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೫. ಏವಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿಭಙ್ಗವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ಹಾರಾದಯೋಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸು ಹಾರೇ ತಾವ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫) ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಯೇ ಹಾರಾದಯೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತತ್ಥ ಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋತಿ ಚೇ? ಯಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪) ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ದೇಸನಾಹಾರೋ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪) ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತಿ? ಅಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತೀತಿ ಚೇ ಅಸ್ಸಾದಂ ದೇಸಯತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಆದೀನವಂ ದೇಸಯತಿ…ಪೇ॰… ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸಯತಿ…ಪೇ॰… ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಫಲಂ ದೇಸಯತಿ…ಪೇ॰… ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಉಪಾಯಂ ದೇಸಯತಿ…ಪೇ॰… ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಆಣತ್ತಿಂ ದೇಸಯತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತೀತಿ ಯೋಜನೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪) ದಸ್ಸಿತಾ ಇಮೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಕತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪) ದಸ್ಸಿತಾ ಇಮೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಕತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ
ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಚ್ಚಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಪಕತಿಪುಞ್ಞಾಪತ್ತಿಞೇಯ್ಯಾದೀಸು ಬಹೂಸು ಅತ್ಥೇಸು ಪವತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಇಧ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇಯೇವ ಪವತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅತ್ಥುದ್ದೇಸೋ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫) ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಮಯಾ ನ ವುತ್ತೋ। ವೋ-ಕಾರೋಪಿ ಉಪಯೋಗಕರಣಪದಪೂರಣಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ ಚ, ತಥಾಪಿ ಇಧ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಭಿಕ್ಖನ್ತಿ ಯಾಚನ್ತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ, ಪಚ್ಚಯೇ ವಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂ, ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೀತಿ ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ। ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಲಪತಿ, ಕಿಮತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಮುಖಾಭಿಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇ ಅತಿಉಸ್ಸಾಹನೇ ನಿಯೋಜೇತುಂ ಆಲಪತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಾಹಂ ಇಸ್ಸರತಾಯ ತುಮ್ಹೇ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರೇಯ್ಯಾಮಿ, ಧಮ್ಮಂಯೇವ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ದೇಸೇನ್ತೋ ಚ ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಸುತಮಯಞಾಣಾನುಸಾರೇನ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಅನಾವರಣಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿತಾಯ ಇದಾನಿ ಮಯಾಯೇವ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಹಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಆದಿಮ್ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ಆದಿ ಕಲ್ಯಾಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಕಲ್ಯಾಣಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸೀಲೇನ
ಅರೀಯತಿ ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅರ-ಧಾತುಯಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಞಾಣಪ್ಪಧಾನೋ ಆರಮ್ಮಣಿಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅತ್ಥೋ, ಠಾನೂಪಚಾರತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಞಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಾಯೇವ ಸತ್ತಿ ಪರಾಮಸೀಯತಿ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿಸಹಿತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತೋ ಞಾತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ತ-ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಧಾತುಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಸತಿ ಭವತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ, ಸಹ ಅತ್ಥೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ವತ್ತತೀತಿ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಾತ್ಥೋ, ಅತ್ಥೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ವಾ ಧಮ್ಮೋ ಸಾತ್ಥೋ, ಸಙ್ಕಾಸನಾದಿಛಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ವಾ ಸಾತ್ಥೋ। ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ನೇತ್ತಿವಿಸಯತ್ತಾ। ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ। ಸಿಥಿಲಧನಿತದೀಘರಸ್ಸಗರುಲಹುಸಮ್ಬನ್ಧವವತ್ಥಿತವಿಮುತ್ತನಿಗ್ಗಹಿತಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸಮ್ಪನ್ನಬ್ಯಞ್ಜನೋ ನಾಮ, ಅಕ್ಖರಾದಿಛಬ್ಯಞ್ಜನಪದಸಮಾಯೋಗಾ ವಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ। ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಯಂ ಊನೋ, ಸೋ ನೇತಬ್ಬೋ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬೋತಿ ಉಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧ- ವಿಮುತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವಾ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣೋ। ಇಧಾಯಂ ಅತಿರೇಕೋ, ಸೋ ಅಪನೇತಬ್ಬೋತಿ ವತ್ವಾ ಅಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಪರಿಸುದ್ಧೋ, ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ, ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪವತ್ತಿಯಮಾನತ್ತಾ ವಾ ಪರಿಸುದ್ಧೋ। ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಾ ಸೇಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಚರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾದೀಸು ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪರಿದೀಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ…ಪೇ॰… ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ ದೇಸಯತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ವಿಸಯವಿಸಯಿಭೇದೇಸು ಅಸ್ಸಾದೇಸು ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –
‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸಮಿಜ್ಝತಿ।
ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಯದಿಚ್ಛತೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೭೨; ಮಹಾನಿ॰ ೧) –
ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ವಿಸಯಭೂತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಏವಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೋ, ಪಕಾಸಿತೋ ಚ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ ಯೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪಾಠೇ ಸವಿಸೇಸಂ
ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾದೀಯತೇತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋ। ಕಾಮೀಯತೇತಿ ಕಾಮೋ, ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಚ। ತಂ ಕಾಮಯತೀತಿ ಕಾಮಯಮಾನೋ, ಸತ್ತೋ। ತಸ್ಸ ಪೀತಿಯಾ ಯುತ್ತಂ ಮನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪೀತಿಮನೋ। ಮನತಿ ಜಾನಾತೀತಿಆದಿವಚನತ್ಥೇನ ಮಚ್ಚೋ। ಕಾಮಂ ಕಾಮಿತಬ್ಬಂ ವತ್ಥು ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಏತಂ ಕಾಮಿತಬ್ಬಂ ವತ್ಥು ಸಚೇ ಸಮಿಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಸೋ ಸತ್ತೋ ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಮಚ್ಚೋ ಯಂ ವತ್ಥುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ವತ್ಥುಂ ಸೋ ಮಚ್ಚೋ ಲದ್ಧಾ ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತೀತಿ ಗಾಥಾಯತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಕಾಮಂ
ವಿಸಯಭೂತೋ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಗಾಥಾಯಂ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾದಿಭೇದೇಸು ಆದೀನವೇಸು ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾದೀಸು ಆದೀನವೇಸು ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –
‘‘ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸ, ಛನ್ದಜಾತಸ್ಸ ಜನ್ತುನೋ।
ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೭೩; ಮಹಾನಿ॰ ೨) –
ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ।
ಗಾಥಾಯಂ ಪನ ಕಾಮಯತಿ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಕಾಮಯಾನೋ। ಅಥ ವಾ ಯಾಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯಾನೋ, ಕಾಮೇನ ಯಾನೋ ಕಾಮಯಾನೋ, ತಸ್ಸ। ಛನ್ದೋ ಜಾತೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಛನ್ದಜಾತೋ, ತಸ್ಸ। ವಿಜ್ಝೀಯತೇತಿ ವಿದ್ಧೋ ಸಲ್ಲೋ, ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋ। ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸ ಛನ್ದಜಾತಸ್ಸ ಜನ್ತುನೋ ಯೇ ಕಾಮಾ ಲಭಿತಬ್ಬಾ, ತೇ ಕಾಮಾ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತರಾಯೇನ ಯದಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ತದಾ ಸೋ ಜನ್ತು ರುಪ್ಪತಿ। ಕೀದಿಸೋವ ರುಪ್ಪತಿ? ಅಯೋಮಯಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋ ಮಿಗೋ ರುಪ್ಪತಿ ಇವ, ಪರಿಹೀನಕಾಮೋ ಜನ್ತು ರುಪ್ಪತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿವಚನೇನ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ದೋಮನಸ್ಸಭೂತೋ ಆದೀನವೋ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ದುವಿಧೇಸು ನಿಸ್ಸರಣೇಸು ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ
‘‘ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸಪ್ಪಸ್ಸೇವ ಪದಾ ಸಿರೋ।
ಸೋಮಂ ವಿಸತ್ತಿಕಂ ಲೋಕೇ, ಸತೋ ಸಮತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೭೪; ಮಹಾನಿ॰ ೩) –
ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯಂ ಸಮತಿವತ್ತನಕರಣಂ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಆಗತಂ, ತಂ ಇದಂ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮತಿವತ್ತನಕರಣಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯನ್ತಿ।
ಗಾಥಾಯಂ ಯೋತಿ ಝಾನಲಾಭೀ ವಾ ಅರಿಯೋ ವಾ। ಕಾಮೇತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋ। ತೇಸು ಪವತ್ತಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ವಾ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ। ಕಿಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ ಇವ ವಜ್ಜೇತಿ? ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಸಿರೋ ಸಿರಂ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ದಿಸ್ವಾ ಪದಾ ಪಾದೇನ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ ಇವ, ಏವಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ। ಸತೋ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಲೋಕೇ ರೂಪಾದೀಸು ವಿಸತ್ತಿಕಂ ಇಮಂ ತಣ್ಹಂ ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮತಿವತ್ತತಿ ಸಂ ಸುಟ್ಠು ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವತ್ತತಿ, ಇದಂ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮತಿವತ್ತನಕರಣಂ ಏಕದೇಸಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಾದಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಆಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾದಾತಿ ಚ ಪಾದೇನ ಯಥಾ ‘‘ಅಮೋಹಭಾವಾ ಅಮೋಹಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫)।
ಏಕದೇಸೋ ವಿಸಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಏಕದೇಸೋ ವಿಸಯಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆರದ್ಧಂ, ನನು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಸ್ಸಾದೋ ವಿಭತ್ತೋ? ಸಚ್ಚಂ, ಅಸ್ಸಾದೋ ಪನ ದುವಿಧೋ ವಿಸಯವಿಸಯಿವಸೇನ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಭತ್ತೋ, ಇದಾನಿ ವಿಸಯಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ವಿಸಯವಿಸಯಿಭೇದೇಸು ಅಸ್ಸಾದೇಸು ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –
‘‘ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ
ಥಿಯೋ ಬನ್ಧೂ ಪುಥೂ ಕಾಮೇ, ಯೋ ನರೋ ಅನುಗಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೭೫; ಮಹಾನಿ॰ ೪) –
ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ಅನುಗಿಜ್ಝನಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ಅನುಗಿಜ್ಝನಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸಯಿಅಸ್ಸಾದೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ।
ಗಾಥಾಯಂ ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಖಿಪೀಯನ್ತಿ ಬೀಜಾನಿ ಏತ್ಥ ಠಾನೇತಿ ಖೇತ್ತಂ। ಖಿಪನ್ತಾನಂ ಜನಾನಂ ಖಿಪನಕಿರಿಯಾ ಖಿಪ-ಧಾತುಯಾ ಮುಖ್ಯತ್ಥೋ, ಖಿಪನಕಿರಿಯಾಜನಕೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಫಲೂಪಚಾರತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಕೇದಾರಸ್ಸ ವಿರುಳ್ಹಾಪನಸತ್ತಿ ಫಲೂಪಚಾರತ್ಥೋ, ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಾ ವಿರುಳ್ಹಾಪನಸತ್ತಿಯೇವ ಪರಾಮಸೀಯತಿ, ತಸ್ಸಾ ಸತ್ತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಂ ಕೇದಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಠಾನಂ ತ-ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಏವರೂಪೇಸು ಚ ವಚನತ್ಥೇಸು ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ವಪನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವತ್ಥು। ಅಪರಣ್ಣಾದೀನಂ ಪತಿಟ್ಠಹನಂ ವಪ-ಧಾತುಯಾ ಮುಖ್ಯತ್ಥೋ, ಠಾನಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಸತ್ತಿ ಫಲೂಪಚಾರತ್ಥೋ, ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಸತ್ತಿ ಪರಾಮಸೀಯತಿ। ತಸ್ಸಾ ಸತ್ತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ತ-ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಖೇತ್ತಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಣ್ಣವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ, ವತ್ಥು ಅಪರಣ್ಣವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ।
ಹಿನೋತಿ ಪವತ್ತತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಹಿ, ಕಿಂ ತಂ? ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ, ರಾತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಜಾತರೂಪನ್ತಿ ರಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಜಾತರೂಪಂ, ಹಿಂ ರನ್ತಿ ಹಿರಂ, ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸೋ। ಞಾಪೇತಿ ತೋಸೇತೀತಿ ಞಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಜಾತರೂಪಂ। ಹಿರಂ ಹುತ್ವಾ ಞಂ ಹಿರಞ್ಞಂ, ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ಜನೇ ವಿಸೇಸೇನ ತೋಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ವಾ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತಾವುತ್ತತ್ಥಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಗಚ್ಛನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಗಾವೋ, ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಅಸನ್ತಿ ಭಕ್ಖನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾ, ಗಾವೋ ಚ ಅಸ್ಸಾ ಚ ಗವಾಸ್ಸಂ। ದಾತಬ್ಬಂ ಪಠಮಂ ದೇನ್ತೀತಿ ದಾ, ಅಸನ್ತಿ ಭಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಅಸಾ, ದತ್ವಾ ಅಸಾ ದಾಸಾ ದಾಸಾ, ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಅಸನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವಾ ದಾಸಾ,। ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಹದಯಂ ಪುರೇನ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಾ, ಪುರಂ ಹಿತಂ ವಾ ಇಸನ್ತಿ ಗವೇಸನ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಾ। ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಚಕ್ಕವತ್ತಿಭಾವಂ ಪುರೇತಿ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪುರಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಬಲವಕಮ್ಮಂ, ಪುರಂ ಇಸನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ವಾ ಪುರಿಸಾ। ಪುರಿಸಾ ಏವ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಚಕ್ಕವತ್ತಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ‘‘ಪುರಿ ಉಚ್ಚಟ್ಠಾನೇ ಸೇನ್ತೀತಿ ವಾ ಪುರಿಸಾ। ಪುರಿಸಾ ದಾಸಪೋರಿಸಂ, ಮಜ್ಝೇ ವುದ್ಧಿ। ಏತ್ಥ ಚ ದಾಸಗ್ಗಹಣೇನ ದಾಸೀಪಿ ಗಹಿತಾ। ದಾಸಾ ದುಕ್ಕಟಜನಾ, ಪುರಿಸಾ ಸುಖಿತಜನಾತಿ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಠನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತುಗಾಮೇ ಪುತ್ತಧೀತಾತಿ ಥಿಯೋ। ನರಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಗ್ಗಹತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋವ।
ಏಕದೇಸೋ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆರದ್ಧಂ, ನನು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆದೀನವೋ ವಿಭತ್ತೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಆದೀನವೋ ಪನ ಬಹುವಿಧೋ ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾದಿವಸೇನ, ತಸ್ಮಿಂ ಬಹುವಿಧೇ ಆದೀನವೇ ಏಕದೇಸೋ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಭತ್ತೋ, ಇದಾನಿ ದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಂ ಆದೀನವಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾದೀಸು ಆದೀನವೇಸು ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –
‘‘ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತಿ, ಮದ್ದನ್ತೇನಂ ಪರಿಸ್ಸಯಾ।
ತತೋ ನಂ ದುಕ್ಖಮನ್ವೇತಿ, ನಾವಂ ಭಿನ್ನಮಿವೋದಕ’’ನ್ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೭೬; ಮಹಾನಿ॰ ೫) –
ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕದೇಸೋ ಆದೀನವೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕದೇಸೋ ಆದೀನವೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ।
ಗಾಥಾಯಂ ನತ್ಥಿ ಬಲಂ ಏತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನನ್ತಿ ಅಬಲಾ। ಕಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಾ ಅಬಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿ? ಕುಸಲೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ। ನರನ್ತಿ ಖೇತ್ತಾದಿಕಾಮೇ ಅನುಗಿಜ್ಝನ್ತಂ ನರಂ, ಸದ್ಧಾಬಲಾದಿವಿರಹತೋ ವಾ ಅಬಲಂ ಬಲೀಯನ್ತಿ ಅಭಿಭವನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಕುಸಲೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಕಾಮಮನುಗಿಜ್ಝನ್ತಂ ಸದ್ಧಾಬಲಾದಿವಿರಹಿತಂ ಅಭಿಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ। ಮದ್ದನ್ತೇನಂ ಪರಿಸ್ಸಯಾತಿ ಕಾಮಗಿದ್ಧಂ ಕಾಮೇ ಪರಿಯೇಸನ್ತಂ, ಕಾಮಂ ರಕ್ಖನ್ತಞ್ಚ ತತೋ ತೇಹಿ ಪರಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಂ ನಂ ನರಂ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖಂ ಅನ್ವೇತಿ ಅನುಗಚ್ಛತಿ। ಕಿಮಿವ ಅನ್ವೇತಿ? ಉದಕಂ ಭಿನ್ನನಾವಂ ಅನ್ವೇತಿ ಇವ, ಏವಂ ಅನ್ವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏಕದೇಸಂ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಆಗತನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇತಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಏಕದೇಸಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ’’ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆರದ್ಧಂ, ನನು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ, ತತ್ಥ ದುವಿಧೇ ನಿಸ್ಸರಣೇ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಭತ್ತಂ, ಇದಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನೇಸು ನಿಸ್ಸರಣೇಸು ಏಕದೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –
‘‘ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ, ಕಾಮಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ।
ತೇ ಪಹಾಯ ತರೇ ಓಘಂ, ನಾವಂ ಸಿತ್ವಾವ ಪಾರಗೂ’’ತಿ॥ –
ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಆಗತಂ, ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯನ್ತಿ।
ಗಾಥಾಯಂ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮಗಿದ್ಧಂ ನರಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನ್ವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸಬ್ಬಕಾಲೇ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತೇ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೇನ ಸತೋ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ಕಾಮಾನಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಾ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ ಪರಿಜಹೇಯ್ಯ। ತೇ ಕಾಮೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಓಘಂ ತರೇಯ್ಯ ತರಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ। ಕೋ ತರತಿ ಇವ ತರೇಯ್ಯ? ನಾವಾಸಾಮಿಕೋ ನಾವಂ ಯಂ ಪವಿಸನ್ತಂ ಉದಕಂ ಸಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲಹುಕಾಯ ನಾವಾಯ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ತರಿತ್ವಾ ಪಾರಗೂ ಪಾರಂ ಗಚ್ಛತಿ ಇವ, ಏವಂ ಅತ್ತನಿ ಪವತ್ತಂ ಕಿಲೇಸೂದಕಂ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಲಹುಕೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ।
ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ‘‘ಕತಮಂ ಫಲಂ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಂ? ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ರಕ್ಖನನಿಪ್ಫಾದನಮಚ್ಚುತರಣಾದೀಸು ಫಲೇಸು ಕತಮಂ ಫಲಂ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –
‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ, ಛತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಯಥ ವಸ್ಸಕಾಲೇ।
ಏಸಾನಿಸಂಸೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ, ನ ದುಗ್ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಧಮ್ಮಚಾರೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೨, ೧೦೩) –
ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯಂ ಅನತ್ಥೇಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ರಕ್ಖನಫಲಂ ಆಗತಂ, ರಕ್ಖಾವಹನಸ್ಸ ಅಬ್ಭುದಯಸ್ಸ ಯಞ್ಚ ನಿಪ್ಫಾದನಂ ಫಲಂ ಆಗತಂ, ಇದಂ ರಕ್ಖನನಿಪ್ಫಾದನಂ ಫಲಂ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯನ್ತಿ।
ಗಾಥಾಯಂ ಧಮ್ಮೋತಿ ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಯೋ ದಾನಾದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ। ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ ಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನತ್ಥೇಹಿ ರಕ್ಖತಿ। ಕಿಮಿವ? ವಸ್ಸಕಾಲೇ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಸತಿ ಮಹನ್ತಂ ಕುಸಲೇನ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ ಛತ್ತಂ ಧಾರೇನ್ತಂ ಕುಸಲಂ ತಂ ಜನಂ ವಸ್ಸತೇಮನತೋ ರಕ್ಖತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋಪಿ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಧಮ್ಮಂ ರಕ್ಖನ್ತಂಯೇವ ರಕ್ಖತಿ, ತಾದಿಸೋ ಧಮ್ಮಚಾರೀಯೇವ ದುಗ್ಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಏಸೋ ಆನಿಸಂಸೋ ಸುಚಿಣ್ಣೇ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏಕದೇಸಂ ಫಲಂ ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ? ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನಿಬ್ಬಿದಾದೀಸು ಉಪಾಯೇಸು ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –
‘‘ಸಬ್ಬೇ
ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ‘ಅನತ್ತಾ’ತಿ, ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೭-೨೭೯) –
ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಸು ಯೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮಹೇತುಭಾವತೋ ಮಗ್ಗೋ ಆಗತೋ, ಅಯಂ ಉಪಾಯೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ।
ಗಾಥಾಸು ಸಬ್ಬೇ ನಿರವಸೇಸಾ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತೋತುಆಹಾರೇಹಿ ಸಙ್ಖರಿತಾ ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ ಇತಿ ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಥ ಅನಿಚ್ಚೇ ದುಕ್ಖಸಭಾವೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ಏಸೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಞಾಣಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಮಗ್ಗೋತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೬ ಸಙ್ಖಾರಪದನಿದ್ದೇಸ) ವುತ್ತೋವ, ತಂ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾನುರೂಪೋವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದುಕ್ಖಾತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಾ। ಅನತ್ತಾತಿ ನಿಚ್ಚಸಾರಸುಖಸಾರಅತ್ತಸಾರರಹಿತತ್ತಾ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತಾ, ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ವಾ ಅನತ್ತಾ।
ಏಕದೇಸೋ ಉಪಾಯೋ ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮಾ ಆಣತ್ತಿ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಆಣತ್ತಿ? ಚಕ್ಖುಮಾ ವಿಸಮಾನೀವಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾಸು ಪಾಪದುಚ್ಚರಿತಪರಿವಜ್ಜನಾಣತ್ತಿಕಲ್ಯಾಣಸುಚರಿತಚರಣಾಣತ್ತಿಆದೀಸು ಕತಮಾಣತ್ತಿ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –
‘‘ಚಕ್ಖುಮಾ ವಿಸಮಾನೀವ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪರಕ್ಕಮೇ।
ಪಣ್ಡಿತೋ ಜೀವಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಪಾಪಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ’’ತಿ॥ (ಉದಾ॰ ೪೩) –
ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಯಾ ಪಾಪದುಚ್ಚರಿತಪರಿವಜ್ಜನಾಣತ್ತಿ ಆಗತಾ, ಅಯಂ ಪಾಪದುಚ್ಚರಿತಪರಿವಜ್ಜನಾಣತ್ತಿ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಾತಿ।
ಗಾಥಾಯಂ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪರಕ್ಕಮೇ ಆವಹಿತಂ ಸರೀರಂ ಆವಹನ್ತೋವ ಹುತ್ವಾ ವಿಸಮಾನಿ ಪಾಪಾನಿ ಲಾಮಕಾನಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ। ಆಣತ್ತಿ ನಾಮ ಆಣಾರಹಸ್ಸ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಆಣಾ, ಸಾ ಬಹುವಿಧಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕರೇಯ್ಯ ಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ಸುಚರಿತಚರಣಾ ಆಣತ್ತಿ।
‘‘ಉಪೇಥ ಸರಣಂ ಬುದ್ಧಂ, ಧಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘಞ್ಚ ತಾದಿನಂ।
ಸಮಾದಿಯಥ ಸೀಲಾನಿ, ತಂ ವೋ ಅತ್ಥಾಯ ಹೇಹಿತೀ’’ತಿ॥ (ಥೇರೀಗಾ॰ ೨೪೯-೨೫೦, ೨೮೯-೨೯೦) –
ಆದೀಸು ಗಾಥಾಸು ಸರಣಗಮನಾಣತ್ತಿಸೀಲಸಮಾದಾನಾಣತ್ತಿಆದಿ ಆಗತಾತಿ।
‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂ’’ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆರದ್ಧಂ, ನನು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಂ? ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ? ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಆಣತ್ತಿ? ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿಯೋ ವಿಭತ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪನ ಸುತ್ತೇಸು ಆಗತಾ ಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಇದಾನಿ ಏಕತೋ ಆಗತಾ ಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿಯೋ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ।
ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ ಅತ್ತತೋ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಅವಸವತ್ತಿತಾಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವಾ ತುಚ್ಛಭಾವಸಮನುಪಸ್ಸನವಸೇನ ವಾ ಪಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ವಿಧಾನಭಾವತೋ ಆಣತ್ತಿ ನಾಮ। ನಿಚ್ಚಸಾರಸುಖಸಾರಅತ್ತಸಾರಾದಿರಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಮೋಘರಾಜಾ’’ತಿ ಆಲಪತಿ, ಸದ್ಧಾಸೀಲಸುತಚಾಗಾದಿರಹಿತತ್ತಾ ವಾ ಮೋಘೋ।
‘‘ಸದಾ ಸತೋ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ವುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನಹೇತುಭಾವತೋ ಸತಿಯೇವ ಉಪಾಯೋ, ನ ಸತಿಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ, ರೂಪವಾ ಅತ್ತಾ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತನಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿಪ್ಪಕಾರಾ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠಿ। ಮಗ್ಗೇನ ಊಹಚ್ಚ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಮಚ್ಚುತರೋ ಮಚ್ಚುನೋ ವಿಸಯಾತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಸಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯ। ಏತ್ಥ ಯಂ ಮಚ್ಚುವಿಸಯಂ ತರಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮನಂ, ತಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮನಸ್ಸ ಯಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಸಮ್ಪಜ್ಜನಂ, ಇದಂ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿಯೋ ವಿಭತ್ತಾಪಿ –
‘‘ಸುಞ್ಞತೋ
ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚ, ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೧೨೫; ಮಹಾನಿ॰ ೧೮೬; ಚೂಳನಿ॰ ಪಿಙ್ಗಿಯಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೪೪, ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೮) –
ಏಕಗಾಥಾಯಂ ಪುನ ಏಕತೋ ವಿಭಜನತೋ ಫಲಾದೀಸು ಏಕತೋ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುತ್ತೇಸು ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಾಥಾಸು ವಾ ಫಲಾದಯೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ವಿಯ ಕತ್ಥಚಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾತಿ ವಿಸೇಸೋ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ‘‘ಯಥಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಏಕತೋ ಉದಾಹರಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫)।
೬. ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಾ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ‘‘ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆಗತೋ, ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಅಯಂ ಆದೀನವೋ ಆಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸೇಸತೋ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ತಿಣ್ಣಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಭಗವಾ ಕಿಂ ನು ಖೋ ದೇಸೇತಿ, ಉದಾಹು ಏಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಯಥಾಲಾಭಂ ಕಿಂ ನು ದೇಸೇತೀತಿ ಅನುಯೋಗಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು। ನಿಸ್ಸರಣಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವಾ ದೇಸೇತಿ, ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಇಮೇ ದ್ವೇ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವಾ ದೇಸೇತಿ, ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಇಮೇ ತಯೋ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವಾ ದೇಸೇತೀತಿ ಯೋಜನತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೇನ ದೇಸನಾವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸಾತಿ ಉಗ್ಘಟೀಯತೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀಯತೇ, ಠಪೀಯತೇ ವಾ ಸಪ್ಪಭೇದೋ ವಿತ್ಥಾರೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಉಗ್ಘಟಿತೋ, ಜಾನಾತೀತಿ ಞೂ, ಉಗ್ಘಟಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಞೂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ, ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ಸಪ್ಪಭೇದಂ ಸವಿತ್ಥಾರಂ
ವಿಪಞ್ಚೀಯತೇ ವಿಪಞ್ಚಿತೋ, ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ। ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿದ್ದೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ।
ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೇನ ಅತ್ಥೋ ನೇತಬ್ಬೋ ಪಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ನೇಯ್ಯೋ। ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೇನ ವಾ ಪಟಿಲೋಮೇನ ವಾ ವಿಭತ್ತಂ ಏವ ಅತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋ ನೇಯ್ಯೋ ನಾಮ। ನಿಸ್ಸರಣದೇಸನಾಯೇವ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಾಭಿಸಮಯೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಆದೀನವದೇಸನಾಯ ಚೇವ ನಿಸ್ಸರಣದೇಸನಾಯ ಚ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಾಭಿಸಮಯೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಅಸ್ಸಾದದೇಸನಾಯ ಚ ಆದೀನವದೇಸನಾಯ ಚ ನಿಸ್ಸರಣದೇಸನಾಯ ಚ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಾಭಿಸಮಯೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಇಧ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಪದಪರಮೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಾಭಿಸಮಯಭಜನಾಭಾವತೋ ನ ಗಹಿತೋ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಆದೀನವೋ, ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವಾ, ಅಸ್ಸಾದನಿಸ್ಸರಣಾನಿ, ಆದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಿ, ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಿ ಚಾತಿ ಸತ್ತಸು ಪಟ್ಠಾನನಯೇಸು ತತಿಯಛಟ್ಠಸತ್ತಮಾವ ಗಹಿತಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ನಯಾ ನ ಗಹಿತಾ। ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಾಭಾವತೋ ಹಿ ಗಹಣಾಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯಞ್ಚ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸುಪ್ಪಾದನಂ, ನ ಸಾಸನವಿನಯನಮತ್ತಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಏವ ತೀಹಿ ಪದಟ್ಠಾನನಯೇಹಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಇತರೇ ನಯಾ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪೇಟಕೇ (ಪೇಟಕೋ॰ ೨೩) –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ?
‘ಯಾನಿ ಕರೋತಿ ಪುರಿಸೋ, ತಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಅತ್ತನಿ।
ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಪಾಪಕಾರೀ ಚ ಪಾಪಕ’ನ್ತಿ॥
‘‘ತತ್ಥ ಯಂ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ। ಯಂ ಪಾಪಕಾರೀ ಪಾಪಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ।
‘‘ಅಟ್ಠಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕಧಮ್ಮಾ। ಕತಮೇ ಅಟ್ಠ? ‘ಲಾಭೋ’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೬)। ತತ್ಥ ಲಾಭೋ ಯಸೋ ಸುಖಂ ಪಸಂಸಾ, ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ। ಅಲಾಭೋ ಅಯಸೋ ದುಕ್ಖಂ ನಿನ್ದಾ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ।
‘‘ತತ್ಥ
‘ಸುಖೋ
ಖಿಪ್ಪಞ್ಚ ಪರಮಂ ಸನ್ತಿಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮಧಿಗಚ್ಛತೀ’ತಿ॥ –
ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ।
‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇಯೇವ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ…ಪೇ॰… ವಿವಟಚ್ಛದೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ಲಕ್ಖಣಸುತ್ತಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೯೯) ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ।
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ?
‘ಭಾರಾ ಹವೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಭಾರಹಾರೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ।
ಭಾರಾದಾನಂ ದುಖಂ ಲೋಕೇ, ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಸುಖಂ॥
‘ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗರುಂ ಭಾರಂ, ಅಞ್ಞಂ ಭಾರಂ ಅನಾದಿಯ।
ಸಮೂಲಂ ತಣ್ಹಮಬ್ಬುಯ್ಹ, ನಿಚ್ಛಾತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೨) –
ಅಯಂ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ।
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ?
‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಚಿತ್ರಾ ಮಧುರಾ ಮನೋರಮಾ, ವಿರೂಪರೂಪೇನ ಮಥೇನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ।
ತಸ್ಮಾ ಅಹಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋಮ್ಹಿ ರಾಜ, ಅಪಣ್ಣಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಸೇಯ್ಯೋ’ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೦೭; ಥೇರಗಾ॰ ೭೮೭; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೩) –
ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ನಯಾ ಇಧ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಫಲಾದೀಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ।
ಯಸ್ಮಾ ಪೇಟಕೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩, ೧೯೨; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೨; ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೧.೯) – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಞ್ಚ ಉಪಾಯೋ ಚ? ‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ’ತಿ ಗಾಥಾ, ಇದಂ ಫಲಞ್ಚ ಉಪಾಯೋ ಚ।
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಞ್ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚ?
‘ಸಚೇ ಭಾಯಥ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಸಚೇ ವೋ ದುಕ್ಖಮಪ್ಪಿಯಂ।
ಮಾಕತ್ಥ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಆವಿ ವಾ ಯದಿ ವಾ ರಹೋ’ತಿ॥ (ಉದಾ॰ ೪೪) –
ಇದಂ
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚ?
‘ಕುಮ್ಭೂಪಮಂ ಕಾಯಮಿಮಂ ವಿದಿತ್ವಾ, ನಗರೂಪಮಂ ಚಿತ್ತಮಿದಂ ಠಪೇತ್ವಾ।
ಯೋಧೇಥ ಮಾರಂ ಪಞ್ಞಾವುಧೇನ, ಜಿತಞ್ಚ ರಕ್ಖೇ ಅನಿವೇಸನೋ ಸಿಯಾ’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೪೦) –
ಅಯಂ ಉಪಾಯೋ ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಫಲಾದೀನಂ ದುಕ್ಖವಸೇನಾಪಿ ಉದಾಹರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಯೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಯಥಾರಹಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಯಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಭಿನ್ನಾ, ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಕಿತ್ತಿಕಾ ಭವನ್ತಿ, ತಾಹಿ ಭಿನ್ನಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಚ ಕಿತ್ತಿಕಾತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ತಾ ಪಟಿಪದಾ, ತೇ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ ಏತ್ತಕಾತಿ ಗಣನತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ।
ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು। ಯೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಯಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಭಿನ್ನಾ, ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಚತಸ್ಸೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಕತಮಾ ಚತಸ್ಸೋ? ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ, ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ, ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ, ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಚತಸ್ಸೋ। ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ
ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಕತೋ ವಿಭಾಗೋಪಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಕತೋ ವಿಭಾಗೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋತಿ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತಾ ಪನೇತಾ ಸಮಥವಸೇನಾಪಿ ಭಿನ್ನಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾಪಿ ಭಿನ್ನಾ। ಕಥಂ ಸಮಥವಸೇನ? ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಮಥಭಾವನಾ ‘‘ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಪಚಾರತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಪ್ಪನಾ, ತಾವ
ಸಾ ಚ ಪಟಿಪದಾ ಕಸ್ಸಚಿ ದುಕ್ಖಾ ಕಿಚ್ಛಾ ಹೋತಿ ನೀವರಣಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಸಮುದಾಚಾರಗ್ಗಹಣತಾಯ, ಕಸ್ಸಚಿ ತದಭಾವತೋ ಸುಖಾ ಅಕಿಚ್ಛಾ ಹೋತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ದನ್ಧಾ ಅಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ ಅವಿಸದಞಾಣತಾಯ, ಕಸ್ಸಚಿ ಖಿಪ್ಪಾ ಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ ವಿಸದಞಾಣತಾಯಾತಿ।
ಕಥಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ? ಯೋ ರೂಪಾರೂಪಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ರೂಪಾರೂಪಂ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಏತಉಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಾರೂಪಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸೇ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವದನ್ಧತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಇತರಾ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪನ ಭಿನ್ನಾಯೇವ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಇಧ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಅಭಿಸಮಯಾಧಿಕಾರತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸನಾವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬) ವುತ್ತಂ। ಯೋಜನಾನಯೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಬ್ಬೇವ ಅನಿಯಮತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಕಿಂ ನು ಖೋ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ಉದಾಹು ‘‘ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿಯ್ಯಾತೀ’’ತಿ ನಿಯಮತೋ ಚ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಮೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಝಾನೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಚ್ಚೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನೇವ ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಪನ್ನಕಪುಗ್ಗಲಾ, ತಂ ಪನ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗಂ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುಪಾಯಫಲೇಹಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬) –
ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ಚರಿತಂ ಏತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ। ಮನ್ದೋತಿ ಮನ್ದಿಯಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಮನ್ದೋ, ಮೋಹಾಧಿಕಪುಗ್ಗಲೋ। ಉದತ್ತೋತಿ ಉದಅತ್ತೋ, ಉಳಾರಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಳಾರಂ ಫಲಂ ದೇತೀತಿ ಉದೋ, ಕೋ ಸೋ? ಪವಿಚಯೋ, ಅತ್ತನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಅತ್ತೋ, ಉದೋ ಅತ್ತೋ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಉದತ್ತೋತಿ ವಚನತ್ಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ।
ಪಠಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು ನಾಮ ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾ, ಮನ್ದಪಞ್ಞತಾ ಚ, ಉಪಾಯೋ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪಿ ಫಲಂ ನಿಯ್ಯಾನಮೇವ। ದುತಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು ನಾಮ ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾ, ಉದತ್ತಪಞ್ಞತಾ ಚ, ಉಪಾಯೋ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ತತಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು ನಾಮ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಾ, ಮನ್ದಪಞ್ಞತಾ ಚ, ಉಪಾಯೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಚತುತ್ಥಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು ನಾಮ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಾ, ಉದತ್ತಪಞ್ಞತಾ ಚ, ಉಪಾಯೋ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಹೇತುಪಾಯಫಲಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಚೇವ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಚ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ, ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಯ್ಯೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಸ್ಸ ಭೇದದಸ್ಸನೇನ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸಯತಿ, ‘‘ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ದೇಸಯತಿ, ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ದೇಸನಾವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ
ಇದಾನಿ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಚತುಧಾ ಭಿನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತಮನ್ದಚತುಕ್ಕಂ ಅತ್ಥನಯಯೋಜನಾಯ ದುತಿಯಾಯ ವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮಾಧಿಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಉಭೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ರಾಗವಿರಾಗಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸೇಕ್ಖಫಲಭಾವಾಯ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಹಿತೇನೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಭವತಿ, ನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಉಭೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಸಮಥೇನ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಸೇಕ್ಖಫಲಭಾವಾಯಾತಿ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲಾ ದುವಿಧಾಯೇವ ಭವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ರಾಗವಿರಾಗಾಯಾತಿ ರಞ್ಜತೀತಿ ರಾಗೋ, ಸೋ ವಿರಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿರಾಗಾ, ರಾಗಸ್ಸ ವಿರಾಗಾ ರಾಗವಿರಾಗಾ, ತಾಯ ರಾಗವಿರಾಗಾಯ। ಚೇತೋತಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಭೇದೇನ ಚ ಸಮಾಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩, ೧೯೨; ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೧.೯.)। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿ, ಚೇತಸಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಚೇತೋ ಏವ ವಾ ವಿಮುತ್ತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಮಾಧಿ। ಅನಾಗಾಮಿಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾಯಾತಿ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ವಿನ್ದಿಯಂ ವಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ। ವಿರಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿರಾಗಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಿರಾಗಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ, ತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾಯ। ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ, ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾ ಏವ ವಾ ವಿಮುತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಾ, ತಾಯ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ।
‘‘ತೇಸು ಕತಮೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಕೇನ ಅತ್ಥನಯೇನ ಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ‘‘ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭತ್ತೇಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಯೇ ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಮಥ…ಪೇ॰… ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತೇ ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಹಾತಬ್ಬಾ ಗಮೇತಬ್ಬಾ ನೇತಬ್ಬಾ। ಯೇ ಉಭೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ॰… ಸಮಥೇನ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತೇ ಉಭೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಹಾತಬ್ಬಾ ಗಮೇತಬ್ಬಾ ನೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭. ‘‘ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾಭೇದೇನ ತಣ್ಹಾಚರಿತಮನ್ದಾದಿಭೇದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ತಸ್ಸ ವಿಭತ್ತಾನನ್ತರಂ ಸ್ವಾಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರೋ ಕತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನವಮಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಯಾ ವೀಮಂಸಾದಿಕಾ ಸುತಮಯಾದಿಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾ ವಿಭತ್ತಾ, ತಾಹಿ ಪಞ್ಞಾಹಿ ಯೇ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಯೋ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಇತಿ ವಿಭತ್ತಾಕಾರೇನ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರೋತಿ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ। ಕತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ। ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಸೋ ವೇನೇಯ್ಯೋ ಪಚ್ಚನ್ತಜಾದೀಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಕ್ಖಣೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಸವನಧಾರಣಾದೀಹಿ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಸ್ಸ। ಸತ್ಥಾತಿ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಸಾಸತಿ ಅನುಸಾಸತೀತಿ ಸತ್ಥಾ। ಧಮ್ಮನ್ತಿ ದೇಸಿತಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ। ದೇಸಯತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪನಯವಿತ್ಥಾರನಯೇಹಿ ಭಾಸತಿ। ಅಞ್ಞತರೋತಿ ಭಗವತೋ ಸಾವಕೇಸು ಏವಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಸಾವಕೋ। ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋತಿ ಗಾರವಸ್ಸ ಠಾನಭೂತೇಹಿ ಸೀಲಸುತಚಾಗಾದಿಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಮಾನಿತೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬವಚನೋ। ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಸಮಂ, ಸಹ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ಚರತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ। ಸದ್ಧಂ ಲಭತಿ ‘‘ಯೋ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಸೋ ಸತ್ಥಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸತ್ಥರಿ, ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ವತಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸಾತ್ಥೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ ಏಕನ್ತಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಏಕನ್ತಪರಿಸುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಾವಹೋ ಹಿತಾವಹೋ ಸುಖಾವಹೋ ಝಾನಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ದೇಸಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಅಚಲಸದ್ಧಂ ಲಭತಿ, ಸದ್ದಹನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ತಥಾ
ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೇ ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸಿತಧಮ್ಮೇ ಚೇವ ಸಾವಕೇನ ದೇಸಿತಧಮ್ಮೇ ಚ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ವೀಮಂಸನಂ ವಿಮಂಸಾ, ಪಾಳಿಯಾ, ಪಾಳಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ವೀಮಂಸಾ। ವೀಮಂಸತೀತಿ ವಾ ವೀಮಂಸಾ, ಪದಂ ಪದನ್ತರೇನ, ಪದತ್ಥಂ ಪದತ್ಥನ್ತರೇನ ವಿಚಾರಣಕಾ ಪಞ್ಞಾ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಉಸ್ಸಾಹನಾದೀಸುಪಿ ಭಾವಸಾಧನಕತ್ತುಸಾಧನಾನಿ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ। ಉಸ್ಸಾಹನಾ ಚ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಕಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿಚಯಸಾಧಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಚ, ನ ವೀರಿಯಂ, ಏತ್ಥ ಚ ಯಾ ಸುತಮತ್ತೇಯೇವ ಪವತ್ತಾ, ವೀಮಂಸಾದಿಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಿವತ್ತಾ, ಸಾ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನ ಹೋತಿ। ಯಾ ಚ ಸುತ್ವಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಉಸ್ಸಾಹನಾದಿಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಿವತ್ತಾ, ಯಾ ಚ ಸುತ್ವಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಉಸ್ಸಹಿತ್ವಾ ತುಲನಾದಿಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಿವತ್ತಾ, ಯಾ ಚ ಸುತ್ವಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಉಸ್ಸಹಿತ್ವಾ ತುಲಯಿತ್ವಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖನಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಿವತ್ತಾ, ಸಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ನ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಾ ಪನ ಸುತ್ವಾ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ವೀಮಂಸಾ, ವೀಮಂಸನ್ತಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹನಾ, ಉಸ್ಸಹನ್ತಸ್ಸ ತುಲನಾ, ತುಲಯನ್ತಸ್ಸ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಸುತಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಭಜನಾನನ್ತರಂ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಂ ಪಞ್ಞಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತಥಾ ಸುತೇನ ನಿಸ್ಸಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸುತನ್ತಿ ಸುಯ್ಯತೇ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋತಿ ಸುತೋ, ಸವನಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಸುತಂ, ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸುತಂ। ನಿಸ್ಸಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಚೇತಂ ‘‘ಸುತೇನ ನಿಸ್ಸಯೇನಾ’’ತಿ ಕರಣವಚನಂ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಇದಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಿರಮನಂ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ, ಅಯಂ ಏಕಗ್ಗತಾ ಸಮಾದಹನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧಿ ವೀಮಂಸಾ ನಾಮ। ತೇಸಂಯೇವ ಸೀಲಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಸೀಲತಿ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸೀಲನ್ತಿಆದಿವಚನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಭಾಗಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನಂ ತುಲೇತ್ವಾ ವಿಯ ಗಹಣಪಞ್ಞಾ ತುಲನಂ ನಾಮ। ತೇಸಂಯೇವ ಸೀಲಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದುಕ್ಖತಾದಿನಮನರುಪ್ಪನಾದಿಸಪ್ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖತಾದಿಆಕಾರೇ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾ ಏವ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ನಾಮಾತಿ ವಿಸೇಸತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಉಸ್ಸಾಹನಾ ಜಾತಾ ವಿಯ ನ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚಿನ್ತಿತಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿಚಯವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋತಿ ‘‘ಉಸ್ಸಾಹನಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ।
ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮಾ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಕಾರಣಭೂತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸುತಮಯಿಚಿನ್ತಾಮಯಿಪಞ್ಞಾನಂ ದಸ್ಸನಾನನ್ತರಂ ‘‘ಇಮಾಹಿ ದ್ವೀಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇಮಾಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಞ್ಞಾಹೀತಿ ಸುತಮಯಿಚಿನ್ತಾಮಯಿಪಞ್ಞಾಹಿ ಕಾರಣಭೂತಾಹಿ। ಸುತಮಯಿಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಉಭಯತ್ಥ ವಾ ಠಿತೋಯೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭತೀತಿ। ಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾರೂಪೇಸು ಪರಿಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಸಮ್ಮಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ। ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ- ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಸಮ್ಪಾದನೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಂ ವಾ ಭಾವನಾಭೂಮಿಯಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯದಿಪಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ ‘‘ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಭಾವನಾವಸೇನ ಪನ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದಸ್ಸನಭೂಮೀತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಫಲಾನಿ, ಸೇಸಾನಿ ‘‘ಭಾವನಾಭೂಮೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
೮. ಅಮ್ಹಾಕಾಚರಿಯ ತುಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುತಮಯಿಪಞ್ಞಾದಿಕಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಸುತೇನ ವಿನಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಸುತೇನ ವಿನಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಹೋತ್ವೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಪರತೋಘೋಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಪರತೋಘೋಸಾತಿ ಪರತೋ ಪವತ್ತೋ ದೇಸನಾಘೋಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಪರತೋಘೋಸಾ। ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಾತಿ ಪತಿ ವಿಸುಂ ಅತ್ತನಿಯೇವ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ರುಪ್ಪನನಮನಾದಿಸಭಾವಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಾದಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ, ಇಮಿನಾ ಸಾವಕಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಾ, ತಥಾಪಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂಯೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಾವಕಾ ಇಧ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮನಯೋ ಯುತ್ತತರೋ। ಪರತೋತಿ ಧಮ್ಮದೇಸಕತೋ ಪವತ್ತೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಘೋಸೇನ ಹೇತುನಾ ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೇನ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಚ ಹೇತುನಾ ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ, ಇಮಿನಾ ಸಾವಕಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಾ, ತಥಾಪಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂಯೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಾವಕಾ ಇಧ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮನಯೋ ಯುತ್ತತರೋ। ಪರತೋತಿ ಧಮ್ಮದೇಸಕತೋ ಪವತ್ತೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಘೋಸೇನ ಹೇತುನಾ ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೇನ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಚ ಹೇತುನಾ ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮಾತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಞೇಯ್ಯಾತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯) ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ।
ಸುತಮಯಿಪಞ್ಞಾದಿಕಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಇಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಇಮಾ ದ್ವೇ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ಜಾನನತೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ। ಯಸ್ಸ ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಿ, ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಜಾನನತೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ। ಯಸ್ಸ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ನೇವ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚ, ಅಯಂ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ನೇಯ್ಯೋ ನಾಮಾತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇದಾನಿ ಯದತ್ಥಂ ಇಮಾ ಪಞ್ಞಾ ಉದ್ಧಟಾ, ತಮೇವ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಯಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮) ವುತ್ತಂ।
೯. ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ‘‘ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇಹಿ, ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಞಾಣವಿಭಾಗೇಹಿ ಚ ದೇಸನಾಭಾಜನಂ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಯಾಯ ದೇಸನಾಪಾಳಿಯಾ ದೇಸನಾಹಾರಂ ಯೋಜೇತುಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಯಾ ಪಾಳಿದೇಸನಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸಾ ಪಾಳಿದೇಸನಾ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ಕಿಮತ್ಥಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಂ ಅತ್ಥಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ।
ತತ್ಥ ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾತಿ ಯಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಕಾ ಪುಬ್ಬೇ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು ಕಿಮತ್ಥಂ ದೇಸಯತೀತಿ ಕಥೇತುಕಾಮತಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ, ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ತಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯಂ ನಿರೋಧಂ ಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪವತ್ತಿಪವತ್ತಕನಿವತ್ತಿನಿವತ್ತನುಪಾಯಭಾವೇನ ಅವಿಪರೀತಭಾವತೋ ‘‘ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ।
ಯಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ಸಾ ದೇಸನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಯತೀತಿ ‘‘ಆದೀನವೋ ಫಲಞ್ಚ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೇನ ದೇಸನಾಯಂ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ ಆದೀನವೋ ಚೇವ ಫಲಞ್ಚ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ, ಅಸ್ಸಾದೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ಉಪಾಯೋ ಚೇವ ಆಣತ್ತಿ ಚ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ।
ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಾ ಆದೀನವಾಯೇವ। ಫಲನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ ಲೋಕಿಯಂ, ನ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ। ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ತಣ್ಹಾಸ್ಸಾದಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅಸ್ಸಾದೇಕದೇಸೋ ದುಕ್ಖಮೇವ, ಅಸ್ಸಾದೇಕದೇಸೋ ದುಕ್ಖಞ್ಚೇವ ಸಮುದಯೋ ಚ। ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಚ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತಿ ಚ ದೇಸನಾಯ ಫಲಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ‘‘ಉಪಾಯೋ, ಆಣತ್ತಿ ಚ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಿಸ್ಸರಣೇಕದೇಸೋಪಿ ಮಗ್ಗೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಯಾ ದೇಸನಾ ವಿಸೇಸತೋ ದೇಸಯತಿ, ಕತಮಾ ಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವಿಸೇಸಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಸೇಸತೋ ದೇಸಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
‘‘ಯಾ ದೇಸನಾ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಸೇಸತೋ ದೇಸಯತಿ, ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಭಾವಂ ಕಿಂ ಭಗವಾ ಆಹಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮಹಾವ॰ ೧೪) ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಂ ಜಾತಿಆದಿಕಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ, ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಾದಿಭಾವೇನ ಚ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮೇತಿ ಮಯಾ ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಸವನೇ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತುಂ ಆಲಪತಿ। ಬಾರಾಣಸಿಯನ್ತಿ ಬಾರಾಣಸೀನಗರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ। ಇಸಿಪತನೇತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಇಸನತೋ ಗವೇಸನತೋ ‘‘ಇಸೀ’’ತಿ ವೋಹರಿತಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಪತನಟ್ಠಾನೇ। ಮಿಗದಾಯೇತಿ ಮಿಗಾನಂ ಅಭಯದಾನಟ್ಠಾನೇ ಕಾರಿತೇ ಅಸ್ಸಮೇವ।
ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಉತ್ತರಿತರಾಭಾವೇನ ಅನುತ್ತರಂ ಅನತಿಸಯಂ। ಧಮ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಕೇ ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮೋ ಚೇವ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ। ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸೇಧನೀಯಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಜನಕಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ, ಜಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಅನುತ್ತರತ್ತಾ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞಾದೀನಞ್ಚೇವ ಅಟ್ಠಾರಸಬ್ರಹ್ಮಕೋಟಿಯಾ ಚ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸಾಧನತೋ ಚ। ‘‘ಕೇನ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಮಣೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಮಣೇನಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಮತ್ತೂಪಗತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನಾತಿ ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ। ಪರಮತ್ಥಾನಞ್ಹಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪಟಿಸೇಧನೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನುಪ್ಪಜ್ಜನಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ। ದೇವೇನಾತಿ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವೇನ। ಬ್ರಹ್ಮುನಾತಿ ರೂಪಬ್ರಹ್ಮಾ ಗಹಿತಾ। ‘‘ಸಮಣೇನ ವಾ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನೇನ ಅವಸೇಸಖತ್ತಿಯಗಹಪತಿಪರಿಸಜನಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ತಸ್ಮಾ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಸಮಣಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾವತಿಂಸಮಾರಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಾ ಅಟ್ಠವಿಧಾಪಿ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸತ್ತಸಮೂಹೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಾಧಾರೇ।
‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸುತ್ತೇ ಪದಾನಿ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕದೇಸನಾಯಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ॰ ೧೩ ಆದಯೋ; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೩೦)। ‘‘ಅಪರಿಮಾಣಾ ಅಕ್ಖರಾ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪದಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪದಾ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಅಕ್ಖರಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿವಚನೇಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪದಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪದಾ, ಅಕ್ಖರಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ಚ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಏತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಕಾಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಪಕಾಸನಾಕಾರೋ ಪಞ್ಞತ್ತಾಕಾರೋತಿ ಆಕಾರವನ್ತಆಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಸಙ್ಕಾಸನಾಕಾರೋತಿ ಚ ಸಙ್ಕಾಸನೀಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಕಾರೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಇತಿಪೀತಿ ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನಪಿ, ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನಪಿ ಇದಂ ಜಾತಿಆದಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಯನ್ತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ। ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತನಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ। ಅಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತತೋ ನಿಸ್ಸಟಾ ಅಯಂ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು। ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಜಾತಿಆದಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನನಿರೋಧಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ। ಅಯನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾದಿಕೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಅರಿಯೋ ಮಗ್ಗೋ। ದುಕ್ಖನಿರೋಧಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಗತತ್ತಾ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಭಾವತೋ ಚ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
‘‘ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಅತ್ಥಪದಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸಯಿವಿಸಯಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಭಗವಾ ಕಿಂ ಸಾಮಞ್ಞೇಹಿ ಅಕ್ಖರಾದೀಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ ವಾ ಪಕಾಸೇತಿ ವಾ, ಉದಾಹು ಯಥಾರಹಂ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ ಪಕಾಸೇತೀತಿಆದಿವಿಚಾರಣಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ವಿಸಯವಿಸಯಿಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ದು-ಇತಿ ಅಕ್ಖರೇನ ಹಿ ಅನೇಕುಪದ್ದವಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಕುಚ್ಛಿತತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ, ಖ-ಇತಿ ಅಕ್ಖರೇನ ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವವಿರಹೇನ ತುಚ್ಛತ್ಥೋತಿ ಏವಮಾದಿಕಾವಬೋಧಸ್ಸ ವಿಸೇಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಭವತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪದತ್ಥಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ಜಾಯತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯)। ಪದಪರಿಯೋಸಾನೇ ವಾಕ್ಯಪರಿಯೋಸಾನಾಭಾವತೋ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ದೀಪಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಿತೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ। ವಾಕ್ಯಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ಸಙ್ಕಾಸಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ವಿವರಿತೋ ವಿವಟೋ ಕತೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತೀ’’ತಿ। ಪಕಾರೇಹಿ ಚ ವಾಕ್ಯಭೇದೇ ಕತೇ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಭತ್ತೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತೀ’’ತಿ। ವಾಕ್ಯಾವಯವಾನಂ ಪದಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನಿಬ್ಬಚನವಿಭಾಗೇ ಕತೇ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ ಕತೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತೀ’’ತಿ। ಕತನಿಬ್ಬಚನೇಹಿ ವಾಕ್ಯಾವಯವೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ನಿರವಸೇಸತೋ ದೇಸಿತೇಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತೇ ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ತೋಸನಂ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾತೇಜನಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ।
‘‘ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಭಗವಾ ಏವಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಏವಾ’’ತಿ ವಾ ಅವಧಾರಣೇ ಯೋಜಿತೇ ‘‘ಸಾವಕೋ ನ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ, ಪದಾದೀಹಿ ನ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಾವಕೋ ಚ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ, ಪದಾದೀಹಿ ಚ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ। ಕತ್ಥ ಅವಧಾರಣಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಸಾವಕೇನ ಸಙ್ಕಾಸಿತೋ ವಾ ಪದಾದೀಹಿ ಸಙ್ಕಾಸಿತೋ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ। ಅತ್ಥಪದಾನಞ್ಚ ಅಕ್ಖರಾದಿನಾನಾವಿಸಯತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ತೇನ ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕೇ ಸುತ್ತೇ ಛಳೇವ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ, ಅನೇಕಾನುಸನ್ಧಿಕೇ ಸುತ್ತೇ ಅನುಸನ್ಧಿಭೇದೇನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಛ ಛ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ।
‘‘ಛಸು ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಚ ಪದೇಹಿ ಚ ಉಗ್ಘಟೇತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಅಕ್ಖರಾದೀಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಸು। ಉಗ್ಘಟೇತೀತಿ ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೇಸನಾವ ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ಭಗವಾ ಪನ ದೇಸನಾಜನಕತ್ತಾ ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾಯೇವ ಕಿಂ ವಿಪಞ್ಚನವಿತ್ಥಾರಣಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾಜನಕತ್ತಾ, ಉದಾಹು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ಅಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ಅಞ್ಞಾ ‘‘ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟನಾ ಆದೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಕತಮಾ ಉಗ್ಘಟನಾ, ಕತಮಾ ವಿಪಞ್ಚನಾ, ಕತಮಾ ವಿತ್ಥಾರಣಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟನಾ ಆದೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಉಗ್ಘಟನಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾಸು ದೇಸನಾಸು। ಉಗ್ಘಟನಾತಿ ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾ ಆದಿದೇಸನಾ ಹೋತಿ। ವಿಪಞ್ಚನಾತಿ ವಿಪಞ್ಚನಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾ ಮಜ್ಝೇದೇಸನಾ ಹೋತಿ। ವಿತ್ಥಾರಣಾತಿ ವಿತ್ಥಾರಣಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಉಗ್ಘಟಿಯನ್ತೋ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಕತಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ವಿಪಞ್ಚಿಯನ್ತೋ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಕತಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ವಿತ್ಥಾರಿಯನ್ತೋ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಕತಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’ತಿಆದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಸೋಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯) ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟಿಯನ್ತೋ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಉದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಸೋ ಅಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ತೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿನಯನೇನ ನಂ ಉಗ್ಘಟಿಯನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನಂ ಉದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತಂ ವಿನಯಂ ‘‘ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ ಆಹು। ವಿಪಞ್ಚಿಯನ್ತೋ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ನಿದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಸೋ ಅಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ತೇನ ನಂ ವಿಪಞ್ಚಿಯನ್ತಂ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನಂ ನಿದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತಂ ವಿನಯಂ ‘‘ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ ಆಹು। ವಿತ್ಥಾರಿಯನ್ತೋ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಸೋ ಅಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ನೇಯ್ಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ ವಿನಯನಂ ಜನೇತಿ, ತೇನ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿನಯನೇನ ನಂ ವಿತ್ಥಾರಿಯನ್ತಂ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನಂ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತಂ ವಿನಯಂ ‘‘ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ ಆಹೂತಿ ಯೋಜನತ್ಥೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಛನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಅತ್ಥೋ ನಿಬ್ಯಾಪಾರೋ ಸಿಯಾ, ಅತ್ಥೋ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಬ್ಯಾಪಾರೋಯೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸೋಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಏತೇನ ಅತ್ಥೋಯೇವ ಮುಖ್ಯತೋ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಸ್ಸ ವಿನಯನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ಅತ್ಥವಾಚಕೋ ಪನ ಸದ್ದೋ ಠಾನೂಪಚಾರತೋ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಸ್ಸ ವಿನಯನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪದಪರಮಸ್ಸ ಪನ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಸೋ ಇಧ ನ ವುತ್ತೋ। ಸೇಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿಯ ನೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣೇನ ಪದಪರಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಅಕ್ಖರೇಹೀತಿಆದೀಸು ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ನ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ। ಅಕ್ಖರಾದೀನಞ್ಹಿ ಉಗ್ಘಟನಾದೀನಿ ಪಯೋಜನಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಉಗ್ಘಟನಾದೀನಂ ಅಕ್ಖರಾದೀನಿ ಪಯೋಜನಾನೀತಿ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಅನ್ನೇನ ಹೇತುನಾ ವಸತಿ, ವಸನೇನ ಹೇತುನಾ ಅನ್ನಂ ಲದ್ಧನ್ತಿ ವಸನಕಿರಿಯಾಯ ಫಲಂ ವಸನಕಿರಿಯಾಯ ಹೇತುಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ। ‘‘ಅಜ್ಝೇಸನೇನ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯದತ್ಥಾ ಚ ಕಿರಿಯಾ, ಸೋ ಹೇತೂ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯)। ತತ್ಥ ಯದತ್ಥಾತಿ ಸೋ ಅನ್ನಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾ ವಸನಾದಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಯದತ್ಥಾ, ವಸನಾದಿಕಿರಿಯಾ, ಸೋ ಅನ್ನಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ತಸ್ಸಾ ವಸನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೧೦. ‘‘ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ದ್ವಾದಸಪದಸಮ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಛಅತ್ಥಪದಛಬ್ಯಞ್ಜನಪದಭೇದೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಪದಬ್ಯಞ್ಜನಪದಕಲ್ಯಾಣತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಥ ವಾ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾನುರೂಪಂ ‘‘ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ದ್ವಾದಸಪದತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಹಾರವಿಸಯಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ಪಾಳಿಯಂ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತಮಾನಿ ಛಪ್ಪದಾನಿ? ಸಙ್ಕಾಸನಾ, ಪಕಾಸನಾ, ವಿವರಣಾ, ವಿಭಜನಾ, ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಛಪ್ಪದಾನಿ। ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ತಸ್ಮಾ ಸಾತ್ಥಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಹಾರವಿಸಯಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ಪಾಳಿಯಂ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಕತಮಾನಿ ಛಪ್ಪದಾನಿ? ಅಕ್ಖರಂ, ಪದಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಆಕಾರೋ, ನಿರುತ್ತಿ, ನಿದ್ದೇಸೋ ಇಮಾನಿ ಛಪ್ಪದಾನಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ತೇನಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಛಅತ್ಥಪದಸಮ್ಪನ್ನಛಬ್ಯಞ್ಜನಪದಸಮ್ಪನ್ನಟ್ಠೇನ, ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಭಗವಾ ಆಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕೇವಲಸದ್ದಸ್ಸ ಸಕಲಾದಿಅತ್ಥವಾಚಕತ್ತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇವಲನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ನ ಮಿಸ್ಸಂ ಲೋಕಿಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೇ ಏಕೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಊನೋ ನತ್ಥಿ, ವಾಚಕಸದ್ದೇಸುಪಿ ಅನತ್ಥಕೋ ಏಕೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಅಧಿಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅನೂನಂ ಅನತಿರೇಕಂ। ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಸದ್ದದೋಸಅತ್ಥದೋಸಾದಿವಿರಹತೋ ವಾ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ರಾಗಾದಿಮಲವಿರಹತೋ ವಾ ಪರಿಯೋದಾತಾನಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮವಿಸೇಸಾನಂ ಉಪಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಯೋದಾತಂ। ನಿಗ್ಗತಂ ಮಲಂ ಏತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ನಿಮ್ಮಲಂ। ಸದ್ದದೋಸಾದಿವಿರಹತೋ ವಾ ರಾಗಾದಿವಿರಹತೋ ವಾ ಸಬ್ಬಮಲೇಹಿ ಅಪಗತಂ ಪರಿ ಸಮನ್ತತೋ ಓದಾತನ್ತಿ ಪರಿಯೋದಾತಂ। ಉಪಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಉಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಯಥಾ ‘‘ಪದಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ। ಪದಕ್ಕನ್ತಂ ಪದಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಂ। ವಿಸಿಸನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ವಿಸೇಸಾ, ಸಬ್ಬೇ ವಿಸೇಸಾ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾ, ಸಬ್ಬತೋ ವಾ ವಿಸೇಸಾತಿ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾ, ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ। ತೇಸಂ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾನಂ ಉಪಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪದನ್ತಿ ತಥಾಗತಪದಂ। ಪದನ್ತಿ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನೇನ ವಾ ದೇಸನಾಗಮನೇನ ವಾ ಕಿಲೇಸಗ್ಗಹಣಂ। ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಗಮನಟ್ಠಾನಂ ಇತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಗತೇನ ಗೋಚರಾಸೇವನೇನ ವಾ ಭಾವನಾಸೇವನೇನ ವಾ ನಿಸೇವಿತಂ ಭಜಿತಂ ಇತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣದನ್ತೇಹಿ ಆರಞ್ಜಿತಂ ಆರಞ್ಜಿತಟ್ಠಾನಂ ಇತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅತೋ ತಥಾಗತಪದಾದಿಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಏತಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಇತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಚರಿಯಂ, ಬ್ರಹ್ಮಂ ವಾ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠಂ ಚರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ತಥಾಗತಪದಭಾವಂ!ತಥಾಗತಪದಭಾವಂ, ತಥಾಗತನಿಸೇವಿತಭಾವಂ, ತಥಾಗತಆರಞ್ಜಿತಭಾವಂ, ತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪಿತಭಾವಂ ಕಥಂ ಮಯಂ ನಿಕ್ಕಙ್ಖಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಬ್ಭಾವದೀಪಕೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ನಿಕ್ಕಙ್ಖೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಯದಿ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಚ ಪದೇಹಿ ಚ ಉಗ್ಘಟೇತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಚ ಆಕಾರೇಹಿ ಚ ವಿಪಞ್ಚಯತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಚ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಆಚರಿಯೇನ ರಚಿತೇನ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಪಯೋಜನಂ ನ ಭವತಿ, ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನ ವಿನಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯಮೇವ ಅತ್ಥಸಿಜ್ಝನತೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕೇಸಂ ಅಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯೋಗೀನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಯೋಗೀನನ್ತಿ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯನ್ತಿ ಯೋಗಿನೋ, ತೇಸಂ ಯೋಗೀನಂ। ತೇನ ಮಯಾ ರಚಿತೇನ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಉಗ್ಘಟನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಯೋಗೀನಂ ಸಾತ್ಥಕೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದಾದಿದೇಸನಾಹಾರಭಾವೋ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ…ಪೇ॰… ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಿದೇಸನಾಹಾರಭಾವೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ…ಪೇ॰… ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ಯೋಗೀನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಿದೇಸನಾಹಾರಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಕಿಂ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಯೇನ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ
ಇತಿ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೨. ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೧೧. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಹಾರೇಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಗಾಥಾಯ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಅಯಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಕಿಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ಅಯಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಕಿಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯೋ ವಿಚಯೋ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬೋ, ತಂ ವಿಚಯಂ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ ವಿಸಯಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪದಂ ವಿಚಿನತಿ, ಪಞ್ಹಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಿಂ ವಿಚಯೋ ಪದವಿಚಯೋ’’ತಿಆದಿಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ವಿಚಿನತಿ, ಪದಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ವಿಚಯಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುಸಾಧನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಪದಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ನವವಿಧಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಪದಂ ಯಾವ ನಿಗಮನಾ ನಾಮಪದಾದಿಜಾತಿಸದ್ದಾದಿಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿಆಕಾರನ್ತಾದಿಪಠಮವಿಭತ್ಯನ್ತಾದಿಏಕವಚನಾದಿವಸೇನ ವಿಚಿನತಿ। ಪಞ್ಹಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾದಿಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಸಮ್ಮುತಿವಿಸಯಾದಿಅತೀತವಿಸಯಾದಿವಸೇನ ವಿಚಿನತಿ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿಸಾವಸೇಸಬ್ಯಾಕರಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿ ಸಉತ್ತರಬ್ಯಾಕರಣ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿ ಲೋಕಿಯಬ್ಯಾಕರಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ವಿಚಿನತಿ। ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದಕತಣ್ಹಾದಿಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬಸುಖಾದಿವಸೇನ ವಿಚಿನತಿ। ಆದೀನವಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಸೇನ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಾದಿಆದಿಅನ್ತವನ್ತತಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿವಸೇನ ವಾ ವಿಚಿನತಿ। ನಿಸ್ಸರಣಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಮಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ವಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಾ ಆಗಮವಸೇನ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಆದಿಪರಿಯಾಯವಸೇನ ವಾ ವಿಚಿನತಿ। ಫಲಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಧಮ್ಮಚರಣಸ್ಸ ದುಗ್ಗತಿಗಮನಾಭಾವೇನ ವಾ ಮಚ್ಚುತರಣಾದಿನಾ ವಾ ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ, ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಚರಣಸ್ಸ ಫಲಂ ವಿಚಿನತಿ। ಉಪಾಯಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತನನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸದ್ಧಾಸತಿವಸೇನ ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಉಪಾಯಂ ವಿಚಿನತಿ। ಆಣತ್ತಿಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಪಾಪಪರಿವಜ್ಜನಾಣತ್ತಿವಸೇನ ವಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತಾಪೇಕ್ಖನಾಣತ್ತಿವಸೇನ ವಾ ವಿಚಿನತಿ। ಅನುಗೀತಿಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ವುತ್ತಾನುಗೀತಿವಸೇನ ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾನುಗೀತಿವಸೇನ ವಾ ಅನುರೂಪಂ ಗೀತಿಂ ವಿಚಿನತಿ। ಸಬ್ಬೇ ನವ ಸುತ್ತನ್ತೇ ವಿಚಿನತೀತಿ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಕೇ ನವ ಸುತ್ತೇ ಆಹಚ್ಚವಚನವಸೇನ ವಾ ಅನುಸನ್ಧಿವಚನವಸೇನ ವಾ ನೀತತ್ಥವಚನವಸೇನ ವಾ ನೇಯ್ಯತ್ಥವಚನವಸೇನ ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿವಸೇನ ವಾ ವಿಚಿನತಿ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪದವಿಚಯೋ ಪಠಮಂ ವಿಭತ್ತೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅನುಪದಂ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬತಾಯ ಅತಿಭಾರಿಯೋ, ನ ಸುಕರೋ ಪದವಿಚಯೋತಿ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಹಾವಿಚಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೇ ತಾವ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸೋ ಪಞ್ಹಾವಿಚಯೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ, ತಂ ಪಕಾರಜಾತಂ ಕೀದಿಸಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪಾರಾಯನೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಪುಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಪಞ್ಹಾವಿಚಯೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಂ। ಅಜಿತೋತಿ ಬಾವರೀಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿಚಾರಕಭೂತಾನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಅಜಿತೋ। ಪಾರಾಯನೇತಿ ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಯತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾರಾಯನಂ, ಅಜಿತಸುತ್ತಾದಿಸೋಳಸಸುತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ।
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, (ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,)
ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತಿ।
ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸಿ, ಕಿಂ ಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೩೮; ಚೂಳನಿ॰ ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೭, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧) –
ಗಾಥಾಯ ‘‘ಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಲೋಕೋ ಅರಿಯವಜ್ಜೋ ಸತ್ತೋ ನಿವುತೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ, ಇತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಕೇನ ಹೇತುನಾ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ, ಅಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಕಿಂ ಅಭಿಲೇಪನಂ ಇತಿ ತ್ವಂ ಬ್ರೂಸಿ, ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಕಿಂ ಮಹಬ್ಭಯನ್ತಿ ತ್ವಂ ಬ್ರೂಸೀತಿ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಭೇದೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಇಮಾನಿ ಗಾಥಾಪಾದಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಪುಚ್ಛಿತತ್ಥದೀಪಕಾನಿ ವಾ, ಪಧಾನವಸೇನ ಪನ ಸೋ ‘‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಮತೋ, ಯದಿಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಪುಚ್ಛನವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಞಾತುಂ ಪನ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಾರಣಂ ವದೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಾ’’ತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಯದಿಪಿ ನಿವಾರಣಾಪಕಾಸನಾಭಿಲೇಪನಮಹಬ್ಭಯಸಙ್ಖಾತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅತ್ಥಾ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ಗಹಿತಾ, ಏಕಸ್ಸ ಪನ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ’ತಿ ಪಧಾನವಸೇನ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ। ‘‘ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಣಂ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಆಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಭಗವಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಆಹ, ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಣಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ನಾನಾಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಸ್ಸೇವ ಅಪ್ಪಕಾಸನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ನಾನಾಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ। ‘‘ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಸ್ಸೇವ ಅಭಿಲೇಪನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ನಾನಾಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ। ‘‘ಕಿಂ ಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸೇವ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ನಾನಾಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಪಞ್ಹೋ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನನಾನಾಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನೋ, ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೋ, ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾದೀಸು ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪಞ್ಹೋತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಯೋ ಲೋಕೋ ‘ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ’ತಿ ಗಹಿತೋ, ಸೋ ಲೋಕೋ ತಿವಿಧೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಲೋಕೋ ತಿವಿಧೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಯೋ ವಿಧಾ ಏತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ತಿವಿಧೋ। ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ರಾಗಾದಿವಸೇನ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೋ, ಕಿಲೇಸೋ ಚ ಸೋ ಲೋಕೋ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ, ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತೋ। ಸೋ ಹಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಬಹುಲತಾಯ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋತಿ। ಭವತಿ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಬುದ್ಧೀಹೀತಿ ಭವೋ, ಭವೋ ಚ ಸೋ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಭವಲೋಕೋ, ರೂಪಾವಚರಸತ್ತೋ। ಸೋ ಹಿ ಝಾನಾದಿಬುದ್ಧೀಹಿ ಭವತೀತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ, ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತೋ। ಸೋ ಹಿ ಆನೇಞ್ಜಸಮಾಧಿಬಹುಲತಾಯ ವಿಸುದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅರಿಯಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ।
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ‘‘ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಯಂ –
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ,)
ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ।
ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮಿ, ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೩೯; ಚೂಳನಿ॰ ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೮, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ) –
ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋತಿ ಕಾಳಪಕ್ಖಚತುದ್ದಸೀ, ಘನವನಸಣ್ಡ, ಮೇಘಪಟಲಚ್ಛಾದನ, ಅಡ್ಢರತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ರಥಘಟಾದಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದನಲಕ್ಖಣಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತ್ತಲೋಕೋ ನಿವುತೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ। ‘‘ಅಜಿತಾ’’ತಿ ಚ ಆಲಪನಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವಾ ಆಹ। ವಿವಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಮಾದಹೇತು ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ। ಜಪ್ಪಂ ತಣ್ಹಂ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ಅಭಿಲೇಪನ’’ನ್ತಿ ಅಹಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ ಭಗವಾ ಆಹ, ದುಕ್ಖಂ ಜಾತಿಆದಿವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಅಹಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ ಭಗವಾ ಅಜಿತಂ ಆಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಇಮಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಯ ಕಥಂ ವಿಚಿನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನೀತಿ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಾನಿ ಗಾಥಾಪದಾನಿ। ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಗಾಥಾಪದೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾನಿ। ಕಥಂ? ಪಠಮಂ ಪದಂ ಪಠಮೇನ ಪದೇನ, ದುತಿಯಂ ಪದಂ ದುತಿಯೇನ ಪದೇನ, ತತಿಯಂ ಪದಂ ತತಿಯೇನ ಪದೇನ, ಚತುತ್ಥಂ ಪದಂ ಚತುತ್ಥೇನ ಪದೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ।
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಠಮಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಠಮಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕತಾ, ನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ। ವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಜಾನಕೋ ಲೋಕೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಕಥಂ ನಿವುತೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೀವರಣೇಹಿ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ನೀವರಣೇನ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಭಾವೋ ಕೇನ ವಚನೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಪಾಣಾನಂ ಸಬ್ಬಭೂತಾನಂ, ಪರಿಯಾಯತೋ ಏಕಮೇವ ನೀವರಣಂ ವದಾಮಿ, ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾ। ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಸೋವ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿರೋಧಾ ಚಾಗಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾನಂ ನೀವರಣನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತೇನ ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಭಾವೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ।
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪದೇನ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಠಮಸ್ಸೇವ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ನ ಸಿಯಾ, ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ದುತಿಯಪದಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪದೇನ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಠಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ ಯುತ್ತತರಾ ಹೋತಿ, ಯುತ್ತತರತ್ತಾ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ಮಯಾ ವತ್ತಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ವಿವಿಚ್ಛಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ಪಮಾದಾ ಚ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ‘‘ಕಥಂ ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇಹಿ ಸೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿವಿಚ್ಛಾಯ ವಿವಿಚ್ಛತಿ। ‘‘ಯಾಯ ವಿವಿಚ್ಛಾಯ ವಿವಿಚ್ಛತಿ, ಸಾ ವಿವಿಚ್ಛಾ ಕತಮಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಾಯ ಕಸ್ಮಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛನ್ತೋ ಸೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೇಸು ನಾಭಿಸದ್ದಹತಿ; ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೇಸು ನ ಅಭಿಸದ್ದಹನ್ತೋ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಆರಭಿತಬ್ಬಂ ವೀರಿಯಂ ನಾರಭತಿ; ಅನಾರಭನ್ತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಧ ಲೋಕೇ ಪಮಾದಮನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತೀತಿ, ಪಮಾದೇನ ವಿಹರನ್ತೋ ಪಮತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಕ್ಕೇ ಧಮ್ಮೇ ನ ಉಪ್ಪಾದಿಯತಿ; ಅನುಪ್ಪಾದಯನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತೇ ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪ್ಪಾದಿಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ನಪ್ಪಕಾಸನ್ತಿ ಪಕಾಸನವಸೇನ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ತಾದಿಸಸ್ಸ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ –
‘‘ದೂರೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಹಿಮವನ್ತೋವ ಪಬ್ಬತೋ।
ಅಸನ್ತೇತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಖಿತ್ತಾ ಯಥಾ ಸರಾ।
ತೇ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಯಸೇನ ಚಾ’’ತಿ॥ –
ಯಂ ಗಾಥಾಪಾಠಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ಯೇನ ಅಪ್ಪಕಾಸನಾಕಾರೇನ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಅಪ್ಪಕಾಸನಾಕಾರೇನ ವುತ್ತೇನ ತೇನ ಗಾಥಾಪಾಠೇನ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸುಕ್ಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನಭಾವೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಪನ – ಹಿಮವನ್ತೋ ಪಬ್ಬತೋ ದೂರೇ ಠಿತೋ ದೂರೇ ಠಿತಾನಮ್ಪಿ ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಕಾಸತಿ ಇವ, ಏವಂ ಸನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ದೂರೇ ಠಿತಾನಮ್ಪಿ ಗುಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಗುಣವಸೇನ ಪವತ್ತೇಹಿ ಯಸಪರಿಭೋಗಪರಿವಾರೇಹಿ ಚ ದೂರೇ ಠಿತಾನಂ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ರತ್ತಿಕಾಲೇ ಖಿತ್ತಾ ಸರಾ ಉಸೂ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯಥಾ, ಏತ್ಥ ಸತ್ತಲೋಕೇ ವಿವಿಚ್ಛಾಪಮಾದಾನಂ ವಸೇನ ವಿಹರನ್ತೋ ಅಸನ್ತೋ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಯೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ತೇ ಸನ್ತೋ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಯಸೇನ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗುಣಾನುಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಗುಣಾನುಭಾವೇನ ಪವತ್ತೇನ ಯಸೇನ ಚ ಪಕಾಸನ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾವಾತಿ।
ಯದಿ ವಿವಿಚ್ಛಾಪಮಾದಾನಂ ವಸೇನ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಲೋಕೋ ನಿವುತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಪದೇನ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ ಯುತ್ತತರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪದೇನಾತಿ ಚ ಪದತ್ಥಟ್ಠೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪದಸ್ಸಾತಿ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏಸ ನಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರಿ ಚ।
‘‘ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ತಸ್ಸಾ ಅಜಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ‘‘ಕತಮಾ ಜಪ್ಪಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಜಪ್ಪಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ತಣ್ಹಾ ಲೋಕಂ ಅಭಿಲಿಮ್ಪತೀತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಯೇನ ತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿಲೇಪನಭಾವೇನ –
‘‘ರತ್ತೋ
ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ರಾಗೋ ಸಹತೇ ನರ’’ನ್ತಿ॥ –
ಯಂ ಗಾಥಂ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಅಭಿಲೇಪನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾಯ ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಸಾ ತಣ್ಹಾ ಲೋಕಂ ಅಭಿಲಿಮ್ಪತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಗಾಥಾಯಂ ಪನ – ರಜ್ಜತಿ ಸತ್ತೋತಿ ರತ್ತೋ, ರಾಗಸಮಙ್ಗೀಸತ್ತೋ। ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸತಿ ಪವತ್ತತಿ ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ, ಫಲಂ। ಕಾರಣಂ ಫಲಂ ಧಾರೇತಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ ಧಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಅನ್ಧಕಾರಂ ಅನ್ಧಂ। ಯನ್ತಿ ಯಮ್ಹಿ ಕಾಲೇ। ಯನ್ತಿ ಹಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ಯಮ್ಹಿ ಕಾಲೇ ರಾಗೋ ನರಂ ರಾಗಸಮಙ್ಗಿಂ ಸಹತೇ ಅಭಿಭವತಿ, ತದಾ ಕಾಲೇ ಅನ್ಧಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ತಮಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ರಾಗೋ ನರಂ ಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಸಹತೇ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತೀತಿ ವಾ, ರಾಗೋ ಯಂ ನರಂ ಸಹತೇ, ತಸ್ಸ ನರಸ್ಸ ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತೀತಿ ವಾ, ರಾಗೋ ನರಂ ಯಂ ಸಹತೇ ಅಭಿಭೂಯತೇ ಯಂ ಸಹನಂ ಅಭಿಭವನಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ತಂ ಸಹನಂ ಅಭಿಭವನಂ ಅನ್ಧಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ತಮಂ ಹೋತೀತಿ ವಾ ಯೋಜನಾ।
‘‘ಯದಿ ‘‘ಸಾಯಂ ತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಆಸತ್ತಿಬಹುಲಸ್ಸ ಆಸಙ್ಗಬಹುಲಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಾ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ ಏವಂ ಬಹುಆಸಙ್ಗವಸೇನ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಟ್ಠಾಯಿನೀ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಕರಿತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಕೇನಚಿ ಸಿಲೇಸೇನ ಅಭಿಲಿತ್ತೋ ಮಕ್ಖಿತೋ ವಿಯ ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪೇನ ಅಭಿಲಿತ್ತೋ ನಾಮ ಭವತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’ತಿ ದುತಿಯಪದತ್ಥಸ್ಸಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಭವೇ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ತಸ್ಸಾ ಅಜಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಭಾಯತಿ ಲೋಕೋ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ, ಮಹನ್ತಂ ಭಯಂ ಮಹಬ್ಭಯಂ। ‘‘ಕತಿವಿಧಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುವಿಧಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೇ ವಿಧಾ ಅಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ದುವಿಧಂ। ‘‘ಕತಮಂ ದುವಿಧಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕತಮಂ ಕಾಯಿಕಂ, ಕತಮಂ ಚೇತಸಿಕ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಕಾಯಿಕಂ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ, ಇದಂ ದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ರೋಗಾದಿಸತ್ಥಾದಿಅನಿಟ್ಠರೂಪಂ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಕಥಂ ದುಕ್ಖಂ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಭವೇತಿ ಸದ್ದಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನ್ತಿ, ದುಕ್ಖೇನ ಸಮಸಮಂ ಅಞ್ಞಂ ಭಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ನತ್ಥಿ, ದುಕ್ಖತೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ವಾ ಪನ ಭಯಂ ಕುತೋ ಅತ್ಥಿ। ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ರೋಗಾದಿಸತ್ಥಾದಿಅನಿಟ್ಠರೂಪಂ ದುಕ್ಖಮೂಲಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವಸೇನ ದುವಿಧಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯೇವ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾನಂ ಮಹಬ್ಭಯಭಾವೋ ನ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬಕಾಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ತೀಸು ದುಕ್ಖತಾಸು। ಲೋಕೋತಿ ಭೋಗಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚೇವ ಅಪ್ಪಾಬಾಧೋ ಓಧಸೋ ಓಧಿಸೋ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಅತ್ತೂಪಕ್ಕಮಮೂಲಾಯ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ, ಕದಾಚಿ ಪರೂಪಕ್ಕಮಮೂಲಾಯ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಓಧಸೋ ಓಧಿಸೋ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ದೀಘಾಯುಕೋ ಲೋಕೋ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಕೇನ ಹೇತುನಾ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತಲೋಕೇ ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚೇ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಭೋಗಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಚೇವ ಅಪ್ಪಾಬಾಧತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚೇ ದೀಘಾಯುಕಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ದೀಘಾಯುಕತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ; ವಿಸೇಸತೋ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮಾಪತ್ತಿಬಹುಲತ್ತಾ।
ತೇಸಂ ತಾಹಿ ದುಕ್ಖತಾಹಿ ಮುಚ್ಚನಂ ಅನೇಕನ್ತಿಕಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಹಿ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಅನೇಕನ್ತಿಕಂ ಮುಚ್ಚನಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಕತಮಂ ಏಕನ್ತಿಕಮುಚ್ಚನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯಾತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಪಿ ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ತಾದಿಸಾಯ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಲೋಕೋತಿ ಅರಹಾ। ಉಪಾದೀಯತಿ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಚತುಕ್ಕಕಟತ್ತಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಉಪಾದಿ, ಉಪಾದಿಯೇವ ಸೇಸಂ ಉಪಾದಿಸೇಸಂ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತಂ ನತ್ಥಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ। ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಹುತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಚಾಯಂ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ। ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂತಿ ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾಯನಮತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಅಸಙ್ಖತಧಾತು। ತಸ್ಮಾತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಸಕಲಲೋಕಬ್ಯಾಪಕಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಲೋಕಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಇತಿ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಭಾವತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ।
‘‘ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧, ೩, ೩೬; ಮಹಾವ॰ ೧; ವಿಭ॰ ೨೨೫) ವಚನತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ‘‘ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀ’’ತಿ ತತಿಯಪದಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಭಾವತೋ ‘‘ತೇನ ಚ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಯುತ್ತತರಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಯುತ್ತತರತ್ತಾ ಯುತ್ತತರಜಾನನಕೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ
ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ ನೀವರಣಾದೀನಿ ಅಜಾನನ್ತೇನ ಚ ತಿತ್ಥಿಯವಾದೇಸು ಸಮಯನ್ತರೇಸು ಪರಿಚಯೇನ ಚ ತೇಸು ಸಮಯನ್ತರೇಸು ಚೇವ ನೀವರಣಾದೀಸು ಚ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೇನ ಏಕಂಸೇನೇವ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಏಕಂಸೇನೇವ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಚಾಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಜಾನನತ್ಥಾಯ, ಜಾತಸಂಸಯಸ್ಸ ಚ ಸಂಸಯವಿನೋದನತ್ಥಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನೀವರಣಾದಿವಿಸಯಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ। ನೀವರಣಾದೀನಂ ಪನ ವಿಸಯಾನಂ ಲೋಕೋ ಚ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಿಚಯೋ ಪನ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ, ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏಕಾಧಾರೇ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿಚಯೋ ಆಚರಿಯೇಹಿ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಅನೇಕಾಧಾರೇ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಯೋ ವಿಚಯೋ ವಿಭಜನಾರಹೋ, ಸೋ ವಿಚಯೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಚಯಂ ವಿಭಜಥಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಅನೇಕಾಧಾರಂ ಪುಚ್ಛಂ ತಾವ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ –
‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ, (ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,)
ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣಂ।
ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೪೦; ಚೂಳನಿ॰ ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೯, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೩) –
ಗಾಥಮಾಹ ಸವನ್ತೀತಿ ಸನ್ದನ್ತಿ, ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಧೀತಿ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಆಯತನೇಸು। ಸೋತಾತಿ ತಣ್ಹಾಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದಯೋ ಸೋತಾ। ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾತಿ ಇತಿ ಏವಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಆಹ। ಸೋತಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಸೋತಾನಂ। ಕಿಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ಕಿಂ ಕತಮಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಆವರಣಂ ಭವೇ, ಕಾ ಕತಮಾ ಧಮ್ಮಜಾತಿ ರಕ್ಖಾ ಭವೇ। ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ ಸೋತಾನಂ ತಣ್ಹಾಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಸಂವರಣಂ ಆವರಣಂ ಇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಭವೇತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ತ್ವಂ ಕಥೇಹಿ। ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಕೇನ ಪಹಾಯಕಧಮ್ಮೇನ ತಣ್ಹಾಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದಯೋ ಸೋತಾ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ।
‘‘ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಕಥಿತಾಯ ‘ಸವನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಪಿಧೀಯರೇ’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ, ಕಿತ್ತಕಾ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ, ತೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಯದಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಸಿಯುಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಸು ಪಞ್ಹಾಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಸಿಯುಂ, ಕಸ್ಮಾ ‘ದ್ವೇ’ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ? ಇಮೇ ಹಿ ಬಹ್ವಾಧಿವಚನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮೇ ಏತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಗಹಿತಾ ಅತ್ಥಾ ಬಹ್ವಾಧಿವಚನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಸವನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಬಹೂನಿ ವಚನಾನಿ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಾ ಸಂವರಸಙ್ಖಾತಾ ಸತಿ ಚೇವ ಪಿದಹನಹೇತುಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಾವ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥವಸೇನ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ ವುತ್ತಾ ವಾ’’ತಿ। ‘‘ಪುಚ್ಛಾಯ ದುವಿಧತ್ಥವಿಸಯತಾ ಕಥಂ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ದುವಿಧತ್ಥವಿಸಯತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಏವಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏವಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಾಹಿ ದುಗ್ಗತಿಹೇತುಭೂತಾಹಿ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾಹಿ ಆಪದಾಹಿ ವಾ, ಪಾಣವಧಾದೀಹಿ ಆಪದಾಹಿ ವಾ, ಸಮಂ ಸಹ, ಸಬ್ಬಥಾ ವಾ ಅಯಂ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ, ಏವಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಸ್ಸ ವಾ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ। ಏವಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಯೋ ವಾ ಪಾಣವಧಾದೀನಿ ಆಗಮ್ಮ ಪವತ್ತೇಹಿ ದಸಹಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂಹಿ ಚ ಅಯಂ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೋ, ಏವಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ವೋದಾನಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಕಿಂ ಕತಮಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಭವೇ। ಇತಿ ಏವಞ್ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ಅಜಿತಸುತ್ತೇ ಆಹಾತಿ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋ, ಪುಚ್ಛಾಯ ದುವಿಧತ್ಥವಿಸಯತಾ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಕಿಂ ನು ಸೋತಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಿ ಸವನ್ತಿ, ಉದಾಹು, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾತಿ, ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಸವನ್ತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದಬಹುಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದಬಹುಲತ್ತಾ ರೂಪಾದೀಸು ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಸೋತಾ ಸವನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದವಿರಹಿತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದೇಸು। ಯಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಅಯಂ ಲೋಭೋ, ನ ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಮತ್ತಂ। ಲೋಭೋ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ನ ಲುಬ್ಭನಮತ್ತಂ। ಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಅಯಂ ದೋಸೋ, ನ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಮತ್ತಂ। ದೋಸೋ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ನ ದೂಸನಮತ್ತಂ। ಯೋ ಪಮಾದೋ, ಅಯಂ ಮೋಹೋ, ನ ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸಮತ್ತಂ। ಮೋಹೋ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ನ ಮೂಹನಮತ್ತಂ। ಏವಂ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ಅಕುಸಲಮೂಲತ್ತಾ ಯಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದಬಹುಲಸ್ಸ ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಛಸು ರೂಪಾದೀಸು ಆಯತನೇಸು ತಣ್ಹಾ ಸವನ್ತಿ।
‘‘ಕತಿವಿಧಾ ಸಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಛನ್ನಂ ರೂಪತಣ್ಹಾದೀನಂ ಛಸು ರೂಪಾದಿಆಯತನೇಸು ಸವನಂ ಕೇನ ಚ ವಚನೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸವತೀತಿ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ಪಟಿಹಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತನಯೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ರೂಪತಣ್ಹಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಸೋತಾನಂ ದ್ವಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ನಿಸ್ಸಿತೂಪಚಾರವಸೇನ ಸಯಂ ಸವನ್ತೋ ವಿಯ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರತೋ ಚ ಸವತಿ ಪವತ್ತತಿ। ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ತಣ್ಹಾಯನಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನಉನ್ನಮನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಸವತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರತೋ ಚ ಸವತಿ ಪವತ್ತತಿ, ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ತಣ್ಹಾಯನಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನಉನ್ನಮನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಸವನಭಾವೋ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರತೋ ಚ ತಣ್ಹಾಯನಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಉನ್ನಮನಾಕಾರೇನ ತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಪವತ್ತಜಾನನಕೋ ಭಗವಾ ‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ’’ತಿ ಆಹ।
‘‘ಸೋತಾನಂ ‘ಕಿಂ ನಿವಾರಣ’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಸೋತಾನಂ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ ಕಿಂ? ಉದಾಹು ವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇದಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ವೋದಾನಂ, ಉದಾಹು ವುಟ್ಠಾನಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ‘ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಸೋತಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ ಕಿಂ? ಉದಾಹು ವೀತಿಕ್ಕಮನಂ, ಸಮುಗ್ಘಾಟಂ ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸೋತಾನಂ…ಪೇ॰… ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇದಂ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟಂ ವೋದಾನಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ವುಟ್ಠಾನಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಸವನ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಯಂ –
‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ,)
ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ।
ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೪೧ ಚೂಳನಿ॰ ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೬೦, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪) –
ಗಾಥಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ಅಜಿತ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಸವನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸೋತಾನಂ ಯಂ ನಿವಾರಣಂ, ಸಾ ಸತಿ ಹೋತಿ; ತಂ ಸತಿಂ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರನ್ತಿ ಅಹಂ ಬ್ರೂಮಿ; ಏತೇ ಸೋತಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ। ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ। ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಪಿಧೀಯನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ।
‘‘ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ಭಗವಾ ಆಹ – ‘‘ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಸತಿಯಾ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಿದ್ಧಂ ಕಿಂ, ವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಸತಿಯಾ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಿದ್ಧಂ ಕಿಂ, ಕತಮಾಯ ಸತಿಯಾ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ರೂಪಕಾಯೇ ಗತಂ ಕೇಸಾದಿಕಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ। ಭಾವಿತಾಯಾತಿ ಕಾಯಗತಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತೋ ವಿರಜ್ಜನತೋ ನಿರೋಧನತೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಭಾವಿತಾಯ। ಏವಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ; ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ; ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ; ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ನನ್ದಿಂ ಪಜಹತಿ; ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ; ನಿರೋಧೇನ್ತೋ ಸಮುದಯಂ ಪಜಹತಿ; ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ ಆದಾನಂ ಪಜಹತೀತಿ। ಬಹುಲೀಕತಾಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಮಾಸಮ್ಪಿ ಸಂವಚ್ಛರಮ್ಪಿ ಸತ್ತಸಂವಚ್ಛರಮ್ಪಿ ಬಹುಲೀಕತಾಯ। ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪವತ್ತಿದ್ವಾರಭಾವೇನ ಠಿತಂ ಚಕ್ಖುಂ, ನಿಗ್ಗಹಿತಾಗಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಾವಿಞ್ಛತೀತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಸಹಿತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ, ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ನಾಕಡ್ಢತಿ, ಮನಾಪಿಕೇಸು ರೂಪೇಸು ನಾವಿಞ್ಛತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ರೂಪೇಸು ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ
‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ನಾವಿಞ್ಛತಿ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಂವುತನಿವಾರಿತತ್ತಾ ನಾವಿಞ್ಛತಿ ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ‘‘ಕೇನಾರಕ್ಖೇನ ತೇ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ ತೇ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ‘‘ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಭಾವೋ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ ಸಂವುತನಿವಾರಿತತ್ತಾ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಜಾನನಕೋ ಭಗವಾ ‘‘ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣ’’ನ್ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಭಾವೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪಞ್ಞಾ ಸತ್ಯಾನುಗಾತಿ ಕಿಚ್ಚಮೇವೇತ್ಥ ಅಧಿಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
‘‘ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣ’’ನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋ ‘‘ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ। ಅನುಸಯಾತಿ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾದಯೋ। ಪಹೀಯನ್ತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಅನುಸಯೇಸು ಪಞ್ಞಾಯ ಪಹೀನೇಸು ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಕಿಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘‘ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ? ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ।
‘‘ತಂ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಕಿಂ ವಿಯ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಯಥಾ ಖನ್ಧವನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಖನ್ಧವನ್ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಕುದಾಲಾದಿನಾ ಭೂಮಿಂ ಖಣಿತ್ವಾ ಅನವಸೇಸಮೂಲುದ್ಧರಣೇ ಕತೇ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಙ್ಕುರಸನ್ತತಿಪಿ ಕುದಾಲಾದಿನಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾವ ಭವತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅನುಸಯೇಸು ಪಹೀನೇಸು ಅನುಸಯಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸನ್ತತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪಿದಹಿತಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ ಭವತಿ। ಕೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಭವತಿ? ಪಞ್ಞಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಭಾವೋ ಕಥಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅನುಸಯಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸನ್ತತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಭಾವೋ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇಮೇಸು
ದೇಸನಾಕಾಲೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧಿಮಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ರಚಿತನಿಯಾಮೇನೇವ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಸ್ಸ ಚೇವ ಪಞ್ಹಂ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ, ಪಟಿಞ್ಞಞ್ಚ ಅಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ವಿಚಯಹಾರೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ದೇಸನಾಕಾಲೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಸ್ಸ ಚೇವ ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ಪಟಿಞ್ಞಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ಯೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ವಿಭತ್ತೋ, ಸೋ ವಿಚಯಹಾರೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಚಯಂ ವಿಭಜೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ತೇಸು ವಿಚೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನೀ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ವಿಚಯಾಕಾರದಸ್ಸನಾನನ್ತರಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಗಾಥಾತ್ಥೋ ತಾವ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ – ಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಸೋತನಿರುಜ್ಝನಂ ವುತ್ತಂ, ಯಾಯ ಸತಿಯಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನೇನ ಸೋತನಿರುಜ್ಝನಂ ವುತ್ತಂ, ಸಾಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸಾಯಂ ಸತಿ ಚ ತಾಹಿ ಪಞ್ಞಾಸತೀಹಿ ಅಸೇಸಂ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಞ್ಚೇವ ರೂಪಞ್ಚ, ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನೇ ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀತಿ ಮಾರಿಸ ಮೇ ಮಯಾ ಪುಟ್ಠೋ ತ್ವಂ ಭಗವಾ ಮಯ್ಹಂ ಏತಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಪಬ್ರೂಹಿ, ಇತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛತಿ।
ಅಜಿತ ತ್ವಂ ಯಮೇತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಮಂ ಅಪುಚ್ಛಿ, ಅಹಂ ತೇ ತವ ತಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ ವದಾಮಿ। ಯತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇ ಪಞ್ಞಾಸತಿಸಹಿತಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸಹ ಏಕತೋ ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇನ ಏಕತೋ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ಏತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧಂ ತಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ತಂ ತಂ ನಾಮರೂಪನಿರೋಧಂ ಸೋ ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೋ ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ।
‘‘ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅಯಂ ಪಞ್ಹೇ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಯನ್ತಿ ಯೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛೀತಿ ಅಯಂ ಅಜಿತೋ। ಪಞ್ಹೇತಿ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಪಞ್ಹೇ। ಯದಿ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನಂ ಅಯುತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ? ನ, ಅನುಸನ್ಧೀಯತಿ ಏತೇನ ಉಪನಿರುಜ್ಝನೇನಾತಿ ಅನುಸನ್ಧೀತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಕಿಂ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು’’ನ್ತಿ। ಅನುಸನ್ಧಿಪುಚ್ಛನೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾಪಿ ಪುಚ್ಛನತೋ ‘‘ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನಂ ಯುತ್ತಮೇವ।
‘‘ಯಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಪುಚ್ಛಿತಾ, ತಂ ಕತಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಪದಂ ವಿಸಯೇನ ಸಹ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೀಣೀ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತಾನೀತಿ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಕರೀಯನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖತಾನಿ। ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾನೀತಿ ನಿರುಜ್ಝನಂ ನಿರೋಧೋ, ಧಮ್ಮೋಪಿ ನಿರೋಧಧಮ್ಮೋವ, ತಸ್ಮಾ ನಿರೋಧೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾವೋ ಯೇಸಂ ದುಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಾನಿ ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೀಣಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಿ ಸಙ್ಖತಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ‘‘ಕಿಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿರೋಧೋ ಅಸಙ್ಖತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ‘‘ನಿರೋಧಧಮ್ಮೋ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಅಸಙ್ಖತೋ। ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾಭಾವತೋ ಅನಿರೋಧಧಮ್ಮೋ। ‘‘ಪಹಾಯಕಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಕತಮೇನ ಪಹಾಯಕೇನ ಕತಮೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ, ಕತಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪಹೀನೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮುದಯೋ ದ್ವೀಸು ಭೂಮೀಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದ್ವೀಸು ಭೂಮೀಸೂತಿ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಭೂಮೀಸು। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಕಾಮಭವರಾಗೋ। ರೂಪರಾಗೋತಿ ರೂಪಭವರಾಗೋ। ಅರೂಪರಾಗೋತಿ ಅರೂಪಭವರಾಗೋ। ಸಂಯೋಜನಭೇದತೋ ದಸ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೧೨. ಪಹಾತಬ್ಬಸಂಯೋಜನಾನಿ ‘‘ತತ್ಥ ತೀಣೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಪಹಾತಬ್ಬಸಂಯೋಜನೇಸು ಕತಮಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಕತಮಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಅತ್ತನೋ ಪಹಾಯಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ತೀಣೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪಹಾಯಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದವಸೇನ। ‘‘ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ನಿರುಜ್ಝನಹೇತು ಹೋತು, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ಯೇನ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಅರಹಾ ‘‘ಮೇ ಜಾತಿ ಖೀಣಾ’’ತಿ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ, ಇದಂ ಜಾನನಹೇತು ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಖಯೇ ಜಾತಿಕ್ಖಯೇ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ। ಯಂ ಯೇನ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಅರಹಾ ‘‘ಇತ್ಥತ್ತಾಯ ಅಪರಂ ನ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಇದಂ ಪಜಾನನಹೇತು ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಪನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನೇ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜಾನನಹೇತು ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಞಾಣಾನಿ ಪಹಾಯಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ‘‘ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಕದಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಾಪುಣನ್ತಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝತು, ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣನ್ತಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝತು, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕದಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಞ್ಚ ಖಯೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದ್ವೇತಿ ಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ದ್ವೇ, ಸಭಾವತೋ ಪನ ಏಕಾವ।
‘‘ಪಜಾನನಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಏಕಮೇವ, ಕಥಂ ದ್ವೇ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣಪಞ್ಞಾಭೇದೇನ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಾತಿ ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಗಾಥಾಯಂ ಸೋತಪಿಧಾನಕಿಚ್ಚೇನ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನನಸಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ। ಯಥಾದಿಟ್ಠಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಪಿಲಾಪನಟ್ಠೇನ ಓಗಾಹನಟ್ಠೇನ ಸತಿ ನಾಮ।
೧೩. ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾ’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಭೇದೇ ಭವತ್ತಯೇ। ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತನಾಮರೂಪಸಮುದಾಯೇ। ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ನ ವುತ್ತಂ, ಪಚುರಜನಸ್ಸ ಪನ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹಣೀಯಸಭಾವಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವಿಭಾಗಂ ಜಾನನ್ತೇಹಿ ಪನ ‘‘ನಾಮಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ರೂಪಂ ಪನ ನ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಸಹಜಾತ’’ನ್ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಞಾಸತಿಸಹಿತಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ। ನಿರೋಧನ್ತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ।
ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ…ಪೇ॰… ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಾರಾಯನೇ ಆಹ। ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವಾತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಯಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಪುಚ್ಛಿತಾ, ಸಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಕತಮೇನ ಅಧಿಗಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಮುಖೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಮುಖೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ, ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಯ ಚ ಚತ್ತಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಮೂಲಭೂತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಮೂಲಭೂತಾನಿ ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಸತಿ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸಮಾನಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾಯ ಏಕನ್ತೇನ ಸಮಾಧಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೋ, ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಗಾಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ‘‘ಸತಿ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ವೀರಿಯೇನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನ ವಿನಾ ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿ।
ಇಮೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾ ಸಿಜ್ಝನ್ತೇಸು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಯಾ ಸದ್ದಹನಾ ಓಕಪ್ಪನಾ ಸಿದ್ಧಾ, ಇದಂ ಸದ್ದಹನಓಕಪ್ಪನಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಿದ್ಧಂ, ‘‘ತೇಸು ಮೂಲಭೂತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸಿದ್ಧೇಸು ಕತಮೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಕತಮೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಿನಾ ಅಯಂ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಸತ್ಯಾದೀಸು। ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಸಿದ್ಧೋ ಛನ್ದೋ ಅಧಿಪತೀತಿ ಸದ್ಧಾಧಿಪತಿ, ಸದ್ಧಾಧಿಪತಿನಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ। ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ, ಪಹಾನಂ ಪಹಾನಹೇತು ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಪಹಾನನ್ತಿ ಚ ಪಜಹತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸೇ ಏತೇನ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾತಿ ಪಹಾನನ್ತಿ ಕರಣಸಾಧನತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನಾತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಬಲೇನ। ಭಾವನಾಬಲೇನಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಭಾವನಾಬಲೇನ।
‘‘ಸೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಅಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಸೀಸೇನ ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಜನಕಾ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾ, ತೇ ಚ ಯಾವ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ, ತಾವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸರಣತೋ ಚ ಸರಾ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪತೋ ಚ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾ। ಯೋ ಪನ ‘‘ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಪುರಿಮಕೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ವಾ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಚ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನತಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಪಹಾನಹೇತುಪಧಾನಂ ವಾ, ‘‘ಇಮೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಕಿಂ ಭಾವೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ತದುಭಯಞ್ಚ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಛನ್ದೋ ಏವ ಅಧಿಪತಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ, ಛನ್ದಾಧಿಪತಿಸಮಾಧಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಛನ್ದಂ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೪೩೨)। ಛನ್ದಹೇತುಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ, ಛನ್ದಾದಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ, ಛನ್ದಾಧಿಪತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಸಮಾಧೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ, ಪಧಾನಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ನಿವತ್ತಾಪಿತಾ, ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಚ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ ಚಾತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ ಛನ್ದ…ಪೇ॰… ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತಂ…ಪೇ॰… ಗತಂ। ಇಜ್ಝತಿ ಸಮಿಜ್ಝತಿ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಕೋಟ್ಠಾಸೋ, ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ, ಇದ್ಧಿಪಾದಚತುತ್ಥೋ। ಇಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾದೋ, ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ। ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತೋಪಿ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ತಂ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ। ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ। ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗವಸೇನ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ, ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನಭಾವೇನ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ನಿಬ್ಬಾನಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗೋತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಯಥಾವುತ್ತವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಂ ಪರಿಣಮತಿ, ಪರಿಣತಂ ವಾ ಪರಿಪಚತಿ ಪರಿಪಚನಂ ಕರೋತೀತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮೀ, ತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿಂ।
ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಕಾರೋ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಕಾರೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ। ಸಂಖಿತ್ತವಸೇನ ಪನ ಠಪಿತಂ ಪಾಠಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಠಪೇಸ್ಸಾಮಿ। ಕಥಂ? –
‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ। ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಾ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ। ತತ್ಥ ಯೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಾ ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ। ಇತಿ ಪುರಿಮಕೋ ಚ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಇಮೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತದುಭಯಂ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ
‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ। ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಾ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ। ತತ್ಥ ಯೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಾ ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ। ಇತಿ ಪುರಿಮಕೋ ಚ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಇಮೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತದುಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿಂ।
‘‘ತತ್ಥ
ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ವೀರಿಯಸಮಾಧೀತಿ ವೀರಿಯಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ। ಚಿತ್ತಸಮಾಧೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ। ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀತಿ ವೀಮಂಸಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀತಿ।
ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪೇನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ ಕತಾ, ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುರೂಪೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಾ ಗಮ್ಭೀರತೋ ವಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
೧೪. ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಏವಂ ಸತಿ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿಯೇವ ಞಾಣಮೂಲಕೋ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞೇ ತಯೋ ಸಮಾಧಯೋ ಅಞ್ಞಾಣಮೂಲಕಾ ಅಞ್ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಅಞ್ಞಾಣಪವತ್ತಿಯೋ ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಮಾಧಯೋ ಞಾಣಮೂಲಕಾದಯೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥೀಸು ಪವತ್ತಂ ಉಪಚಾರಞಾಣಮೂಲಕೋ। ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋತಿ ಅಧಿಗಮಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ। ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ನಾನಾವಜ್ಜನೂಪಚಾರಞಾಣಂ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಞಾಣಂ ವಾ ಮೂಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋ, ಉಪಚಾರಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ, ಅಪ್ಪನಾಞಾಣಂ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋ। ಅಪ್ಪನಾಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ। ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಂ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಅನುಪರಿವತ್ತನಂ ವಾ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ, ಞಾಣಸ್ಸ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ। ಞಾಣಂ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಮೇವ।
ಯಥಾ ಪುರೇ ತಥಾ ಪಚ್ಛಾತಿ ಯಥಾ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಆದಿಚತುಬ್ಬಿಧಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪುರೇ ಅತೀತಾಸು ಜಾತೀಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸುಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟೇಸು ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ, ಪರೇಸಂ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ ತಥಾ ತಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾಸು ಜಾತೀಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸುಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟೇಸು ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ, ಪರೇಸಂ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾ ತಥಾ ಪುರೇತಿ ಯಥಾ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಅನಾಗತೇಸು ಸತ್ತಸುಯೇವ ದಿವಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂಯೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ, ತಥಾ ತಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪುರೇ ಅತೀತೇಸು ಸತ್ತಸುಯೇವ ದಿವಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂಯೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಥಾ ದಿವಾ ತಥಾ ರತ್ತಿನ್ತಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುಮನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ದಿವಸಭಾಗೇ ಸೂರಿಯಾಲೋಕೇನ ಅನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ ಆಪಾಥಗತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ರೂಪಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನಪಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ತಥಾ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ। ಯಥಾ ರತ್ತಿಂ ತಥಾ ದಿವಾತಿ ಯಥಾ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ, ತಥಾ ದಿವಸಭಾಗೇ ಸುಖುಮಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಕೇನಚಿ ಪಾಕಾರಾದಿನಾ ತಿರೋಹಿತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಅತಿದೂರಟ್ಠಾನೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಯಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ಯಥಾ ಪುರೇತಿ ಯಥಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ಚ ರೂಪಾಯತನೇ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಸದ್ದಾಯತನೇ ಚ ನೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪)।
‘‘ಞಾಣಮೂಲಕಾದಿಸಮಾಧಿನಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವಾದಿಸಹಿತೇನ ಕಿಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇತಿ ವಿವಟೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಅಪರಿಯೋನದ್ಧೇನಾತಿ ನೀವರಣಾದಿವಿಗಮನೇನ। ಸಪ್ಪಭಾಸಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇತಿ। ಇದ್ಧಿಪಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಹಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಸಹಭೂನಿ ಕುಸಲಾನಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸತಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇ ನಿರುಜ್ಝಮಾನೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಭಾವೇನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ। ಏವಂ ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸತಿ ಚ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ಕಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ನಾಮರೂಪಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸತಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏವಂ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಪನ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಮಗ್ಗೇನ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಂ, ಭೂತುಪಾದಾರೂಪಞ್ಚ। ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೇತು ಅಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ಹೇತೂತಿ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ಕಿಲೇಸೋ। ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಅನಾಹಾರನ್ತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ। ಅನಭಿನನ್ದಿತನ್ತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿಸನ್ದಹನರಹಿತಂ। ನ್ತಿ ತಾದಿಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಅಹೇತೂತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಹಾಯವಿರಹೇನ ನತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ। ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ।
‘‘ಪಞ್ಞಾಸತೀನಞ್ಚೇವ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನಿರುಜ್ಝನಭಾವೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪಞ್ಞಾಸತೀನಞ್ಚೇವ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಚ ನಿರುಜ್ಝನಭಾವಜಾನನಕೋ ಭಗವಾ ಯಥಾನಿರುಜ್ಝನಭಾವದೀಪಕಂ ‘‘ಯಮೇತಂ…ಪೇ॰… ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾವಚನಂ ಆಹ। ತೇನ ಗಾಥಾವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಮಯಾ ವುತ್ತೋ ನಿರುಜ್ಝನಭಾವೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋಯೇವಾತಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಸತಿನಾಮರೂಪಾನಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಅಜಾನನ್ತೇನ ತತ್ಥ ವಾ ಸಂಸಯನ್ತೇನ ಅಜಿತೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಪಞ್ಞಾದೀನಂ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಮ್ಮತೋ ವಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವಾ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಸರೂಪದಸ್ಸನವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ವಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಿಸ್ಸಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ।
ಏವಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಚ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕತೋ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಕಥಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಚ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಿಚಯಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಸೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಏವಂ ಅನುಸನ್ಧಿಪುಚ್ಛಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಚ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಇದಾನಿ ತಾ ಸಹ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಸೇ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪) –
ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾಯಂ ಅತ್ಥೋ – ಇಧ ಸಾಸನೇ ಯೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪುಥೂ ಬಹೂಯೇವ ಸತ್ತ ಜನಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಾದಿಸಿಕ್ಖಮಾನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ
೧೫. ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪದತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯೇ ಚ ‘‘ಕಿಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಯೋಗೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಕ್ಖಾ ಅರಿಯಾ ಚ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಅರಿಯಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಹಾನಞ್ಚಾತಿ ಸೇಖಾಸೇಖವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪ್ಪಹಾನಾನಿ, ತೇಸಂ ಯೋಗೋತಿ ಸೇಖಾ…ಪೇ॰… ಯೋಗೋ, ತೇನ ಸೇಖಾ…ಪೇ॰… ಯೋಗೇನ। ಏವಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಧಿನಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಸೇ…ಪೇ॰… ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ, ತಸ್ಮಾ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಸೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸೇಕ್ಖಾನಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ಯೇ ಚ ಸೇಕ್ಖಾ ಪುಥೂ ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನಂ ಸೇಕ್ಖಸಿಕ್ಖನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ತೇಸಂ ಮೇ ನಿಪಕೋ ಇರಿಯಂ, ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವಾ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ।
ಸತ್ತಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ತಸ್ಸಂ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ಕತಮಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಗಾಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ। ‘‘ಕಾಮೇಸು…ಪೇ॰… ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಗಾಥಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ। ಕಾಮೇಸೂತಿ ಕಾಮೀಯನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾ, ತೇಸು ಕಾಮೇಸು। ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯ। ಮನಸಾ ನಾವಿಲೋಸಿಯಾತಿ ಆವಿಲಭಾವಕರೇ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಚೇವ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹನ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಮನಸಾ ಅನಾವಿಲೋ ಸುಪ್ಪಸನ್ನೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿನಾ ಪರಿತುಲಿತತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಕುಸಲೋ ಛೇಕೋ। ಸತೋತಿ ಕೇಸಾದೀಸು ಸರತೀತಿ ಸತೋ। ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ಭಯಾದಿತೋ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು। ಪರಿಬ್ಬಜೇತಿ
ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯಂ ‘‘ನಿಪಕೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಪಸಂಸಿತೇನ ಭಗವತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಯೇನ ಅನಾವರಣಞಾಣೇನ ಉಕ್ಕಂಸಗತೇನ ಪಕ್ಕಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ತಾವ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭೇದೇಹಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅನಾವರಣಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಕತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಅತೀತೇ ಅಂಸೇತಿ ಅತೀತಭವೇ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಞ್ಞಾಣೇನ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಭಗವತೋ ಅನಾಗತೇ ಅಂಸೇತಿ ಅನಾಗತಭವೇ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅಂಸೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಭವೇ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ।
‘‘ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಕತರಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಘಾತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಘಾತವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವೇ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತದನುಸಾರೇನ ಅತೀತಾನಾಗತಕೋಟ್ಠಾಸೇಸುಪಿ ಕತರಸ್ಮಿಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಘಾತವಿಸಯಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕೋ ಚಾತಿ ಕ್ವ ಕತರಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಪುಚ್ಛಿ।
ಅನಿಚ್ಚೇ, ದುಕ್ಖೇ, ಅನತ್ತನಿಯೇ ಚ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಯಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಾಣಾದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೋ ಸಭಾವೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ಭವತಿ, ನ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿದಸ್ಸನಮತ್ತಪಟಿಘಾತೋ। ಏತೇನ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವಂ, ಭಗವತೋ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಭಗವತೋ ಹಿ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯವಿಭಾವನೇನ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಲಭನ್ತಿ। ‘‘ಭಗವತೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಪಟಿಘಾತಾಭಾವೇನ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಭಾವೋ ಕತಮಾಯ ಉಪಮಾಯ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಾಕಟೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಉಪಮಾಯ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಇಧಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಧ ಸತ್ತಲೋಕೇ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ಆಕಾಸೇ ತಾರಕಾನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಗಣನಸಙ್ಕೇತೇನ ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ಅಯಂ ಅಞ್ಞಾಣದಸ್ಸನಸಭಾವೋ ಭವತಿ।
ಭಗವತೋ ಪನ ತಥಾ ಅಭಾವತೋ ಕೇನಚಿ ಅಞ್ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸನೇನ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಭಗವತೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಹತಭಾವೋ ಕಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅನಾವರಣಞಾಣದಸ್ಸನಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನಿಪಕಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಭಗವತೋ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭೇದೇಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಗಾಥಾಯ ‘ಇರಿಯ’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ಕಥಂ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸೇಖೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ। ಸೇಖೇನಾತಿ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ರಜನೀಯೇಸು ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಗೇಧಾ ಚಿತ್ತಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೀಯೇಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ದೋಸಾ ಚಿತ್ತಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ತೇಸು ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಇಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಗೇಧದೋಸೇಸು। ಇಚ್ಛಾತಿ ರಾಗಿಚ್ಛಾ। ಮುಚ್ಛಾತಿ ಲೋಭಮೋಹಸಹಗತಮೋಹಮುಚ್ಛಾ। ಪತ್ಥನಾತಿ ರಾಗಪತ್ಥನಾ। ಪಿಯಾಯನಾತಿ ತಣ್ಹಾಪಿಯಾಯನಾವ, ನ ಮೇತ್ತಾಪಿಯಾಯನಾ। ಕೀಳನಾತಿ ಗೇಧಕೀಳನಾ। ಏತಾನಿ ಹಿ ಗೇಧಪರಿಯಾಯವಚನಾನಿ। ತಂ ಗೇಧಸಙ್ಖಾತಂ ಇಚ್ಛಾದಿಕಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಕಾರೇನ ಆಹ।
ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ದೋಸಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಕಾರೇನ ಆಹಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಗೇಧದೋಸಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಆಹಾತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತಂ ಕೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಥಾ ಹಿ ಸೇಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ರಜನೀಯೇಸು ಅಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸೇಖೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಲೋಭಪಧಾನಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಫಾತಿಂ ಅಭಿವಡ್ಢನಂ ಕರೋತಿ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೀಯೇಸು ಆವಿಲೋ ಸೇಖೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ದೋಸಪಧಾನಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಫಾತಿಂ ವಡ್ಢನಂ ಕರೋತಿ, ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಅತ್ಥೇನ ತಂ ಮಮ ವಚನಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಕಿಂ ‘‘ಯೋ ಪನ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ನತ್ಥಿ ಆವಿಲಕರಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸಙ್ಕಪ್ಪವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇಚ್ಛಾದಿಗೇಧಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ ವಾಯಮತಿ ಕುಸಲವಾಯಾಮಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ‘‘ಕಥಂ ವಾಯಮತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಉಪರಿಭಾವನಾಮಗ್ಗಭಾವತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸೇಕ್ಖೋ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಸಕ್ಕಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನೇವ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೫-೧೬) ಜಾನಿತುನ್ತಿ ನ ವಿಭತ್ತೋ।
೧೬. ಯೇನಾತಿ ಅಸುಭಾದೀನಂ ಅನುಸ್ಸರಣಲಕ್ಖಣೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ತಣ್ಹಾಮಯಿತವತ್ಥೂಸು ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಸಹಜಾತಂ ವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಅಸುಭಾದಿಅನುಸ್ಸರಣಲಕ್ಖಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಯೇನ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಯೇನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇನ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಯೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ…ಪೇ॰… ನಾಧಿವಾಸೇತಿ, ಇದಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಯಾ ಸದ್ದಹನಾ ಓಕಪ್ಪನಾ ಇದಂ ಸದ್ದಹನಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಇಮಾನಿ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ।
ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಸಯೇ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ನ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯುಂ, ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಅರಹನ್ತಿ, ‘‘ಕತಮಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ವಿಸಯೇ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕಿಂ ನು ಸೇಕ್ಖೋ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇವ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ ಥೋಮಿತೋ, ಉದಾಹು ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಪಮುಖೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಥೋಮಿತೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಸೇಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏವಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಸೇಖೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ ಥೋಮಿತೋ ಅನಾವಿಲತಾಯ ಮನಸಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅನಾವಿಲತಾ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭಗವತಾ ‘‘ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅನಾವಿಲತಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಾತಿ।
೧೭. ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಞಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಪಟಿಪದಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಕುಸಲೋ ಛೇಕತರೋತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ ಥೋಮಿತೋ ಅನಾವಿಲತಾಯ ಮನಸಾತಿ। ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಯಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ತಾವ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ ಲೋಕೋ ನಾಮ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ, ಭವಲೋಕೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮಟ್ಠೋ ಕಿಲೇಸಜನನಟ್ಠೇನ ಕಿಲೇಸೋ, ಕುಸಲಾದಿಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ। ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮಟ್ಠೋ ಭವನಟ್ಠೇನ ಭವೋ, ವುತ್ತನಯೇನ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಭವಲೋಕೋ। ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಧಮ್ಮಟ್ಠೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಟ್ಠಯೋಗವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪತ್ತನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ।
‘‘ತೀಸು ಲೋಕೇಸು ಕತಮೇನ ಕತಮೋ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸದ್ಧಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸೋತಿ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಿಲೇಸಲೋಕಸಙ್ಖಾತೇ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮೇ, ಭವಲೋಕಸಙ್ಖಾತೇ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇ ಚ ತಂತಂಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ಠಿತೋ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅತ್ತಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ।
‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅತ್ತಸನ್ತಾನೇಸು ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನವಸೇನ ವುಡ್ಢಾಪಿಯಮಾನೇಸು ಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನೇಯ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ। ಪರಿಞ್ಞಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಸಲಕ್ಖಣತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋ ‘‘ಸಾ ದುವಿಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ದುವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ। ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಚ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಜನಿಕಾಯ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೭)। ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಭಾವನಾಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಜನಿಕಾಯ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಸಾ ದುವಿಧೇನಾ’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಅತಿಸಙ್ಖೇಪೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯದಾತಿ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನುಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ। ಸೇಖೋತಿ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲತಾಯ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋ ಚೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಕೋ ಚ। ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ ರೂಪಾದಿಕಂ ಸಙ್ಖಾರಂ। ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಾದಿಞಾಣೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಸಹಗತೇನ। ತಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಚೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಕಸ್ಸ ಚ। ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೋ ಚೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಕಸ್ಸ ಚ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೋ ಚ। ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸನಕೋಸಲ್ಲಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಚೇವ ಭಾವನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾದಿಕಞ್ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾಪನವಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ।
‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಯಂ ಞಾಣಂ ‘ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಞಾಣಂ ಕತಿವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಞಾಣಂ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ…ಪೇ॰.. ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಾಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾಸು ಪಞ್ಚಸು ಅಭಿಞ್ಞಾದೀಸು ಕತಮಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಕತಮಾ ಪರಿಞ್ಞಾ, ಕತಮಂ ಪಹಾನಂ, ಕತಮಾ ಭಾವನಾ, ಕತಮಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾದೀಸು। ಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣೇ ಞಾಣನ್ತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಕಕ್ಖಳಾದಿಸಲಕ್ಖಣೇ, ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಫುಸನಾದಿಸಲಕ್ಖಣೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಯಂ ಞಾಣಂ ಹೇತುಫಲಜಾನನಹೇತುಜಾನನಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚೇವ ಹೇತುಫಲಜಾನನಸಙ್ಖಾತಾ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚ ಭವತಿ। ಅಯಂ ಸಲಕ್ಖಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುಫಲಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ।
ಏವನ್ತಿ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ। ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಇದಂ ಅನವಜ್ಜಂ ಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಸಾವಜ್ಜಂ ಅಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಜನಕಂ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಇದಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಜನಕಂ ಅನವಜ್ಜಂ, ಇದಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಕಣ್ಹಂ, ಇದಂ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಸುಕ್ಕಂ, ಇದಂ ಕುಸಲಂ ಅನವಜ್ಜಾದಿಕಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ ಸಾವಜ್ಜಾದಿಕಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತಾ ಸಮ್ಮಸಿತಾ ಇಮೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಇದಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದಿಫಲಂ ಆನಿಸಂಸಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇನ್ತಿ। ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಉಪಚಾರಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಗಹಿತಾನಂ ಪವತ್ತಿತಾನಂ ತೇಸಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಂ ಅಯಂ ಸಚ್ಚಾನುಬೋಧಪಟಿವೇಧೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ಪವತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಪರಿಜಾನನಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ, ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ ಚ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಯೇ ಅಕುಸಲಾ, ತೇ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ ಪಹಾನಞಾಣಂ। ‘‘ಯೇ ಕುಸಲಾ, ತೇ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಾ, ಸಾ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾ। ‘‘ಯಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ಇದಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಾ, ಸಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞಾತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅವಿರುದ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಅಭಿಞ್ಞಾದಯೋ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪಞ್ಞಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ತಾಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಜಾನನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘ಕಿ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಜಾನನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲತ್ತಾ ಛೇಕತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥಕುಸಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತಿ, ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಚತುನ್ನಂ ಏಕತ್ತಾದೀನಂ ನಯಾನಂ ಯುತ್ತತಾಯ ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣತಾಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಫಲತಾಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ವಡ್ಢೀಸು ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಆಯಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಅವಡ್ಢೀಸು ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಅಪಾಯಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಅಚ್ಚಾಯಿಕೇ ಕಿಚ್ಚೇ ವಾ ಭಯೇ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ, ಭಯಸ್ಸ ವಾ ತಿಕಿಚ್ಛನಸಮತ್ಥೇ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಕಾರಣೇ ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಉಪಾಯಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಮಹನ್ತೇಸು ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಮಹತಾ ಕೋಸಲ್ಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತಿ। ‘‘ತಸ್ಸ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಕುಸಲೋ ‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕತ್ಥ ಪವತ್ತೇನ ಸತಿಸಹಿತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸತೋ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇಸು ಪವತ್ತೇನ ಸತಿಸಹಿತಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸತೋ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಯೋ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಪವತ್ತೇನ ಸತಿಸಹಿತಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸತೋ ಅಸೇಕ್ಖಭಿಕ್ಖು, ತೇನ ಅಸೇಕ್ಖಭಿಕ್ಖುನಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇ…ಪೇ॰… ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನ ಸತೇನ ಸತಿಸಹಿತೇನ ಸಮ್ಪಜಾನೇನ ಞಾಣೇನ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಹರಣಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ।
‘‘ಯಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಇಮಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕತಿವಿಧಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಾ ಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತಾ ಚರಿಯಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ದ್ವೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಾ ದ್ವೇ ಚರಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಾ ಚರಿಯಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಕುಸಲಾದಿಭೇದೇನ ವಾ ಅತ್ಥಕೋಸಲ್ಲಾದಿಭೇದೇನ ವಾ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಭೇದೇನ ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಇಮಾ ಚರಿಯಾ ದ್ವೇತಿ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಅನುಜಾನನವಸೇನ ದೇಸಿತಾ, ವಿಸುದ್ಧಾನಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಏಕಾ ಚರಿಯಾ, ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಏಕಾ ಚರಿಯಾತಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ದ್ವೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
‘‘ಅಸೇಕ್ಖೋಯೇವ ಕಸ್ಮಾ ‘ಸತೋ ಅಭಿಕ್ಕಮತೀ’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತಿ, ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ ‘ಸತೋ ಅಭಿಕ್ಕಮತೀ’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕತಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅರಹತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕತಕಿಚ್ಚಾನಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕತಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಯಂ ಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಬೋಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ…ಪೇ॰… ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನ ಬೋಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ ಭವೇ। ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಇದಂ ಬೋಜ್ಝಂ ಬೋಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ ಯೋ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿನಾ ಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತಿ। ಸೇಕ್ಖೋಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಬೋಜ್ಝಂ ಬೋಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿನಾ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸತೋ…ಪೇ॰… ಮೋಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೇ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಾ? ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ।
‘‘ಕಸ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಅಭಿಕ್ಕಮನಾದಿಭಾವೋ, ರಾಗಾದೀನಞ್ಚ ಖಯಭಾವೋ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ। ‘‘ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮ’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ॰ ೧೫) ಮನಾಪಿಕೇಸು ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝನಭಾವೋ, ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ಕಾಮೇಸು ಮನಸಾ ಅನಾವಿಲಭಾವೋ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲಭಾವೋ, ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಜನಭಾವೋ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ನಾಭಿಗಿಜ್ಝನಭಾವಾದಿಕೋ ಕಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನಾಹ ಕಾಮೇಸು…ಪೇ॰… ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಅಜಿತಸುತ್ತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸು ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಜಿತಸುತ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಮಹಾಥೇರೋ ವಿಚಯಹಾರಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ಅಜಿತಸುತ್ತವಸೇನ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯಂ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾನಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ಆಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೭) –
ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಅಜಿತಸುತ್ತೇ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೩೮ ಆದಯೋ; ಚೂಳನಿ॰ ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೭, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಪುಚ್ಛಾವಿಚಯಾನುಸಾರೇನ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಸುತ್ತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ವಿಭಜೇತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಅಜಿತಸುತ್ತೇ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೩೮ ಆದಯೋ; ಚೂಳನಿ॰ ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೭ ಆದಯೋ, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾನುಸಾರೇನ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸುಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಸುತ್ತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ವಿಭಜೇತಬ್ಬೋ।
ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನುಗೀತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ನೀಹರಿತಸುತ್ತಸ್ಸ। ಅನುಗೀತೀತಿ ಸುತ್ತನ್ತರದೇಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅನುಗೀತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗೀತಿಯಾ ಅತ್ಥತೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇನ ಸಮಾನಾ ಸದಿಸೀ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸುತ್ತೇ ಅನುಗೀತಿ ಸುತ್ತತ್ಥತೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾ ಅತ್ಥಾಪಗತಂ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಂ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಅಸಮಾನೇ ದೋಸೋ ವುತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಅಸಮಾನೇ ಪನ ಕೋ ನಾಮ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋಪಿ ದುನ್ನಯೋ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಸದೋಸತ್ತಾ ಅನುಗೀತಿಯಾ ವಾ ಸುತ್ತೇನ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೂಪೇತಂ ಸಙ್ಗಾಯಿತಬ್ಬಂ।
ಅನುಗೀತಿವಿಚಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಿಚಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸುತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಞ್ಚ। ‘‘ಇದಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಂ ನಾಮ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ ಆಹಚ್ಚವಚನಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಸಙ್ಗಾಯನ್ತೇಹಿ ವುತ್ತಂ ಅನುಸನ್ಧಿವಚನಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇದಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಂ ನೀತತ್ಥಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇದಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇದಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಪವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯದಿ ಆಹಚ್ಚವಚನಂ ಭವೇ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಆಹಚ್ಚವಚನ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಅಸೇಕ್ಖಸುತ್ತಂ ಭವೇ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಞಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಸುತ್ತಂ ಪವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕತ್ಥ ಪದೇಸೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಹಿಂ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾನಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಯೋಸಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ಸುತ್ತಂ ವಿಚಿನಿತುಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ತಸ್ಸೇವ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಥಾವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಸುತ್ತಂ ಪವಿಚೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ‘‘ನ ಯಥಾವುತ್ತಪುಚ್ಛಾದೀನಂ ಪವಿಚೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತೇನಾಹ…ಪೇ॰… ಅನುಗೀತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪುಚ್ಛಾದೀನಂ ವಿಚೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಅನುಗೀತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ವಿಚೇತಬ್ಬಭಾವೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಚ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೋಪಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಪುಬ್ಬಾಪರವಿಚಯಅನುಗೀತಿವಿಚಯಸುತ್ತವಿಚಯಾ ಯುತ್ತೋ ಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇತಿ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೩. ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೧೮. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೇನ ಪದಪಞ್ಹಾದಯೋ ವಿಚಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ಹಾರೇಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಾರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಅಯಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಯುತ್ತಿಹಾರೋತಿಆದಿ ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೮)। ಅಯಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ ಕಿಂ ನಾಮ ಸುತ್ತತ್ಥಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಿವಸೇನ ಯೋಜಯತೀತಿ ಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಸುತ್ತತ್ಥಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪದೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಮಹಾಪದೇಸಾತಿ ಮಹನ್ತೇ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅಪದಿಸಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ, ಮಹನ್ತಾನಿ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪದೇಸಾನಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಾನಿ। ಅಪದಿಸೀಯತೇತಿ ಅಪದೇಸೋ, ಬುದ್ಧೋ ಅಪದೇಸೋ ಏತಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸಾತಿ ಬುದ್ಧಾಪದೇಸೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಏತಂ ಸುತ್ತಂ ಮಯಾ ಸುತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಆಭತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಸುತ್ತವಿನಯೇಹಿ ಸಂಸನ್ದನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಅಸಂಸನ್ದನಂ ಅಧಮ್ಮೋತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಾರಣಂ ತಾನಿ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೇ ಸುತ್ತೇ ಓತರಯಿತಬ್ಬಾನಿ ಅನುಪ್ಪವೇಸಿತಾನಿ, ವಿನಯೇ ರಾಗಾದಿವಿನಯೇ ಸನ್ದಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಂಸನ್ದೇತಬ್ಬಾನಿ। ಧಮ್ಮತಾಯಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾನಿ। ಯದಿ ಸುತ್ತತ್ಥೇನ, ವಿನಯತ್ಥೇನ, ಧಮ್ಮತಾಯ ಚ ಅವಿರುದ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ತವ ಆಭತಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಯುತ್ತಾನೀತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯನ್ತೇಹಿ ವತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸುತ್ತವಿನಯಧಮ್ಮತಾಸು ಓತರಯಿತಬ್ಬಾನಿ ಸನ್ದಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಾನಿ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ‘‘ಕತ್ಥ ಸುತ್ತೇ, ಕತ್ಥ ವಿನಯೇ, ಕತ್ಥ ಧಮ್ಮತಾಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕತಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸೂತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ದಸ್ಸನಕೇಸು ಸುತ್ತೇಸು। ರಾಗೋ ವಿನಸ್ಸತಿ ವೂಪಸಮತಿ ಏತೇನ ಅಸುಭಾದಿನಾತಿ ರಾಗವಿನಯಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಅಸುಭಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ, ತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರಾಗವಿನಯೋ, ಕೋ ಸೋ? ಅಸುಭಾದಿನಿಮಿತ್ತದಸ್ಸನಕೋ ಸುತ್ತನ್ತವಿಸೇಸೋ। ಏಸ ನಯೋ ದೋಸವಿನಯೋತಿಆದೀಸುಪಿ। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ನಾಮ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕತ್ತನಯಾದೀನಂ ದೀಪನೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವದೀಪಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕತಮಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮತಾಯಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾನಿ? ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ’’ತಿ।
‘‘ಸುತ್ತಾದೀಸು ‘‘ಚತೂಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ಮಯಾ ಆಭತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಆಭತಗನ್ಥೋ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಯದಿ ಅವತರತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಆಭತಗನ್ಥೋ ಆಸವೇ ನ ಜನೇತಿ। ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸವಿನಯೇ ಯದಿ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಆಭತಗನ್ಥೋ ಆಸವೇ ನ ಜನೇತಿ। ಧಮ್ಮತಞ್ಚ ಯದಿ ನ ವಿಲೋಮೇತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಆಭತಗನ್ಥೋ ಆಸವೇ ನ ಜನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಕಿಮತ್ಥಂ ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪದೇಸಾ ಆಭತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆಭತಗನ್ಥೇ ಯಂ ಯಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ, ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ವಾ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ವಾ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ವಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಚ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಯಥಾ ಪಕಾರೇನ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಸೋ ಪಕಾರೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಗಾಹಣತ್ಥಂ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪದೇಸಾ ಆಭತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೯. ಚತೂಹಿ ‘‘ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಹೇ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ಪಞ್ಹಿತಬ್ಬಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಂ। ಪುಚ್ಛಿತೇನಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ಸಮತ್ಥೇನ ಪಣ್ಡಿತಪುಗ್ಗಲೇನ। ಪಞ್ಹೇತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಪಾಠೇ। ಪದಾನಿ ಕತಿ ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪದಸೋ ಪಠಮಂ ಪರಿಯೋಗಾಹಿತಬ್ಬಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಚೇತಬ್ಬಂ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಥಂ ವಿಚೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯದಿ ಸಬ್ಬಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪದಾನೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತಪಾಠೇ ನಿರವಸೇಸಾನಿ ಪದಾನಿ ಏಕಂ ಸಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಯದಿ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತದತ್ಥಸ್ಸೇಕಸ್ಸ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೯)।
ಏಕನ್ತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ಏಕವಿಧಂ ಪಞ್ಹಂ। ಉಪಪರಿಕ್ಖಮಾನೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಅಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ದಳ್ಹಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಕೋ ಆಜಾನನಾಕಾರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಆಜಾನನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಯೇ ಹಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ‘‘ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತಸ್ಸಂ ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯಂ – ಚೋರಘಾತಕೇನ ಮನುಸ್ಸೇನ ಚೋರೋ ಅಬ್ಭಾಹತೋ ವಿಯ ಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸದಾ ಅಬ್ಭಾಹತೋ, ಮಾಲುವಲತಾಯ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಿತರುಕ್ಖೋ ಪರಿವಾರಿತೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ವಿಯ ಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸದಾ ಪರಿವಾರಿತೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ, ವಿಸಪ್ಪೀತಖುರಪ್ಪೇನ ಸಲ್ಲೇನ ಓತಿಣ್ಣೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ ವಿಯ ಕೇನ ಸಲ್ಲೇನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸದಾ ಓತಿಣ್ಣೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ, ಕಿಸ್ಸ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸದಾ ಧೂಪಾಯಿತೋ ಸನ್ತಾಪಿತೋತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ಇಮಾಯ ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯ ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಪದಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಿತಾನೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತತ್ಥಾನಿ ಪದಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಕಿತ್ತಕಾ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಭಗವಾ ದೇವತಾಯ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ ‘‘ತಯೋಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಕತಮಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ –
‘‘ಮಚ್ಚುನಾಬ್ಭಾಹತೋ
ತಣ್ಹಾಸಲ್ಲೇನ ಓತಿಣ್ಣೋ, ಇಚ್ಛಾಧೂಪಾಯಿತೋ ಸದಾ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯಂ – ಚೋರಘಾತಕೇನ ಮನುಸ್ಸೇನ ಚೋರೋ ಅಬ್ಭಾಹತೋ ವಿಯ ಮಚ್ಚುನಾ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸದಾ ಅಬ್ಭಾಹತೋ, ಮಾಲುವಲತಾಯ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಿತರುಕ್ಖೋ ಪರಿವಾರಿತೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ವಿಯ ಜರಾಯ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸದಾ ಪರಿವಾರಿತೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ, ವಿಸಪ್ಪೀತಖುರಪ್ಪೇನ ಸಲ್ಲೇನ ಓತಿಣ್ಣೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ ವಿಯ ತಣ್ಹಾಸಲ್ಲೇನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸದಾ ಓತಿಣ್ಣೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ, ಇಚ್ಛಾಯ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸದಾ ಧೂಪಾಯಿತೋ ಸನ್ತಾಪಿತೋತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೦. ‘‘ಕತಮಂ ಮಚ್ಚು, ಕತಮಾ ಜರಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಜರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯಂ। ದುತಿಯಪದೇ ವುತ್ತಾ ಜರಾ ಚ ಪಠಮಪದೇ ಮರಣಞ್ಚ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸಙ್ಖತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಿಸುಂ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಂ ಜರಾಮರಣಾನಂ ಕಥಂ ಭೇದೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಜರಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಜರಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಠಿತಸ್ಸ ಖನ್ಧಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಯಂ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ, ಅಯಂ ಪಾಕಟಜರಾ ನಾಮ, ನ ಖಣಟ್ಠಿತಿಜರಾ। ಮರಣಂ ವಯೋತಿ ಸಮ್ಮುತಿಮರಣಂ ಚುತಿಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಖಣಿಕಮರಣಂ, ನ ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೩೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೪೭; ಕಥಾ॰ ೨೧೪)।
ಯದಿ ಠಿತಸ್ಸೇವ ಮರಣಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಾನಂ ನಾನತ್ತಂ ಯುತ್ತಂ ನ ಸಿಯಾ, ಅಯುತ್ತೇ ಸತಿ ‘‘ತೇ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವಚನಮ್ಪಿ ಅಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಜರಾಯ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಾಯ ಜರಾಯ ಚ ವುತ್ತಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥತೋ ನಾನತ್ತಂ ಯುತ್ತಂ।
‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಯುತ್ತಂ, ಕಥಂ ಕಾರಣೇನ ನಾನತ್ತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಗಬ್ಭಗತಾಪಿ ಹಿ ಮೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಜರಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ಗಬ್ಭಗತಾಪಿ ಸತ್ತಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಮೀಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಾನತ್ತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಗಬ್ಭಗತಾಪಿ ಜರಪ್ಪತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನ ಚ ತೇ ಜಿಣ್ಣಾ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಜರಪ್ಪತ್ತಾಪಿ ಅಜಿಣ್ಣತ್ತಾ ಜಿಣ್ಣಜರಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾವ ಮೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಜಿಣ್ಣಜರಾವಿರಹಿತಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಅಞ್ಞಾ ಜರಾ, ಅಞ್ಞಂ ಮರಣನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ನ ಗಬ್ಭಗತಾನಂಯೇವ ಜಿಣ್ಣಜರಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಮರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಚ ದೇವಾನಂ ಮರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ದೇವಾಪಿ ಚಿರಕಾಲಸಮ್ಭವತೋ ಜರಂ ಪತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನ ಚ ತೇಸಂ ಸರೀರಾನಿ ಜೀರನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಜರಾಮರಣಾನಂ ನಾನತ್ತೇ ಕಾರಣಂ ಏತ್ತಕಮೇವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಕ್ಕತೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಜಿಣ್ಣಜರಾಯ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕತೇವ, ಮರಣಸ್ಸ ಪನ ಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕತೇವ, ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಜರಾಮರಣಾನಂ ನಾನತ್ತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನ ಸಕ್ಕತೇ ಮರಣಸ್ಸ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಯ ವಸೀಭಾವೇ ಸತಿ ಸಕ್ಕಾ ಮರಣಸ್ಸಾಪಿ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರೇವ ಇದ್ಧಿಮನ್ತಾನಂ ಇದ್ಧಿವಿಸಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಜರಾಮರಣಾನಂ ‘‘ಯಂ ಪನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಯಪಿ ಜೀರನ್ತಾಪಿ ಮೀಯನ್ತಾಪಿ ವೀತರಾಗಾ ಯಸ್ಮಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಯ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ನಾನಾಭಾವೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಜೀರಣಭಿಜ್ಜನಲಕ್ಖಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತೇಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅನಞ್ಞತ್ತೇ ಕೋ ನಾಮ ದೋಸೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಜರಾಮರಣಂ ಯಥಾ ಯೇನ ಜೀರಣಭಿಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೇನ ಪಾಕಟಂ, ಏವಂ ಜೀರಣಭಿಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೇನ ತಣ್ಹಾಪಿ ಪಾಕಟಾ। ಯದಿ ಚ ಸಿಯಾ; ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯೋಬ್ಬನಟ್ಠಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಮಾಣವಾ ವಿಗತತಣ್ಹಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಚ ವಿಗತತಣ್ಹಾ, ತಸ್ಮಾ ನಾನಾಭಾವೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ತತೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಜರಾಮರಣಾನಂ ತಣ್ಹಾಯ ಅನಞ್ಞತ್ತೇ ಸತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಭವತಣ್ಹಾಯ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಜರಾಮರಣಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಸಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ನ ಜರಾಮರಣಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತೇಹಿ ತಾಯ ಅನಞ್ಞತ್ತೇ ಸತಿ ಏವಮ್ಪಿ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇಹಿ ತಾಯ ಅನಞ್ಞತ್ತೇ ಸತಿ ಯಥಾ ತಣ್ಹಾ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಜರಾಮರಣಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಂ ಸಿಯಾ। ಯಥಾ ಜರಾಮರಣಂ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ತಣ್ಹಾಪಿ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ನ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಚ ನ ಹೋತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾಪಹಾತಬ್ಬಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಯದಿ ‘‘ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾತಿ ಯಾ ಯುತ್ತಿ ‘‘ಯದಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾಯ ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹಿ ಉಪಪತ್ತೀಹಿ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಗವೇಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಯುತ್ತಿಯಾ, ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಸನ್ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯದಿ ಚ ಸನ್ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯುತ್ತಿಸಮಾರುಳ್ಹಂ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಮರಣೇಹಿ
‘‘ಕಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಗವೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಲ್ಲೋತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಲ್ಲೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಧೂಪಾಯನ’’ನ್ತಿ ವಾ ದ್ವೀಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಇಮೇಸಂ ಇಚ್ಛಾತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಂ ಸಮಾನತ್ತಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ತಂ। ‘‘ಸಲ್ಲೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಧೂಪಾಯನ’’ನ್ತಿ ವಾ ದ್ವೀಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಅವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಜರಾಮರಣಾನಂ ತಣ್ಹಾಯ ಏಕತ್ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಚ್ಛಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಏಕತ್ತಮೇವ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಇಚ್ಛಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಜೀರಣಭಿಜ್ಜನಸಮ್ಭವತೋ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ಏಕತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಅಪರಿಪೂರಮಾನೇ ನವಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ಕೋಧೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪನಾಹೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಜರಾಮರಣೇಸು ಅಪರಿಪೂರಮಾನೇಸು ನವಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ಕೋಧೋ ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪನಾಹೋ ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಇತಿ ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಜರಾಯ ಚ ಮರಣಸ್ಸ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಯದಿ ಇಚ್ಛಾ ತಣ್ಹಾಯ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಂ ಯುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ‘‘ಮಚ್ಚುನಾಬ್ಭಾಹತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಸಲ್ಲೇನ ಓತಿಣ್ಣೋ, ಇಚ್ಛಾಧೂಪಾಯಿತೋ ಸದಾ’’ತಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಪನಿದಂ ಭಗವತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಇಚ್ಛಾ’’ತಿಪಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ’’ತಿಪಿ ದ್ವೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಯಂ ಪನಿದಂ ಅಭಿಲಪಿತಂ ಯಂ ಪನಿದಂ ಅಭಿಲಪನಂ ಕತಂ, ಇದಂ ಅಭಿಲಪನಂ ಭಗವತಾ ಬಾಹಿರಾನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತಸಿತಬ್ಬಾನಂ ವತ್ಥೂನಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಭೇದಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಇಚ್ಛಾ’’ತಿಪಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ’’ತಿಪಿ ದ್ವೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಅಭಿಲಪಿತಂ ಅಭಿಲಪನವಸೇನ ಕತನ್ತಿ ಏಕತ್ತಂ ಯುತ್ತಮೇವ, ನ ನಾನತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ನಾಮವಸೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಾಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಾನಾನಾಮವಸೇನ ಪಭೇದಾ ಸಬ್ಬಾ ಇಚ್ಛಾದಿಕಾ ತಣ್ಹಾ ಅಜ್ಝೋಸಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಯುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ನಾಮವಸೇನ ಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕತ್ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಿಮಿವ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಸಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಟ್ಠಗ್ಗಿಆದಿವಸೇನ ಅನೇಕೋ ಸಬ್ಬೋ ಅಗ್ಗಿ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ। ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ತಣ್ಹಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಭಗವತಾ ಅಭಿಲಪಿತಾ, ಉಪಾದಾನವಸೇನ ಅಗ್ಗಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಅಭಿಲಪಿತೋತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯಂ ಆಗತನಾಮೇಹಿ ಏವ ತಣ್ಹಾ ಅಭಿಲಪಿತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಅಭಿಲಪಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಚ್ಛಾಇತಿಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಿ ಅತ್ಥಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಸತ್ತಾ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಇಚ್ಛಾ। ತಸನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ತಣ್ಹಾ। ಸಲ್ಲತಿ ಪವಿಸತಿ ವಿಸಪ್ಪೀತಂ ಸಲ್ಲಂ ವಿಯಾತಿ ಸಲ್ಲಾ, ಸನ್ತಾಪಂ ಲಾತಿ ಆದದಾತೀತಿ ವಾ ಸಲ್ಲಾ, ಸನ್ತಾಪಂ ಲಾತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ವಾ ಸಲ್ಲಾ। ಧೂಪಾಯತಿ ಸನ್ತಾಪೇತಿ ಪರಿದಹತೀತಿ ಧೂಪಾಯನಾ। ಸರತಿ ಆಕಡ್ಢತಿ ಅವಹರತಿ ಸೀಘಸೋತಾ ಸರಿತಾ ವಿಯಾತಿ ಸರಿತಾ, ಸರತಿ ಸಲ್ಲತೀತಿ ವಾ ಸರಿತಾ। ವಿಸರತೀತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ। ಪೀತಿವಸೇನ ಸಿನೇಹತೀತಿ ಸಿನೇಹೋ। ತಾಸು ತಾಸು ಗತೀಸು ಕಿಲಮಥಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಕಿಲಮಥೋ। ಸತ್ತಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಮಞ್ಞನಾ। ಭವಂ ಬನ್ಧತೀತಿ ಬನ್ಧೋ। ಆಸೀಯತೇ ಪತ್ಥೀಯತೇತಿ ಆಸಾ। ಆಸಿಯತಿ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ವಾ ಆಸಾ। ಪಿಪಾಸೀಯತೇತಿ ಪಿಪಾಸಾ, ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಪಿಪಾಸತೀತಿ ವಾ ಪಿಪಾಸಾ। ಅಭಿನನ್ದೀಯತೇತಿ ಅಭಿನನ್ದನಾ, ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ ವಾ ಅಭಿನನ್ದನಾ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾವಸೇನ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೦) ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಇಚ್ಛಾದಿಪ್ಪಕಾರವಸೇನ ಆಲಪಿತಭಾವೋ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಚ ವೇವಚನೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವೇವಚನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಆಸಾ ಚ ಪೀಹಾ…ಪೇ॰… ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೩೭) ಯಾ ತಣ್ಹಾ ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಇಚ್ಛಾದಿಪ್ಪಕಾರವಸೇನ ಆಲಪಿತಭಾವೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ವೇವಚನವಿಭಙ್ಗೇ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋಪಿ ಭಗವತಾ ಅವುತ್ತೇ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಭಗವಾ ‘‘ರೂಪೇ ತಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಯಂ ವಚನಮಾಹ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತೇನ ತೇನ ವಚನೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ ವಾತಿ। ಏವಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಇಚ್ಛಾತಣ್ಹಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಾ
೨೧. ‘‘ಕೇನಸ್ಸುಬ್ಭಾಹತೋ ಲೋಕೋತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಪಞ್ಹತ್ತಯಭಾವೇ ಯುತ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ। ‘‘ತತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತಿ ಕಥಂ ಞಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿಪಿ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ದುಕ್ಖೂಪಚಾರೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೋ ದುಕ್ಖೂಪಚಾರೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕೋತಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬೋ ನಿಬ್ಬಿದೂಪಚಾರೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಾರಮೂಲಕೋತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ವಚನತ್ಥತೋ ಪನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಪವತ್ತೀತಿ ದುಕ್ಖೂಪಚಾರೋ। ಕಾಮತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಪವತ್ತೋ ಸಙ್ಖಾರೋ ಮೂಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕೋ। ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಉಪಚಾರೋ ಪವತ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬಿದೂಪಚಾರೋ। ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಕ್ಖಾರಭೂತೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಮೂಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಾರಮೂಲಕೋತಿ। ತತ್ಥ ಅನಭಿರತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾ ನಿಬ್ಬಿದಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಾರಮೂಲಿಕಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ಞಾಣನಿಬ್ಬಿದಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಾರಮೂಲಿಕಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೋ ನಿಬ್ಬಿದೂಪಚಾರೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಾರಮೂಲಕೋತಿ ನ ಪನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಪಞ್ಹತ್ತಯಭಾವೇ ಚೇವ ದುಕ್ಖೂಪಚಾರನಿಬ್ಬಿದೂಪಚಾರೇ ಚ ಯಾ ಯುತ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಸಾವ ಯುತ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಾಪಿ ಯುತ್ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪಞ್ಹತ್ತಯಭಾವೇ ಚೇವ ದುಕ್ಖೂಪಚಾರನಿಬ್ಬಿದೂಪಚಾರೇ ಚ ಯಾ ಯುತ್ತಿ ಮಯಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಅನುಸಾರೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತೇಸು ತೇಸು ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ಯುತ್ತಿಪಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ।
‘‘ಇದಂ ನಯದಸ್ಸನಂ ಸಂಖಿತ್ತಂ, ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಗವೇಸಿತು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ತಂ ನಯದಸ್ಸನಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಸುಭಸ್ಸ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯಭಾವತೋ ರಾಗುಪ್ಪಾದೋ ನ ಯುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸುಭದೇಸನಾ ರಾಗವಿನಯಾಯ ಯುತ್ತಾ। ಮೇತ್ತಾಯ ದೋಸಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾದೇಸನಾ ದೋಸವಿನಯಾಯ ಯುತ್ತಾ। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾವಿಸಯತ್ತಾ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾ ಮೋಹವಿನಯಾಯ ಯುತ್ತಾ। ‘‘ರಾಗಚರಿತಸ್ಸಾಪಿ ಮೇತ್ತಾದಿದೇಸನಾ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತಸಾಧಾರಣತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯದಿ ಹಿ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಿಬ್ಬಕಿಲೇಸಸ್ಸ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮೇತ್ತಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಯದಿ ದೇಸೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಮೇತ್ತಾವಸೇನಪಿ ರಾಗುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸುಖಂ ಪಟಿಪದಂ ವಾ ಯದಿ ದೇಸೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ
‘‘ಭಗವಾ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿರವಸೇಸವಸೇನ ಯುತ್ತಿ ನ ವಿಭತ್ತಾ, ನಯದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ ಯೋ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತೇನ ನಯೇನ ಅಞ್ಞಾಪಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ರಾಗಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನುಲೋಮಪ್ಪಹಾನಂ, ದೋಸಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನುಲೋಮಪ್ಪಹಾನಂ, ಮೋಹಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನುಲೋಮಪ್ಪಹಾನಂ ದೇಸಿತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅನುಲೋಮಪ್ಪಹಾನಂ ಯತ್ತಕಾ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮಿ, ತತ್ತಕೇಸು ವಿಚಯೇನ ಹಾರೇನ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ರಾಗಾದಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಯುತ್ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ಮೇತ್ತಾದಿಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನವಾನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತಿವಸೀಭಾವೇಹಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಲಾಭಿನೋ ಸತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾಯ ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀತಿ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚ, ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದೇಸನಾ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕರುಣಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಕರುಣಾವಿಹಾರಲಾಭಿನೋ ಸತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕರುಣಾಯ ವಿಹೇಸಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ವಿಹೇಸಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀತಿ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕರುಣಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ವಿಹೇಸಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದೇಸನಾ ಯುಜ್ಜತಿ। ಮುದಿತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಮುದಿತಾವಿಹಾರಲಾಭಿನೋ ಸತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮುದಿತಾಯ ಅರತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅರತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀತಿ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಮುದಿತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ಅರತಿ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದೇಸನಾ ಯುಜ್ಜತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಲಾಭಿನೋ ಸತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ರಾಗಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ರಾಗೋ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀತಿ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ರಾಗೋ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದೇಸನಾ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಅನಿಮಿತ್ತವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಾನುಸಾರಿ ತೇನ ತೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಪಹೀನೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದೇಸನಾ
‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ಯುತ್ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನಪಿ ಯುತ್ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಪಠಮಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಿಸ್ಸೇವ ಯುತ್ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನಪಿ ಯುತ್ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಪಠಮಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಯುತ್ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಿಸ್ಸಪಿ ಯುತ್ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ? ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ವಿಸೇಸಾಯ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಝಾನಸ್ಸ ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ದೇಸನಾ ಯುಜ್ಜತಿ। ವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಉಪಚಾರಧಮ್ಮೇನ ಸಹ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾ ಝಾನಸ್ಸ ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ವಿಸೇಸಾಯ ಉಪರಿಝಾನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ದೇಸನಾ ಯುಜ್ಜತಿ।
ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಹಗತಾ ವಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಉಪಚಾರಧಮ್ಮೇನ ಸಹ ಪಠಮಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾ ವಿಸೇಸಾಯ ಉಪರಿಝಾನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಅವಿತಕ್ಕಝಾನಸ್ಸ ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ದೇಸನಾ ಯುಜ್ಜತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ವಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಉಪಚಾರಧಮ್ಮೇನ ಸಹ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾ ಝಾನಸ್ಸ ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ದೇಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ವಿಸೇಸಾಯ ಉಪರಿಝಾನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ದೇಸನಾ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಪತ್ತೀಸು ವಸೀಭಾವೇನ ಪರಿಚಿತಂ ಕಲ್ಲತಾಪರಿಚಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ।
ಏತ್ತಕಮೇವ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಂ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ, ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಯಥಾಲದ್ಧಯುತ್ತಿಗವೇಸನಮ್ಪಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಾರಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಭೂಮಿಗೋಚರಾನಂ ವಿಚಯಹಾರೇನ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ತೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಇತಿ ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೨೨. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗಭೂತೇನ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದೀನಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಭಾವೋ ವಿಭತ್ತೋ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಹಾರೇಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ ಜಿನೋ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋತಿಆದಿ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨)। ‘‘ಅಯಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಿತ್ಥಾರಭೂತೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ದೇಸಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ‘‘ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಬ್ಬೇಸು ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಯಾಥಾವತೋ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಯಾಥಾವಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ, ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಸ್ಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿಆದಿವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ। ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಸತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ವತ್ತತಿ ಉಪರೂಪರಿ ಜಾಯತಿ ನ ಹಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಭವನ್ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಟ್ಟಮೂಲಕತ್ತಾ ತಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತಣ್ಹಾಯಪಿ ವಟ್ಟಮೂಲಕತ್ತಾ ತದನನ್ತರಂ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಅಜ್ಝೋಸಾನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ಪಿಯಸಭಾವಂ ಸಾತಸಭಾವಂ ಚಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮಜಾತಂ। ಪಿಯನೀಯಸಾತನೀಯೇ ಚಕ್ಖಾದಿಕೇ ಸತಿ ತಣ್ಹಾ ವತ್ತತಿ ಉಪರೂಪರಿ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಭವತಿ।
ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ಸತಿ ಲೋಭೋ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಲೋಭಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಞ್ಹಿ ಏಕವಾರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸನತೋ ಲೋಭಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಭವತ್ವೇವ।
ಕೇಸಾದೀಸು ಅಸುಭೇಸು ಪವತ್ತಾಯಪಿ ಸುಭಸಞ್ಞಾಯ ನೀಲಾದಿವಣ್ಣದೀಘಾದಿಸಣ್ಠಾನಹಸನಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಅಸಂವರೋ ಸುಭಸಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ।
ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪವತ್ತಾಯಪಿ ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ಸಾಸವಫಸ್ಸೂಪಗಮನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ರೂಪಾದೀಸು ಅಸ್ಸಾದೋ ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅನಿಚ್ಚೇಸು ಪವತ್ತಾಯಪಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಮನುಪಸ್ಸನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಸಙ್ಖಾತೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಪವತ್ತಾಯಪಿ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾನಂ ಅಸಮನುಪಸ್ಸನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಅಹಂಮಮಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ನಾಮಕಾಯೋ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಏವಂ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬೇಸು ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಾಯ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ ವಿಜ್ಜಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಸಮಥಸ್ಸ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಉದ್ಧಚ್ಚಪಟಿಸಂಹರಣಸಙ್ಖಾತವಿಕ್ಖಮ್ಭನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಭೂತಾ ಅಸುಭಾ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅಸುಭಾಯ ಹಿ ತಣ್ಹಾಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ, ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಅಭಾವೇ ಸಮಥೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ।
ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ವೇರಮಣಿವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾವಚರಪಟಿಸಂಹರಣಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ವೇರಮಣೀ ಅಲೋಭಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀ ಅದೋಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಅಮೋಹಸ್ಸ ವತ್ಥುಅವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಮೋಹಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ನಿಬ್ಬಿದಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಯ ವಿನೀಲಕವಿಪುಬ್ಬಕಗಹಣಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಿದಾ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣೇನ ಹಿ ಅನಭಿರತಿ ಪವತ್ತತಿ, ಅನಭಿರತಿಯಾ ಚ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ ಠಿತಾತಿ।
ದುಕ್ಖವೇದನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾಯ ಸಾಸವಫಸ್ಸಪರಿಜಾನನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಉಪ್ಪಾದವಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದವಯಾ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಹಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಾ।
ಧಮ್ಮಮತ್ತಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಅಭಿನಿವೇಸಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಸ್ಸ ರೂಪರಾಗಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನುಸಾರೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ ರೂಪರಾಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಭವನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭವರಾಗಸ್ಸ ಛಳಾಯತನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ನಿಬ್ಬತ್ತಭವಾನುಪಸ್ಸಿತಾತಿ ‘‘ಏದಿಸಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ರೂಪಂ ಮಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತು, ಏದಿಸಂ ಇಟ್ಠಂ ರೂಪಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತು ಏದಿಸೀ ಸಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಓಕಪ್ಪನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಯಸ್ಸಾ ಸದ್ಧಾಯಾತಿ ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ಸದ್ಧಾ। ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಯಸ್ಸಾ ಸದ್ಧಾಯಾತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಚ ಸದ್ಧಾ। ಅನಾವಿಲಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಯಸ್ಸ ಪಸಾದಸ್ಸಾತಿ ಅನಾವಿಲಲಕ್ಖಣೋತಿ ಪಸಾದೋ। ಸಮ್ಪಸೀದನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಯಸ್ಸ ಪಸಾದಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪಸೀದನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಚ ಪಸಾದೋ। ಸೋ ಪನ ಪಸಾದೋ ಸದ್ಧಾಯ ಏವ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅವೇಚ್ಚಪಸಾದೋ ಅಭಿಪತ್ಥಿಯನಲಕ್ಖಣಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ಸದ್ಧಾ ಅನಾವಿಲಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪಸಾದಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ವೀರಿಯಂ ಆರಮ್ಭಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಕಾಯಾದಿಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಅಪಿಲಾಪನಲಕ್ಖಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಝಾನಸಹಿತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕಾದಿಝಾನಾನಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ಕಿಚ್ಚಪಜಾನನಆರಮ್ಮಣಪಜಾನನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
‘‘ಯೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಕತಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋಪಿ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಸ್ಸಾದಮನಸಿಕಾರಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹಿ ಆದೀನವಚ್ಛಾದನತೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಜಾತೋತಿ। ಸಚ್ಚಸಮ್ಮೋಹನಲಕ್ಖಣಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಪುನಬ್ಭವವಿರೋಹನಲಕ್ಖಣಾ ತೇಭೂಮಕಚೇತನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಓಪಪಚ್ಚಯಿಕಸಙ್ಖಾತೇನ ಉಪಪತ್ತಿಭವಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ನಾಮಕಾಯರೂಪಕಾಯಸಙ್ಘಾತಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮರೂಪಂ ಛಳಾಯತನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ, ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪವತ್ತಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಛಳಾಯತನಂ ಛಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ, ಚಕ್ಖುಪಸಾದರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಖಣೋ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಫಸ್ಸೋ, ತಂ ವೇದನಾಯ ತೇನ ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಫಸ್ಸೇನ ಸಹಜಾತಾಯ ಛಬ್ಬಿಧಾಯ ವೇದನಾಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ, ಇಟ್ಠಾನುಭವನಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ತಿವಿಧಾ ವೇದನಾ, ತಂ ತಣ್ಹಾಯ ತಾಯ ತಿವಿಧಾಯ ವೇದನಾಯ ವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ, ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಅಜ್ಝೋಸಾನಲಕ್ಖಣಾ ತಣ್ಹಾ, ತಂ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ‘‘ಸೋ ವೇದನಾಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಾ ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಾ ಉಪಾದಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ಸಿಯಾ।
ಯಂ ಓಪಪಚ್ಚಯಿಕಂ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ತಂ ಉಪಾದಾನಂ ದುವಿಧಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯೋ ಕಮ್ಮಭವೋ ನಾಮಕಾಯರೂಪಕಾಯಸಮ್ಭವನಲಕ್ಖಣೋ, ಸೋ ಕಮ್ಮಭವೋ ಜಾತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಭೂತಾ ಜಾತಿ ಖನ್ಧಪಾತುಭಾವಲಕ್ಖಣಾ, ತಂ ಸಾ ಜಾತಿ ಜರಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯಾ ಜಿಣ್ಣಜರಾ ಉಪಧಿಕ್ಖನ್ಧಪರಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ, ತಂ ಸಾ ಜಿಣ್ಣಜರಾ ಮರಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯಮ್ಪಿ ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮುತಿಮರಣಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಲಕ್ಖಣಂ, ತಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುತಿಮರಣಂ ಸೋಕಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪಿಯಸ್ಸ ಮರಣಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೋಕುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಯೋ ಸೋಕೋ ಞಾತಿಆದಿಪಿಯೇಸು ಉಸ್ಸುಕ್ಕಕಾರಕೋ, ತಂ ಸೋ ಸೋಕೋ ಪರಿದೇವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯೋ ಪರಿದೇವೋ ಲಾಲಪ್ಪಕಾರಕೋ, ತಂ ಸೋ ಪರಿದೇವೋ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯಂ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಕಾಯಸಮ್ಪೀಳನಲಕ್ಖಣಂ, ತಂ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪೀಳನಲಕ್ಖಣಂ, ತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪಾಯಾಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯೋ ಉಪಾಯಾಸೋ ಓದಹನಕಾರಕೋ ಅವದಹನಕಾರಕೋ, ತಂ ಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ ಭವಸ್ಸ ಉಪಾಯಾಸಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಸನ್ತಾನಭವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಭವಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಭವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಕಿಲೇಸೋ ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ ಕಾರಣಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟಾನಿ ಭವಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಅವಯವಾನಿ। ಯದಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿಕಾಲೇ ಸಮಗ್ಗಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತದಾ ಸೋ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ‘‘ಭವಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಭವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಂ ಭವಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟತ್ತಯಂ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿನಿಪ್ಫನ್ನಕಿಲೇಸಾದಿವಟ್ಟೇನ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಯೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಲಕ್ಖಣೋ, ತಂ ಸೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುಭಾವತೋ।
ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಸಬ್ಬಸಿಸ್ಸಾದೀನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ತಿತ್ಥಂ ವಿಯಾತಿ ತಿತ್ಥಂ, ಜಾನಾತೀತಿ ಞೂ, ತಿತ್ಥಂ ಞೂತಿ ತಿತ್ಥಞ್ಞೂ, ತಿತ್ಥಞ್ಞುನೋ ಭಾವೋ ತಿತ್ಥಞ್ಞುತಾ, ಸಮ್ಮಾಪಯಿರುಪಾಸನಾ, ಸಾ ಪೀತಞ್ಞುತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಪಯಿರುಪಾಸನಾಯ ಪೀತಞ್ಞೂ, ಪೀತಞ್ಞುನೋ ಭಾವೋ ಪೀತಞ್ಞುತಾ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಬ್ರೂಹನಾ, ಸಾ ಪತ್ತಞ್ಞುತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಬ್ರೂಹನಾಯ ಹಿ ಭಾವನಾಪತ್ತಜಾನನತಾ ಜಾಯತೀತಿ ಪತ್ತಞ್ಞುತಾ। ಭಾವನಾಪತ್ತಜಾನನತಾ ಅತ್ತಞ್ಞುತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಭಾವನಾಪತ್ತಜಾನನತಾಯ ಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಧಾನಿಯಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಜಾನನತಾ ಜಾಯತೀತಿ ಅತ್ತಞ್ಞುತಾ ಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಪಧಾನಿಯಙ್ಗೇಸು ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಜಾನನತಾಯ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪುಞ್ಞಕರಣಂ ಜಾತಂ, ಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪುಬ್ಬೇ ಹಿ ಕತೇನ ಪುಞ್ಞೇನ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ ಲದ್ಧೋ, ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೇನ ಹಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಲದ್ಧೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಹಿ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನಂ ಜಾತಂ, ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನಂ ಸೀಲಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನೇನ ಹಿ ಸೀಲಾನಿ ಸಮ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾನಿ, ಸೀಲಾನಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅತ್ತನಿ ಹಿ ಸಮ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಸೀಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ನತ್ಥೇವಾತಿ, ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೇನ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪಾಮೋಜ್ಜಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪಾಮೋಜ್ಜೇನ ಪೀತಿ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಪೀತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪೀತಿಯಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸುಖಂ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸುಖಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸುಖೇನ ಸಮಾಧಿ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುಖಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸಮಾಧಿನಾ ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗೋ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಿದಾ ವಿರಾಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ವಿರಾಗೇನ ವಿಮುತ್ತಿ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿರಾಗೋ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಭತ್ತಮ್ಪಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ, ವಿಭಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಇತಿ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೨೩. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋವ। ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋತಿಆದಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩)। ಅಯಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಿತ್ಥಾರಭೂತೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ದೇಸಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಿಂ ನಾಮ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಚಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ಸಮೂಹಾ ಧಮ್ಮಾ। ಏಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ। ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾನಂ ತೇಸಂ ಸಮೂಹಧಮ್ಮಾನಂ, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇತಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣೇ
ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಸಯೇ ಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಇಮೇ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾಪಿ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ಸೋ ಪಕಾರೋ ಕಿಂ ಭವೇತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ಸೋ ಪಕಾರೋ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಭಾವೋ ಭವೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿನ್ತಿ ಭಗವಾ ಆಹ? ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಂ ಭಗವಾ ಆಹ। ‘‘ಚಕ್ಖುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸೋತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಭವತಿ।
‘‘ಅನವಟ್ಠಿತಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಭಾವೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾತಿ ಆಯತನವಸೇನೇವ ಏಕಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಖನ್ಧವಸೇನಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅತೀತೇ, ರಾಧ, ರೂಪೇ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಹೋತಿ, ಅನಾಗತಂ ರೂಪಂ ಮಾ ಅಭಿನನ್ದಿ
‘‘ಅನಪೇಕ್ಖನೀಯಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾ ಖನ್ಧಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾತಿ ಖನ್ಧಾಯತನವಸೇನೇವ ಏಕಲಕ್ಖಣಧಮ್ಮಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಯೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ಚ ತೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇ ವಿಪಸ್ಸಕಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ನಿಚ್ಚಂ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ ನಿಚ್ಚಂ ಕಾಯಗತಾಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತಿ, ತೇ ವಿಪಸ್ಸಕಾ ಅಕಿಚ್ಚಂ ಸುಭಸುಖಾದಿಕಂ, ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದಿಕಮ್ಮಂ ವಾ ನ ಸೇವನ್ತಿ, ಕಿಚ್ಚೇ ಅಸುಭಾಸುಖಾದಿಕೇ, ಕಾಯಾದಿಕೇ ವಾ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿನೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಭಗವಾ ಆಹಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಏಕಸ್ಸ ಲೋಪೋ। ಇತಿ ಏವಂ ‘‘ಯೇಸಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಕೇಸಾದಿಕೇ ಕಾಯೇ ಗತಾಯ ಪವತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಭಗವತಾ ಸರೂಪೇನ
‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಥಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸುತಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಾದಿತ್ತಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಮುತಂ, ಇತಿ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಾದಿತ್ತಯೇ ಭಗವತಾ ಸರೂಪೇನ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ತದವಸೇಸಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಭಗವತಾ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಾಯತನಂ ದಿಟ್ಠಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ತದವಸೇಸಂ ಸುತಾದಿಕಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆದಿಅತ್ಥೋ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ವಾ ಸುತಂ ವಾ ಮುತಂ ವಾ’’ತಿ।
‘‘ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ವುತ್ತಾಯ ತದವಸೇಸಾ ವೇದನಾಗತಾಸತಿಆದಯೋಯೇವ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾಪಿ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಯೇನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸೇನ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ ಇಹ ಮಮ ಸಾಸನೇ, ಭಿಕ್ಖು, ತ್ವಂ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ ಹುತ್ವಾ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ವಿನೇಯ್ಯ ವಿನಯಿತ್ವಾ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾದಿರೂಪಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಕೇಸಾದಿರೂಪಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಾಹೀ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹಿ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ, ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹಿ…ಪೇ॰… ದೋಮನಸ್ಸಂ, ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹಿ…ಪೇ॰… ದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಭವತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩) ಬಹುಧಾ ವುತ್ತೋತಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ।
‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ‘‘ಆತಾಪೀತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಾಯೇಯೇವ ಪವತ್ತಂ। ಏವಂ ಪಕಾರೇನ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಚತುನ್ನಂ ವೀರಿಯಪಞ್ಞಾಸತಿಸಮಾಧೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಾಧಕಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ – ‘‘ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಾಧನೇ ಇಮೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಭಾವಭೇದಾಭಾವತೋ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩)।
೨೪. ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾಯೇವ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಕಥಂ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಯೇನ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ತಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಬುಜ್ಝನಂ ಬೋಧಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಬೋಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಬೋಧಙ್ಗಮಾ। ಬೋಧಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ।
‘‘ಕುಸಲಾಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ನೀಹರಿತಾ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ ‘‘ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಭಾವೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ। ‘‘ಕತಮಂ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಚತೂಸು…ಪೇ॰… ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಕಾಯಾಗತಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಸತಿ ತೇನ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಅಸುಭೇ ಕೇಸಾದಿಕೇ ರೂಪಕಾಯೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫೬) ವುತ್ತತ್ತಾ ರೂಪಕಾಯೇ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯೇ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇಪಿ ಛನ್ದರಾಗೋ ಪಹೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೇದನಾಗತಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಸತಿ ದುಕ್ಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧, ೩೯; ಮಹಾವ॰ ೧; ಉದಾ॰ ೧; ವಿಭ॰ ೨೨೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ವೇದನಾಯ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇ ಫಸ್ಸಾಹಾರೇ ಛನ್ದರಾಗೋ ಪಹೀಯತಿ। ಚಿತ್ತಗತಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಧಮ್ಮಗತಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಅನತ್ತನಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಹಾತಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ ತದವಸೇಸಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಆಹಾರಾ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇ ಆಹಾರೇಸು ಪವತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಬ್ಯನ್ತೀಕತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಞ್ಹಿ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತೇ ಕಾಮರಾಗೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಜಾನನಾ ನತ್ಥೇವ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮರಾಗೇ ಪನ ಪಹೀನೇ ಪರಿಜಾನನಾ ಭವತೀತಿ। ಸೇಸಾಹಾರಜಾನನಮ್ಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ, ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀನಾ, ಆಹಾರಪರಿಜಾನನಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ। ಸುಭಸಞ್ಞಿತೇ ಹಿ ಕಾಯೇ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಭವತೀತಿ ಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ಕಾಯೋ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಅನುಸರಿತಬ್ಬೋ ಅಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ಕೇಸಾದಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತ್ವೇವ। ಸುಖವೇದನಾಯ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ಭವತೀತಿ ಸುಖಸಞ್ಞಿತಾ ವೇದನಾ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು, ವೇದನಾಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತ್ವೇವ। ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗಹಣವಸೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲವತವಸೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಪರಾಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ
‘‘ಯೇನ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ, ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಉಪಾದಾನೇಹಿಯೇವ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಯೋಗಾದೀಹಿಪಿ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋಗೇಹಿ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋಗೇಹಿ ಚಾತಿ ಕಾಮಯೋಗಭವಯೋಗದಿಟ್ಠಿಯೋಗಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೇಹಿ ಚ। ವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ವಿಗತೋ, ವಿಮುತ್ತೋ ಚ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ಹಿ ರೂಪಕಾಯೋ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ಕಾಯಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತ್ವೇವ। ‘‘ಸುಖೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸುಖಹೇತೂ’’ತಿ ವಾ ಗಹಣೀಯೋ ಭವೋ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ವೇದನಾಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಭವೋ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ। ವಿನಿಬ್ಭೋಗಸ್ಸ ದುಕ್ಕರತ್ತಾ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಮತ್ತತಾಯ ಚ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತ್ತಾ ಅವಿನಿಬ್ಭುಜಿತಬ್ಬಾ, ಧಮ್ಮಮತ್ತತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನುಪಸ್ಸಕೋ ‘‘ಯೋಗೇಹಿ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಅಯಂ ನಯೋ ಆಸವೇಹಿ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ಓಘೇಹಿ ಚ ನಿತ್ಥಿಣ್ಣೋ ಭವತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
ಗನ್ಥೇಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಭವತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಕಾಯಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ। ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭೂತಾ ವೇದನಾ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೫)। ವೇದನಾಗತಾಯ
ಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ಚ ಕಾಯೋ ರಾಗಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಕಾಯಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ರಾಗಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ। ಸುಖಸಞ್ಞಿತಾಯ ವೇದನಾಯ ದೋಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾ ದೋಸಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು, ವೇದನಾಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ದೋಸಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿಆದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಮಾನಸಲ್ಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ವತ್ಥು, ಚಿತ್ತಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಮಾನಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಸಭಾವಸ್ಸ ಅಜಾನನತೋ ಧಮ್ಮಾ ಮೋಹಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಧಮ್ಮಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಮೋಹಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನುಪಸ್ಸಕೋ ‘‘ಸಲ್ಲೇಹಿ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
‘‘ಆಹಾರಾ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಆಹಾರಾವ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೇಪೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಚ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ, ತಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾವ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ನ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಚ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ಸಞ್ಞಾಯಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಭಾವತೋ। ಸಾ ಹಿ ವೇದನಾಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇನ ಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ಅವಿನಾಭಾವತೋ ಪರಿಞ್ಞಾತಾವಾತಿ।
ಯೇನ ‘‘ಅಗತಿಗಮನೇಹಿ ಚ ನ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸುಭಾದಿಸಞ್ಞಿತೇ ರೂಪಕಾಯೇ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಭಾದಿಸಞ್ಞಿತೋ ರೂಪಕಾಯೋ ವಿಸೇಸತೋ ಛನ್ದಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇನ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಕೋ ಕಾಯೋ ಛನ್ದಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಸುಖವೇದನಸ್ಸಾದವಸೇನ ವೇದಯಮಾನೋ ತದಭಾವೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಖವೇದನಾ ದೋಸಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇನ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ದೋಸಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ ‘‘ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಪುನ ವುತ್ತಂ।
ಭಾವೇತಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏಕದೇಸೇಸು ವುತ್ತೇ ತದವಸೇಸಾಪಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಪಹಾತಬ್ಬೇಸುಪಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಏಕದೇಸೇ ವುತ್ತೇ ತದವಸೇಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಯದಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ತೇಪಿ ವದಥಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯತ್ಥ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಯತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ರೂಪೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ರೂಪೇಕದೇಸಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ। ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಸಂ ರೂಪೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ರೂಪಧಾತು ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ಚಕ್ಖುಧಾತಾದಿಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಾತುಪರಿಯೋಸಾನಾ ದಸವಿಧಾ ರೂಪಧಾತು ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ದೇಸಿತಾ। ಸಬ್ಬೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ದೇಸಿತೋ। ರೂಪಾಯತನಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಪರಿಯೋಸಾನಂ ದಸವಿಧಂ ಆಯತನಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ।
ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಯಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ, ತತ್ಥ ತಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ ಸುಖವೇದನಾಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಯಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ, ತತ್ಥ ತಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ, ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಯಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ, ತತ್ಥ ತಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ, ಸಬ್ಬೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಚ ದೇಸಿತೋತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಯಸ್ಸಂ ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ದೇಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ದೇಸಿತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ದೇಸಿತೋವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ…ಪೇ॰… ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅನುಲೋಮವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಯೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಯದಿ ತಥಾ ಪವತ್ತೋ ಸೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಬ್ಬೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಅನುಲೋಮವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ಸರಾಗಸದೋಸಸಮೋಹಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇನ ಹಾತಬ್ಬೋ। ಯೋ ಚ ಸೋ ಚ ವೀತರಾಗವೀತದೋಸವೀತಮೋಹಅರಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಹಾತಬ್ಬೋ। ಯೋ ಚ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ತದುಭಯೇಹಿ ಹಾತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ॰ ೨೩) ಆಚರಿಯೇನ ಯಾ ಲಕ್ಖಣಹಾರಯೋಜನಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾವ ಕಾತಬ್ಬಾ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೇ ಪಥವೀಆದಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಯೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸನ್ಧಾರಣಾದಿಕಿಚ್ಚತೋ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾದಿಕಿಚ್ಚತೋ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ। ಯೇ ಪಥವೀಆದಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಯೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಕಕ್ಖಳಾದಿಲಕ್ಖಣತೋ ಫುಸನಾದಿಲಕ್ಖಣತೋ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ। ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ರುಪ್ಪನಸಾಮಞ್ಞತೋ ನಮನಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಾ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ। ಯೇ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಭಙ್ಗುಪ್ಪಾದತೋ ಸಙ್ಖತೋ ಚುತೂಪಪಾತತೋ ಸಮಾನನಿರೋಧುಪ್ಪಾದಸಙ್ಖತತೋ ವಾ ಚುತೂಪಪಾತತೋ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣತೋ ಚಾತಿಆದೀಸು ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಹಚರಣಸಮಾನಹೇತುತಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ
‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತೇ ಏಕಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಭಾವೋ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ತೇನ ಅವಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಭಾವೇನ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿಕಂ ಯಂ ವಚನಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಲಕ್ಖಣಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾಪಿ ಯೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೬. ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೨೫. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೇನ ಸುತ್ತತ್ಥೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು। ಕತಮೋತಿ ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೫)। ‘‘ಇಮಿನಾ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರೇನ ಕತಮಸ್ಸ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನಾತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯಭಾವತೋ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಾ’’ತಿ ವೋಹಾರಿತೇನ ಇಮಿನಾ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರೇನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನೇರುತ್ತಞ್ಚ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದಾನಞ್ಚ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧಿ ಚ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೇಹಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನೇರುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತತ್ಥ ತೇಸು ಇಮಿನಾ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರೇನ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೇಸು ನೇರುತ್ತಾದೀಸು ಕತಮಂ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನೇರುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನಾಮಾತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ? ಸುತ್ತಸ್ಸ ಯಾ ನಿರುತ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ, ಇದಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನೇರುತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ। ‘‘ಯಾ ನಿರುತ್ತಿ ನೇರುತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಾ, ಕಾ ಪನ ಸಾ ನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪದಸಂಹಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪದೇಸು ಸಂಹಿತಾ ಯುತ್ತಾ ಪದಸಂಹಿತಾ। ಯಥಾ ಯಥಾ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ತಥಾ ಯಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಪವತ್ತಾ, ಸಾ ಪವತ್ತಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯೇವ ನಿರುತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಕಾ ಪನ ಸಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ ‘‘ಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾಮಸೋ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಯಾಯ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ನೇಯ್ಯಾನಂ ನಾಮಸೋ ಪಥವೀನಾಮಾದಿನಾ ವಾ ಫಸ್ಸನಾಮಾದಿನಾ ವಾ ಖನ್ಧನಾಮಾದಿನಾ ವಾ ವಿವಿಧೇನ ನಾಮೇನ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾದೀಸು ಕುಸಲಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ, ಸಾ ಕಾರಣಭೂತಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯನ್ತಿ ಚ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಯಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಲಿಙ್ಗಪಕತಿಧಮ್ಮಾನಂ ನಾಮಸೋ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಞಾಣಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಯದಾ ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿನಾ ‘ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾಮಸೋ ಞಾಣ’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೫) ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋವಾತಿ ನ ವಿಚಾರಿತೋ।
೨೬. ನೇರುತ್ತಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ ‘‘ಕತಮೋ ಸುತ್ತೇ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ। ಅಪಿಚ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಅತ್ತನಾ ರಕ್ಖಿತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ರಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುಗ್ಗತಿತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ರಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಚೋರೋ ಯಥಾ ಸನ್ಧಿಮುಖೇ ಗಹಿತೋತಿಆದೀಸು ಯೋ ಚೋರೋ ಘಾತನತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮೋ, ಸೋ ಚೋರಕಮ್ಮಂ ನ ಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಪಾಯಾದಿದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮೋ, ಸೋ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸುಖಕಾಮಾನೀತಿಆದೀಸು
ಮಿದ್ಧೀ ಯದಾ ಹೋತಿ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಚಾತಿಆದೀಸು ಯೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತಮಾನಜಾತಿಜರಾಮರಣತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಾ, ತೇ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುನೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸನ್ತುಟ್ಠಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸುದ್ಧಾಜೀವಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅತನ್ದಿನೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ವಿಪಸ್ಸಕಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಗಾರವಾ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಅಮತಪದನ್ತಿಆದೀಸು ಯೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಮಚ್ಚುನೋ ಭಾಯನ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾಕಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೭. ಸುತ್ತೇ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮಂ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಂ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಿದಾನನ್ತಿ ಫಲಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದೇತೀತಿ ನಿದಾನಂ। ಕಿಂ ತಂ? ಕಾರಣಂ। ಧನಿಯೋತಿ ಧನವಡ್ಢನಕಾರಣೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಧನಿಯೋ। ಗೋಪಾಲಕೋತಿ ಗಾವೋ ಇಸ್ಸರಭಾವೇನ ಪಾಲೇತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಗೋಪಾಲಕೋ। ಉಪಧೀಹೀತಿ ಪುತ್ತಗೋಣಾದೀಹಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೩)। ನರಸ್ಸಾತಿ ಪುತ್ತಿಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಗೋಪಾಲಕಸ್ಸ ವಾ ನರಸ್ಸಾತಿ ಚ ಪದಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಾ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವಾ ಗಾಥಾಯಂ ಆಗತವಸೇನ ವಾ ವುತ್ತಂ, ನಾರಿಯಾಪಿ ಉಪಧೀಹಿ ನನ್ದನಾ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಇಮಿನಾ ವತ್ಥುನಾತಿ ಉಪಧಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಇಮಿನಾವ ಪುತ್ತಗವಾದಿನಾ ವತ್ಥುನಾ। ವಸತಿ ಪವತ್ತತಿ ನನ್ದನಾ ಏತ್ಥ ಪುತ್ತಗೋಣಾದಿಕೇತಿ ವತ್ಥು। ನನ್ದನಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದೇತಿ ಪುತ್ತಗೋಣಾದಿಕನ್ತಿ ನಿದಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಧನಿಯೋ ‘‘ಉಪಧೀಹಿ ನರಸ್ಸ ನನ್ದನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಭಗವಾ ಪನ ‘‘ವಸತಿ ಪವತ್ತತಿ ಸೋಚನಾ ಏತ್ಥ ಪುತ್ತಗೋಣಾದಿಕೇಹಿ ವತ್ಥು, ಸೋಚನಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದೇತಿ ಪುತ್ತಗೋಣಾದಿಕನ್ತಿ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಉಪಧೀಹಿ ನರಸ್ಸ ಸೋಚನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಪರಿಗ್ಗಹೀಯತೇತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಂ। ಕಿಂ ತಂ? ಪುತ್ತಗೋಣಾದಿಕಂ, ತಂ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ಆಹ, ನ ಕಿಲೇಸೂಪಧಿಕಾಯಖನ್ಧೂಪಧಿನ್ತಿ।
ಉಪಧೀಸೂತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತೇಸು ಕಾಯೇಸು। ಕಾಯಂ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ಆಹ, ನ ಪುತ್ತಗವಾದಿಕಂ, ನ ಪರಿಗ್ಗಹಂ।
ಬಾಹಿರೇಸು ವತ್ಥೂಸೂತಿ ಮಣಿಕುಣ್ಡಲಪುತ್ತದಾರಾದೀಸು ವತ್ಥೂಸು।
ಕಾಮಸುಖನ್ತಿ ಬಾಹಿರವತ್ಥುಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯಾತಿ ಕಾಮನೀಯೇಸು ಬಾಹಿರವತ್ಥೂಸು ಅಸ್ಸಾದಸುಖವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ।
ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಕಾಯಾತಿ ರೂಪಕಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಅಭಿನನ್ದನವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ।
ಪುನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಕಾಯಾತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಸಿನೇಹವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ।
ಗವೇಸಿತಬ್ಬಂ ನಿದಾನಂ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಕತಮೋ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನೇರುತ್ತಾಧಿಪ್ಪಾಯನಿದಾನಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧೀಸು। ಯಥಾತಿ ಯೇನ ಅನ್ಧಕಾರಾದಿನಾ ಸಭಾವೇನ ‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಮಾತರ’’ನ್ತಿ ಯಂ ಕಾಮತಣ್ಹಂ ಭಗವಾ ಆಹ, ಅಯಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ತಥಾ ತೇನ ಅನ್ಧಕಾರಾದಿನಾ ಸಭಾವೇನ ‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಮಾತರ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಪನ – ಕಾಮೇತೀತಿ ಕಾಮೋ, ಕಾಮತಣ್ಹಾ, ಕಾಮೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಜಾನನತಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಅಪಸ್ಸನತಾಯ ಚ ಅನ್ಧಾತಿ ಕಾಮನ್ಧಾ। ಕಾಮತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಜಾಲೇನ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ಅಜಾನನಾಪಸ್ಸನೇನ ಸಞ್ಛನ್ನಾ ಪಲಿಗುಣ್ಠಿತಾತಿ ಜಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾ। ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಛದನೇನ ತೇಸಂಯೇವ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ಅಜಾನನಾಪಸ್ಸನೇನ ಛಾದಿತಾ ಪಿಹಿತಾತಿ ತಣ್ಹಾಛದನಛಾದಿತಾ। ಅತ್ಥಧಮ್ಮೇಸು ಪಮತ್ತಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಮಾದೇನ ಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಜರಾಮರಣಂ ಅನ್ವೇನ್ತಿ, ಕುಮಿನಾಮುಖೇ ಪವತ್ತಾ ಮಚ್ಛಾ ಮರಣಂ ಅನ್ವೇನ್ತಿ ಇವ ಚ, ಖೀರಪಕೋ ವಚ್ಛೋ ಮಾತರಂ ಅನ್ವೇತಿ ಇವ ಚ, ತಥಾ ಜರಾಮರಣಂ ಅನ್ವೇನ್ತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಮಾತರ’ನ್ತಿ ಯಾಯ ದೇಸನಾಯ, ಗಾಥಾಯ ವಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ದೇಸನಾ, ಗಾಥಾ ವಾ ಕತಮೇನ ದೇಸನಾಭೂತೇನ ಅಪರೇನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ, ಗಾಥಾಯ ವಾ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಕತಮೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಾತಿ ‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಅನ್ವೇನ್ತೀ’’ತಿ ದೇಸನಾ, ಗಾಥಾ ವಾ। ಪುಬ್ಬಾಪರೇನಾತಿ ತತೋ ದೇಸನಾತೋ ಪುಬ್ಬೇನ ದೇಸನಾವಚನೇನ, ಗಾಥಾವಚನೇನ ವಾ ಅಪರೇನ ದೇಸನಾವಚನೇನ, ಗಾಥಾವಚನೇನ ವಾ। ಯುಜ್ಜತಿ ಯುಜ್ಜನಂ ಏತಿ ಸಮೇತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
ಯಥಾತಿ ‘‘ರತ್ತೋ…ಪೇ॰… ನರ’’ನ್ತಿ ಯಂ ಗಾಥಾವಚನಂ ಭಗವಾ ಆಹ, ತೇನ ಗಾಥಾವಚನೇನ ತಥಾ ಅನ್ಧಕರಣಾದಿನಾ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಪನ – ರತ್ತೋ ರಞ್ಜನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಂ ಅತ್ತಹಿತಪಯೋಜನಂ ಪರಹಿತಪಯೋಜನಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ರತ್ತೋ ರಞ್ಜನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನ್ಧಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ತಮಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಇತೀತಿ ಏವಂ। ಅನ್ಧತಾಯ ಅನ್ಧಕರಣತಾಯ ಸಞ್ಛನ್ನತಾಯ ಸಞ್ಛನ್ನಕರಣತಾಯ। ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾತಿ ‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಮಾತರ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾವಚನೇನ ಯಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾಯೇವ ಕಾಮತಣ್ಹಾ। ಅಭಿಲಪಿತಾತಿ ‘‘ರತ್ತೋ…ಪೇ॰… ನರ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇನ ಗಾಥಾವಚನೇನ ಭಗವತಾ ವೋಹಾರಿತಾ ವೋಹರಣೇನ ಞಾಪಿತಾ, ಅಭಿಲಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಾನತಾ ಪುಬ್ಬದೇಸನಾ ಅಪರದೇಸನಾಯ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ದ್ವೀಸು ಗಾಥಾಸು ಕತಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾ ಅಭಿಲಪಿತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮೇಹಿ ಅಭಿಲಪಿತಾತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಞ್ಚಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಛಾದಿತಾ’’ತಿ ಯಞ್ಚ ಪದಂ ಆಹ, ದುತಿಯಗಾಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ರತ್ತೋ…ಪೇ॰… ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಯಞ್ಚ ಪದಂ ಆಹ। ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನದೀಪಕೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪದೇಹಿ ಸಾಯೇವ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಚ ಭಗವತಾ ಅಭಿಲಪಿತಾ।
‘‘ಯಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವುತ್ತಂ, ಕತಮಂ ತಂ? ಯಾ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ ವುತ್ತಾ, ಕತಮಾ ಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಅನ್ಧಕಾರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಯಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಭವೇ। ಯಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ ವುತ್ತಾ, ಅಯಞ್ಚ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಭವೇತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ಕಾಮಾ’’ತಿ ಯಞ್ಚ ಪದಂ ಭಗವಾ ಆಹ, ತೇನ ಪದೇನ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಜಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾ’’ತಿ ಯಞ್ಚ ಪದಂ ಭಗವಾ ಆಹ, ತೇನ ಪದೇನ ತೇಸಂಯೇವ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾನಂ ಪಯೋಗೇನ ಸಮುದಾಚಾರೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಭಗವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಂ ಸನ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರತೋ ನಿಸ್ಸರಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀಹಿ ಪಲೋಭಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಸನ್ತಾನೇ ತಿಟ್ಠಮಾನತ್ತಾ। ಕಿಲೇಸವಸೇನಾತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಕಿಲೇಸವಸೇನ। ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಯೇತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತಣ್ಹಾಸಹಿತಪುಗ್ಗಲಸದಿಸಾ। ತೇತಿ ತೇ ತಣ್ಹಾಬನ್ಧನಬದ್ಧಾ ಚ ಏದಿಸಕಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ। ಜರಾಮರಣಂ ಅನ್ವೇನ್ತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣನ್ತಿ। ಅಯನ್ತಿ ಜರಾಮರಣಾನುಪ್ಪವತ್ತಿ ‘‘ಜರಾಮರಣಮನ್ವೇನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಭಗವತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಚೇವ ‘‘ರತ್ತೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ ಯಸ್ಸ ಪಪಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ – ಯಸ್ಸ ಮುನಿನೋ ಪಪಞ್ಚಾ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀ ಚ ನತ್ಥಿ, ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ನತ್ಥಿ, ಠಿತೀ ಅನುಸಯಾ ತಣ್ಹಾ ಚ ನತ್ಥಿ, ಸನ್ದಾನಸದಿಸಂ ತಣ್ಹಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಪಲಿಘಸದಿಸೋ ಮೋಹೋ ಚ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಮುನಿ ಪಪಞ್ಚಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ವೀತಿವತ್ತೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿತ್ತಣ್ಹಂ ನಿಮಾನಂ ನಿದಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸನ್ದಾನಂ ನಿಪಲಿಘಂ ಲೋಕೇ ಚರನ್ತಂ ತಂ ಮುನಿಂ ಸದೇವಕೋ ತಣ್ಹಾಸಹಿತೋ ಲೋಕೋ ನ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಗಾಥಾಯಂ ಪಪಞ್ಚಾದಯೋ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ, ‘‘ಕತಮೇ ತೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪಪಞ್ಚಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತನೋ ಆಧಾರಪುಗ್ಗಲಂ ಸಂಸಾರೇ ಚಿರಂ ಪಪಞ್ಚನ್ತಾಪೇನ್ತೀ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚ, ತಾಹಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀಹಿ ಸಹಜಾತವಸೇನ ವಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ಪಪಞ್ಚಾ ನಾಮ। ಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯಾ ತಣ್ಹಾ ಸತ್ತಾನಂ ತಿಟ್ಠನಹೇತುತ್ತಾ ಠಿತೀ ನಾಮ। ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಯಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಛತ್ತಿಂಸತಣ್ಹಾಯ ಜಾಲಿನಿಯಾ ಯಾನಿ ವಿಚರಿತಾನಿ ಚ ವುತ್ತಾನಿ, ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ತನೋ ಆಧಾರಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಸನ್ದಾನಸದಿಸತ್ತಾ ಸನ್ದಾನಂ ನಾಮ। ಮೋಹೋ ಅತ್ತನೋ ಆಧಾರಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನನಗರಪ್ಪವೇಸನಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧಕತ್ತಾ ಪಲಿಘಸದಿಸತ್ತಾ ಪಲಿಘೋ ನಾಮ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಪಪಞ್ಚಾದಯೋ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಕಿಂ ವೀತಿವತ್ತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಪಪಞ್ಚಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯಾ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಠಿತಿ, ಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸನ್ದಾನಞ್ಚ, ಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಪಲಿಘಞ್ಚ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಂ ಏತಂ ಪಪಞ್ಚಾದಿಕಂ ಯೋ ಮುನಿ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಅಯಂ ಮುನಿ ‘‘ನಿತ್ತಣ್ಹೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೨೮. ‘‘ಯಸ್ಸ ಪಪಞ್ಚಾತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ಯೇ ಪಪಞ್ಚಾದಯೋ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಹೇತುಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಕದಾ ಕತಿವಿಧಂ ಫಲಂ ದೇನ್ತಿ, ತಂಸಙ್ಖಾರಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾರಾದೀಸು। ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾ ಅಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾ ಚೇತನಾ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾದೀತಿ ದಿಟ್ಠೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ವೇದನೀಯಂ ಫಲಂ ದೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾ, ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಫಲಂ ವೇದೇತೀತಿ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾ। ಕಾ ಸಾ? ಅಪದುಸ್ಸನೀಯಾದೀಸು ಅತಿದುಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಠಮಜವನಚೇತನಾ। ಉಪಪಜ್ಜೇ ಫಲಂ ವೇದೇತೀತಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾ, ಸತ್ತಮಜವನಚೇತನಾ। ಅಪರಾಪರಿಯಾಯೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಫಲಂ ವೇದೇತೀತಿ ಅಪರಾಪರಿಯಾಯವೇದನೀಯಾ, ಮಜ್ಝೇ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಚ ಜವನಚೇತನಾ। ತಿಫಲದಾನವಸೇನ ತಿವಿಧಾ ಸಙ್ಖಾರಾ। ಏವಂ ಇಮಾಯ ತಿವಿಧಾಯ ಸಙ್ಖಾರಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಿವಿಧಾ ತಣ್ಹಾ ತಿವಿಧಂ ಫಲಂ ದಿಟ್ಠೇ ವಾ ಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಉಪಪಜ್ಜೇ ವಾ ಅನನ್ತರಭವೇ, ಅಪರೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ ಭವೇ ದೇತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಏವಂ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕಸಙ್ಖಾರಂ ವಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತಣ್ಹಂ ವಾ ಭಗವಾ ಆಹ।
‘‘ಯಾಯ ದೇಸನಾಯ, ಗಾಥಾಯ ವಾ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಸಙ್ಖಾರಂ ಆಹ, ಸಾ ದೇಸನಾ, ಗಾಥಾ ವಾ ಕತಮೇನ ದೇಸನಾಭೂತೇನ ವಾ ಅಪರೇನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಲೋಭಪಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾ ‘‘ಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಲೋಕೋ’’ತಿ ದೇಸನಾ ಚ ಯಾ ‘‘ಯಂ ಲೋಭಪಕತಂ ಕಮ್ಮಂ…ಪೇ॰… ಅಪರೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ’’ತಿ ದೇಸನಾ ಚ ವುತ್ತಾ, ಭಗವತೋ ಇದಂ ದೇಸನಾದ್ವಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪುಬ್ಬಾಪರೇನ ಪುಬ್ಬಂ ಅಪರೇನ ಅಪರಂ ಪುಬ್ಬೇನ ಯುಜ್ಜತಿ ಯುಜ್ಜನಂ ಏತಿ ಸಮೇತಿ, ಯಥಾ ಗಙ್ಗೋದಕಂ ಯಮುನೋದಕೇನ, ಯಮುನೋದಕಮ್ಪಿ ಗಙ್ಗೋದಕೇನ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತಿ। ‘‘ಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಲೋಕೋ’’ತಿ ದೇಸನಾ ‘‘ಯಂ ಲೋಭಪಕತಂ…ಪೇ॰… ಪರಿಯಾಯೇ’’ತಿ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತಿ, ‘‘ಯಂ ಲೋಭಪಕತಂ…ಪೇ॰… ಪರಿಯಾಯೇ’’ತಿ ದೇಸನಾಪಿ ‘‘ಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಲೋಕೋ’’ತಿ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಕಥಂ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾದಿಫಲತ್ತಯನಿಬ್ಬತ್ತಕಟ್ಠೇನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಯಂ ಯಂ ಸುತ್ತಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ ಪುಬ್ಬಾಪರೇನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಂ ತಂ ಸುತ್ತಮ್ಪಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಂಸನ್ದನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಂಸನ್ದನಾಕಾರೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾರತಣ್ಹಾವಿಚರಿತೇಸು। ಪರಿಯುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಆರಬ್ಭ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತಂ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾ ಸಙ್ಖಾರಾ। ದಸ್ಸನಬಲೇನಾತಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಬಲೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ। ಛತ್ತಿಂಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬತಣ್ಹಾವಿಚರಿತೇಹಿ ಅವಸೇಸಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ। ನಿಗ್ಗತಾ ತಣ್ಹಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ, ನಿತ್ತಣ್ಹಸ್ಸ ಭಾವೋ ನಿತ್ತಣ್ಹತಾ, ಕಾ ಸಾ? ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು।
ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾರಾಭಿನನ್ದನತ್ತಯಂ ಯದಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ ಸಮಾನಂ, ದೇಸನಾಯ ಪನ ಪದಕ್ಖರಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಯೋಯಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಸೋಯಂ ಕತಿವಿಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಚಾಯಂ ಪುಬ್ಬಾಪರೋ ಸನ್ಧೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಸುತ್ತನ್ತರಸಂಸನ್ದನಮೇವ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಸೋ ಚಾಯ’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೮)। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಸನ್ಧೀತಿ ಕಿರಿಯಾಕಾರಕಾದಿವಸೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ಥೇನ ಸನ್ಧಿ। ಪದಸನ್ಧೀತಿ ನಾಮಪದಾದಿಕಸ್ಸ ದೇಸನಾಸನ್ಧೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ದೇಸನನ್ತರಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ದೇಸನನ್ತರೇನ ಸನ್ಧಿ। ನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧೀತಿ ನಿದ್ದೇಸನ್ತರಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸನ್ತರೇನ ಸನ್ಧಿ।
ಸನ್ಧಿ ಚ ನಾಮ ಅತ್ಥಾದಯೋ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಾದೀನಞ್ಚ ಛಅತ್ಥಪದಾದೀಸು ಅವರೋಧನತೋ ‘‘ಅತ್ಥಸನ್ಧಿ ಛಪ್ಪದಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅತ್ಥಸನ್ಧಿಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ಧಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮಾ ದೇಸನಾಸನ್ಧೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ ನ ಚ ಪಥವಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನ ಚ ಪಥವಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾಯತಿ ಝಾಯೀ ಝಾಯತಿ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಝಾಯೀ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಥವಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ನ ಚ ಝಾಯತಿ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಸ್ಸಟಂ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಝಾಯತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನ ಚ ಆಪನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸ ನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಪಥವೀಆದಯೋ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಥವೀಆದೀಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಕಾಮಭವರೂಪಭವಾ ಗಹಿತಾ ರೂಪಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದೀಹಿಪಿ ಅರೂಪಭವೋ ಗಹಿತೋ, ಭವತ್ತಯಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚ ‘‘ನ ಚ ಇಮಂ ಲೋಕ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಇಧಲೋಕಸಙ್ಖಾತೋ ದಿಟ್ಠೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನ ಝಾಯತಿ ಝಾಯೀ ಝಾಯತಿ ಚ। ಪರಲೋಕನ್ತಿ ಇಧಲೋಕತೋ ಅಞ್ಞೋ ಭವನ್ತರಸಙ್ಖಾತೋ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನ ಚ ಝಾಯತಿ ಝಾಯೀ ಝಾಯತಿ ಚ।
ಯಮಿದಂ ಉಭಯನ್ತಿಆದೀಸು ಇದಂ ಉಭಯಂ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕದ್ವಯಂ ಅನ್ತರೇನ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಂ ರೂಪಾಯತನಂ ದಿಟ್ಠಂ, ತಂ ರೂಪಾಯತನಮ್ಪಿ। ಯಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸುತಂ, ತಂ ಸದ್ದಾಯತನಮ್ಪಿ। ಯಂ ಗನ್ಧಾಯತನರಸಾಯತನಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಮುತಂ, ತಂ ಗನ್ಧಾಯತನರಸಾಯತನಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಮ್ಪಿ। ಯಂ ಆಪೋಧಾತು ಆಕಾಸಧಾತು ಲಕ್ಖಣರೂಪಂ ಓಜಾಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಆಪೋಧಾತಾದಿಕಂ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸರೂಪಮ್ಪಿ। ಯಂ ವತ್ಥು ಪರಿಯೇಸಿತಂ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತಂ ವಾ ಸನ್ತಿಕೇ ಪತ್ತಂ, ತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪಿ। ಯಂ ವತ್ಥು ಪತ್ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಪರಿಯೇಸನಾರಹಂ ಸುನ್ದರಂ, ತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪಿ। ಯಂ ವತ್ಥು ವಿತಕ್ಕಿತಂ ವಿತಕ್ಕನವಸೇನ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪಿ। ಯಂ ವತ್ಥು ವಿಚಾರಿತಂ ಅನುಮಜ್ಜನವಸೇನ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪಿ। ಯಂ ವತ್ಥು ಮನಸಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಅನುಚಿನ್ತಿತಂ ಅನುಚಿನ್ತನವಸೇನ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ನ ಝಾಯತಿ ಝಾಯೀ ಝಾಯತಿ ಚಾತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಏತ್ಥ ‘‘ಅಯಂ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಝಾನೇನ ಝಾಯನ್ತೋ ಅಯಂ ಖೀಣಾಸವಪುಗ್ಗಲೋ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ…ಪೇ॰… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅನಿಸ್ಸಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಝಾಯತೀತಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ…ಪೇ॰… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ
‘‘ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞ, ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸುತ್ತಮ।
ಯಸ್ಸ ತೇ ನಾಭಿಜಾನಾಮ, ಕಿಂ ತ್ವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾಯಸೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೦೪)।
‘‘ಕೇನಚಿ ಅವಿಞ್ಞಾಯಭಾವೋ ಕೇನ ಸುತ್ತೇನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಿನಾ ಗೋಧಿಕಸುತ್ತೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೯) ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇದಾನಿ ಖೀಣಾಸವಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅನಿಸ್ಸಿತಭಾವಂ ಗೋಧಿಕಸುತ್ತೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೯) ವಕ್ಕಲಿಸುತ್ತೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೭) ಚ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘ಯಥಾ ಮಾರೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೮) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಾರಕೇ, ಪುಞ್ಞೇ ವಾ ಮಾರೇತಿ ನಿವಾರೇತೀತಿ ಮಾರೋ, ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತೇ ಮಾರೇತೀತಿ ವಾ ಮಾರೋ। ಪಾಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವನ್ತತಾಯ ಪಾಪಿಮಾ। ಪುಬ್ಬತ್ತಭಾವೇ ಗೋಧಸ್ಸ ಘಾತಕತ್ತಾ ‘‘ಗೋಧಿಕೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಉದ್ಧಂ ಪಟಿಸನ್ಧಾದಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮನ್ವೇಸನ್ತೋ ನ ಜಾನಾತಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ‘‘ಪರಚಿತ್ತಜಾನನಕೋ ಮಾರೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಗೋಧಿಕೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಪಞ್ಚಾತೀತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಪಹಾನೇನ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯೋಪಿ ಅಸ್ಸ ಗೋಧಿಕಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಚ ನ ಜಾನಾತೀತಿ।
‘‘ಗೋಧಿಕಸುತ್ತೇನೇವ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಗೋಧಿಕಸುತ್ತವಕ್ಕಲಿಸುತ್ತೇಹಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಅನಿಸ್ಸಿತಭಾವೋ ವಿಭಾವಿತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಅನಿಸ್ಸಿತಭಾವೋ ಕೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತದಾಪಿ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಝಾನೇನ ಝಾಯಮಾನಾ ಇಮೇ ಖೀಣಾಸವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ನ ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ನ-ಕಾರೋ ಚ ‘‘ಝಾಯಮಾನಾ’’ತಿ ಪದೇ ನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ ‘‘ನ ಝಾಯಮಾನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ। ‘‘ನ ಞಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಏವ ‘‘ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿಪಿ ನ ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಯಂ ದೇಸನಾಸನ್ಧೀತಿ ಗೋಧಿಕಸುತ್ತವಕ್ಕಲಿಸುತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ಸಂಸನ್ದನಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ ವಿಯ ‘‘ನ ಚ ಪಥವಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾಯ ಚ ‘‘ನ ಚ ಇಮಂ ಲೋಕ’’ನ್ತಿಆದಿದೇಸನಾಯ ಚ ಯಾಯ ದೇಸನಾಯ ಅತ್ಥವಸೇನ ಸಂಸನ್ದನಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾಯೀ ನ ಝಾಯತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾಯೀ ಝಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಅಯಂ ಸಂಸನ್ದನಾ ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮಾ ನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧೀತಿ ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಚತೂಸು ಅತ್ಥಸನ್ಧಿಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ಧಿದೇಸನಾಸನ್ಧಿನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧೀಸು ಯಾ ಸನ್ಧಿ ‘‘ನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧೀ’’ತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಸಾ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಕತಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತವಸೇನ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ವಾ ನಿಸ್ಸಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಯೇಸಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ಯದಿ ದೇಸನಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಏವಂ ಸತಿ ನಿಸ್ಸಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತ್ಥ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ದೇಸಿತನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಜಾನನತ್ಥಾಯ ದೇಸಿತಾ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಾ। ಅನಿಸ್ಸಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಯೇಸಂ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ, ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಪನ ಅನಿಸ್ಸಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಯತ್ಥ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ದೇಸಿತನ್ತಿ ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ, ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಜಾನನತ್ಥಾಯ ದೇಸಿತಾ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಾ।
‘‘ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಕೇನ ನಿದ್ದೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಕೇನ ನಿದ್ದೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ನಿದ್ದೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ। ಕುಸಲಪಕ್ಖೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸ ನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಸಾಮಞ್ಞಕುಸಲಪಕ್ಖಸಾಮಞ್ಞೇಹಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಕುಸಲವಿಸೇಸಕುಸಲವಿಸೇಸೇಹಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಸಂಕಿಲೇಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧೀತಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಾದಿಕಸ್ಸ ಪುರಿಮನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಾದಿಕೇನ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ನಿದ್ದೇಸೇನ ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತವಸೇನ ಅಯಂ ಸಂಸನ್ದನಾ ಚ ನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧಿ ನಾಮ। ಕುಸಲಪಕ್ಖಾದಿಕಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ವೋದಾನಾದಿಕೇನ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ನಿದ್ದೇಸೇನ ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತವಸೇನ ಅಯಂ ಸಂಸನ್ದನಾ ಚ ನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧಿ ನಾಮಾತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸ್ಸ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇನ ತಥಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ‘‘ನೇರುತ್ತಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿಆದಿಕಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ಹಾರಸಙ್ಖೇಪ) ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸ್ಸ ತಥಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ಯಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಯೋ ಯೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಸೋ ಸೋ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರೋ ಚ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಯೋಜಿತೋ, ತಸ್ಸಂ ತಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸೋ ಸೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರೋ ತಥಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಯೋಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೭. ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೨೯. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗೇನ ನೇರುತ್ತಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ…ಪೇ॰… ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇ’’ನ್ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಆರಮ್ಭಥಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಗಹಿತೋ। ‘‘ತತ್ಥ ದೇಸನಾಯಂ
‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥ, ಯುಞ್ಜಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ।
ಧುನಾಥ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ, ನಳಾಗಾರಂವ ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ಇಧ ಗಾಥಾಯಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ ದೇಸನಾರುಳ್ಹೇ ಸೇಸಕಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೇಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೯) ವುತ್ತೋ।
‘‘ಆರಮ್ಭಥಾ’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ಕತರಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ ದೇಸನಾರುಳ್ಹೇ ಕತಮಂ ಸೇಸಕಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೇಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾತಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಭಧಾತುಸಙ್ಖಾತಂ ವೀರಿಯಂ ನಿಕ್ಕಮಧಾತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ನಿಕ್ಕಮಧಾತುಸಙ್ಖಾತಂ ವೀರಿಯಂ ಪರಕ್ಕಮಧಾತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಪರಕ್ಕಮಧಾತುಸಙ್ಖಾತಂ ವೀರಿಯಂ ಸಮಥಭಾವನಾಸಹಿತಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಯುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಂ ಸಮಥಭಾವನಾಸಹಿತಂ ವೀರಿಯಂ ‘‘ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ದೇಸನಾರುಳ್ಹಂ ಸುಖಾದಿಕಂ ಸೇಸಕಮ್ಪಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಧುನಾಥ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಗಹಿತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಿತಂ ವೀರಿಯಂ ಕಿಲೇಸಧುನನೇ ಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ದೇಸನಾರುಳ್ಹಂ ಸಮಾಧಿಆದಿಕಂ ಸೇಸಕಮ್ಪಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಯದಿ ‘ಆರಮ್ಭಥಾ’ತಿಆದಿಕಂ ವುತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ ಸಾಮಞ್ಞಭೂತಾನಂ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂಯೇವ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಥಂ ವಟ್ಟಮೂಲಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟಂ ಪಾಪೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುನ ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆಧಿಪಚ್ಚಕಿಚ್ಚತಾಯ ಯುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ವೀರಿಯಾಧಿಕಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಆರಭನ್ತಾ ಯೋಗಾವಚರಪುಗ್ಗಲಾ ವಟ್ಟಮೂಲಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟಂ ಪಾಪೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಆರಮ್ಭಥಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಆದಿದೇಸನಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಭವತ್ಥುಆದೀನಿಯೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಇಮಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ದೇಸನಾ’’ತಿ। ‘‘ಆರಮ್ಭಥಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಯಥಾವುತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ದೇಸನಾ ಹೋತಿ, ನ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಆದೀನಿ, ತಸ್ಮಾ ಪದಟ್ಠಾನಂಯೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಏವಂ ‘‘ಅಯುಞ್ಜನ್ತಾನಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ಯೋಗೇ ಭಾವನಾಯಂ ಅಯುಞ್ಜನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣಾನಂ ಯೋಗೇ ಯೋಗಹೇತು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯವಸೇನ ಆಯತಿಂ ಜಾನನತ್ಥಾಯ ‘‘ಆರಮ್ಭಥಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ। ಯುಞ್ಜನ್ತಾನಂ ಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಭೇ ಆರಮ್ಭಹೇತು ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಜಾನನತ್ಥಾಯ ‘‘ಆರಮ್ಭಥಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ।
ತತ್ಥ ತೇಸು ಯುಞ್ಜನ್ತಾಯುಞ್ಜನ್ತೇಸು ಪರಿಪಕ್ಕಾಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣೇಸು ಯೇ ಅಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣಾ ಸತ್ತಾ ನ ಯುಞ್ಜನ್ತಿ, ತೇ ಅಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣಾ ಸತ್ತಾ ಪಮಾದಮೂಲಕಾ ಹುತ್ವಾ ಯೋಗೇ ಭಾವನಾಯಂ ಯೇನ ಪಮಾದೇನ ನ ಯುಞ್ಜನ್ತಿ, ಸೋ ಪಮಾದೋ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ಪಮಾದೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ಪಮಾದೋತಿ ದುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ದುಬ್ಬಿಧೇ ಪಮಾದೇ ಅಞ್ಞಾಣೇನ ನಿವುತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ಸತ್ತೋ ಯೇನ ಪಮಾದೇನ ಞೇಯ್ಯಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಇಮೇ ಉಪ್ಪಾದವಯಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಞೇಯ್ಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಅಞ್ಞಾಣಹೇತುಕೋ ಪಮಾದೋ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ಪಮಾದಾ ನಾಮ। ಯೋ ಪಮಾದೋ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ, ಸೋ ಪಮಾದೋ ತಿವಿಧೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಭೋಗಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ತಣ್ಹಿಕೋ ಸತ್ತೋ ಯಂ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಪಮಾದೋ ಚ, ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಭೋಗಾನಂ ಠಿತತ್ಥಾಯ ರಕ್ಖನ್ತೋ ತಣ್ಹಿಕೋ ಸತ್ತೋ ಆರಕ್ಖನಿಮಿತ್ತಂ ಯಂ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಪಮಾದೋ ಚ, ಠಿತಂ ಭೋಗಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ ತಣ್ಹಿಕೋ ಸತ್ತೋ ಪರಿಭೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ಯಂ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಪಮಾದೋ ಚಾತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಲೋಕೇ ಅಯಂ ಪಮಾದೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪದಟ್ಠಾನೋ ಏಕವಿಧೋ ಪಮಾದೋ, ತಣ್ಹಾಪದಟ್ಠಾನೋ ತಿವಿಧೋ ಪಮಾದೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ತಾಸು ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಸು ನಾಮಕಾಯೋ ಫಸ್ಸಾದಿನಾಮಸಮೂಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ರೂಪಕಾಯೋ ಪಥವೀಆದಿರೂಪಸಮೂಹೋ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಆರಮ್ಭಧಾತುನಿಕ್ಕಮಧಾತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಪಮಾದೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ, ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಏಕವಿಧಸ್ಸ ಪಮಾದಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ತಿವಿಧಸ್ಸ ಪಮಾದಸ್ಸ ತಣ್ಹಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಾಮಕಾಯೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ತಣ್ಹಾಯ ರೂಪಕಾಯೋ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
‘‘ಕಸ್ಮಾ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ರೂಪೀಸು ಭವೇಸು ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಅರೂಪೀಸು ಸಮ್ಮೋಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ರೂಪೀಸು ಭವೇಸು ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಅಹಂಮಮಾದಿವಸೇನ ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸೋ ಸತ್ತೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಯಸ್ಮಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಕಾಯೋ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ। ಅನಮತಗ್ಗೇ ಹಿ ಸಂಸಾರೇ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞರೂಪಾಭಿರಾಮಾ ಭವನ್ತಿ। ಅರೂಪೀಸು ಫಸ್ಸಾದೀಸು ಸುಖುಮಭಾವತೋ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಸತ್ತೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಯಸ್ಮಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಾಮಕಾಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಭವತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ರೂಪಕಾಯನಾಮಕಾಯೇಸು ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ತಣ್ಹಾಯ
‘‘ಕತಮೋ ರೂಪಕಾಯೋ, ಕತಮೋ ನಾಮಕಾಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ರೂಪಕಾಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ನಾಮಕಾಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇಸು ರೂಪಕಾಯನಾಮಕಾಯೇಸು ರೂಪಕಾಯೋ ರೂಪಸಮೂಹೋ ನಾಮ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ನಾಮಕಾಯೋ ನಾಮಸಮೂಹೋ ನಾಮ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾತಿ। ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಸಉಪಾದಾನಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ‘‘ಕತಮೇನ ಉಪಾದಾನೇನ ಸಉಪಾದಾನಾ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥೇವ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಕತಮೇನ ಉಪಾದಾನೇನ ಸಉಪಾದಾನಾ? ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉಪಾದಾನಭೂತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಉಪಾದಾನಭೂತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಉಪಾದಾನಾ ನಾಮ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
‘‘ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ತಣ್ಹಾ ನಾಮ ಭವನ್ತಿ, ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಮ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾ ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾಸು। ಕಾಮುಪಾದಾನಞ್ಚ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಞ್ಚ ದ್ವೇ ಉಪಾದಾನಾನಿ ತಣ್ಹಾ ನಾಮ ಭವನ್ತಿ। ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಹಿ ‘‘ಮಮ ಸೀಲಂ, ಮಮ ವತ’’ನ್ತಿ ಪರಾಮಸನಂ ಭವತಿ। ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಞ್ಚ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಞ್ಚ ದ್ವೇ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಮ ಭವನ್ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾವಸೇನ ಹಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಚೇವ ಅಹಂಮಮಾದಿದಿಟ್ಠಿ ಚ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಸಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಕಿತ್ತಕಂ ಸಚ್ಚಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಲೋಕಿಯಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಉಪಾದಾನಾ ಖನ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ, ಉಪಾದಾನೇನ ಹಿ ಇದಂ ಸಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮ। ಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ದುಕ್ಖಕಾರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಅಯಂ ಉಪಾದಾನಚತುಕ್ಕೋ ಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ಭವತಿ। ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಸಉಪಾದಾನಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಸಉಪಾದಾನಾನಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾನಂ। ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ‘‘ಆರಮ್ಭಥಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನುರೂಪಂ ಭಗವಾ ದೇಸೇತಿ। ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೩೦. ಆರಮ್ಭಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಪಮಾದವಸೇನ ಪುರಿಮಸಚ್ಚದ್ವಯಂ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಇತರಸಚ್ಚದ್ವಯಂ ಕಥಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತಂ ದ್ವಯಮ್ಪಿ ಪಮಾದಮುಖೇನೇವ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ತಿವಿಧೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೇಸು ಪಮಾದೇಸು। ತಸ್ಸಾತಿ ತಿವಿಧಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಸ್ಸ ಪಮಾದಸ್ಸ। ಸಮ್ಪಟಿವೇಧೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಪರಿಜಾನನೇನ। ರಕ್ಖಣಾತಿ ಅತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ರಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತಾ। ಪಟಿಸಂಹರಣಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಮಾದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೇನ ಅಪ್ಪಮಾದಾನುಯೋಗೇನ ಪವತ್ತಾ ಖೇಪನಸಙ್ಖಾತಾ ಭಾವನಾ ಸಮಥೋ ನಾಮಾತಿ ಪಮಾದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಮುಖೇನ ಪುನ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಸಮಥೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೋತಿ।
‘‘ಸೋ ಸಮಥೋ ಕಥಂ ಕೇನ ಉಪಾಯೇನ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಉಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ ಕೇನ ಉಪಾಯೇನ। ‘‘ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾ, ಕಾಮೀಯನ್ತೀತಿ ವಾ ಕಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಾಮಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ, ‘‘ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದಾ ಕಾಮಾ ಬಹುದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೫) ವಚನತೋ ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದನೀಯಾನಂ ಕಾಮಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಆದೀನವಞ್ಚ। ಕಾಮಾನನ್ತಿ ಚ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –‘‘ಕಾಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦)। ‘‘ಕಾಮಾನಮೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಯದಿದಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು॰ ೭೨) ವಚನತೋ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಇಧ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ವೋಕಾರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವ-ಕಾರೋ ಆಗಮೋ, ಓ-ಕಾರಂ ಲಾಮಕಭಾವಂ। ಆನಿಸಂಸನ್ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾದಿಕಂ। ಯದಾ ಜಾನಾತಿ, ತದಾ ತೇನ ಉಪಾಯೇನ ಸಮಥೋ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಮಥೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ವೀಮಂಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಕಾಮಾನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಯದಾ ಜಾನಾತಿ, ತದಾ ಸಮಥೋ ಭವತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಥೇ ಭವಮಾನೇ ಸತಿ ಕತಮಾ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ವೀಮಂಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಥೇ ಭವಮಾನೇ ಸತಿ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಯಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವೀಮಂಸಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಪಞ್ಞಾ ಭವತಿ, ಅಯಂ ವೀಮಂಸಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಪಞ್ಞಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪಸ್ಸನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ। ಅಥ ವಾ ತಿವಿಧಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಸ್ಸ ಪಮಾದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿವೇಧೇನ ರಕ್ಖಣಾ ಪಟಿಸಂಹರಣಾ, ಅಯಂ ಸಮಥೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಕತಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ವೀಮಂಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸಮಥೇ ಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಮಾದಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಯಾ ವೀಮಂಸಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಅಯಂ ವೀಮಂಸಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಪಞ್ಞಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪಸ್ಸನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ। ವೀಮಂಸಾವ ದುಬ್ಬಲಾ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಬಲವತೀತಿ ವಿಸೇಸೋ।
ಸಮಥೋ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ‘‘ಇಮೇ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇ ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಥೋ ಸಮಥಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ। ‘‘ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಕತಮೇ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಥೇ ಧಮ್ಮೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪಹೀನೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮಥಭಾವನಾಯ ಪಹೀಯಮಾನಾಯ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಪಹೀಯಮಾನಾಯ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ದ್ವೀಹಿ ಭಾವನಾಹಿ ಪಹೀನೇಸು ಕಾಮುಪಾದಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣವಸೇನ।
ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ ಉಪಾದಾನನಿರೋಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಪಹೀಯಮಾನಾಯ ಉಪಾದಾನಾನಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಯುತ್ತಂ ಹೋತು, ಕಥಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಹೀಯಮಾನಾಯ ಉಪಾದಾನಾನಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ? ‘‘ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ ಉಪಾದಾನನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಉಪಾದಾನನಿರೋಧಾ ತಥೇವ ಭವನಿರೋಧೋತಿ ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿರೋಧೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತಣ್ಹಾಸಹಿತಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋತಿಆದಿಕೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ವಿಸಭಾಗಸಭಾಗಧಮ್ಮಾನಂ ಆವಟ್ಟನವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ ಚ ಪುರಿಮಕಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಚ, ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋ ಚ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಞ್ಚ, ವಟ್ಟನಿರೋಧೋ ವಟ್ಟನಿರೋಧಸಚ್ಚಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ।
‘‘ವೀರಿಯಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಸ್ಸ ಪಮಾದಾದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ವಾ ಸಭಾಗಭೂತಸ್ಸ ಪಮಾದಾದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ವಾ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ತಥಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಭಗವಾ ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾವಚನೇನ ತಥಾ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬಭಾವೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾ’ತಿಆದಿನಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂಯೇವ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಚತುಸಚ್ಚನಿದ್ಧಾರಣಂ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಮ್ಪಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಚತುಸಚ್ಚನಿದ್ಧಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಪಿ ಮೂಲೇ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾವಚನಮಾಹ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಏವಂ
ವುತ್ತಂ। ಗಾಥಾತ್ಥೋಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ। ತಥಾಪಿ ಯತಿಪೋತಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾನುಸಾರೇನೇವ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ।
ಸಮೂಹೋ ಮೂಲಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಠಿತೋ ಮೂಲಸಙ್ಖಾತೋ ರುಕ್ಖಾವಯವೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಮೂಲೇ। ನತ್ಥಿ ಉಪದ್ದವೋ ಫರಸುಛೇದಾದಿಅನ್ತರಾಯೋ ಅಸ್ಸ ಮೂಲಸ್ಸಾತಿ ಅನುಪದ್ದವೋ। ದಳ್ಹೇತಿ ಉಪದ್ದವಾಭಾವೇನ ಸಭಾವತೋ ಥಿರೇ ಸತಿ। ಛಿನ್ದೀಯತೀತಿ ಛಿನ್ನೋ, ಕೋ ಸೋ? ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಮೂಲಸಹಿತೋ ರುಕ್ಖಾವಯವೋ, ನ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಿತೋ ರುಕ್ಖಾವಯವೋ। ರುಹತಿ ವಡ್ಢತೀತಿ ರುಕ್ಖೋ। ಸೋ ಚ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಮೂಲಸಹಿತೋ ರುಕ್ಖಾವಯವೋ ರುಕ್ಖೋತಿ ವುತ್ತೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ। ಪುನರೇವ ರೂಹತೀತಿ ಪುನ ಅಙ್ಕುರುಪ್ಪಾದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾನುಸಯೇತಿ ಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲೇ। ಅನೂಹತೇತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನೇ ಸತಿ ಇದಂ ಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಹೇತು ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿಯೇವಾತಿ ಗಾಥಾತ್ಥೋ।
‘‘ಇಧ ಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ತಣ್ಹಾನುಸಯೋ ಅನೂಹತಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಸ್ಸ ಮೂಲನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ಅಯಂ ತಣ್ಹಾನುಸಯೋ ಕತಮಸ್ಸಾ ತಣ್ಹಾಯ ಅನುಸಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ಭವತಣ್ಹಾಯ ಅನುಸಯೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ ಭವಸ್ಸಾದತಣ್ಹಾಭಾವತೋ। ಯೋ ಅನುಸಯೋ ಏತಸ್ಸ ಭವತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಅನುಸಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಅನುಸಯೋ ಬಹುವಿಧೋ, ಕಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋತಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಭವತಣ್ಹಾಯ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹಿ ಭವೇಸು ಆದೀನವಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನವಸೇನ ಭವಸ್ಸಾದತಣ್ಹಾ ಭವತೀತಿ। ಇಮೇ ದ್ವೇ ಕಿಲೇಸಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಿಸಭಾಗಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಪನ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧ್ಯತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦) ವುತ್ತೋ। ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಪತ್ತಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ। ಅಕರಣನ್ತಿ ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಅನುಪ್ಪಾದನಂ ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಪತ್ತಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸ ಚೇವ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸ ಚ। ಉಪಸಮ್ಪದಾತಿ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಸಮ್ಪದಾ। ಸಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಚಿತ್ತಂ, ಸಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋದಾಪನಂ ವೋದಾನಂ ಅರಹತ್ತಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಾಪನಂ ಏತಂ ಅಕರಣಾದಿತ್ತಯದೀಪನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಓವಾದೋತಿ ಗಾಥಾತ್ಥೋ।
ಗಾಥಾಯಂ ಯಸ್ಸ ಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಾಪಂ ದುಚ್ಚರಿತಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದೋಸಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಲೋಭಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಭವತಿ। ಲೋಭಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ದೋಸಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಭವತಿ। ಮೋಹಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ತಥೇವ ವುತ್ತಂ। ಲೋಭಸಮುಟ್ಠಾನದೋಸಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಪಾಪೋ ದುಚ್ಚರಿತಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪಭೇದೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ‘‘ಏತ್ತಕೇನೇವ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಞ್ಞೇನ ಅಕುಸಲಮೂಲಅಗತಿಗಮನಭೇದೇನಪಿ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಯಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ದುಚ್ಚರಿತಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ‘ಸಬ್ಬಪಾಪ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪಾಪಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿಸ್ಸ ಅಕುಸಲಮೂಲವಸೇನ ಅಗತಿಗಮನವಿಭಾಗಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಅಕುಸಲಮೂಲ’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦) ಅನುಸನ್ಧ್ಯತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಮೋಹವಸೇನ ಸಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಭಯಸಮ್ಭವತೋ ಯಂ ಭಯಾ ಚ ಮೋಹಾ ಚ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಇದಂ ಮೋಹಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಬ್ಬಪಾಪೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮಂ ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತತ್ಥ ಲೋಭೋ ಅಸುಭಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಪಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಲೋಭೋ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾಯಾ’ತಿ ತೀಹಿ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ತಿಣ್ಣಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ಪಹಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಮಾಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦) –
ವುತ್ತಂ। ಸುಭಾಧಿಮುತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಲೋಭೋ ಅಸುಭಾಯ ಅಸುಭಭಾವನಾಯ ತಥಾಪವತ್ತೇನ ಅಲೋಭೇನ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಹೀಯತಿ, ಸತ್ತೇಸು ಕುಜ್ಝನದುಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ದೋಸೋ ಮೇತ್ತಾಯ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ತಥಾಪವತ್ತೇನ ಅದೋಸೇನ ಚ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಹೀಯತಿ, ಸತ್ತೇಸು ಚೇವ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚ ಮುಯ್ಹನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮೋಹೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಹೀಯತಿ।
‘‘ಯದಿ ‘‘ತಥಾ ಲೋಭೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಾವಿತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ। ಮುದಿತಾ ಅರತಿಂ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ ಅರತಿಯಾ ಮೂಲಭೂತಂ ಮೋಹಮ್ಪಿ ಪಜಹತೀತಿ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮೋಹೋ ಮುದಿತಾಯ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ಕುಸಲಮೂಲಾದೀಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಂ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ತಥಾ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತೇನ ಭಗವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ತಥಾ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೩೧. ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಸಬ್ಬಪಾಪೋ ವಿಭತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಅಕರಣಞ್ಚ ವಿಭತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಅಟ್ಠಮಿಚ್ಛತ್ತಾನಂ ಅಕರಣಂ ಅನಿವಾರಿತಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಂ ನಾಮ ಅಟ್ಠ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಿಚ್ಛಾಸತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸರಣಚಿನ್ತನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಅಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿ।
ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ಬಹುಧಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ‘‘ಕಥಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕುಸಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಟ್ಠಸು ಮಿಚ್ಛತ್ತೇಸು ಪಹೀನೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಟ್ಠ ಸಮ್ಮತ್ತಾನೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಅಟ್ಠಸಮ್ಮತ್ತಾನಿ ವಿಸಭಾಗಪರಿವತ್ತನಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅತೀತಸ್ಸಾತಿ ಅತೀತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಸ್ಸ। ವಿಪಸ್ಸಿನೋ ಹಿ ಭಗವತೋ ಅಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಗಾಥಾ। ಚಿತ್ತೇ ಪರಿಯೋದಾಪಿತೇತಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾಪಿ ಪರಿಯೋದಾಪಿತಾ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಾಪಿತೇನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪರಿಯೋದಾಪಿತಭಾವೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಏವಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಭಗವಾ ಯಂ ‘‘ಚೇತೋವಿಸುದ್ಧತ್ಥಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಥಾಗತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ‘‘ಚೇತೋ…ಪೇ॰… ವುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪರಿಯೋದಾಪನಾ ಕತಿವಿಧಾ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುವಿಧಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ
‘‘ಪರಿಯೋದಾಪನಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿಕಾ ಭೂಮಿಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಪರಿಯೋದಾಪನಭೂಮಿಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ದೇಸಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಕತಮಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯಂ ಪಟಿವೇಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಗಾಥಾಯ ದೇಸಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಪಟಿವೇಧೇನ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಪರಿಯೋದಾಪೇತಿ, ಇದಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಭವೇ। ಯತೋ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸತೋ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಪರಿಯೋದಾಪೇತಿ, ಅಯಂ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋ ಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ। ಯೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಙ್ಗೇನ ಪರಿಯೋದಾಪೇತಿ, ಅಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ಯಂ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಂ ಅಧಿಗತೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಪರಿಯೋದಾಪಿತಂ, ಅಯಂ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಧಮ್ಮೋ ನಿರೋಧೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಭವೇ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಗಾಥಾಯ ದೇಸಿತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ। ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ದೇಸಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಾನಿ।
‘‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ, ಛತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಯಥ ವಸ್ಸಕಾಲೇ।
ಏಸಾನಿಸಂಸೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ, ನ ದುಗ್ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಧಮ್ಮಚಾರೀ’ತಿ –
ಗಾಥಾಯ ದೇಸಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸಭಾಗಸಭಾಗಧಮ್ಮಾನಂ ಆವಟ್ಟನವಸೇನ ಕಥಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ದೇಸಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೋ ನಾಮ। ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋತಿ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಾದಿಕೋ ಸಬ್ಬೋ ಸಂವರೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಸೇನ ಅಪಾಯಾ ದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮಕಾರೀನಂ ಗತಿಭೂತತ್ತಾ ದುಗ್ಗತಿ। ಸಬ್ಬಾ ಉಪಪತ್ತಿಯೋ ಪನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಮಙ್ಗೀನಂ ಗತಿಭೂತತ್ತಾ ದುಗ್ಗತಿ ನಾಮ।
‘‘ತಸ್ಮಿಂ ದುವಿಧೇ ಧಮ್ಮೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಧಮ್ಮೋ ಕತ್ಥ ಠಿತೋ, ಕಥಂ ಸುಚಿಣ್ಣೋ, ಕುತೋ ರಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಸಂವರಸೀಲೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದುವಿಧೇ ಧಮ್ಮೇ। ಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತಾ ಯಾ ಅಖಣ್ಡಕಾರಿತಾ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಅಖಣ್ಡವಸೇನ ಕಾತಬ್ಬೋ ಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತೋ ಸುಟ್ಠು ಆಚಿಣ್ಣಪರಿಚಿಣ್ಣೋ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೋ ಚತೂಹಿ ಅಪಾಯೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಆಧಾರಂ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖನ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಏಕನ್ತಿಕಭಾವೇನ ರಕ್ಖತಿ, ಅನೇಕನ್ತಿಕಭಾವೇನ ಪನ ರಕ್ಖಿತಮತ್ತೋ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೋಪಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಪಾಯೇಹೀತಿ ಚ ಪಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ರೋಗಾದಿಅನ್ತರಾಯತೋಪಿ ರಕ್ಖತಿ। ರೋಗಾದಿಅನ್ತರಾಯೋ ವಾ ಅಯತೋ ಅಪಗತತ್ತಾ ಅಪಾಯನ್ತೋಗಧೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ತಥಾ ‘‘ಏವಂ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಲಕ್ಖಣಪಕಾರದಸ್ಸನಂ ಭಗವಾ ‘‘ದ್ವೇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೀಲವತೋ ಗತಿಯೋ ದೇವಾ ಚ ಮನುಸ್ಸಾ ಚಾ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ‘‘ದ್ವೇಮಾ…ಪೇ॰… ಮನುಸ್ಸಾ ಚಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಖಣ್ಡಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪಾಯೇಹಿ ರಕ್ಖಣೇ ಏಕನ್ತಿಕಭಾವೋ ಕೇನ ಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಏವಞ್ಚ ನಾಳನ್ದಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏವಞ್ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇನ ಪಕಾರೇನಪಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಾಳನ್ದಾಯನ್ತಿ ನಾಳನ್ದನಾಮಕೇ ನಿಗಮೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಸಿಬನ್ಧಕನಾಮಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಗಾಮಣಿ ಗಾಮಜೇಟ್ಠಕೋ ಭಗವನ್ತಂ ಏತಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಬಾಹಿರಕಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ। ಭನ್ತೇತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಗಾಮಣಿ ಆಲಪತಿ। ಪಚ್ಛಾಭೂಮಕಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯ ನಿಸಿನ್ನಕಾ। ಉಯ್ಯಾಪೇನ್ತೀತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ಉದ್ಧಂ ದೇವಲೋಕಂ ಯಾಪೇನ್ತಿ ಪಾಪೇನ್ತಿ।
ಇಧಸ್ಸಾತಿ ಇಧಲೋಕೇ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ। ಪುರಿಸೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ…ಪೇ॰… ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಸೇಸಂ ಪಾಳಿತೋ ಚೇವ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಚ ಞೇಯ್ಯಂ।
೩೨. ‘‘ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನವಸೇನ ‘‘ತೇನಾಹ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಸಂ ಯಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಯೋ ಯೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಯೋಜಿತೋ, ತಸ್ಸಂ ತಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸೋ ಸೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ ತಥಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಯೋಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನೇವ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೮. ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೩೩. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಭೂಮಿಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ದ್ವೇ ಸುತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಭೂತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಯೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿಯೋ ಇಮಿನಾ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತಕಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವೇ ಸುತ್ತಾನಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಭಾವನಾ ವಾಸನಾ ನಾಮ, ವಾಸನಾಯ ಭಾಗೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ವಾಸನಾಭಾಗೋ, ವಾಸನಾಭಾಗೇ ವಾಚಕಭಾವೇನ ನಿಯುತ್ತಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ, ಕತಮಂ ತಂ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ತೀಣಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾನಿ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯನ್ತಿ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಂ ಪದಾಲನಂ ನಿಬ್ಬೇಧೋ, ನಿಬ್ಬೇಧಸ್ಸ ಭಾಗೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗೋ, ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗೇ ವಾಚಕಭಾವೇನ ನಿಯುತ್ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ, ಕತಮಂ ತಂ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ।
‘‘ತೇಸಂ ಸುತ್ತಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಯಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಕಿತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದಾನಸೀಲಭಾವನಾಮಯಪುಞ್ಞಭಾಗೇ ಭವಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾ। ಫಲಭಾಗೇ ಭವಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಫಲಭಾಗಿಯಾ। ‘‘ಯೇಸು ಸೀಲೇಸು ಠಿತಾ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಕಿತ್ತಕಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಸೀಲಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಂವರತಿ ಏತೇನ ಸಂವರೇನಾತಿ ಸಂವರೋ, ಸೋ ಸಂವರೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ಸತಿಸಂವರೋ, ಞಾಣಸಂವರೋ, ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಾಪಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಸೀಲಂ ನಾಮ। ಪಜಹತಿ ಏತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇತಿ ಪಹಾನಂ, ಪಜಹನಂ ವಾ ಪಹಾನಂ, ತಞ್ಚ ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ। ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸೀಲಂ ನಾಮ।
‘‘ತೇಸು ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇಸು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾದೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ತತ್ಥ ತಾಸು ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾದಿಪಟಿಪದಾಸು ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಭಗವಾ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದೇಸಯತಿ, ಸೋ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತತ್ಥ ಸಂವರಸೀಲಾದೀಸು ಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತೇನ ಸಂವರಸೀಲಸಙ್ಖಾತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಸೇಟ್ಠಾಚಾರಪೂರಕೋ ಭವತಿ। ತತ್ಥ ತೇಸು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾದೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ತತ್ಥ ತಾಸು ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾದಿಪಟಿಪದಾಸು ಫಲಭಾಗಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವಾ ದೇಸಯತಿ, ಸೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತತ್ಥ ಸಂವರಸೀಲಾದೀಸು ಪಹಾನಸೀಲೇ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಠಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತೇನ ಪಹಾನಸೀಲಸಙ್ಖಾತೇನ ವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾದೀಸು ಕತಮಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾದೀಸು। ದಾನಕಥಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸದಾನದಾನಫಲಅಸಪ್ಪುರಿಸದಾನದಾನಫಲಕಥಾ। ಸೀಲಕಥಾತಿ ಪಞ್ಚಸೀಲಾದಿಸೀಲಫಲಕಥಾ। ಸಗ್ಗಕಥಾತಿ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಸುಖಕಥಾ ಚೇವ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪಕಪುಞ್ಞಕಥಾ ಚ। ಆದೀನವೋತಿ ಆದೀನವದಸ್ಸಕೋ ಸುತ್ತನ್ತೋ। ಆನಿಸಂಸೋತಿ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಕೋ ಸುತ್ತನ್ತೋ। ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅನುಸನ್ಧ್ಯತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯೋವ। ಯಾ ದೇಸನಾ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಾ, ಸಾ ದೇಸನಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಸ್ಸಪಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನತೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಾಸನಾಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ಪಜಾನನಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ ನತ್ಥಿ, ಮಗ್ಗೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥಿ, ಫಲಂ ಅರಿಯಫಲಂ ನತ್ಥಿ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ಪನ ಪಜಾನನಾದಯೋ ಅತ್ಥಿ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ನತ್ಥಿ। ‘‘ಪಜಾನನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಾ ದಾನಕಥಾದಿಕಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ಅನ್ತೋಗಧಾ, ಇತರಂಯೇವ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದ್ವೇಯೇವ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ದ್ವೇಯೇವ ಸುತ್ತಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನೀ’’ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯುಂ? ಅಸಙ್ಕರತೋ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಭೂಮೀನಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾನಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ। ‘‘ಯದಿ ಏವಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾನಿಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ ಅಸಙ್ಕರತ್ತಾ’’ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯುಂ? ನೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಸುತ್ತಮ್ಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮತೋ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಧಮ್ಮತ್ತಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇ ಚ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಸುತ್ತಮ್ಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ।
‘‘ಯೇಸು ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನೀತಿ ಇಮೇಸಂಯೇವ ಚತುನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ದೇಸನಾಯ ನಯೇನ ನೀತೇನ ಫಲೇನ ಸಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಸಂವರಸೀಲಪ್ಪಹಾನಸೀಲೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬಾನಿ। ಯೋಜೇನ್ತೇನ ಚ ಸಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಚ ಪದಾದಿವಿಚಯೇನ ಹಾರೇನ ಸಂವರಸೀಲಾದಿಕಂ ಫಲಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ಯುತ್ತಂ ಫಲಂ ಗವೇಸಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಫಲಂ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಫಲಂ, ಇದಂ ಫಲಂ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಫಲ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತಾನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಫಲೇನ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಕಿತ್ತಕೇನ ಫಲೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಾವತಿಕಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೇನ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಯಾವತಿಕಾ ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾ ಪಟಿಪದಾದಯೋ ವಿಭಜನಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮಿ ಆರಮ್ಮಣಾ ಭವಿತುಮರಹನ್ತಿ, ತಾವತಿಕಾಹಿ ಭೂಮೀಹಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಂ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬಂ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಯಾವತಿಕಾ ಫಲಭಾಗಿಯಾ ಪಟಿಪದಾದಯೋ ವಿಭಜನಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮಿ ಆರಮ್ಮಣಾ ಭವಿತುಮರಹನ್ತಿ, ತಾವತಿಕಾಹಿ ಭೂಮೀಹಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇತರದ್ವಯಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏತೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮೀನಂ ಸುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಬಹುವಿಧತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೩೪. ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾದೀಸು ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಭಾವೇಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಾಭಾಗಿಯಭಾವೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭಾವೇಹಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪನ –
‘‘ಏವಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಭಾವೇಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಏಕದೇಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಭಾವೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭಾವೇಹಿ ವಿಭಜಿತುಂ ‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೪) –
ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ, ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ‘‘ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ, ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾತಿ ನಾಮೇನ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಟೀಕಾಯಂ –
‘‘ನಾಮಂ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಂಮುಖೇನೇವ ಸದ್ದತೋ ತದತ್ಥಾವಗಮೋ। ಸದ್ದೇನ ಚ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೇನೇವ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ನ ವಿಸೇಸರೂಪೇನ। ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದವಚನೀಯಾ ಅತ್ಥಾ ಸಾಧಾರಣರೂಪನಾಮಾಯತ್ತಗಹಣೀಯತಾಯ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ –
ವುತ್ತಂ। ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇನ ವತ್ಥುನಾ ಸಾಧಾರಣಾ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಸನ್ತಾನೇ ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿಮ್ಹಿ ವಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೇನ ಸನ್ತಾನೇನ ವಾ ವತ್ಥುನಾ ತೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿನಾ ವಾ ಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಸನ್ತಾನೇ ಪತಿತತ್ತಾ ಫುಸನಾದಿಸಭಾವತೋ ಭಿನ್ನಾಪಿ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನವತ್ಥುಕಾಯೇವ ಭವನ್ತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಕಿಂ ನಾಮಸಾಧಾರಣವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾಯೇವ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ, ಅಞ್ಞಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನಾಮಸಾಧಾರಣವತ್ಥುಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಯಂ ವಾ ಪನ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯಸಾಧಾರಣಪಟಿಪಕ್ಖಾದಿಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಏವಂಜಾತಿಯಂ ಸಾಧಾರಣಜಾತಿಯಂ, ತಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿಚಯಹಾರೇನ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ಗವೇಸಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಂ ಸಾಧಾರಣಂ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ತೇಸು ನಾಮಸಾಧಾರಣಾದೀಸು ಕತಮೇ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ, ಕತಮೇ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಾತುಘಾತಕಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಕಮ್ಮಕರಾನಂ ಸತ್ತಾನಞ್ಚ ದುಗ್ಗತಿಅಹೇತುಕಸುಗತಿಅಹೇತುಕದುಹೇತುಕತಿಹೇತುಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅನಿಯತಕಮ್ಮಕರಾನಂ ಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಾ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾ ಭವನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಸನವಸೇನ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬನಾಮನಾತಿವತ್ತನತೋ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ನಿಯತಾನಿಯತಸತ್ತಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ದುಗ್ಗತಿಅಹೇತುಕಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಸತ್ತಸ್ಸ, ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಕಿಲೇಸಾ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾ ಭವನ್ತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಪ್ಪಹಾತಬ್ಬವಸೇನ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದನಾಮನಾತಿವತ್ತನತೋ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವತ್ಥುಭಾವತೋ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನವತ್ಥುಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಾ ಸಂಯೋಜನಾ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾ ಭವನ್ತಿ ರೂಪರಾಗಾದಿವಸೇನ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಚ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವತ್ಥುಭಾವತೋ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನವತ್ಥುಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಟೀಕಾಯಂ – ‘‘ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಯಥಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಸತ್ತಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಏವಂ ಅನಿಯತಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಾ ಕಿಲೇಸಾ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಹಜೇಕಟ್ಠಾ ಕಿಲೇಸಾ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಸಾಧಾರಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಸಾಧಾರಣಾ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಆದಿಕಾ ಲೋಕಿಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೇವ ಗಹಿತಾ। ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾವಕೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಝಾನಲಾಭೀ ಚ ಫಲಟ್ಠೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ, ನ ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ। ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಹಿ ಲೋಕಿಯಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀಹಿ ವೀತರಾಗಾವೀತರಾಗೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿನಾಮನಾತಿವತ್ತನತೋ ಚ ವೀತರಾಗಾವೀತರಾಗೇಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಚ। ‘‘ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಚ ಲೋಕಿಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಓಧಿಸೋ ಓಧಿಸೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಥಂ ವೀತರಾಗೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಾಧಾರಣಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಕಥಂ ತೇ ಓಧಿಸೋ ಗಹಿತಾ, ಅಥ
ತತ್ಥ ಏವಂ ವೀತರಾಗಾವೀತರಾಗೇಹಿ ಓಧಿಸೋ ಓಧಿಸೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಂ ಪರಂ ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಸಕಂ ಸಕಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪುಬ್ಬೇ ಜಾತಂ ‘‘ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ನಾಮಂ ನಿಯತವಿಸಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಹುತ್ವಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪರಂ ಪರಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಕಥಂ ನಾತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ನಾತಿವತ್ತನಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯೋಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ವಾ ಅವೀತರಾಗೋ ವಾ। ಇಮೇಹಿ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ವಾ ಅವೀತರಾಗೋ ವಾ ಪರಂ ಪರಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋಪಿ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಲೋಕಿಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ಅಞ್ಞಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಾತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇಹಿ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಇಮೇ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾದಿಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಯಾವ ದೇಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ, ‘‘ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ, ‘‘ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ವಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ। ಅಥ ವಾ ಯಾವ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ದೇಸನಾ ವುತ್ತಾ, ತಾವ ದೇಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ? ಅರಿಯೇಸು ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮವಸೇನ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಅಸೇಕ್ಖೇನ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಸೇಕ್ಖೇನ ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ವಾ, ಅನರಿಯೇಸು ‘‘ಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಅಭಬ್ಬೇನ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ‘‘ಅಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಭಬ್ಬೇನ ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ವಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ। ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಸಂಯೋಜನಾ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತ್ತಾ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಫಲಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಾರಣಾ ಭವನ್ತಿ, ಧಮ್ಮತಾ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಅಸಾಧಾರಣೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ
ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಾ ಸಂಯೋಜನಾ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತ್ತಾ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಟ್ಠಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಮಕಸದಿಸಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಫಲಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಾರಣಾ, ಧಮ್ಮತಾ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಅಸಾಧಾರಣಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಫಲಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಟ್ಠತಾ ಚ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ। ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ವಾ ಪಹೀಯಮಾನಕಿಲೇಸತಾ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಫಲಟ್ಠಸ್ಸ ಪಹೀನಕಿಲೇಸತಾ ಚ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ। ‘‘ಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಫಲಟ್ಠತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಫಲಟ್ಠತಾ ಚ ಮಗ್ಗಟ್ಠತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಾಮಂ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಸಾಧಾರಣಂ। ಧಮ್ಮತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಾ। ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಟ್ಠಾನಂ ತಂತಂಫಲಟ್ಠತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಫಲಟ್ಠಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸೇಕ್ಖಾನಂ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ತಂತಂಫಲಟ್ಠತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ತಂತಂಫಲಟ್ಠತಾ ಚ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ವತ್ತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಟಿಪನ್ನಕಾನನ್ತಿ ಫಲತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪಟಿಪನ್ನಕಾ, ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಾಮಂ ‘‘ಪಟಿಪನ್ನಕಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ಧಮ್ಮತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಸೀಲಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ಧಮ್ಮತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ। ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಾದಯೋ ಚೇವ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭೇದೇನ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಏವಂ ವಿಸೇಸಾನುಪಸ್ಸಿನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಏವಂ ‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿನಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇಸು ಅಸಾಧಾರಣಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇತರೇಸು ನಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ಏವಂ ವಿಸೇಸಾನುಪಸ್ಸಿನಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಅರಿಯೇಸು ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬೇಸು ಅನರಿಯೇಸು ವಿಸೇಸಾನುಪಸ್ಸಿನಾ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ವಿಸೇಸಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಅನುಪಸ್ಸಿನಾ ಗವೇಸಕೇನ ಪಣ್ಡಿತೇನ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬೇಸುಪಿ ಹೀನುಕ್ಕಟ್ಠಮಜ್ಝಿಮಂ ಉಪಾದಾಯ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಂ। ಕಥಂ? ಮಾತುಘಾತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸತ್ತಮಜವನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ತಂಸಮಙ್ಗೀನಂ ವಾ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಪಠಮಜವನಚಿತ್ತುಪಾದಾದಯೋ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣಾ, ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದತ್ತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾಪಿ ‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೇಸುಪಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸತ್ತಮಜವನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀನಂ ಅನಿಯತಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಠಮಜವನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣಾ, ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀಭಾವತೋ ಅಸಾಧಾರಣಾ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ –
‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣ, ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ। ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೇಸುಪಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ, ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ವಿಸೇಸಾನುಪಸ್ಸಿನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೪)।
ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬಾ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಭಬ್ಬಾ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಗಹಿತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹೀನಸ್ಸ ಹೀನೋ ಹೀನಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣೋ, ಮಜ್ಝಿಮುಕ್ಕಟ್ಠಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ। ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಸಾಧಾರಣೋ, ಹೀನುಕ್ಕಟ್ಠಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣೋ, ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿಪಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಹೀನುಕ್ಕಟ್ಠಮಜ್ಝಿಮಂ ಉಪಾದಾಯ ಗವೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾನಾವಿಧೇನ ವಿಭತ್ತಿಹಾರನಯೇನ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ಭೂಮಿಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರನಯೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಧಮ್ಮವಿಭಜನಾನನ್ತರಂ ‘‘ದಸ್ಸನಭೂಮೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ದಸ್ಸನಭೂಮೀತಿ ದಸ್ಸನಂ ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಮಗ್ಗೇತಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿಯಾತಿ ನಿಯಮನಂ ನಿಯಾಮೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸಮ್ಪತ್ತನಿಯಾಮೋ, ಅವಕ್ಕನಂ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ, ನಿಯಾಮಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿ, ತಾಯ। ದಸ್ಸನಭೂಮಿನಾಮಕೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿನಾಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪಠಮಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ನಾಮ, ಫಲಸಮಙ್ಗೀ ಪನ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿಸದ್ದೇನ ಪಠಮಫಲುಪ್ಪತ್ತಿ ಗಹಿತಾ। ಭಾವನಾಭೂಮೀತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಂ। ಉತ್ತರಿಕಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪರಿಪವತ್ತಾನಂ ತಂತಂಫಲಾನಂ ಪತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಮಥಂ ಆವಹನ್ತೀ ಹುತ್ವಾ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಞಾಣಾಧಿಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಹನ್ತೀ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅವಸೇಸಾ ದ್ವೇ ಪಟಿಪದಾಪಿ ನಾತಿಪಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ತೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇತರಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪಟಿಪದಾ ಸಮಥಂ ಆವಹನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೪)। ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಸಯಮೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತಿ, ವನ್ದನಯಾಚನಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛನಾದಯೋಪಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪರತೋಘೋಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಪರತೋಘೋಸೋ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ। ದಾತಬ್ಬವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಜನವನ್ದನಯಾಚನಕಾಲೇಸು ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ, ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛನಾದಿಕಾಲೇಸು ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ, ಪಟಿಪುಚ್ಛಸಾಕಚ್ಛಾದೀನಿ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ। ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಪಾಮೋಜ್ಜಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸುಖಸಮಾಧೀಹಿ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಸೀಲವನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಸೀಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪಾಮೋಜ್ಜಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಸಮಾಹಿತೋ ಚ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತನೇ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ।
ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂತಿ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಸಮಥಭಾವನಾ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾ ಚ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುದಾನಸೀಲಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಭಾವನಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಸಮಥಭಾವನಾಯ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ – ‘‘ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ನ ಬೀಜಂ ವಿಯ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ, ದಸ್ಸನಭೂಮಿಆದಯೋ ವಿಯ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿಆದೀನಂ ಆವೇಣಿಕಂ ‘‘ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಪರತೋ ಚ ಘೋಸಸ್ಸ ಸುತಮಯಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಇದಾನಿ
ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದಾನಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುನೋ ಪರತೋಘೋಸಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಞಾತಬ್ಬೋ। ದಾನಂ ಪನ ದತ್ವಾ ದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಸುತಾನುಸಾರೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸುತಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವನ್ದನಯಾಚನಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಸೀಲಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುನೋಪಿ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧಾರಣಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಂ ಪನ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮಿ, ಮಗ್ಗಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪಾಮೋಜ್ಜಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಭಾವನಾಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುನೋ ಭಾವನಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧಾರಣಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋಪಿ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಸಮಥಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪನ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಾ ಪರಿಪಾಕಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವಂಯೇವ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ।
ದಾನಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಆದೀನಂ ಪರತೋಘೋಸಾದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಾದಯೋಪಿ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಯಥಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಪಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ತಥಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬೋ ಪಸಾದೋ, ತತೋ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಾನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಪಸಾದೋ ಯಥಾವಿಧೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರತನತ್ತಯೇ ತಿಣ್ಣಂ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಾನಂ ರತನತ್ತಯಗುಣಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಮಥಸ್ಸ ಲಭನನಿಮಿತ್ತದಾಯಕಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ತೇನ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮಥಸ್ಸ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸೀಲಪಾಮೋಜ್ಜಪೀತಾದೀಹಿ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನಂ ಜಾತಿವಯಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಹಿರಿಯಾ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವತೋ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಕುಸಲವೀಮಂಸಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಧಮ್ಮಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾನುಸಾರೇನ ಪವತ್ತಕುಸಲಮೂಲಕಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿ ಕುಸಲಮೂಲರೋಪನಾ ನಾಮ, ತಾಯ ಚ ತಥಾವಿಧಕುಸಲಮೂಲಕಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾಯ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಸುಟ್ಠುಭಾವಾಯ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಾಯ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಭಾವಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸತ್ಥುಸಮ್ಪದಾ ಸತ್ಥರಿ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಚ ಗುಣಅಜಾನನತಾಯ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಞ್ಚ ಪಸಾದಾಯ ಪಸನ್ನಾನಞ್ಚ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಪಸಾದಾನಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವಡ್ಢನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅಪ್ಪಟಿಹತಪಾತಿಮೋಕ್ಖತಾ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ವಾ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ವಾ ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಂ ದುಮ್ಮುಖಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಿಗ್ಗಹಾಯ, ಪೇಸಲಾನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಹೋನ್ತೋ ಪನ ಯಥಾನುರೂಪೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾದೀಸು ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾದಯೋ ವುತ್ತಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇಸು ತೇಸು ತೇಸು ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಯೋ ಯೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ಯೋಜಿತೋ, ಸೋ ಸೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಯೋಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನೇವ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೯. ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೩೫. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕತಮಸ್ಸ ಭಾವಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕತಮೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಕಥಂ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ಭಾವಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಯಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಏವಂ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೇ ಅಕುಸಲಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಭವತೀ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೫) –
ವುತ್ತಂ। ಪಹಾಯಕಸ್ಸ ಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಣಂ, ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಹಾಯಕಭಾವವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಸುನ್ದರಾ ಪಸತ್ಥಾ ದಿಟ್ಠಿ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಪುಗ್ಗಲಪದಟ್ಠಾನಾ ಹಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಸಾ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲಾದಿಸದ್ದಹನವಸೇನ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತಾ ನಿರವಸೇಸಾವ ಗಹಿತಾ। ‘‘ಯಾಯ ಭಾವಿತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಭವತಿ, ಯದಿ ಕೇವಲಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೇವ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಭವತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ತದವಸೇಸಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಜಿಣ್ಣಾ
ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ‘‘ಯೇ ಚಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನೇಕೇ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ತೇ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾರಹಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಸಭಾವಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಉಪಾದಾನನಿರೋಧಾ ಭವನಿರೋಧೋ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೨; ಮಹಾವ॰ ೧)।
‘‘ಯದಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾಯೇವ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಭವನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನೇಕೇ ಕುಸಲಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ವಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ವಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತನವಸೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ।
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋಜನತ್ಥ ಆದಯೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮ್ಮಾ ಸುನ್ದರಾ ಪಸತ್ಥಾ ವಾಚಾ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚೋ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾವಾಚಸ್ಸ। ‘‘ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥೋಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸತ್ಥೋಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತತೋ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನೋ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ‘‘ಅವಿಮುತ್ತಾವ ಸಮಾನಾ ವಿಮುತ್ತಾ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಂ ವಿಗತಂ ಭವತಿ। ‘‘ಯೇ ಚಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಅನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಕೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೩೬. ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಾದಿಕಾಯೇವ ಅಕುಸಲಾ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಆದೀನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕಾಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಮುಖೇನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಅದಿನ್ನಾದಾನಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾದಿತೋ ವೇರಮಣಿಯಾದೀಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಪರಿವತ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಯಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೬) ವುತ್ತಂ। ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನಪಹೀನೋ ಹೋತಿ। ಕಾಲವಾದಿಸ್ಸಾತಿ ವದಿತಬ್ಬಕಾಲೇ ವದಿತಬ್ಬಂ ವದತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಕಾಲವಾದೀ, ತಸ್ಸ।
‘‘ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ‘‘ಯೇ ಚ ಖೋ ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಯೇ ಚ ಖೋ ಕೇಚೀತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಮುಖೇನೇವ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದೀಹಿ ಏವ ಪರಿವತ್ತನಂ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೬) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿಕಾಯೇವ ಪುಗ್ಗಲಾ ಪರೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಗರಹನ್ತಿ। ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠೇ ನಿಯುತ್ತಾ, ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ ಸಹ ಧಮ್ಮೇನ ಕಾರಣೇನ ಯೇ ವತ್ತನ್ತಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ। ಗಾರಯ್ಹಾ ಗರಹಿತಬ್ಬಾಕಾರೇ ಯುತ್ತಾ ವಾದಾನುವಾದಾ, ತೇ ಭವನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಗರಹನ್ತಿ। ತೇನ ಗರಹಣೇನ। ಪುಜ್ಜಾ ಪೂಜಿತಬ್ಬಾ ಚ ನ ಭವನ್ತಿ, ಪಾಸಂಸಾ ಪಸಂಸಿತಬ್ಬಾ ಚ ನ ಭವನ್ತಿ। ಏವನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ವಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಿಕಂ ವಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಞ್ಚ ತೇ ಭವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಗರಹನ್ತಿ। ತೇನ ಹಿ ಯೇ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಿಕಾ, ತೇ ಭವನ್ತೋ ನ ಪುಜ್ಜಾ ಚ ಪಾಸಂಸಾ ಚ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಞ್ಚ ತೇ ಭವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಗರಹನ್ತಿ। ತೇನ ಹಿ ಯೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಾಚಿಕಾ, ತೇ ಭವನ್ತೋ ನ ಪುಜ್ಜಾ ಚ ಪಾಸಂಸಾ ಚ। ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಞ್ಚ ತೇ ಭವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಗರಹನ್ತಿ। ತೇನ ಹಿ ಯೇ ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿಕಾ, ತೇ ಭವನ್ತೋ ನ ಪುಜ್ಜಾ ಚ ಪಾಸಂಸಾ ಚ। ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಞ್ಚ ತೇ ಭವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಗರಹನ್ತಿ। ತೇನ ಹಿ ಯೇ ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಿಕಾ, ತೇ ಭವನ್ತೋ ನ ಪುಜ್ಜಾ ಚ ಪಾಸಂಸಾ ಚಾತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ‘‘ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ ಅತ್ಥಿ।
‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ಗರಹವಸೇನೇವ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಾದಯೋ ಚ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ನಾವಸೇಸಾನಂ ಪಸಂಸಾವಸೇನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಾಮಾದೀನಂ ಪಸಂಸಾವಸೇನಪಿ ಕಾಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ವೇರಮಣಿಯಾದಯೋಪಿ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಚ ಖೋ ಕೇಚಿ ಏವಮಾಹಂಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಕಾಮಾ, ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಕಾಮಾ, ಆಸೇವಿತಬ್ಬಾ ಕಾಮಾ, ನಿಸೇವಿತಬ್ಬಾ ಕಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮೀಯನ್ತೇತಿ ಕಾಮಾತಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಗಹಿತಾ, ನಾತಿಪಣೀತಾ ಕಾಮಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ಅತಿಪಣೀತಾ ಕಾಮಾ ಪರಿ ಸಮನ್ತತೋ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ। ಅತಿಪಣೀತತರಾ ಕಾಮಾ ಆ ಭುಸೋ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ, ನಿಯತಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ। ಭಾವಯಿತಬ್ಬಾ ಕಾಮಾ, ಬಹುಲೀಕಾತಬ್ಬಾ ಕಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾತಿ ಕತ್ತುಸಾಧನವಸೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಗಹಿತಾ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಭಾವಯಿತಬ್ಬಾ ವಡ್ಢಾಪೇತಬ್ಬಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ, ಬಹೂನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಕಾತಬ್ಬಾ ವಡ್ಢಾಪೇತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾತಿ ಯೇ ಚ ಕಾಮವಸಿಕಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಕೇಚಿ ಏವಮಾಹಂಸು ತೇಸಂ ಕಾಮವಸಿಕಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಾದಿಸೇಹಿ ಕಾಮೇಹಿ ವೇರಮಣೀ ಕುಸಲಚೇತನಾ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಅಧಮ್ಮೋ ಅಸೇವಿತಬ್ಬೋ ನಾಮ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಅನ್ತದ್ವಯವಸೇನ ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನ ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ ಯೇ ವಾ ಪನ ಪಞ್ಚಾತಪಾದಿಪಟಿಪನ್ನಕಾ ತತ್ಥಿಯಾ ಏವಮಾಹಂಸು, ತೇಸಂ ಪಞ್ಚಾತಪಾದಿಪಟಿಪನ್ನಕಾನಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಮಜ್ಝಿಮಾಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಿತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಅಭಾವೇತಬ್ಬೋ ನಾಮ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ। ಸುಖದುಕ್ಖವಸೇನಪಿ ಪರಿವತ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಾಪಂ ನಿಜ್ಜರಾಪೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಅತ್ತಹಿಂಸನಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಪನ್ನಕಾನಂ ಪವತ್ತೋ ಸರೀರತಾಪನೋ ದುಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ।
ಯೇ ಚ ತಥಾಪಟಿಪನ್ನಕಾ ಕೇಚಿ ಏವಮಾಹಂಸು, ತೇಸಂ ತಥಾಪಟಿಪನ್ನಕಾನಂ ಅನವಜ್ಜಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಸರೀರದುಕ್ಖೂಪಸಮೋ ಸುಖೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ।
ಅನ್ತದ್ವಯಾದಿವಸೇನ ಪರಿವತ್ತನಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಕಥಂ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಏವಂ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿಕಾ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇದಾನಿ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾದಿಮುಖೇನ ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿಪರಿವತ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಯಥಾ ವಾ ಪನಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೬) ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸೂತಿ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರೇಸು। ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಹಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣಕತ್ತಾ ಅಸುಭತೋ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ।
‘‘ಯದಿ ಸರೂಪತೋಯೇವ ಇಮೇಸಂ ಇಮೇ ಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ಏವಂ ಸತಿ ನಿರವಸೇಸಾ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪರಿವತ್ತೇತುಂ, ಕಥಂ ಸಕ್ಕಾ ಪರಿವತ್ತೇತು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಪರಿವತ್ತನಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ವಾ ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವತ್ತೇತುಕಾಮೋ ಆಚರಿಯೋ ಚಿತ್ತೇನ ರೋಚಯತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಕುಸಲಸ್ಸ ವಾ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ರುಚಿಕಸ್ಸ ಉಪಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೋ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠತೋ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ ಪರಿಞ್ಞಾತೋ। ಇಟ್ಠಂ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಂ ವಾ ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವತ್ತೇತುಕಾಮೋ ಆಚರಿಯೋ ಚಿತ್ತೇನ ರೋಚಯತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಇಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ರುಚಿಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠತೋ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮತೋ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ ಪರಿಞ್ಞಾತೋ ಭವತೀತಿ ಪರಿವತ್ತೇತುಕಾಮೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನುರೂಪಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಪರಿವತ್ತನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಪರಿವತ್ತನೇ ಪಟಿಪಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿಭಾವೇತೀ’’ತಿ।
‘‘ಏವಂ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಪರಿವತ್ತೋ ಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋ ಯೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ ನಿಯುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಸೋ ಸೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಯೋಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೦. ವೇವಚನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೩೭. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಪವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇನ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ವೇವಚನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ ವೇವಚನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ವೇವಚನಾನಿ ಬಹೂನೀ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಏಕಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ ವೇವಚನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಯಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ಕತಮಾನಿ ತಾನಿ ವೇವಚನಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಯಥಾ ಯೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಚೇವ ವೇವಚನೇಹಿ ಚ ಭಗವಾ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ತಥಾಪಕಾರಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ ಕಿನ್ತಿ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಯಂಯಂಪಕಾರಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ –
‘‘ಆಸಾ
ಅಞ್ಞಾಣಮೂಲಪ್ಪಭವಾ ಪಜಪ್ಪಿತಾ, ಸಬ್ಬಾ ಮಯಾ ಬ್ಯನ್ತಿಕತಾ ಸಮೂಲಿಕಾ’’ತಿ॥ –
ಭಗವಾ ಆಹ, ತಂತಂಪಕಾರಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏಕಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯಭೂತೇಹಿ ವೇವಚನೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸನೇ ಫಲಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೭) ಬಹುಧಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನ ದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಕತಮಾ ಆಸಾ, ಕತಮಾ ಪಿಹಾದೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಆಸಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾ ಭವಿಸ್ಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಸೀಸನಾ ಅವಸ್ಸಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಾ ಆಸಾ ಅಸ್ಸ ಆಸೀಸನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಆಸೀಸನಾ ‘‘ಆಸಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಯಾ ಪತ್ಥನಾ ಅಸ್ಸ ಪತ್ಥಯನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೇಯ್ಯತರಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಏದಿಸೋ ಅಹಂ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಯಾ ಪಿಹಾ ಅಸ್ಸ ಪಿಹಯನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಾ ಪತ್ಥನಾ ‘‘ಪಿಹಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನಾಗತತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಆಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಪಿಹಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಪಿ ತಣ್ಹಾಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಾ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ಪಟಿಪಾಲೇತಿ ಏತಾಯ ತಣ್ಹಾಯಾತಿ ಪಟಿಪಾಲನಾ, ಅತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಾಲನಾತಿ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿಪಟಿಪಾಲನಾ। ಯಾ ತಣ್ಹಾ ಅಸ್ಸ ಪಾಲಯನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಾ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಅಭಿನನ್ದನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
‘‘ಯಾ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಪಟಿಪಾಲೇತಬ್ಬಾ, ಕತಮಾ ಸಾ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಂ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಸತ್ತತೋ ವಾ ಸಙ್ಖಾರತೋ ವಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಿಯಂ ವಾ ಞಾತಿಂ, ಪಿಯಂ ವಾ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಞಾತಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಿತ್ತಬನ್ಧವಾದಯೋಪಿ ಗಹಿತಾ। ಧಮ್ಮಂ ಪನ ಪಿಯರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿಕಂ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ತಣ್ಹಿಕೋ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ಸಾ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಅಭಿನನ್ದನಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಟಿಕ್ಕೂಲಂ ಞಾತಿಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಂ ಞಾತಿಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಸಭಾವವಸೇನ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲತೋ ಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ತಣ್ಹಿಕೋ ಅಭಿನನ್ದತಿ ‘‘ಅಭಿನನ್ದನಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಯಾಸು ಅನೇಕಾಸು ಧಾತೂಸು ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ತಣ್ಹಾ ‘ಸರಾ’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ, ಕತಮಾ ತಾ ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಾ ಧಾತುಯೋ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ತಾಸು ಧಾತೂಸು ಕತಮಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕತಮಾ ಸರಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಾಯ ಧಾತುಯಾ ಅಯಂ ಸರಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸರಾತಿ ಕೇಚಿ ರೂಪಾಧಿಮುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ಕೇಚೀತಿ ಸರಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ರೂಪತಣ್ಹಾಯ ತಣ್ಹಿಕಾ ಪುಗ್ಗಲಾ। ರೂಪಾಧಿಮುತ್ತಾತಿ ರೂಪಧಾತುಸಙ್ಖಾತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಧಿಮುತ್ತಾ ಅಜ್ಝೋಸಿತಾ। ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ರೂಪತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಾ ಸರಾ ರೂಪಧಾತುಯಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಗಹಿತಾ, ‘‘ಕೇಚಿ ಸದ್ದಾಧಿಮುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಹಿಪಿ ಸದ್ದತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಾದಯೋ ಸರಾ ಸದ್ದಧಾತುಯಾದೀಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಪವತ್ತಾ ಸರಾವ ಗಹಿತಾ। ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖುಧಾತುಸೋತಧಾತುಘಾನಧಾತುಜಿವ್ಹಾಧಾತುಕಾಯಧಾತುಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಧಮ್ಮಧಾತುಯೋ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಗಹಿತಾಪಿ ಛಬ್ಬಿಧಾವ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ‘‘ರೂಪಾಧಿಮುತ್ತಾದೀಸು ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಪದಾನಿ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೇ ತಣ್ಹಾಯ ವೇವಚನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಏತಾದಿಸಾನಿ ಏತ್ತಕಾನಿ ಪದಾನಿ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೇ ತಣ್ಹಾವೇವಚನಾನೀತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾನಿ ಛ ಗೇಹಸಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಛಸು ರೂಪಾದೀಸು। ಛ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನೀತಿ ಛಸು ರೂಪಾದೀಸು ಪವತ್ತಂ ತಣ್ಹಾಪೇಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಾನಿ ಛ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ‘‘ಛ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗೇಹಸಿತಾಪಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ, ಕಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಾ ಛ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗೇಹಸಿತಾ, ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ದಿಟ್ಠಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೮. ‘‘ಕಥಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ತಣ್ಹಾ ಏವ ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಾಯೇವ ಪತ್ಥನಾಕಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಏವ ತಣ್ಹಾ ಪತ್ಥನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಆಸಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ, ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೇಸು ನನ್ದನತೋ ‘‘ಧಮ್ಮನನ್ದೀ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ, ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೇಸು ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತಿ ವಿಯ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠನತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಜ್ಝೋಸಾನ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಯ ವೇವಚನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।
ತಣ್ಹಾಯ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ। ಮನತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಮನೋ। ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ಪಕರಣೇಸು (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫) ವುತ್ತೋವ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ। ವೇವಚನಾನಿಯೇವ ಇಮಾನಿ ಇಮಸ್ಸ ವೇವಚನಾನೀತಿ ಏತ್ತಕಾನಿಯೇವ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ। ‘‘ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಬಲ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಾನಿ।
‘‘ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವೇವಚನಾನಿ। ‘‘ತಾನಿ ಕತ್ಥ ದೇಸಿತಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಚ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿದೇಸನಾಯಂ ಯಥಾ ಚ ಯಂಯಂಪಕಾರಂ ‘‘ಯಥಾ ಚ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏವಮೇವ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದ್ಯಾನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಅತ್ಥೋ ಚೇವ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಅತ್ಥೋ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ವೇವಚನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೧. ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೩೯. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ವಿಭಙ್ಗೇನ ವೇವಚನಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಏಕಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ವಿವಿಧಾಹಿ ದೇಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಯಾ ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಯಾಹಿ ‘‘ಯಾ ಪಕತಿಕಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಕತಿಕಥಾಯಾತಿ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಪದತ್ಥವಿಸೇಸಂ ಅನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಕಥಾಯ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕಾರಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಯಾ ದೇಸನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇತಿ ಪಕಾರೇನ ಞಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ‘ಪಕತಿಕಥಾಯ ‘‘ಕಾ ಚ ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –‘‘ಇತಿ ‘ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘ಕಾ ಚ ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೯) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದೇಸನಾದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಭೇದಭಾವೇಪಿ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ‘‘ದೇಸನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದೇಸನಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಕಥಂ ತಂ ಸಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಭಗವಾ ಆಹಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಭಗವಾ ಆಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಭಗವಾ ಯಂ ಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಭಗವಾ ಆಹ, ಅಯಂ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಛನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ದಸನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ಲೋಕಿಯಾನೇವ। ಪೀಳನಸಙ್ಖತಸನ್ತಾಪವಿಪರಿಣಾಮತ್ಥತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ದಸನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಇತ್ಥಿಪುರಿಸಜೀವಿತಮನವೇದನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ದಸನ್ನಂ। ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವೇದನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಏಕನ್ತಿ ಗಹಿತಂ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪನ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ನ ಗಹಿತಾನಿ।
ಕಬಳೀಕಾರೇತಿ ಠಾನೂಪಚಾರೇನ ವೋಹರಿತೇ ಓಜಾಸಙ್ಖಾತೇ ಆಹಾರೇ, ರಾಗೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಅನುಸಯವಸೇನ, ಆಸಾವಸೇನ ವಾ ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ವಾ ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ। ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿರುಳ್ಹನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಸಮತ್ಥತಾಪತ್ತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚೇವ ವಿರುಳ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುಕಾನಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತನಲಕ್ಖಣಾ ಜಾತಿ, ನ ಉಪ್ಪಾದೋವ, ಪರಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಜರಾ, ನ ಠಿತಿಯೇವ, ಭೇದನಲಕ್ಖಣಂ ಮರಣಂ, ನ ಭಙ್ಗಮೇವ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಸೋಕಂ ಸದರಂ ಸಉಪಾಯಾಸ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಫಸ್ಸೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ…ಪೇ॰… ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ…ಪೇ॰… ವದಾಮೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಚ ಪಭವಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
ವಟ್ಟವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ವಿವಟ್ಟವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ನತ್ಥಿ ರಾಗೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೇ…ಪೇ॰… ಅನುಪಾಯಾಸನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
೪೦. ವಿವಟ್ಟವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಮಾಧಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾವೇಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಮಾಧಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾವೇಥ…ಪೇ॰… ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಂ, ರಾಧ, ವಿಕಿರಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ರೂಪಂ, ರಾಧ, ವಿಕಿರಥ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ರೋಧಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿರೋಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅಸ್ಸಾದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಬ್ಬಿದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
‘‘ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ‘‘ಸೋ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸೋ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ…ಪೇ॰… ನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಸೋ ‘ಇಮೇ ಆಸವಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ…ಪೇ॰… ‘ಆಸವಾ ಅಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಖಯೇಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಉಪ್ಪಾದಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅನುಪ್ಪಾದೇಞಾಣಸ್ಸ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಚ ಓಕಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಭಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಆರಮ್ಭಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಆಸಾಟಿಕಾನಂ ಆಹಟನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಆಹಟನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಭಾವನಾಭೂಮಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿನಿಘಾತಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಭಿನಿಘಾತಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
೪೧. ವಟ್ಟವಸೇನ ವಾ ವಿವಟ್ಟವಸೇನ ವಾ ಧಮ್ಮಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ವಾ ಪಜಾನನವಸೇನ ವಾ ಸಚ್ಚೇಸು ನಾನಾವಿಧೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ತೇಪರಿವಟ್ಟವಸೇನ ಸಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಪರಿವಟ್ಟವಸೇನ ಸಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಏವಂ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮುಖೇನ ಸಮ್ಮಸನಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಮುಖೇನೇವ ಸಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಪರಿವಟ್ಟವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೧) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಜಾನನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಅನನುಸ್ಸುತೇಸೂತಿ ಪರಿಜಾನನವಸೇನ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಚತೂಸು ಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸು। ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖು ನಾಮ। ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಕಿಚ್ಚಪರಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಪರಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ ನಾಮ। ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ। ತಥಾ ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾ ನಾಮ। ಆಲೋಕೋಭಾಸಕರಣಟ್ಠೇನ ಆಲೋಕೋ ನಾಮ। ಇದಂ ಚಕ್ಖಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಮೇವ। ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ಉದಪಾದೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಚ್ಚಾನಂ ದೇಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸುತಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಪವತ್ತನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪವತ್ತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
‘‘ತಂ ಖೋ ಪನಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ…ಪೇ॰… ಉದಪಾದೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
‘‘ತಂ ಖೋ ಪನಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಂ…ಪೇ॰… ಉದಪಾದೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಭಾವನಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಪವತ್ತನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪವತ್ತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
ತೇಪರಿವಟ್ಟವಸೇನ ಸಚ್ಚೇಸು ನಾನಾವಿಧೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ದೇಸಿತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚ ಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸುತ್ತೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚಾತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಕಥಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತುಲೀಯತಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜೀಯತೀತಿ ತುಲಂ, ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮಂ, ನತ್ಥಿ ತುಲಂ ಸದಿಸಂ ಅಞ್ಞಂ ಲೋಕಿಯಕಮ್ಮಂ ಅಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತುಲಂ, ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮಂ। ಪುನಬ್ಭವಂ ಸಮ್ಭವತಿ ಏತೇನ ಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ಸಮ್ಭವೋ, ತಂ ಸಮ್ಭವಂ। ಪುನಬ್ಭವಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಭವಸಙ್ಖಾರೋ। ಅಜ್ಝತ್ತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ರಮತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ। ಸಮಥವಸೇನ ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಸಮಾಹಿತೋ। ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಭವೋ, ತಂ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ। ಮುನಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಸಮ್ಭವಂ ಭವಸಙ್ಖಾರಂ ತುಲಞ್ಚ ಅತುಲಞ್ಚ ಅವಸ್ಸಜಿ, ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ ಕವಚಂ ಅಭಿನ್ದಿ ಇವ, ಏವಂ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ ಅಭಿನ್ದಿ ಪದಾಲಯೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅಥ ವಾ ಮುನಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ತುಲಂ ತುಲಯನ್ತೋ ಅತುಲಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಮ್ಭವಂ ಭವಸಙ್ಖಾರಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅವಸ್ಸಜಿ। ಕಥಂ ಅವಸ್ಸಜಿ? ಸೋ ಹಿ ಮುನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಚ ಹುತ್ವಾ, ಸಮಥವಸೇನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸು ಸಮಾಹಿತೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಕವಚಂ ಅಭಿನ್ದಿ ಇವ, ಏವಂ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ ಅತ್ತನಿ ಸಞ್ಜಾತಂ ಕಿಲೇಸಂ ಅಭಿನ್ದಿ ಪದಾಲಯಿ, ಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಜಹೀತಿ ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚ ಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ‘‘ಭವಸಙ್ಖಾರಮವಸ್ಸಜಿ ಮುನೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಾಗಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಠಿತಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಠಿತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ‘‘ಅಭಿನ್ದಿ ಕವಚಮಿವತ್ತಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬಿದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಉಪಾದಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅವಿಜ್ಜಾಣ್ಡಕೋಸಾನಂ ಪದಾಲನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪದಾಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ
‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ।
‘ಯೋ ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಯತೋನಿದಾನಂ, ಕಾಮೇಸು ಸೋ ಜನ್ತು ಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯ।
ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಗೋತಿ ಞತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಸತೀಮಾ ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾಯಂ ಪನ ಕಥಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಜನ್ತು ಯತೋನಿದಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ತೇಭೂಮಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಅದ್ದಕ್ಖಿ, ಸೋ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಜನ್ತು ಕಾಮೇಸು ಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯ ನಮೇತುಂ ನಾರಹತಿ। ಕಾಮಾ ಲೋಕೇ ‘‘ಸಙ್ಗೋ’’ತಿ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ನಮೇತುಂ ನಾರಹತಿ, ಇತಿ ಏತಂ ದುಕ್ಖಭಾವಂ ದುಕ್ಖಹೇತುಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ತೇಸಂ ಕಾಮಾನಂ ವಿನಯಾಯ ವೂಪಸಮಾಯ ಸತಿಮಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ತೀಣಿ ಸಿಕ್ಖಾನಿ ಸಿಕ್ಖೇ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೧) ಪನ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ।
‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ। ‘‘ಯತೋನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಭವಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ। ‘‘ಅದ್ದಕ್ಖೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ। ‘‘ಕಾಮೇಸು ಸೋ ಜನ್ತು ಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಅನಭಿನಿವಿಸಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಅನಭಿನಿವೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ। ‘‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಗೋತಿ ಞತ್ವಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಮಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತೋ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಕಾಮಾ ಹಿ ಅನತ್ಥಜಾನನತೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಸದಿಸಾ।
‘‘ಕೀದಿಸಾ ಹುತ್ವಾ ಅನತ್ಥಜನಕಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಾಮಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಾ ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀಹಿ ಅನ್ತೋದಯ್ಹನತೋ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾ ಚ, ಪೂತಿಭಾವಾಪಜ್ಜನತೋ ಮಂಸಪೇಸೂಪಮಾ ಚ, ಬಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ದಯ್ಹನತೋ ಪಾವಕಕಪ್ಪಾ ಜಲಿತಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೂಪಮಾ ಚ, ಪತಿಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಪಪಾತೂಪಮಾ ಚ, ವಿಸಸದಿಸೇಹಿ ದೋಸಾದೀಹಿ ಪರಹಿಂಸನತೋ ಉರಗೋಪಮಾ ಚ। ‘‘ತೇಸಂ ಸತೀಮಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಹಾನಾಯ ಅಪಚಯಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಪಚಯಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿರಾಗವಿನಯಸ್ಸ ದೋಸವಿನಯಸ್ಸ ಮೋಹವಿನಯಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಜನ್ತೂ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯೋಗಿಸ್ಸ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
‘‘ಜನ್ತೂತಿ ಸಾಮಞ್ಞಸತ್ತವಾಚಕೋ ಸದ್ದೋ ಕಸ್ಮಾ ಯೋಗಿವಾಚಕೋತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋಗೀ ಯದಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಸೋ ಯೋಗೀ ಕಾಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಕಾಯಗತಾಸತಿಆದೀಹಿ ಉಪ್ಪಾದಯತಿ, ಸೋ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಯೋಗೀ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮತಿ ಕುಸಲವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೋಗೀವಾಚಕೋ ಜನ್ತುಸದ್ದೋತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ। ‘‘ಜನ್ತೂ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಝಾನಧಮ್ಮಾದಿಕಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ವಾಯಾಮಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವಾಯಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಓರಮತ್ತಿಕಾಯ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಾಯಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಹೇತುಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ವಾಯಮತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕತಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ। ‘‘ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ವಾಯಮತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಭಾವನಾಯ ಅಪ್ಪಮಾದಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಪ್ಪಮಾದಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಆರಕ್ಖಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ ಠಿತಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಠಿತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಕೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಯತೋನಿದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ।
‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ, ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ, ತಮಸಾ ಪರಿವಾರಿತೋ।
ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ಪಸ್ಸತೋ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ॥ –
ಗಾಥಾಯಂ ಪನ ಕಥಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋತಿ ಮೋಹಹೇತುಕೇಹಿ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಲೋಕೋತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಸಂಯೋಜನೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ। ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಭಬ್ಬೋಪಿ ಅತ್ತಾ ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ಭಬ್ಬಜಾತಿಕೋ ವಿಯ ಬಾಲಾನಂ ಅವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋತಿ ಕಿಲೇಸೂಪಧೀಹಿ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ಯು-ಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ವಿಹಿತೋ। ಉಪಧೀಸು ವಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬನ್ಧನಂ ಯಸ್ಸ ಬಾಲಸ್ಸಾತಿ ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ। ದ್ವೇ ಅವಡ್ಢಿಯೋ ಲಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಬಾಲೋ। ತಮಸಾ ಸಮ್ಮೋಹೇನ ಪರಿವಾರಿತೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಸಿರೀವಿರಹಿತೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮೋಹಸೀಸೇನ ಗಹಿತಾನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ದೇಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ವಿಪರೀತಸ್ಸ ವಿಪರೀತಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವಿಪರೀತಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಾಪಕಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನಂ ಪಭವಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಬನ್ಧನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬನ್ಧನಬಲಮೂಹನಬಲಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಬಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿರುಹನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವಿರುಹನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ತಮಸಾ ಪರಿವಾರಿತೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ದೇಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಪಸ್ಸತೋ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
‘‘ಕತಮಂ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರಾಗೋ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಭಗವಾ ಯಂ ‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಥಾಸಮ್ಭವತೋ ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಗಾಥಾನುಸಾರೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತ’ನ್ತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕಥಂ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಮಾಹ। ‘‘ಸಾ ಪನ ಪಾಳಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ? ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ
ಕುತೋಚಿಪಿ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ। ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಕತತ್ತಾ ಅಕತಂ। ಸಙ್ಖತಾಭಾವತೋ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿ। ಏತಂ ಅಜಾತಾದಿಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನೋ ಚೇ ಅಭವಿಸ್ಸ, ಏವಂ ಸತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಫಲಾನಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನತೋ, ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಚ ತಿವಿಧಸ್ಸ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಅಪವಟ್ಟನತೋ ಅಜಾತಾದಿಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ…ಪೇ॰… ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ। ‘‘ನಯಿಧ ಜಾತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಉಪನಯನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ। ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ…ಪೇ॰… ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಜೋತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ। ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಜಾತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಂಸಾರತೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಯಥಾವುತ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದ್ಯಾನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಅತ್ಥೋ ಚೇವ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿ ಅನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಅತ್ಥೋ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೨. ಓತರಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೪೨. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ ಓತರಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಯೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಸಬ್ಬಧಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ ಓತರಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಪಾಠೇ ‘‘ಕತಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕತಮೇಹಿ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಓತರತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ಇಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಇಮೇಹಿ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಓತರತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಸಬ್ಬಧಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಕಾಮಧಾತುತೋ ಉದ್ಧಂ ಉಪರಿಭಾಗೇ ಪವತ್ತಾಯ ರೂಪಧಾತುಅರೂಪಧಾತುಯಾ। ಅಧೋತಿ ರೂಪಧಾತುತೋ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೇ ಪವತ್ತಾಯ ಕಾಮಧಾತುಯಾ। ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಮರೂಪಅರೂಪಧಾತುಮ್ಹಿ। ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ ಅಸೇಕ್ಖೋ। ಅಯಂ ಸೇಕ್ಖೋ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮುಗ್ಘಾತತ್ತಾ ‘‘ಅಹಂ ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಏವಂ ಸೇಕ್ಖಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಚೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಚ ಸೇಕ್ಖೋ ಚೇವ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಚ ಅತಿಣ್ಣಪುಬ್ಬಂ ಓಘಂ ಅಪುನಬ್ಭವಾಯ ವಿಮುತ್ತೋ ಉದತಾರೀತಿ ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಥಾಪಾಠೇ ‘‘ಕತಮೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕತಮೇಹಿ ಓತರತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಉದ್ಧನ್ತಿ ರೂಪಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉದ್ಧನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ಉದ್ಧಂ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಯೋಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ತಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ರೂಪಧಾತು ಅರೂಪಧಾತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಧೋತಿ ಮನುಸ್ಸಭವತೋ ಅಧೋ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯಭೂಮಿಯೋ ಚ ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ತಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಕಾಮಧಾತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಚತುಭೂಮಿಕೇತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ತೇಧಾತುಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಅಸೇಕ್ಖಾ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಯಾ ವಿರಾಗತಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ವಿರಾಗತಾ ಅಸೇಕ್ಖಫಲವಿಮುತ್ತಿ। ‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಸಬ್ಬಧಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಪಾಠೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಅಯಂ ಅಸೇಕ್ಖಾ ವಿಮುತ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿದ್ಧಾರಿತಾಯ ಅಸೇಕ್ಖಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಯಾನಿ ಸದ್ಧಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ತಾನಿಯೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾನಿ ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಓತರಣಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಓತರಣಾ ನಾಮ ಪವೇಸನಾ ನಾಮ।
ತಾನಿಯೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ, ಪಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ವಾ ವಿಜ್ಜಾ ಭವನ್ತಿ। ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾ ತಾದಿಸಾಯ ವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪಾದಾ ಉಪ್ಪಾದಹೇತುತೋ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿರೋಧೋ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಓತರಣಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇಹಿ ಓತರಣಾ ನಾಮ।
ತಾನಿಯೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯೇಹಿ ಸೀಲಸಮ್ಭವತೋ, ಸತಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾನುವತ್ತಕತ್ತಾ। ಸೇಸಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಸಬ್ಬಧಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಪಾಠೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಓತರಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಅಯಂ ಅಹಸ್ಮೀತಿ ಅನಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಪಾಠೇ ‘‘ಕತಮೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕತಮೇಹಿ ಓತರಣೇಹಿ ಓತರತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಯಂ ಅಹಸ್ಮೀತಿ ಅನಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಅಯಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಅಯಂ ಸೇಕ್ಖೋ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ನಾನುಪಸ್ಸೀ, ತಸ್ಸ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಯೋ ಸಮುಗ್ಘಾತೋ ಅತ್ಥಿ, ಯಾ ಸಮುಗ್ಘಾತಸಙ್ಖಾತಾ ಸಮುಗ್ಘಾತವಿಮುತ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಾ ವಿಮುತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಸೇಕ್ಖಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಯಾನಿ ಸದ್ಧಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ತಾನಿಯೇವ ಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಓತರಣಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಓತರಣಾ ನಾಮ। ಸೇಸಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೩. ‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ಓತರಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಠೇ ‘‘ಕತಮೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕತಮೇಹಿ ಓತರತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತಂ, ಅನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚಲಿತಂ ಚಲನಂ ಅತ್ಥಿ, ಅನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚಲಿತಂ ಚಲನಂ ನತ್ಥಿ। ಚಲಿತೇ ಚಲನೇ ಅಸತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಭವತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ನತಿ ನ ಹೋತಿ, ನತಿಯಾ ಅಸತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ಆಗತಿಗತಿ ನ ಹೋತಿ, ಆಗತಿಗತಿಯಾ ಅಸತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ಚುತೂಪಪಾತೋ ನ ಹೋತಿ, ಚುತೂಪಪಾತೇ ಅಸತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಇಧ ಛಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನೇಸು ಅತ್ತಾನಂ ನೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ಹುರಂ ವಾ ಛಸು ಬಾಹಿರಾಯತನೇಸು ಅತ್ತಾನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಉಭಯಂ ಅನ್ತರೇನ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಫಸ್ಸಾದಿಸಮುದಾಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅತ್ತಾನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಏಸೋವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅವಸಾನಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಿಸ್ಸಯೋ ಕತಿವಿಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದುವಿಧೇಸು ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಯದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯೇಸು ರತ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಅಯಂ ಚೇತನಾಧಮ್ಮೋ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮ। ಯಾ ಚೇತನಾ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ। ಅಯಂ ಚೇತನಾಧಮ್ಮೋ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮ। ಸಾ ದುವಿಧಾ ಚೇತನಾ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮ। ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ। ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಓತರಣಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇಹಿ ಓತರಣಾ ನಾಮ।
ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಯದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯೇ ಯಾ ವೇದನಾ ರತ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಅಯಂ ಸುಖಾ ವೇದನಾ। ಯಾ ಚೇತನಾ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಅಯಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೇಸಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೪. ‘‘ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಠೇ ಓತರಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ।
‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಸೋಕಾ ಪರಿದೇವಿತಾ ವಾ…ಪೇ॰…
ಪಿಯಂ ನ ಕಯಿರಾಥ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ’’ತಿ॥ –
ಗಾಥಾಪಾಠೇ ‘‘ಕತಮೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕತಮೇಹಿ ಓತರತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಸೋಕಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಕೇಚಿ ಸೋಕಾ ವಾ ಯಾ ಕಾಚಿ ಪರಿದೇವಿತಾ ವಾ ಅನೇಕರೂಪಾ ಯಾ ಕಾಚಿ ದುಕ್ಖಾ ವಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ಏತೇ ಸೋಕಾದಯೋ ಪಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಭವನ್ತಿ, ಪಿಯೇ ಅಸನ್ತೇ ಏತೇ ಸೋಕಾದಯೋ ನ ಭವನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಿಯೇ ಅಸನ್ತೇ ಸೋಕಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಯೇಸಂ ವೀತಸೋಕಾನಂ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇಪಿ ನತ್ಥಿ, ತೇ ವೀತಸೋಕಾ ಸುಖಿನೋ ಭವನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ವೀತಸೋಕಾನಂ ಸುಖಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅಸೋಕಂ ವಿರಜಂ ಪತ್ಥಯಾನೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ಪಿಯಂ ನ ಕಯಿರಾಥಾತಿ ಗಾಥಾತ್ಥೋ।
‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಸೋಕಾ ಪರಿದೇವಿತಾ ವಾ, ದುಕ್ಖಾ ಚ ಲೋಕಸ್ಮಿಮನೇಕರೂಪಾ ಪಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಭವನ್ತಿ ಏತೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಠೇ ಯಾ ವೇದನಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ। ಸೇಸಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಸೋಕಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಪಾಠೇ ಓತರಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ ‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋವ।
ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಾಠೇ ಯಾ ಪೀತಿಮನತಾ ವುತ್ತಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಅಯಂ ಪೀತಿಮನತಾ ಅನುನಯೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪಾಠೇ ಯಂ ರುಪ್ಪನಂ ಆಹ, ಇದಂ ರುಪ್ಪನಂ ಪಟಿಘಂ ಹೋತಿ, ಅನುನಯೋ ಚ ಪಟಿಘಞ್ಚ ನಿದ್ಧಾರಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಅನುನಯೇ ಚ ಪಟಿಘೇ ಚ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಕತಮೋ ಧಮ್ಮೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅನುನಯೋ ಪಟಿಘಞ್ಚ ಪನ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೋತಿ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ। ‘‘ಅನುನಯೋ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೋ ಹೋತು, ಪಟಿಘಂ ಪನ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖಂ ನ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ? ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅತ್ತಸಿನೇಹವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಪಟಿಘಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖಂ ಹೋತಿ। ‘‘ತಣ್ಹಾಯ ನಿದ್ಧಾರಿತಾಯ ಕತಮೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದಸನ್ನಂ ರೂಪಾಯತನಾನಂ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ದಸ ರೂಪಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ। ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಓತರಣಾ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾ ನಾಮ। ಸುತ್ತೇ ಆಗತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಯೋ ತೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಸುತ್ತತ್ಥಮುಖೇನ ವಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತೇನ…ಪೇ॰… ನಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಸು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದೀಸು ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯವಿಸೇಸೋ ತದತ್ಥವಾಚಕವಸೇನ ವಾ ತದತ್ಥಞಾಪಕವಸೇನ ವಾ ಓತರತಿ ಪವಿಸತಿ ಸಮೋಸರತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯವಿಸೇಸೋ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಓತರಣಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ‘‘ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದ್ಯಾನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಅತ್ಥೋ ಚೇವ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ಅನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಅತ್ಥೋ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ಓತರಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೩. ಸೋಧನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೪೫. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ ಸೋಧನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹಿ ಪಞ್ಹೇ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಸೋಧನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಕಥಂ ತತ್ಥ ಪಞ್ಹೇ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪಾರಾಯನೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹಿ ಪಞ್ಹೇ ಅಯಂ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋತಿ। ‘‘ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಭಜೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಕೇನಸ್ಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಗಾಥಾತ್ಥೋ ವುತ್ತೋವ।
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತಿ।
ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸಿ, ಕಿಂಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ॥ –
ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಗಾಥಾಯಞ್ಚ –
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ,)
ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ।
ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮಿ, ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ॥ –
ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಗಾಥಾಯಞ್ಚಾತಿ ಇಮಾಸು ದ್ವೀಸು ಗಾಥಾಸು ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛಿತೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಭಗವಾ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪದಂ ತದತ್ಥೇ ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಾದಿಮಲಾನಂ ಅಪನಯನೇನ ಸೋಧೇತಿ। ತದತ್ಥೇ ಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇ ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಅತ್ಥೋ ಸೋಧಿತೋ ನಾಮ, ಅತ್ಥೇ ಚ ಸೋಧಿತೇ ಪದಮ್ಪಿ ಸೋಧಿತಂಯೇವ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ – ‘‘ತದತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೫), ಟೀಕಾಯಞ್ಚ ‘‘ತಬ್ಬಿಸಯಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಾದಿಮಲಾಪನಯನೇನ ಸೋಧೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನೋ ಚ ಆರಮ್ಭನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಆರಭಿತಬ್ಬಂ
‘‘ಕಿಂಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛಿತೇ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಭಗವತಾ ಆರಮ್ಭೋ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಸುದ್ಧೋ ಸೋಧಿತೋ ಹೋತಿ। ಸೇಸಗಾಥಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಯತ್ಥ ಪಞ್ಹೇ ಏವಂ ನಿರವಸೇಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಆರಮ್ಭೋ ಸುದ್ಧೋ ಸೋಧಿತೋ ಭವತಿ, ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಸೋಧಿತೋ ಭವತಿ। ಯತ್ಥ ಪಞ್ಹೇ ಏವಂ ನಿರವಸೇಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಆರಮ್ಭೋ ಯಾವ ಅಸುದ್ಧೋ ಅಸೋಧಿತೋ ಭವತಿ, ತಾವ ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಸೋಧಿತೋ ನ ಭವತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದ್ಯಾನುಸನ್ಧ್ಯಾದ್ಯತ್ಥೋ ಚೇವ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ಅನುಸನ್ಧ್ಯಾದ್ಯತ್ಥೋ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ಸೋಧನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೪. ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೪೬. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ವಿಭಙ್ಗೇನ ಪಞ್ಹಾದಯೋ ಸೋಧಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಏಕತ್ತತಾಯ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇಪಿ ಚ ವೇಮತ್ತತಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಯೇ ತತ್ಥ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತಥಾ ತೇ ಧಾರಯಿತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಯೇ ‘‘ಯೇ ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಯೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತ್ತತಾಯ ಚ ವೇಮತ್ತತಾಯ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ತಥಾ ಏಕತ್ತತಾಯ ಚ ವೇಮತ್ತತಾಯ ಚ ಧಾರಯಿತಬ್ಬಾ ಉಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಸಾಮಞ್ಞಕಪ್ಪನಾಯ ವೋಹಾರಭಾವೇನ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ ಕತಮಾ ಏಕತ್ತತಾ, ಕತಮಾ ವೇಮತ್ತತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏಕತ್ತತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ದುಕ್ಖಸಾಮಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಾಮಞ್ಞತಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ‘‘ಜಾತಿ ದುಕ್ಖಾ, ಜರಾ ದುಕ್ಖಾ…ಪೇ॰.. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿವಿಸೇಸಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ದುಕ್ಖವಿಸೇಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ದುಕ್ಖವಿಸೇಸತಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ। ತತ್ಥಾತಿ ಯೇ ದುಕ್ಖಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾ, ತತ್ಥ ತೇಸು ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅತ್ಥೇಸು।
ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಸಮುದಯಸಾಮಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಸಮುದಯಸಾಮಞ್ಞತಾ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ…ಪೇ॰… ವಿಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಸಮುದಯವಿಸೇಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಸಮುದಯವಿಸೇಸತಾ ಸಮುದಯಸ್ಸ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ನಿರೋಧಸಾಮಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ನಿರೋಧಸಾಮಞ್ಞತಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯೋ ತಸ್ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ ಚಾಗೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಮುತ್ತಿ ಅನಾಲಯೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ನಿರೋಧವಿಸೇಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ನಿರೋಧವಿಸೇಸತಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ? ಪಟಿಪದಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಸಾಮಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಸಾಮಞ್ಞತಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದತಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ಮಗ್ಗೋತಿ ನಿರಯಗಾಮಿಮಗ್ಗಾದಿವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಸಾಮಞ್ಞಮಗ್ಗತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಸಾಮಞ್ಞಮಗ್ಗತಾ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ನಿರಯಗಾಮೀ ಮಗ್ಗೋ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮೀ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ನಿರಯಗಾಮಿಮಗ್ಗಾದಿವಿಸೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ವಿಸೇಸಮಗ್ಗತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ವಿಸೇಸಮಗ್ಗತಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ನಿರೋಧೋತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಿರೋಧಾದಿವಿಸೇಸಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಸಾಮಞ್ಞನಿರೋಧತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಸಾಮಞ್ಞನಿರೋಧತಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಿರೋಧೋ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಿರೋಧಾದಿವಿಸೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ವಿಸೇಸನಿರೋಧತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ವಿಸೇಸನಿರೋಧತಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ರೂಪನ್ತಿ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕಾದಿವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪತಾ ರೂಪಸ್ಸ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕಂ…ಪೇ॰… ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿರಾಜೇತೀ’’ತಿ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕಾದಿವಿಸೇಸಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ವಿಸೇಸರೂಪತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ವಿಸೇಸರೂಪತಾ ರೂಪಸ್ಸ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
೪೮. ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ದುಕ್ಖೇಅಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಾಮಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಾಮಞ್ಞತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಅವಿಜ್ಜಾಲಙ್ಘೀ ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ ದುಕ್ಖೇಅಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಸೇಸಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿಸೇಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾವಿಸೇಸತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ವಿಜ್ಜಾತಿ ದುಕ್ಖೇಞಾಣಾದಿವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ವಿಜ್ಜಾಸಾಮಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ವಿಜ್ಜಾಸಾಮಞ್ಞತಾ ವಿಜ್ಜಾಯ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ದುಕ್ಖೇಞಾಣಾದಿವಿಸೇಸಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಅಯಂ ವಿಜ್ಜಾವಿಸೇಸತಾ ವಿಜ್ಜಾಯ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ಯಾದಿವಿಸೇಸಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಸಾಮಞ್ಞಸಮಾಪತ್ತಿತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಸಾಮಞ್ಞಸಮಾಪತ್ತಿತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ…ಪೇ॰… ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ಯಾದಿವಿಸೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ವಿಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ವಿಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ಝಾಯೀತಿ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಝಾಯೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸೇಕ್ಖೋ ಝಾಯೀ, ಅತ್ಥಿ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಝಾಯೀ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞುತ್ತರೋ ಝಾಯೀ’’ತಿ ಸೇಕ್ಖಝಾಯೀಅಸೇಕ್ಖಝಾಯೀಆದಿವಿಸೇಸಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಝಾಯೀವಿಸೇಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಝಾಯೀವಿಸೇಸತಾ ಝಾಯಿನೋ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ಸಮಾಧೀತಿ ಸರಣಸಮಾಧ್ಯಾದಿವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಸಮಾಧಿಸಾಮಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಸಮಾಧಿಸಾಮಞ್ಞತಾ ಸಮಾಧಿನೋ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಸರಣೋ ಸಮಾಧಿ, ಅರಣೋ ಸಮಾಧಿ…ಪೇ॰… ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಸರಣಸಮಾಧ್ಯಾದಿವಿಸೇಸಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸತಾ ಸಮಾಧಿನೋ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ಪಟಿಪದಾತಿ ಆಗಾಳ್ಹಪಟಿಪದಾದಿವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಪಟಿಪದಾಸಾಮಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ, ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾಸಾಮಞ್ಞತಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಆಗಾಳ್ಹಪಟಿಪದಾ, ನಿಜ್ಝಾಮಪಟಿಪದಾ…ಪೇ॰… ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಆಗಾಳ್ಹಪಟಿಪದಾದಿವಿಸೇಸಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಪಟಿಪದಾವಿಸೇಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾವಿಸೇಸತಾ ಪಟಿಪದಾಯ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮ।
ಕಾಯೋತಿ ನಾಮಕಾಯಾದಿವಿಸೇಸಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಕಾಯಸಾಮಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಕಾಯಸಾಮಞ್ಞತಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಏಕತ್ತತಾ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಕಾಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ನಾಮಕಾಯೋ ರೂಪಕಾಯೋ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ನಾಮಕಾಯೋ’’ತಿ ನಾಮಕಾಯಾದಿವಿಸೇಸಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಾ ಕಾಯವಿಸೇಸತಾ ಅಯಂ ಕಾಯವಿಸೇಸತಾ ಕಾಯಸ್ಸ ವೇಮತ್ತತಾ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಪದತ್ಥಾದಿಕೋ ವಿಸೇಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೭) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತೋ।
ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾದಿಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕತ್ತತಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತೇನ ‘‘ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖಂ? ಜಾತಿ ದುಕ್ಖಾ, ಜರಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ। ಯೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧ್ಯಾದಿವಿಸೇಸಧಮ್ಮೋ। ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ತತೋ ಜಾತಿಆದಿವಿಸೇಸಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಜರಾದಿವಿಸೇಸಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಸಮಾನಭಾವೋತಿ ಜಾತಿಆದಿವಿಸೇಸಧಮ್ಮೇನ ಜರಾದಿವಿಸೇಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಭಾವೇನ ಸಮಾನಭಾವೋ। ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಜರಾದಿವಿಸೇಸಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಏಕತ್ತತಾಯಾತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯತಾದಿಸಮಾನತಾಯ ಏಕೀಭವತೀತಿ ಜಾತಿಆದಿವಿಸೇಸಭೇದೇನ ಅನೇಕೋಪಿ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಯ ಏಕೀಭವತಿ। ಯೇನ ಯೇನ ವಾ ಪನ ವಿಲಕ್ಖಣೋ, ತೇನ ತೇನ ವೇಮತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಯಸ್ಸ ಜಾತಿಆದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೇನ ಯೇನ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತನಪರಿಪಾಚನಾದಿಸಭಾವೇನ ಯೋ ಜಾತಿಆದಿಧಮ್ಮೋ ಜರಾದಿಧಮ್ಮೇನ ವಿಲಕ್ಖಣೋ ವಿಸದಿಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಜಾತಿಆದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತನಪರಿಪಾಚನಾದಿಸಭಾವೇನ ಸೋ ಜಾತಿಆದಿಧಮ್ಮೋ ಜರಾದಿಧಮ್ಮೇನ ವೇಮತ್ತತಂ ವಿಸದಿಸತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾದಿಭಾವೇನ ಸಮಾನೋಪಿ ಜಾತಿಆದಿಧಮ್ಮೋ ಜರಾದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕತ್ತವೇಮತ್ತತಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ತಾಯ ಏಕತ್ತವೇಮತ್ತತಾಯ ಕತ್ಥ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಸತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸುತ್ತಾದಿಕೇ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಸತಿ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಸುತ್ತೇ ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೇ, ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇ ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೇ, ಗಾಥಾಯಂ ವಾ ಪುಚ್ಛಿತಾಯಂ ಸತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಿಂ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ ‘‘ಏಕತ್ತತಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ವೇಮತ್ತತಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಇದಾನಿ ತಾವ ಏಕತ್ತವೇಮತ್ತತಾವಿಸಯೇ ನಿಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಸುತ್ತೇ ವಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇ ವಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೮) ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಥಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ಕಥಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯದಿ ಏಕತ್ತತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದ್ಯಾನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಕೋ ಚ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಕೋ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೫. ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೪೯. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಜನಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಜನಯತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಭೂತಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮ।
‘‘ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪ್ಪಕಾರೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಂ ಫಲಭೂತಂ ಧಮ್ಮಂ ಜನಯತಿ ಜನೇತಿ, ತಸ್ಸ ಫಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪ್ಪಕಾರೋ ಧಮ್ಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ। ‘‘ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ತತ್ಥ ‘ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಜನಯತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯) ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಿತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಜನಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಜನಯನ್ತಿ ಹೇತು ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಹೇತುಪಿ ಕಾರಣಂ, ಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಕಾರಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಜನಿತಬ್ಬಫಲತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಫಲೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಹೇತು, ಸಬ್ಬಫಲೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇಮಿನಾ ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣೇನ ದ್ವಿಧಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸೋ ಕೀದಿಸೋ ಭವೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಯೋ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಸೋ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸೋ ಕಿಂ ವಿಯ ಭವೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಬೀಜಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಯಥಾ, ತಥಾ ಹೇತು ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಭವೇ। ಪಥವೀ ಚ ಆಪೋ ಚ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಸಾಧಾರಣಾ ಭವನ್ತಿ ಯಥಾ, ತಥಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಸಾಧಾರಣೋ ಭವೇ। ಸಬ್ಬಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ಬೀಜಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಜನಕಂ ಹೇತು। ‘‘ಕಥಂ ಪಥವೀ, ಆಪೋ ಚ ಸಾಧಾರಣಾ ಜನಕಾತಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಂ ಸಮಾನಂ ಫಲಂ ಭವಾಪೇತೀತಿ ಸಭಾವೋ, ಕೋ ಸೋ? ಬೀಜಂ ಹೇತುಯೇವ। ‘‘ಕಿಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಬೀಜಙ್ಕುರೋಪಮಾಯೇವ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೂಪಮಾಯಪಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾಯ ಉಪಮಾಯಪಿ ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಾಯ ಉಪಮಾಯಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಬೀಜಙ್ಕುರಾದೀಸು ಬಾಹಿರೇಸು ಪರಿಕ್ಖಾರಭೂತಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂಸಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಬಾಹಿರೇಸು ಪರಿಕ್ಖಾರಭೂತೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಯುತ್ತೋ ಹೋತು, ಕಥಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂಸಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಏವಂ ಬಾಹಿರಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂಸಾರೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯) ವುತ್ತಂ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಹ ಸಂಸಾರೋ ಭವತೀತಿ ಸಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ಅಯಂ ಸಂಸಾರೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಪಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಭೂತೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಯುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸೋ ‘‘ಏವಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಸಬ್ಬೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಸಂಸಾರೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಭಗವತಾ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಸಹೇತುಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಂ। ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತು, ‘‘ಕತಮೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕತಮೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕತಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕತಮಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪುರಿಮಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕತಮಾ ಪುರಿಮಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕತಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತೋ ಪುರಿಮೋ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಸಮನನ್ತರೋವ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಪರಮ್ಪರಹೇತುಪಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಬೀಜಙ್ಕುರೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಬೀಜಙ್ಕುರೋತಿ ಬೀಜಾನಂ ಅಙ್ಕುರೋತಿ ಬೀಜಙ್ಕುರೋ, ಬೀಜಾನಂ ಸಮನನ್ತರಹೇತುತಾಯ ಅಙ್ಕುರೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ವಿಯ। ಯತ್ಥ ರುಕ್ಖಾದಿಕೇ ಯಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಾದಿಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಇದಂ ಬೀಜಂ ಪನ ಪರಮ್ಪರಹೇತುತಾಯ ಹೇತುಭೂತಂ ಭವತಿ।
‘‘ಬೀಜಂ ಪನ ಏಕಂಯೇವ ಹೋತಿ, ಕಥಂ ದ್ವಿಧಾ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುವಿಧೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಸಮನನ್ತರಕಾಲಪರಮ್ಪರಕಾಲಭೇದೇನ ಹೇತುಪಿ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬೀಜಭೂತೋ ಹೇತು ದುವಿಧೋ ಯಥಾ, ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತುಭೂತೋ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋಪಿ ಸಮನನ್ತರಹೇತು ಚ ಪರಮ್ಪರಹೇತು ಚಾತಿ ಕಾಲಭೇದೇನ ದುವಿಧೋ ಭವತಿ, ಸಮನನ್ತರೋ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಸಮನನ್ತರಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸಮನನ್ತರಹೇತು ಹೇತು, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಏತ್ತಕೇನೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಥಾಲಕಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾಪಿ ಸಭಾವಹೇತು ಸಮಾನಹೇತು ನ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಪದೀಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಮ್ಪಿ ಥಾಲಕಾದಿಕಂ ಸಭಾವಹೇತು ನ ಹೋತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪದೀಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಅನಗ್ಗಿಕಂ ಅಗ್ಗಿರಹಿತಂ ಥಾಲಕಞ್ಚ ವಟ್ಟಿಞ್ಚ ತೇಲಞ್ಚ ದೀಪೇತುಂ ಜಾಲೇತುಂ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೋ ಪದೀಪೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪದೀಪಸ್ಸ ಸಭಾವಹೇತು ಹೋತಿ ವಿಯ, ಏವಂ ಥಾಲಕಾದಿಕಂ ಸಭಾವಹೇತು ನ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಏವಂಪಕಾರೋ ಸಭಾವೋ ಸಮಾನೋ ಪದೀಪೋ ಹೇತು ಹೋತಿ ಯಥಾ, ಪರಭಾವೋ ಅಸಮಾನೋ ಥಾಲಕಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಚ, ತಥಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೋ ಸಭಾವೋ ಹೇತು ಹೋತಿ, ಬಾಹಿರೋ ಅಸಮಾನೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಜನಕೋ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಹೇತು ಹೋತಿ, ಪರಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞೇಹಿ ಫಲೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಹೇತು ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಫಲೇಹಿ ಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪದೀಪೋಪಮಾಯಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಾಕಟೋ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪ್ಪಭೇದಂ ಕಾರಣಂ ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೋ ಚ ಫಲಾಪೇಕ್ಖೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೋ ಕಾರಣಭಾವೋ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಹೋತಿ, ಕತಮೋ ಸೋ ಕಾರಣಭಾವೋ, ಕತಮೋ ಸೋ ಆಕಾರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ ‘‘ಯಂ ಫಲಂ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಹೋತಿ, ಕತಮಂ ತಂ ಫಲಂ, ಕತಮೋ ಸೋ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ ‘‘ಕಾರಣಫಲಾನಂ ಯೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಕತಮೋ ಸೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅವುಪಚ್ಛೇದತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಮನುಸನ್ಧ್ಯತ್ಥೋ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಂ ‘ಪರಿಕ್ಖಾರೋ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಾರಣಭಾವೋ ಚ ಫಲಾಪೇಕ್ಖಾಯ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಸ್ಸ ಯೋ ಕಾರಣಭಾವೋ ಯಥಾ ಚ ಸೋ ಹೋತಿ, ಯಞ್ಚ ಫಲಂ, ಯೋ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ, ಯೋ ಚ ಕಾರಣಫಲಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘ಅವುಪಚ್ಛೇದತ್ಥೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯) ಇಮಿನಾ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಅವುಪಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ಯೋ ಅನುಪಚ್ಛೇದತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅನುಪಚ್ಛೇದತ್ಥೋ ಸನ್ತತಿಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ ಫಲೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಫಲತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಯೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅತ್ಥೋ ಪಟಿಸನ್ದಹನತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅತ್ಥೋ ಪುನಬ್ಭವತ್ಥೋ ಪುನಬ್ಭವನತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಯೋ ಪಲಿಬೋಧತ್ಥೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಪಲಿಬೋಧತ್ಥೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಯೋ ಅಸಮುಗ್ಘಾತತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅಸಮುಗ್ಘಾತತ್ಥೋ ಅನುಸಯತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಯೋ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧತ್ಥೋ ಅವಿಜ್ಜತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಯೋ ಅಪರಿಞ್ಞಾತತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅಪರಿಞ್ಞಾತತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಬೀಜತ್ಥೋ ಹೋತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಕಾರಣಭಾವೋ ಚ ಕಾರಣಾಕಾರೋ ಚ ಫಲಞ್ಚ ಫಲವಿಸೇಸೋ ಚ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಪರಮ್ಪರಹೇತುಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ಕತಮೋ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಅವುಪಚ್ಛೇದೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ರೂಪಾರೂಪಪವತ್ತಿಯಂ ಅವುಪಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ಯೋ ಅವುಪಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅವುಪಚ್ಛೇದೋ ತತ್ಥ ತಿಸ್ಸಂ ರೂಪಾರೂಪಪವತ್ತಿಯಂ ಸನ್ತತಿ ಹೋತಿ। ಯತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ರೂಪಾರೂಪಪವತ್ತಿಯಂ ಯಾ ಸನ್ತತಿ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಸನ್ತತಿತತ್ಥ ರೂಪಾರೂಪಪವತ್ತಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪರಮ್ಪರಹೇತುಆದಿಕೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ।
ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ। ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ, ಸಮಾಧಿಪಟ್ಠಾನೋ ಹಿ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೋ। ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾಪಧಾನಕ್ಖನ್ಧೋ। ಸೋ ಹಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತಿತ್ಥಞ್ಞುತಾದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋವ।
ಸಭಾವೋ ಹೇತೂತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಕೀದಿಸೋ ಸೋ ಸಭಾವೋ ಹೇತೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಪುರೇಜಾತಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತಾಯ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಫಲೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅಸಮಾನತ್ತಾ ಸಭಾವೋ ಹೇತು ನ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ಪನ ಫಲೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಭಾವೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ ಸಭಾವೋ ಹೇತು ಹೋತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮಕ್ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಾ ಸಭಾವೋ ಹೇತು ಹೋನ್ತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮರೂಪೇನ ಏಕಸನ್ತತಿವಸೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಂ ಸಭಾವೋ ಹೇತು ಹೋತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ‘‘ನಾಮರೂಪಂ ಸಳಾಯತನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಹೇತು, ಪಚ್ಚಯೋ ಜನಕೋ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಚ ಯೋ ಕೋಚಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಜನಕಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಜನಿತಬ್ಬುಪತ್ಥಮ್ಭಿಯಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖರಣತೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ।
‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರಭಾವೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಜನಯನ್ತೀ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ, ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಜನಯನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ ಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೋ ಯೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ ಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೬. ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ
೫೦. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂಮೂಲಾ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ ಯತ್ತಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಓತರನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮ।
‘‘ಕಿತ್ತಕೇ ಪದಟ್ಠಾನೇ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ಅವುತ್ತಾನಿ ಯತ್ತಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಓತರನ್ತಿ ಸಮೋಸರನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಅವುತ್ತಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಿ ವಿಯ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಆನೇತ್ವಾ ದೇಸನಾಯ ಆರೋಪಯಿತಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ಕಾನಿ ವಿಯ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಆವಟ್ಟೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆವಟ್ಟೇ ಹಾರೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತಾನಿ ಬಹುಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಓತರನ್ತಿ, ತಾನಿ ಬಹುಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾನಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಸಮಾರೋಪನೇ ಹಾರೇಪಿ ಬಹುಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ದೇಸನಾಯ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಕೇವಲಂ ಪನ ಪದಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ಸಮಾರೋಪನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞವಸೇನಾಪಿ ಸಮಾರೋಪನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಞ್ಞವಸೇನಾಪಿ ಸಮಾರೋಪನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ; ತಸ್ಮಾ ಸಮಾರೋಪನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮಾರೋಪನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಸಮಾರೋಪನಾಸು ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಸಮಾರೋಪನಾ, ವೇವಚನಂ ವೇವಚನಸಮಾರೋಪನಾ, ಭಾವನಾ ಭಾವನಾಸಮಾರೋಪನಾ, ಪಹಾನಂ ಪಹಾನಸಮಾರೋಪನಾ, ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಭೇದೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
‘‘ತಾಸು ಚತುಬ್ಬಿಧಾಸು ಸಮಾರೋಪನಾಸು ಕತಮಾ ಪದಟ್ಠಾನಸಮಾರೋಪನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಸಮಾರೋಪನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇನ ಪದಟ್ಠಾನೇನ ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮಾರೋಪನಾ ಕತಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ಅಕರಣಹೇತು ಸಾಸನಂ ಅತ್ಥಿ, ಏತಂ ಸಾಸನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಓವಾದೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ವಾ ಅಕರಣಂ ಅಕರಣತ್ಥಾಯ ಯಂ ಸಾಸನಂ ಅತ್ಥಿ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಓವಾದೋ ಹೋತಿ, ನ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸಾಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕರಣನ್ತಿ ಹಿ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇ ಪವತ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಕಿಮತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಕುಸಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾ ಸಮ್ಪದಾಯ ಯಂ ಸಾಸನಂ ಅತ್ಥಿ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ। ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಾಪನಂ ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಾಪನತ್ಥಂ ಯಂ ಸಾಸನಂ ಅತ್ಥಿ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಹೋತಿ।
ಇತಿ ಏವಂಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಾಸನಸ್ಸ ಕಿಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪದಟ್ಠಾನಂ ಪುನ ಪುಚ್ಛತಿ। ಇದಂ ಸುಚರಿತತ್ತಯಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ಓವಾದಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸುಚರಿತತ್ತಯೇನ ಹೇತುನಾ ಸಾಸನತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯಥಾ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಸುಚರಿತತ್ತಯೇ ಪದಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತೇ ಕತಮಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಂ ಕಾಯಿಕಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಖನ್ಧತ್ತಯಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಖನ್ಧತ್ತಯೇ ಪದಟ್ಠಾನೇ ಸಮಾರೋಪಯಿತೇ ಕತಮಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದ್ವಯಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದ್ವಯೇ ಪದಟ್ಠಾನೇ ಸಮಾರೋಪಯಿತೇ ಕತಮಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮಥಸ್ಸ ಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಫಲದ್ವಯಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಂ।
ಸಾಸನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾನಿ, ‘‘ಇದಾನಿ ಕತಮಸ್ಸ ಕತಮಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವನಂ ವನಥಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಕಾಮಗುಣಪಞ್ಚಕಂ ವನಂ ತಣ್ಹಾಭೂತಸ್ಸ ವನಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಭಾವತೋ, ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಸಙ್ಖಾತಂ ಇದಂ ವನಂ ‘‘ಅಹೋ ಚಕ್ಖು, ಅಹೋ ಸೋತಂ, ಅಹೋ ಘಾನಂ, ಅಹೋ ಜಿವ್ಹಾ, ಅಹೋ ಕಾಯೋ’’ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವನಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಂ। ಅಪರಿಞ್ಞಾತಂ ದ್ವಾದಸಾಯತನಸಙ್ಖಾತಂ ಇದಂ ವನಂ ಸಂಯೋಜನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವನಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಂ, ಆಯತನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಂಯೋಜನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಇದಂ ವನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವನಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾದೀನಂ ವನಭಾವೋ ಚ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ವನಥಭಾವೋ ಚ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾದೀನಂ ವನಭಾವೇನ ಚ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ವನಥಭಾವೇನ ಚ ಭಗವಾ ‘‘ಛೇತ್ವಾ ವನಞ್ಚ ವನಥಞ್ಚಾ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ಭಗವತೋ ವಚನೇನ ವಚನಾನುಸಾರೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ। ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿಸಂವಣ್ಣನಾ। ಪದಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ಏಕೇಕೇನ ಪದಟ್ಠಾನೇನ। ಸಮಾರೋಪನಾತಿ ತದಞ್ಞಪದಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮಾರೋಪನಾ ಸಮಾರೋಪನಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋತಿ। (೧)
೫೧. ಪದಟ್ಠಾನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮಾ ವೇವಚನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವೇವಚನೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ಚತೂಸು ಪದಟ್ಠಾನಸಮಾರೋಪನಾದೀಸು ಸಮಾರೋಪನಾಸು ವೇವಚನೇನ ಏಕೇಕೇನ ರೋತದಞ್ಞವೇವಚನಾನಂ ಸಮಾರೋಪನಾ ಕತಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸೇಕ್ಖಫಲ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ವಚನತ್ತಯಂ ಅನಾಗಾಮಿಫಲತ್ಥತ್ತಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಫಲ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ವಚನತ್ತಯಂ ಅರಹತ್ತಫಲತ್ಥತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸು ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। (೨)
ವೇವಚನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮಾ ಭಾವನಾಯ ಸಮಾರೋಪನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭಾವನಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ಚತೂಸು ಪದಟ್ಠಾನಸಮಾರೋಪನಾದೀಸು ಕತಮಾಯ ದೇಸಿತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಕತಮೇಸಾನಂ ಅದೇಸಿತಾನಂ ಭಾವನಾರೋಪನಾ ಕತಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಯಂ ಭಾವನಂ ಭಗವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ, ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೬೯, ೩೭೧, ೩೯೫, ೪೧೫) ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ತಾಯ ಭಾವನಾಯ ತದಞ್ಞಭಾವನಾಪಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹಾ’’ತಿಆದಿಪಾಠೇ ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಗವಾ ಆಹ। ‘‘ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಗವಾ ಆಹ। ‘‘ಸತಿಮಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆಹ। ‘‘ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆಹ। ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಕತಮಾ ಭಾವನಾ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಏವಂ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಭಾವನಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಚತುನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವೇನ, ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ವಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ‘‘ತೇಸು ಸಮಾರೋಪಿತೇಸು ಕತಮೇ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಚತೂಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏವಮೇವ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ।
ಭಾವನಾಯ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ಚತೂಸು ಪದಟ್ಠಾನಸಮಾರೋಪನಾದೀಸು ಕತಮೇನ ದೇಸಿತೇನ ಪಹಾನೇನ ಕತಮೇಸಂ ಅದೇಸಿತಾನಂ ಪಹಾನಾನಂ ಕತಮಾ ಸಮಾರೋಪನಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ಅಸುಭೇ ‘ಸುಭ’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ದೇಸಿತೇನ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸಕಾಮುಪಾದಾನಪ್ಪಹಾನಾದಯೋಪಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇ ‘ಸುಖ’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ದೇಸಿತೇನ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಫಸ್ಸಾಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸಭವುಪಾದಾನಪ್ಪಹಾನಾದಯೋಪಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘ನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ದೇಸಿತೇನ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಪ್ಪಹಾನಾದಯೋಪಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ಅನತ್ತನಿ ‘ಅತ್ತಾ’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ದೇಸಿತೇನ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಯ? ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಪ್ಪಹಾನಾದಯೋಪಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। (೪)
ಪಹಾನಹಾರೋ ಪನ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ಇಧ ನ ವದಾಮ।
‘‘ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತೇನ ಏಕೇಕೇನ ಪದಟ್ಠಾನಾದಿಕೇನ ಅದೇಸಿತಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಸಮಾರೋಪನಭಾವೋ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನ ತಥಾ ಸಮಾರೋಪನಭಾವೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ –
‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂಮೂಲಾ, ಯೇ ಚೇಕತ್ಥಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಮುನಿನಾ।
ತೇ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ, ಏಸ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ –
ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ವಚನಾನುಸಾರೇನ ತಥಾ ಸಮಾರೋಪನಭಾವೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಕಿಂ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತೇನ ನಯೇನ ಪದಟ್ಠಾನಾದಿಕೇನ ಅದೇಸಿತಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತೇನ ತೇನ ಪದಟ್ಠಾನಾದಿಕೇನ ಅದೇಸಿತಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಇಮೇ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸೋಳಸ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬತ್ಥೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಾನಂ ಹರಣತೋ ಅಪನಯನತೋ ಹಾರಾ ನಾಮಾತಿ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರವಿಭಾವನಾ।
೧. ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೫೨. ಯೇನ
‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮಂ, ದಿಸಾಲೋಚನತೋ ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ।
ಸಙ್ಖಿಪಿಯ ಅಙ್ಕುಸೇನ ಹಿ, ನಯೇಹಿ ತೀಹಿ ನಿದ್ದಿಸೇ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ನಯಸಙ್ಖೇಪ) –
ಗಾಥಾ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ನ ವಿಭತ್ತೋ, ‘‘ಕುಹಿಞ್ಚಿ ವಿಭತ್ತೋ, ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ವಾ ವಿಭತ್ತೋ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಹಾರೇ ವಾ ವಿಭತ್ತೋ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಥ ವಾ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಭೂಮಿಸದಿಸೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇಸು ನಾನಾಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ನಾನಾವಣ್ಣಸುಗನ್ಧಪುಪ್ಫಸದಿಸೇ ಸೋಳಸ ಹಾರೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತಥಾ ಸುಸಿಕ್ಖಿತಸಿಪ್ಪಾಚರಿಯಸುವಿಚಾರಿತಜಮ್ಬುನದಾಭರಣಸದಿಸೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇಸು ನಾನಾಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ನಾನಾವಿಧರಂಸಿಜಾಲವಿವಿಧಮಣಿರತನಸದಿಸೇ ಸೋಳಸ ಹಾರೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾವ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಮಹಾಪಥವಿಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಪ್ಪಟಕೋಜಸ್ಸ ಖಾದಾಪನಂ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ವಿಯ, ನಾನಾವಿಧೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇಸು ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ಪರಮತ್ಥೋಜಾಯ ಸೋಳಸಹಿ ಹಾರೇಹಿ ಅತಿದುಕ್ಕರಖಾದಾಪನಸದಿಸಂ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಚ ಯೋಜನಿಕಮಧುಗಣ್ಡಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸುಮಧುರಸಸ್ಸ ಪಾಯಾಪನಂ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ವಿಯ ನಾನಾವಿಧೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇಸು ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ಪರಮತ್ಥಮಧುರಸಸ್ಸ ಸೋಳಸಹಿ ಹಾರೇಹಿ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ಪಾಯಾಪನಸದಿಸಂ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಚ ಆಚರಿಯೇನ ಅನೇಕೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ಸೋಳಸ ಹಾರೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ನಾನಾವಿಧಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ವಿಭತ್ತಾ ಕಿಂ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರಂ ಆಹ।
ನನು ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರಂ ಕಥೇತುಕಾಮೇನ ಆಚರಿಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಗಾಥಂ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ ನಪ್ಪಯೋಜೇತಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣವಿಸಯತ್ತಾ ಚ ನಯವಿಚಾರಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಿತತ್ತಾ। ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೋ ಪನ ತಂ ಗಾಥಂ ಪಯೋಜೇತಿ ಅವಿಕಿಣ್ಣವಿಸಯತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಗಾಥಂ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೇ ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂಯೇವಾತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
ಏವಂ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ನಾನಾವಣ್ಣಾನಿ ಮುತ್ತಪುಪ್ಫಾನಿ ಪಕಿರನ್ತೋ ವಿಯ, ಸುಸಿಕ್ಖಿತಸಿಪ್ಪಾಚರಿಯವಿಚಾರಿತೇಸು ಸುರತ್ತಸುವಣ್ಣಾಲಙ್ಕಾರೇಸು ನಾನಾವಿಧರಂಸಿಜಾಲಸಮುಜ್ಜಲಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಮಣಿರತನಾನಿ ಬನ್ಧನ್ತೋ ವಿಯ, ಮಹಾಪಥವಿಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಪ್ಪಟಕೋಜಂ ಖಾದಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ
‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮಂ, ದಿಸಾಲೋಚನತೋ ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ।
ಸಙ್ಖಿಪಿಯ ಅಙ್ಕುಸೇನ ಹಿ, ನಯೇಹಿ ತೀಹಿ ನಿದ್ದಿಸೇ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ॥ –
ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ ನಪ್ಪಯೋಜೇತಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣವಿಸಯತ್ತಾ, ನಯವಿಚಾರಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಿತತ್ತಾ। ಅನೇಕೇಹಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಹಿ ಹಾರಾನಂ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನಮೇವ ಹಿ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ। ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೋ ಪನ ತಂ ಪಯೋಜೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ‘‘ತಸ್ಸಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕುಹಿಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ? ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇತಿ ಆಹಾ’’ತಿ –
ವುತ್ತಂ। ಗಾಥಾತ್ಥೋ ನಿದ್ದೇಸವಿಭಾವನಾಯಂ ವುತ್ತೋವ। ‘‘ಸೋಳಸ…ಪೇ॰… ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಯಾ ಗಾಥಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕುಹಿಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಹಾರವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ನ ವಿಭತ್ತೋ, ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ವಾ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ನಯಸಮುಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಕಿನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ।
ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಭೇದೇನ ಸೋಳಸವಿಧೋ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಮಯಾ ವಿಭಜಿಯಮಾನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತಭೂತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ತಥಾ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸೋಳಸವಿಧೇ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿಕೇ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ। ಕತಮೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತಭೂತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚ।
ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನ, ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ॥ –
ಸುತ್ತೇ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಕಿಂದೇಸಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಪಮಾದಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿಆದಿಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೨) ವಿಭತ್ತೋ। ಯೋಜನತ್ಥೋ ಪನ ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಅರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾರಸ್ಸ ಮಚ್ಚುನೋ ವಸಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾರಸ್ಸ ವಸಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಕುಸೀತಚಿತ್ತೇನ ತಂಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾರಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾದಿಮಾರಸ್ಸ ವಸಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ।
‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ‘‘ತಂ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಾತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಯದಾ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸತಿ, ತದಾ ಪವತ್ತೋ ಸೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಸೋ ಪನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋತಿ ಅಸುಭಾದೀನಂಯೇವ ಸುಭಾದಿವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ‘‘ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತೀ’’ತಿ ಕಾರಿತತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ। ಕಿಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋ? ಸೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಞ್ಞಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ, ದಿಟ್ಠಿಮ್ಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ। ಇತಿ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತೀತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇತಬ್ಬಾನಂ ತಿವಿಧತ್ತಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾಪಿ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಮುದುಕೋ ದುಬ್ಬಲೋ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾಕಾರಗ್ಗಹಣಮತ್ತತ್ತಾ, ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ಬಲವಾ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಾನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣತೋ। ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಬಲವತರೋ, ಯಂ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸುಭಾದಿಆಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಗಹಣತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೋ, ತದನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ತದನನ್ತರಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವುತ್ತೋ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಸುಭಸುಖಅತ್ತನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ದ್ವಾದಸವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ।
ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನವಿಸಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಾನಿ ಅತ್ತಭಾವವತ್ಥೂನಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನವಿಸಯಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಕುಹಿಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ ಚತೂಸು ಅತ್ತಭಾವವತ್ಥೂಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚತೂಸು ರೂಪಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇಸು ಅತ್ತಭಾವವತ್ಥೂಸು ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿಯೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ। ‘‘ಕಥಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ
‘‘ತೇಸು ರೂಪಕಾಯಾದೀಸು ಕತಮಂ ಕತಮಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪಠಮಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸವತ್ಥು ರೂಪಂ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತೀತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಏವಂ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿಆದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಭವನ್ತಿ।
ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ತೇಸಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಕತಮೇ ಮೂಲಕಾರಣಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಾ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ – ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಮೂಲಕಾರಣಭೂತಾ ಭವನ್ತಿ।
‘‘ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಕಿಂ ಹೋನ್ತಿ, ಉದಾಹು ವಿಸುಂ ವಿಸು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತಣ್ಹಾನಿವುತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಜ್ಜಾರಹಿತಾ ತಣ್ಹಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ, ತಣ್ಹಾಯ ಸಾತಿಸಯಪಚ್ಚಯತ್ತಾ। ಸಾತಿಸಯಾಯ ಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸುಭೇಪಿ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ, ದುಕ್ಖೇಪಿ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ। ‘‘ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅವಿಜ್ಜಾಯ ದಿಟ್ಠಿ ಭವತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ದಿಟ್ಠಿರಹಿತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಸಿಯಾ, ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾಯ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನಿಚ್ಚೇಪಿ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ, ಅನತ್ತನಿಯೇಪಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ।
‘‘ಕಥಂ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪವತ್ತೋ, ಕಥಂ ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪವತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತಣ್ಹಾಮೂಲಕದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೇಸು। ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ಅತೀತಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಅದಬ್ಬಭೂತೋಪಿ ದಬ್ಬಭೂತೋ ವಿಯ ವುತ್ತೋ। ತಣ್ಹಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಅನಾಗತಂ ರೂಪಂ ದಿಟ್ಠಿಭಿನನ್ದನವಸೇನ ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ। ಏವಂ ಅತೀತಸಮನುಪಸ್ಸನಅನಾಗತಾಭಿನನ್ದನಭೇದೇನ ‘‘ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ – ಇಮೇ ದ್ವೇಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ಪರಮಸಾವಜ್ಜಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣತ್ತಾ। ತಾಹಿ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾಹಿ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ। ನ ಹಿ ತಾಸು ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾಸು ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾಸು ಕೋಚಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ।
‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂಯೇವ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟಸ್ಸಾಪಿ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟಸ್ಸಾಪಿ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಅರಕ್ಖಿತಂ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಞ್ಚ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ಯೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪುಬ್ಬಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತೇಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇಹಿ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಸಂಸಾರೇ ಸನ್ಧಾವನ್ತಾನಂ ಸಂಸರನ್ತಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಕಿಂ ನಿರಯಂ ಮಾರವಸಗಮನೇನ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಂ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ಅಸುರಕಾಯಂ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ದೇವೇ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ಮನುಸ್ಸೇ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನಾತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಯಾ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮನಿಯತಾ ಅತ್ಥಿ, ಇದಂ ಅಕಲ್ಲತ್ತಂ ಅಕಮ್ಮನಿಯತ್ತಂ ಥಿನಂ ನಾಮ। ಯಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಲೀನತ್ತಂ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಲೀನತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ, ಇದಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಲೀನತ್ತಂ ಮಿದ್ಧಂ ನಾಮಾತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಸರೂಪಮೇವ ವುತ್ತಂ। ತೇಹಿ ಥಿನಮಿದ್ಧೇಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಭೂತಭಾವಾದಿಕೋ ಪನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ನ ವುತ್ತೋ, ಅವುತ್ತೇಪಿ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚಿತ್ತಂ
‘‘ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸೋ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞೇ ಮಾರೇತಿ ನಿವಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ ಮಾರೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ। ಇಮಿನಾ ಕಿಲೇಸಮಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರಖನ್ಧಮಾರಮಚ್ಚುಮಾರಾ ಚ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸತ್ತಮಾರಸ್ಸಾತಿ ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸ। ಅಥ ವಾ ‘‘ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತಮಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯೋ ಯೋ ರಾಜಚೋರಾದಿಕೋ ದಾನಾದೀನಿ ವಾ ಇಸ್ಸರಿಯಭೋಗಾದೀನಿ ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಸೋ ಸೋ ರಾಜಚೋರಾದಿಕೋಪಿ ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಮಾರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಸನ್ತಿ ಇಚ್ಛಂ ಲೋಭಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ರುಚಿಂ ಆಕಙ್ಖಂ ಆಣಂ ಆಣತ್ತಿಂ। ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ಉಪೇತಿ ಅನುವತ್ತತಿ ಅನುಗಚ್ಛತಿ ನಾತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ವಸಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಸತ್ತೋ ಅರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೇನ ಚ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಚಿತ್ತೇನ ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತಚಿತ್ತೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾದೀಹಿ ನಿವುತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಂಸಾರಾಭಿಮುಖೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಹೋತಿ, ನ ವಿಸಙ್ಖಾರಾಭಿಮುಖೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಾರಸ್ಸ ವಸಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಭತ್ತೋ, ತೇನ ‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’ತಿಆದಿಕೇನ ಸುತ್ತೇನ ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನೀ’’ತಿವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ಭಗವತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ ದುಕ್ಖಂ, ಸಮುದಯೋ ಚಾತಿ। ಕಥಂ ದೇಸಿತಾನಿ? ಅಭಿಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಕಥಾಯ ಚೇವ ಸುತ್ತನ್ತನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಕಥಾಯ ಚ ದೇಸಿತಾನಿ। ತಾಸು ಕಥಾಸು ಅಭಿಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಕಥಾಯ ದೇಸಿತೇ ಸತಿ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಅರಕ್ಖಿತಂ ರತ್ತಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ, ಅರಕ್ಖಿತಂ ದುಟ್ಠಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ, ಅರಕ್ಖಿತಂ ಮೂಳ್ಹಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ ಞಾಪಿತಂ। ತತ್ಥ ರತ್ತಚಿತ್ತಂ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಂ, ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ದುಬ್ಬಿಧಂ, ಮೂಳ್ಹಚಿತ್ತಂ ಮೋಮೂಹಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ದುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ವಸೇನ ಯಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಅಗುತ್ತಿ ಅನಾರಕ್ಖಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಾಯ ಅಗುತ್ತಿಯಾ ಅನಾರಕ್ಖಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅರಕ್ಖಿತಂ ಹೋತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನಾತಿ।
‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೩೬೫) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತೇ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಮಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಪಞ್ಚ ಮಾರಾ ಗಹಿತಾ। ತೇಸು ಕಿಲೇಸಮಾರೋ
ಸುತ್ತನ್ತನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಪನ ಕಥಾಯ ದೇಸಿತೇ ಸತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತಿ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹೀ, ಯತ್ವಾಧಿಕರಣಮೇನಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಸಂವುತಂ ವಿಹರನ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ವಾಸ್ಸವೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಸ ಸಂವರಾಯ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ನ ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ… ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ… ಜಿವ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ… ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ… ಮನಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೪೭) ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಯಂ ಛದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಛದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಂ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ದೇಸಿತಂ। ಯಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪನವಸೇನ ವಾ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪನವಸೇನ ವಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಕಪ್ಪನವಸೇನ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಾಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾ, ತಾಹಿ ದಿಟ್ಠೀಹಿ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ದೇಸಿತಂ।
‘‘ಥಿನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಮಿದ್ಧಂ ನಾಮ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಥಿನಂ ಅನುಸ್ಸಾಹಸಂಸೀದನಂ, ಮಿದ್ಧಂ ಉಸ್ಸಾಹಸತ್ತಿವಿಘಾತೋ’’ತಿ ವಾ ಯಾನಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಥಿನಮಿದ್ಧೇಹಿ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಭೂತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಂ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ದೇಸಿತಂ।
‘‘ವಸೋ ನಾಮ ಇಚ್ಛಾ ಲೋಭೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ರುಚಿ ಆಕಙ್ಖಾ ಆಣಾ ಆಣತ್ತೀ’’ತಿ ಯೋ ವಸೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ವಸೋ ‘‘ವಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ದೇಸಿತೋ। ‘‘ಪಞ್ಚ ಮಾರಾ – ಖನ್ಧಮಾರೋ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರೋ ಮಚ್ಚುಮಾರೋ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ’’ತಿ ಯೋ ಮಾರೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಮಾರೋ ‘‘ಮಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದೇಸಿತೋ। ‘‘ಗಚ್ಛತಿ, ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಉಪೇತಿ, ಅನುವತ್ತತಿ, ಅನುಗಚ್ಛತಿ, ನಾತಿಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ‘‘ತೇಸಂ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಹಾನಾಯ ಚ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಧಮ್ಮಂ ಭಗವಾ ದೇಸೇತಿ, ತಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿಕೇನ ಞಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಕಸ್ಸ ಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಕಸ್ಸ ಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನೇಹಿ ಕತಮಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಯೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಜಹತಿ ಚ, ಅಯಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ನಾಮ। ಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ತಣ್ಹಾಯ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಜಾತಂ, ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ ನಿರೋಧೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ನಾಮಾತಿ। ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾನಿ।
‘‘ಚತುನ್ನಂ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸು ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಅಸ್ಸಾದೋ ಗಹಿತೋ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನ ಆದೀನವೋ ಗಹಿತೋ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನಿರೋಧಸಚ್ಚೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಗಹಿತಂ, ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಗತಿಪಜಹನಂ ಜಾತಂ, ಸಬ್ಬಗತಿಪಜಹನಂ ಫಲನ್ತಿ ಗಹಿತಂ। ಯೇನ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾದಿಕೇನ ಸಬ್ಬಗತಿಪಜಹನಂ ಜಾತಂ, ಸೋ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾದಿಕೋ ಉಪಾಯೋತಿ ಗಹಿತೋ, ಅರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾದಿಕಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧನಮುಖೇನ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾದಿಕಸ್ಸ ನಿಯೋಜನಂ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತೀತಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನಾನಾಸುತ್ತೇಸು ದಸ್ಸಿತಾ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿಕೇ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತೇ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ।
‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಭಾವೋ ಕೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಾನಾಸುತ್ತೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮ। ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ।
ಇತಿ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೨. ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೫೩. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದೀಸು ಸೋಳಸಸು ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ವಿಚಯಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಏವಂ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಹಾರಪದತ್ಥವಿಚಯೋ ವಿಚಯಹಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಹಾರೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸಹೇತುಭಾವೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗಪವಿಚಯಮುಖೇನ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾ ದುವಿಧಾ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩) –
ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತತ್ಥೇ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸಂವಣ್ಣಿತೇ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ‘‘ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ ಸಬ್ಬತಣ್ಹಾ। ಕುಸಲಾಪೀತಿ ಚತುಭೂಮಕೇ ಕುಸಲೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಪಿ। ಅಕುಸಲಾಪೀತಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಪೀತಿ ದುವಿಧಾ ಹೋತೀತಿ ವಿಚಯಿತಬ್ಬಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಟೀಕಾಯಂ – ‘‘ಕುಸಲಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತಂ, ಇಧ ‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ’’ತಿ।
‘‘ಕುಸಲಾ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ಸಂಸಾರಗಾಮಿನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಕತಮೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲತಣ್ಹಾನಂ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ಸಂಸಾರಗಾಮಿನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಣ್ಹಾ ನಾಮ ಸಂಸಾರಗಾಮಿನೀ ಹೋತು, ಕಥಂ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪಹಾನತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಹಾನಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ ಪಹಾನತಣ್ಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಹಾತಬ್ಬತಣ್ಹಂ ಆಗಮ್ಮ ಯಂ ಪಹಾನಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ, ತೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೇನ ಪಹಾನೇನ ಅಪಚಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
‘‘ಕಿಂ ‘‘ಮಾನೋಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕತಮೋ ಮಾನೋ ಕುಸಲೋ, ಕತಮೋ ಮಾನೋ ಅಕುಸಲೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾನಂ ಪಜಹತಿ, ಅಯಂ ಮಾನೋ ಕುಸಲೋ। ಯೋ ಪನ ಮಾನೋ ದುಕ್ಖಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯತಿ, ಅಯಂ ಮಾನೋ ಅಕುಸಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ಮಾನಂ…ಪೇ॰… ಕುಸಲೋತಿ ಯಂ ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪಹಾನಂ ಪವತ್ತಿತಂ, ತೇನ ಪಹಾನೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ ಮಾನಂ ಪಜಹತಿ, ಅಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಮಾನೋ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಕುಸಲೋ। ಯೋ ಪನ…ಪೇ॰… ಅಕುಸಲೋತಿ ಯೋ ಪನ ಮಾನೋ ಪರಹಿಂಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯತಿ, ಅಯಂ ಮಾನೋ ಅಕುಸಲೋತಿ ವಿಚಯಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಸಂಸಾರಾಪಚಯಗಾಮಿನೀಸು ತಾಸು ತಣ್ಹಾಸು ಕತಮಾ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೀ ತಣ್ಹಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಸರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ಸಂಸಾರಾಪಚಯಗಾಮಿನೀಸು ತಣ್ಹಾಭೂತಾಸು ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಸು। ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ ಕುಸಲಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅರಿಯಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸನ್ತಂ ಆಯತನಂ ಯಂ ಅರಿಯಫಲಧಮ್ಮಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರನ್ತಿ, ತಂ ಆಯತನಂ ಅರಿಯಫಲಧಮ್ಮಂ ಅಹಂ ಕುದಾಸ್ಸು ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ವಿಹರಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಪತ್ಥಯನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಅರಿಯಫಲೇ ಪಿಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಿಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಯಂ ಅರಿಯಫಲೇ ಪಿಹಾಸಙ್ಖಾತಾ ತಣ್ಹಾ ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಾ ಅನವಜ್ಜಅರಿಯಫಲಧಮ್ಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾತಿ ವಿಚಯಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಕಥಂ ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಾ। ತದಾರಮ್ಮಣಾ ತಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಪವತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಾ, ಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಾ, ತದಾರಮ್ಮಣಾ ತಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಪವತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಾತಿ ವಿಚಯಿತಬ್ಬಾ। ತಾಯ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಭಗವತಾ –
‘‘ತಸ್ಮಾ
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ, ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ।
ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ॥ (ಉದಾ॰ ೩೨; ನೇತ್ತಿ॰ ೩೧, ೬೫, ೭೮) –
ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಕೋ ಪವಿಚಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಕೋ ಪವಿಚಯೋತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ ‘‘ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ – ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಪವಿಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಸೋ ಪವಿಚಯೋ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಕತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪವಿಚಯೋ ಕತ್ಥ ಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಪಾರಮಿತಾಯ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಭಾವನಾಯ ಸೋ ಪವಿಚಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಪಾರಮಿತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಚತುತ್ಥೇ ಹಿ ಝಾನೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಸೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಲಾಭೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಯೋದಾತಂ ಅನಙ್ಗಣಂ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ಮುದು ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಠಿತಂ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ, ಇತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಯತಿ, ಸೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಲಾಭೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಕತಮಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ? ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ದ್ವೇ ಚ ವಿಸೇಸೇ ವಾ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಯೋ ಪಞ್ಚ, ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾ ಚೇವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ। ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಚ ವಿಸೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ।
‘‘ತಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಕುತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ…ಪೇ॰… ಕುತೋ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಯತೋ ಪರಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಯತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ತತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವತೋ ಪರಿಯೋದಾತಂ ಹೋತಿ। ಸುಖಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಘಾತೇನ ಯತೋ ವೀತರಾಗಾದಿಅನಙ್ಗಣಭಾವತೋ ಅನಙ್ಗಣಂ, ತತೋ ವೀತರಾಗಾದಿಅನಙ್ಗಣಭಾವತೋ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ। ಯತೋ ಸುಭಾವಿತಭಾವತೋ ಮುದು, ತತೋ ಸುಭಾವಿತಭಾವತೋ ಕಮ್ಮನಿಯಂ। ಯತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಾದೀಸು ಠಿತಭಾವತೋ ಠಿತಂ, ತತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಾದೀಸು ಠಿತಭಾವತೋ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತೀತಿಪಿ ಯೋಜನಾ ಯುತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩) ಯುಗಳತೋ ಆಗತತ್ತಾ। ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಸತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಓಭಾಸೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಭಾವತೋ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ। ಸದ್ಧಾಯ ಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇ ನ ಇಞ್ಜತಿ ನ ಚಲತಿ, ವೀರಿಯೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩) ‘‘ತತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಾ ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಾ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನ ವುತ್ತೋ।
‘‘ಯೇಸಂ ರಾಗಾದಿಅಙ್ಗಣಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನಙ್ಗಣಂ, ಯೇಸಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ, ಯಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಠಿತಂ, ಇಞ್ಜನಾಯ ಅಭಾವೇನ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ, ತೇ ರಾಗಾದಿಅಙ್ಗಣಾದಯೋ ಕತಮಾಯ ಪಕ್ಖಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಣಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ರಾಗಾದಿಅಙ್ಗಣಾದೀಸು ಅಙ್ಗಣಾ ಚ ರಾಗಾದಿಅಙ್ಗಣಾ ಚ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಚ ಸನ್ತಿ, ತದುಭಯಂ ರಾಗಾದಿಅಙ್ಗಣಅಭಿಜ್ಝಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸದ್ವಯಂ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೋ ರಾಗಾದಿಅಙ್ಗಣಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಭಾವತ್ತಾ, ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಅನುಲೋಮತ್ತಾ। ಯಾ ಇಞ್ಜನಾ ಫನ್ದನಾ ಯಾ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಿತಿ ಅನವಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಇಞ್ಜನಾ ಅಟ್ಠಿತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಕ್ಖೋ ಇಞ್ಜನಾಯ ಚ ಅಟ್ಠಿತಿಯಾ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಹೇತುಭಾವತೋತಿ ಪವಿಚಯೋ ಕಾತಬ್ಬೋ।
‘‘ಕಿಂ ಪನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾಯೇವ ಛನ್ನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಾನಞ್ಚ ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಞ್ಚ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಲಾಭಿನೋ, ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಇತಿ ಚತ್ತಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಲಾಭಿನೋ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯಭಾವೋ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಸ್ಸೇವ ಭವೇಯ್ಯ, ಕಥಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮತ್ತಲಾಭಿನೋ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಲಾಭೀ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇಯೇವ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋಪಿ ಏವಂ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಉಪರಿಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಯೋಜನಮತ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ।
ಸೋ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಲಾಭೀ ಯೋಗಾವಚರೋ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಉಪರಿಮಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ತತೋ ಸನ್ತತರತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಪರಿಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಲಾಭಿನೋ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಪಧಾನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಸಣ್ಠಹತಿ, ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಚ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾ ಅನಭಿರತಿ ಹುತ್ವಾ ಸಣ್ಠಹತಿ, ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿರವಸೇಸತೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ‘‘ಆಕಾಸಂ ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ರೂಪಸಞ್ಞಾ ರೂಪಾವಚರಸಞ್ಞಾ ಪಞ್ಚವಿಧಅಭಿಞ್ಞಾಭಿನೀಹಾರೋ ಹೋತಿ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ವೋಕಾರೋ ಅಕುಸಲೋ ಪವತ್ತತಿ। ಏವಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇ ಆದೀನವದಸ್ಸೀ ಹುತ್ವಾ ತಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮತಿಕ್ಕಮತಿ, ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಚ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಏವಂ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ, ಸನ್ತವುತ್ತಿನಾ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಓಭಾಸೋ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೋಭಾಸೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ರೂಪಾನಂ ಕಸಿಣರೂಪಾನಂ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ಅನ್ತರಧಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ಯೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ, ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಓಭಾಸೋ ಚ ರೂಪಾನಂ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಸೋ ಸಮಾಧಿ ಕಿತ್ತಕೇಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಕಥಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಯೇನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೋ, ಸೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಸಮಾಧಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇಹಿ ತೀಹಿ ಉಪಕಾರಕಙ್ಗೇಹಿ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸತೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಙ್ಗೇಹಿ ಚ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತೇನ ಏಕೇನ ಸಭಾವಙ್ಗೇನ ಚ ಛಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಅನಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತಂ ಮೇ ಮಾನಸಂ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತೇಸು ಛಸು ಅಙ್ಗೇಸು ಕಿತ್ತಕೋ ಸಮಥೋ, ಕಿತ್ತಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಏತ್ತಕೋ ಸಮಥೋ, ಏತ್ತಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೫೪. ‘‘ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಸಮಾಧಿಮುಖೇನ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ‘‘ತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಲಭಿತಬ್ಬೋ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಕಿತ್ತಕೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪದಾಯ ಲಭಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಕಥಂ ಪಞ್ಚವಿಧಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಯಂ ಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿ ಅಯಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖತ್ತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತಿ। ಅಯಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಆಯತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕೋ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಭವತಿ। ಅಯಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಕಿಲೇಸಅರೀಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯೋ, ಕಾಮಾಮಿಸವಟ್ಟಾಮಿಸಲೋಕಾಮಿಸಾನಂ ಅಭಾವತೋ ನಿರಾಮಿಸೋ ಚ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಭವತಿ। ಅಯಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಅಕಾಪುರಿಸೇಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಬುದ್ಧೇಹಿ ಸೇವಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತೋ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಭವತಿ। ಅಯಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಅಙ್ಗಸನ್ತಕಿಲೇಸದರಥಸನ್ತತ್ತಾ ಸನ್ತೋ ಚೇವ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅತಿತ್ತಿಕರಣತೋ ಪಣೀತೋ ಚ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸೇನ ಅರಹತಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಲದ್ಧತ್ತಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಲದ್ಧೋ ಚ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಏಕೋದಿಭಾವೇನ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಏಕೋದಿಭಾವಾಧಿಗತೋ ಚ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪಯೋಗೇನ ಅಧಿಗತತ್ತಾ, ನೀವರಣಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ನಿಗ್ಗಯ್ಹ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇ ಕಿಲೇಸೇ ವಾರೇತ್ವಾ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಫಲಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತತ್ತಾ ನಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ಸೋ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ವಿಚಯಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ।
‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖಾದೀಸು ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಸಮಾಧಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಥೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಚ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾತಿ। ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಕಿತ್ತಕೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯಂ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಪಕಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಕತಮೇನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪೀತಿಫರಣತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಪೀತಿಫರಣತಾ ಹೋತಿ। ಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಸುಖಫರಣತಾ ಹೋತಿ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಚೇತೋಪರಿಯಪಞ್ಞಾ ಚೇತೋಫರಣತಾ ಹೋತಿ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಞ್ಞಾ ಆಲೋಕಫರಣತಾ ಹೋತಿ। ಝಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಪಞ್ಞಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಪಞ್ಞಾಪಕಾರೇನ ವಿಚಯಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ‘‘ತೇಸು ಪಞ್ಚವಿಧೇಸು ಪಕಾರೇಸು ಕಿತ್ತಕೋ ಸಮಥೋ, ಕಿತ್ತಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಪೀತಿಫರಣೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೫೫. ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಸಮಾಧಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ‘‘ದಸ ಕಸಿಣಾಯತನಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮೇಹಿ ದಸಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ಕಸಿಣೇಹಿಪಿ ಸಮಾಧಿ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ‘‘ತೇಸು ದಸಸು ಕಿತ್ತಕೋ ಸಮಥೋ, ಕಿತ್ತಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸಿಣನ್ತಿ ಚ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಮ್ಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಧ ಪನ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಜ್ಝಾನಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ।
‘‘ಕಿಂ ಪನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಸಮಾಧಿಯೇವ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೋಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಭೇದೇನ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನೋ ನಿರವಸೇಸೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋಪಿ ವಿಚಯಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಮಯಾ ವುತ್ತನಯೇನ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸಬ್ಬೋ ನಿರವಸೇಸೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಭೇದೇನ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನೋ ಅರಿಯೋ ಮಗ್ಗೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ಯೇನ ಯೇನ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಿಆಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖತಾದಿಆಕಾರೇನ ತೇನ ತೇನ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಿಆಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖತಾದಿಆಕಾರೇನ ಯೋ ಯೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಸಮಥೇನ ಯೋಜೇತುಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸೋ ಸೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಸಮಥೇನ ವಿಚಯಿತ್ವಾ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬೋ। ಯೋ ಯೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯೋಜೇತುಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸೋ ಸೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಯೇಹಿ ಸಮಥಾಧಿಟ್ಠಾನೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬೋ, ತೇ ಸಮಥಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಾ ಕತಮೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇ ತೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ದುಕ್ಖತಾಯ ಅನತ್ತತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಸಮಥಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಕ್ಖತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ತೀಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಗಣ್ಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಿಚ್ಚತಾದಿನಾ ಸಹಚರಣತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಪಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತಾ ದುಕ್ಖತಾ ಅನತ್ತತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
‘‘ಯೋ ಯೋಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಥಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವಯಮಾನೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಯೋಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಿಂ ಭಾವಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವಯಮಾನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಿ ಭಾವಯಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ರಾಗಚರಿತೋ ದೋಸಚರಿತೋ ಮೋಹಚರಿತೋತಿ ತಿವಿಧೋ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕತಮೇನ ಕತಮೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಕತಮಾಯಂ ಕತಮಾಯಂ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ, ಕತಮಂ ಕತಮಂ ಪಜಹನ್ತೋ, ಕತಮಂ ಕತಮಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ, ಕತಮಂ ಕತಮಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ, ಕತಮಂ ಕತಮಂ ಪವಾಹೇನ್ತೋ, ಕತಮಂ ಕತಮಂ ನಿದ್ಧುನನ್ತೋ, ಕತಮಂ ಕತಮಂ ವಮೇನ್ತೋ, ಕತಮಂ ಕತಮಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತೋ, ಕತಮಂ ಕತಮಂ ಉಪ್ಪಾಟೇನ್ತೋ, ಕತಮಂ ಕತಮಂ ವಿಜಟೇನ್ತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರಾಗಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇದಾನಿ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಯತ್ಥ ಸಿಕ್ಖನ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಾನಿ, ಯೇಸಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾನಿ ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ, ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ರಾಗಚರಿತೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೫) ವುತ್ತೋಯೇವ।
‘‘ಕಸ್ಮಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಸು। ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಧಾನತ್ತಾ। ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮಾಧಿಪಧಾನತ್ತಾ। ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸೀಲಪಧಾನತ್ತಾ। ಇತಿ ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹಿ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ಭಾವಯನ್ತೋ ಸೋ ಯೋಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಭಾವಯತಿಯೇವಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪಧಾನಾದಿಭಾವೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೫) ವುತ್ತೋ। ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಭಾವಯನ್ತೋ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವಯತಿ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಭಾವಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅರಿಯಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗಭಾವೋ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಜಾನಿತೋ, ‘‘ಕಥಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯೋ ಯೋಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಕತಮಂ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯೋ ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ದ್ವೇ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ಭಾವನಂ ವಡ್ಢನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಸೀಲಞ್ಚ ಸಮಾಧಿ ಚ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ದ್ವೇ ಪಾದಾ ಭವನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಭಾವನಂ ವಡ್ಢನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ।
‘‘ಕಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಹೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಭಾವಿತಕಾಯೋತಿ ಭಾವಿತೋ ಕಾಯೋ ಕಾಯಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕೋ, ಕಾಯಸಂವರೋ ವಾ ಯೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾತಿ ಭಾವಿತಕಾಯೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸ ನಯೋ। ಕಾಯೇ ಕಾಯಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕೇ, ಕಾಯಸಂವರೇ ವಾ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಸತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಚ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಸೀಲತ್ತಾ। ಸೀಲೇ ವಾಚಾಸಂವರಆಜೀವಸಂವರವಸೇನ ಪವತ್ತೇ ಸೀಲೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಸತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಚ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ವಾಚಾದಿಸಂವರಸೀಲತ್ತಾ। ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಂವರವಸೇನ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಚ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಂವರಸೀಲತ್ತಾ। ಪಞ್ಞಾಯ ಭಾವಿಯಮಾನಾಯ ಸತಿ
‘‘ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಚ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯವಸೇನೇವ ವಿಭತ್ತಾ ವಿಚೇತಬ್ಬಾ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಚಿತ್ತವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ ವಿಚೇತಬ್ಬಾ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯಸುಚರಿತಚೇತನಾಭೂತೋ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ತಂಸಹಿತೋ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಿಯಾ ಕಾಯಿಕೋ, ವಿರತಿಭೂತೋ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ತಂಸಹಿತೋ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಿಯಾ ಚೇತಸಿಕೋ, ತತ್ಥ ತೇಸು ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಭೂತೇಸು ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೇಸು ಯೋ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಕಾಯಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಕಾಯೇ ಕಾಯಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕೇ, ಕಾಯಸಂವರೇ ವಾ ಭಾವಿತೇ ಸತಿ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಯೋ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಂವರೇ ಭಾವಿತೇ ಸತಿ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವಯನ್ತೋ ಸೋ ಯೋಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಿತ್ತಕಂ ಅಧಿಗಮಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವಿಚಯಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವಯನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖಿಪ್ಪಾಧಿಗಮೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೫) ವಿಭತ್ತೋ। ‘‘ಕೇನ ಕತಮೋ ಅಧಿಗಮೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮಥೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೫೬. ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತತ್ಥೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿಮುಖೇನ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಚಯಿತೋ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ದೇಸಕಸ್ಸ ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ದಸ ಬಲಾನಿ ಕಥಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ದೇಸಯತಿ, ಸೋ ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಇತಿ ಮಹಾಥೇರೋ ‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’ತಿ ಗಾಥಾಯ ವಸೇನ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿಮುಖೇನ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ, ದೇಸನಾಕುಸಲತಾಯ ಅನೇಕೇಹಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಹಿ ತಸ್ಸಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಾನಂ ಭಾವನಾನಿಸಂಸಾನಞ್ಚ ವಿಭಜನವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಚಯಹಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಇದಾನಿ ದಸನ್ನಂ
ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವಯನ್ತೇಸು ಸಾಸಿತಬ್ಬಸಾಸಕೇಸು। ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ ಯೋ
‘‘ಕಿನ್ತಿ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ತಿವಿಧ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸು ದಸಸು ತಥಾಗತಬಲೇಸು ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ನಾಮ, ‘‘ತಂ ಬಲಂ ಕಥಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ತಥಾ ಓವದಿತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೬) ವುತ್ತೋ, ಪಾಳಿವಸೇನಪಿ ಪಾಕಟೋ। ‘‘ಏತಂ ಠಾನಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಜಾನನಂ ಅಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ನಾಮ, ‘‘ಏತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಜಾನನಂ ಠಾನಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾನಂ ಜಾನನಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। (೧)
೫೭. ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಚಯಿತಂ ವಿಭತ್ತಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಕಥಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಞಾಣಂ ದುತಿಯತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಗಾಮಿನೀ, ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಗಾಮಿನೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಜಾನನಞಾಣಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಞಾಣಂ ದುತಿಯಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। (೨)
೫೯. ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಞಾಣಂ ದುತಿಯಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಚಯಿತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಕಥಂ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಞಾಣಂ ತತಿಯಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಯಂ ಧಾತು ಚ ಅಯಂ ಧಾತು ಚ ಅನೇಕಧಾತು ನಾಮ, ಅಯಂ ಧಾತು ಚ ಅಯಂ ಧಾತು ಚ ನಾನಾಧಾತು ನಾಮಾ’’ತಿ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತೂನಂ ಜಾನನಞಾಣಂ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಞಾಣಂ ತತಿಯಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ। (೩)
೬೦. ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಞಾಣಂ ‘‘ಇತಿ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಏವಂ ಅಧಿಮುತ್ತಾ, ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಏವಂ ಅಧಿಮುತ್ತಾ’’ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಾನಂ ಜಾನನಞಾಣಂ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣಂ ಚತುತ್ಥಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ। (೪)
ಸತ್ತಾನಂ ‘‘ಇತಿ ತೇ ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏವಂ ಅಧಿಮುತ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಣ್ಹಂ, ಇಮಸ್ಸ ಕಣ್ಹಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ। ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಸುಕ್ಕಂ, ಇಮಸ್ಸ ಸುಕ್ಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ವಿಪಾಕಾನಂ ನಾನತ್ತಜಾನನಞಾಣಂ ವಿಪಾಕವೇಮತ್ತತಾಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ವಿಪಾಕವೇಮತ್ತತಾಞಾಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
೬೨. ವಿಪಾಕವೇಮತ್ತತಾಞಾಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಚಯಿತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಕಥಂ ಝಾನಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನವುಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಛಟ್ಠಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇತಿ ತಥಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏವಂ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಝಾನಾನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಸಮಾಧೀನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಇದಂ ವೋದಾನಂ, ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನಂ, ಏವಂ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ವೋದಾಯತಿ, ಏವಂ ವುಟ್ಠಹತೀ’’ತಿ ಝಾನಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನವುಟ್ಠಾನಾನಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ಝಾನಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನವುಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಝಾನಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನವುಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಛಟ್ಠಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ। (೫)
೬೩. ಝಾನಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಞಾಣಂ ಛಟ್ಠಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಚಯಿತಂ, ‘‘ಕಥಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತವೇಮತ್ತತಾಞಾಣಂ ಸತ್ತಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇತಿ ತಸ್ಸೇವ ಸಮಾಧಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏವಂ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಏವಂ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಾನೀ’’ತಿ ಜಾನನೇನ ಸಹ ‘‘ಅಯಂ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ, ಅಯಂ ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯೋ, ಅಯಂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ’’ತಿ ಪರಸತ್ತಾನಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಾನಂ ಅಮುದುಮಜ್ಝಾಧಿಮತ್ತತಾಜಾನನಞಾಣಂಅಮುದುಮಜ್ಝಾಧಿಮತ್ತತಾಜಾನನಞಾಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತವೇಮತ್ತತಾಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತವೇಮತ್ತತಾಞಾಣಂ ಸತ್ತಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ। (೬)
೬೪. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಂ ‘‘ಇತಿ ತತ್ಥ ಯಂ ಅನೇಕವಿಹಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏಕಂ ಜಾತಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಜಾತಿವಸೇನ ವಾ ‘‘ಏವಂನಾಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾಮಗೋತ್ತವಣ್ಣಾಹಾರಸುಖದುಕ್ಖಪಟಿಸಂವೇದನಾಯ ಪರಿಯನ್ತವಸೇನ ವಾ ಸಾಕಾರಸ್ಸ ಸಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅನೇಕವಿಹಿತಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಸ್ಸ ತಂತಂಭವಸ್ಸ ಅಸೇಸತೋ ಜಾನನಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ಅಟ್ಠಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ। (೭)
ಚವಮಾನಉಪಪಜ್ಜಮಾನಹೀನಪಣೀತಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಸುಗತದುಗ್ಗತಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಾನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ನವಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ। (೮-೯)
ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದಿಅಟ್ಠಮನವಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಚಯಿತಂ ವಿಭತ್ತಂ, ‘‘ಕಥಂ ಸಬ್ಬಾಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ದಸಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇತಿ ತತ್ಥ ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಸಂಕಿಲೇಸಮಾರನಿಹನಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಇದಂ ಕಿಲೇಸಮಾರನಿಹನಂ ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಾಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಸಬ್ಬಾಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ದಸಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ವಿಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಯತಿಪೋತಾನಮ್ಪಿ ಪಾಕಟೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಮಞ್ಞಿತ್ವಾ ನ ದಸ್ಸಿತೋ।(೧೦)
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಯೇ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ತೇ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾ ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ವಿಚಯಿತಬ್ಬಾ, ಸೋ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೩. ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೬೫. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಏವಂ ನಾನಾನಯೇಹಿ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದೀನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೫) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ವುತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಿಭಾವೋ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ, ತಂ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಂ ನೀಹರಿತುಂ –
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ।
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ, ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ।
ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ॥ (ಉದಾ॰ ೩೨; ನೇತ್ತಿ॰ ೩೧, ೭೮) –
ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ತಸ್ಮಾ ಅರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮಾರವಸಾನುಗತತ್ತಾ ಸತಿಸಂವರಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದಿವಸೇನ ಭಿಕ್ಖು ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೋ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರಸ್ಸ ಮಾರವಸಾನುಗತತ್ತಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿವಸೇನ ಭಿಕ್ಖು ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮಾರವಸಾನುಗತತ್ತಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಭಿಕ್ಖು ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಞತ್ವಾನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಥಿನಮಿದ್ಧೇನ ಹತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮಾರವಸಾನುಗತತ್ತಾ ವೀರಿಯವಸೇನ ಭಿಕ್ಖು ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ, ತಾದಿಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ ಜಹಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ಕಥಂ ಯುತ್ತಿಭಾವೋ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಏವ, ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾನಮ್ಪಿ ಜಹಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಭವತೋ। ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಿಭಾವೋ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೬೬. ಯೇನ ಯೇನ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಿಭಾವೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭಾವಿತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ಸೋ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ವುತ್ತಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ನೀಹರಿತಾನಿ, ತಂ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಂ ನೀಹರಿತುಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋತಿ ಗಾಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಗಾಥಾತ್ಥೋ ವುತ್ತೋವ। ‘‘ಕತಮೇ ಗಾಥಾತ್ಥಾ ಕತಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಸುಚರಿತಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಆದಿನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಚ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ‘‘ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಪಠಮಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ। ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭವನಂ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ। ‘‘ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತಾ ಪಹಾತಬ್ಬಜಹನಭಾವನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಪಹಾತಬ್ಬಪ್ಪಹಾನೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಸಮ್ಭವತೋ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತಭೂತೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ನೀಹರಿತಾನಿ, ಸೋ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೬೭. ಯೇನ ಯೇನ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾನಿ, ಸೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇಸು ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದೀಸು ಸೋಳಸಸು ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
‘‘ಕತಮೇಹಿ ಸುತ್ತತ್ಥೇಹಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ವುತ್ತಂ ಇದಂ ರಕ್ಖಣಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಗಹಿತಂ, ಸತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ವುತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಗಹಿತಾ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಿತಾಯ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಗಹಿತೋ ಭವತಿ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಹೇತುತೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾತೋ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತತೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಮಾಆಜೀವತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮತೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಮಾಸತಿತೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿತೋ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿತೋ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಗಹಿತೋ ಭವತೀತಿ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಗಹಿತಾ ಭವನ್ತಿ, ಸೋ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹಿತೋತಿ।
ಇತಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೬. ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೬೮. ಯೇನ ಯೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಗಹಿತಾ, ಸೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇಸು ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದೀಸು ಸೋಳಸಸು ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
‘‘ಕತಮಸ್ಮಿಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ‘‘ರಕ್ಖೀಯತೇ ರಕ್ಖಿತ’’ನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿಂ ‘‘ಪರಿಪಾಲೀಯತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಸ್ಸೇತಿ, ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಆದ್ಯತ್ಥತ್ತಾ ‘‘ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಚಿನೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಿತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಕರಣಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತಂ, ರಕ್ಖಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೋ। ಸಮ್ಮಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರೋ, ಗೋಚರೋ ವಿಯಾತಿ ಗೋಚರೋ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಗೋಚರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ। ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ। ಜಾನಾತೀತಿ ಞತ್ವಾನ। ಉದಯೋ ಚ ವಯೋ ಚ ಉದಯಬ್ಬಯಂ। ಥಿನಞ್ಚ ಮಿದ್ಧಞ್ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಅಭಿಭವತೀತಿ ಅಭಿಭೂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಅಭಿಭೂತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ। ಭಿಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ನಿರುತ್ತಿಪಿ ನೀಹರಿತಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದ್ಯತ್ಥೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೮)। ಏಸಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ನೀಹರಿತಾ।
ಇಧ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಯೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಸಬ್ಬಾಹಿ ದುಗ್ಗತೀಹಿ ಪರಿಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಧಮ್ಮಚಾರಿನೋ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ನೀಹರಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಕತಮಂ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಕೋಕಾಲಿಕೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇಸು ಥೇರೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಅರಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪದೋಸಯಿತ್ವಾ ಮಹಾಪದುಮನಿರಯೇ ಯಸ್ಮಾ ಉಪಪನ್ನೋ, ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಚ ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹಿತುಕಾಮೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೋ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ನಿದಾನಂ ನೀಹರಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಕತಮೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧೀ’’ತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸುತ್ತಮ್ಹಿ ‘‘ಸತಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಪುಬ್ಬವಚನೇನ ಅಯಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೋ ಅನುಸನ್ಧಿ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತೀತಿ ಪುಬ್ಬಪರಾನುಸನ್ಧಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬೋತಿ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ನಿರುತ್ಯಾಧಿಪ್ಪಾಯನಿದಾನಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೭. ಆವಟ್ಟಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೬೯. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಆವಟ್ಟಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
‘‘ಕತಮೇ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ಕಥಂ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಸಙ್ಖಾತಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಬಹುಲೋ ಕಸಿಣಾದಿವಸೇನ, ಅವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸಙ್ಖಾತಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಬಹುಲೋ ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ಅಧಿಗತಾಯ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೋ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ಯಾ ಏಕಗ್ಗತಾ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಏಕಗ್ಗತಾ ಸಮಥೋ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೇ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ‘‘ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಸಮನ್ನಾಗತೇ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ಯಾ ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನಾ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಅಯಂ ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನಾ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾ। ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಯಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭವನಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭವನಂ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಂ। ‘‘ಸಮ್ಮಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯೋ ಸಬ್ಬದುಗ್ಗತಿಜಹನಸಙ್ಖಾತೋ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ನಿರೋಧೋ। ಇತಿ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಞ್ಞೇತಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಂ, ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಂ, ನಿರೋಧೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಾನೀತಿ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಆವಟ್ಟಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸಮಥಾದಯೋ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಾ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಆವಟ್ಟಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೮. ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೭೦. ಯೇನ ಯೇನ ಆವಟ್ಟಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಾ, ಸೋ ಆವಟ್ಟಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
‘‘ಕತಮೇ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ಕತ್ಥ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ, ತಿಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸತಿಸಂವರೋ ಧಮ್ಮೋ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ, ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ಧಮ್ಮೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ।
ಕಥಂ? ‘‘ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ಸತಿಸಂವರೋ ಧಮ್ಮೋ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸಂವರೋ…ಪೇ॰… ಮನೋದ್ವಾರಸಂವರೋ’’ತಿ ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ಧಮ್ಮೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಧಮ್ಮೋ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದ-ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ತಿವಿಧೇನ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ಧಮ್ಮೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತಾ ಕುಸಲಪಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಜಾತಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ, ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಞಾಣಂ, ಅಪರನ್ತೇ ಞಾಣಂ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇ ಞಾಣಂ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೬೩) ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ಧಮ್ಮೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತಂ ಕುಸಲಪಕ್ಖಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಪಞ್ಞಾಸವಿಧೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ’’ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭವನಂ ಕುಸಲಪಕ್ಖಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಾಭಿಭವನಂ
ಸತಿಸಂವರೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ‘‘ಲೋಕಿಯೋ ಸತಿಸಂವರೋ, ಲೋಕುತ್ತರೋ ಸತಿಸಂವರೋ’’ತಿ ದುಬ್ಬಿಧೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋತಿ। ಲೋಕಿಯೋ ಸತಿಸಂವರೋ ಕಾಮಾವಚರೋವಾತಿ ಏಕವಿಧೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ। ಲೋಕುತ್ತರಾ ಸತಿಸಂವರೋ ‘‘ದಸ್ಸನಭೂಮಿ, ಭಾವನಾಭೂಮೀ’’ತಿ ದುಬ್ಬಿಧೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ। ಕಾಮಾವಚರೋ ಸತಿಸಂವರೋ ‘‘ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಸಂವರೋ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಸಂವರೋ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಸಂವರೋ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಸಂವರೋ’’ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ। ಲೋಕುತ್ತರೋ ಸತಿಸಂವರೋಪಿ ತಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ। ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯೋಪಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ದುಬ್ಬಿಧಾದಿಭೇದೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ। ಪದಟ್ಠಾನೇನಪಿ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ।
ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತೋ ಅಸಂವರೋ ‘‘ಚಕ್ಖುಅಸಂವರೋ …ಪೇ॰… ಕಾಯಅಸಂವರೋ, ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರೋ, ವಾಚಾಅಸಂವರೋ, ಮನೋಅಸಂವರೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಗಹಿತೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ‘‘ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ ತಿವಿಧೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰…ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ, ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿವಿಧೇನಪಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ। ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಧೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಸೋ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಯಥಾರಹ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೯. ಪರಿವತ್ತನಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೭೧. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಕತಮೇ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾ ಕಥಂ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ, ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಯಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭಾವಿತಾಯ ಅಕುಸಲಾನಂ ನಿರೋಧೋ ಫಲಂ ಪಯೋಜನಂ ಹೋತಿ, ಪರಿಞ್ಞಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ಹೋತಿ, ಸಮುದಯೋ ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬೋ। ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಪನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವಿತಾಯ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅನಿರೋಧೋ, ಅಪರಿಞ್ಞಾತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಸಮುದಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ಪರಿವತ್ತನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಪರಿವತ್ತನಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ಸೋ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಪರಿವತ್ತನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಪರಿವತ್ತನಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೦. ವೇವಚನಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೭೨. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವೇವಚನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಕತಮೇಸಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ, ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ‘‘ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ‘‘ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಾ ‘‘ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ॰… ವಿಜಾನಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ವಚನಂ ವೇವಚನಂ, ‘‘ಮಾನಸಂ ಹದಯ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಮ್ಪಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೭, ೬೩) ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ವಚನಂ ವೇವಚನಂ, ‘‘ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೭) ವಚನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪದಸ್ಸ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಖಗ್ಗೋ ಪಞ್ಞಾರತನಂ ಪಞ್ಞಾಪತೋದೋ ಪಞ್ಞಾಪಾಸಾದೋ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ವಚನಂ ವೇವಚನಂ, ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ ವಿಚಯೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೬) ವಚನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪದಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಥಿನಂ ಥಿಯನಾ ಥಿಯಿತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಓನಾಹೋ ಪರಿಯೋನಾಹೋ ಅನ್ತೋಸಙ್ಕೋಚೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೨-೧೧೬೩) ಯಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ವಚನಂ ಥಿನಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ ಸೋಪ್ಪಂ ಸುಪನಾ ಸುಪ್ಪಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೩) ಯಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ವಚನಂ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಭಿಕ್ಖಕೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಕಂ (ಪಾರಾ॰ ೪೫; ವಿಭ॰ ೫೧೦) ಯಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ವಚನಂ ಭಿಕ್ಖುಪದಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ‘‘ದುಗ್ಗತಿ ಅಪಾಯೋ ವಿನಿಪಾತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಸಂಸಾರೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಯಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ವಚನಂ ದುಗ್ಗತಿಪದಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ಇತಿ ವೇವಚನಾನಿ ನೀಹರಿತಾನಿ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ವೇವಚನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ವೇವಚನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ವೇವಚನಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ವೇವಚನಾನಿ ನೀಹರಿತಾನಿ, ಸೋ ಸೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹಿತೋತಿ।
ಇತಿ ವೇವಚನಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೧. ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೭೩. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಕತಮಾ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಭೂತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕತಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಸ್ಸ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಸತಿಯಾ ಹಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಸತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ – ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ರಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ಸತಿಯಾ ರಕ್ಖಿಯಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಸಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಹೋತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮಥಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಮಥಸ್ಸ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ, ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಸೋ ಸೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
೧೨. ಓತರಣಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೭೪. ಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಓತರಣೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
‘‘ತತ್ಥ ತಿಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ಕತಮಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕತಮೇಹಿ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಓತರತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ, ತಿಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಗಹಿತಾ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಿತಾಯ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸದ್ಧಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ತಾನಿಯೇವ ಸದ್ಧಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪಕಾರತ್ತಾ ವಾ ಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ವಾ ವಿಜ್ಜಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾ ತಾದಿಸಾಯ ವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪಾದಾ ಉಪ್ಪಾದಹೇತುತೋ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ ಸಮ್ಭವತಿ…ಪೇ॰… ಜಾತಿನಿರೋಧಾ ಜರಾಮರಣನಿರೋಧೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ। ಅಯಂ ಓತರಣಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇನ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಓತರಣಾ ನಾಮ।
ತಾನಿಯೇವ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇನ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯೇಹಿ ಸೀಲಸಮ್ಭವತೋ, ಸತಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾನುವತ್ತಕತ್ತಾ। ಅಯಂ ಓತರಣಾ ಖನ್ಧೇಹಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಓತರಣಾ ನಾಮ।
ತಾನಿಯೇವ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಾಸವಾ ಭವನ್ತಿ, ಭವಙ್ಗಾ ಭವಹೇತೂ ನೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಅನಾಸವಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ ಭವನ್ತಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಅಯಂ ಓತರಣಾ ಧಾತೂಹಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಓತರಣಾ ನಾಮ।
ಸಾ ಭವಙ್ಗಂ ಭವಹೇತು ನೋ ಭವತಿ। ಅಯಂ ಓತರಣಾ ಆಯತನೇಹಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಓತರಣಾ ನಾಮ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ಓತರಣೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಓತರಣೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತಿ ಓತರಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ
ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ’’ತಿಆದಿಅನುಸನ್ಧ್ಯತ್ಥೋ ಚ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿಅನುಸನ್ಧ್ಯತ್ಥೋ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ। ಕತ್ಥಚಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಠೇ ಅಪಾಕಟಂಯೇವ ಯಥಾಬಲಂ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ।
೧೩. ಸೋಧನಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೭೫. ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ। ಆರಮ್ಭೋ ಅತ್ಥೋ ಸುದ್ಧೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ನಿರವಸೇಸತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಭವತಿ। ಯತ್ಥ ಪಞ್ಹೇ ಪನ ಆರಮ್ಭೋ ಅತ್ಥೋ ನ ಸುದ್ಧೋ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಕೋಚಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಅವಸಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ತಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ನ ಭವತಿ।
೧೫. ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೭೭. ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಯೋ ಸತಿಸಂವರೋ ವುತ್ತೋ, ಅಯಂ ಸತಿಸಂವರೋ ಸಮಥಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
೧೬. ಸಮಾರೋಪನಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ
೭೮. ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಯಂ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಭಾವಿತಾಯ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಭವತಿ ಏಕತೋ ಭಾವಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಪದಟ್ಠಾನಕಾರಣತ್ತಾ ಚ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಸಮಾಧಿವಿಮುತ್ತಿ ಭವತಿ, ಅಯಂ ಅರಹಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿವಿಮುತ್ತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು।
‘‘ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿಕೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಯೇನ ಸೋಳಸಪ್ಪಭೇದಭಾವೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತೋ, ಸೋಳಸಪ್ಪಭೇದಭಾವೋ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಸೋಳಸಪ್ಪಭೇದಭಾವೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ‘‘ಸೋಳಸ…ಪೇ॰… ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ಸೋಳಸಪ್ಪಭೇದಭಾವೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ।
‘‘ಏತ್ತಕೋವ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಸೋ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೩, ೭೬) ತಥಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತೋತಿ।
ಇತಿ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ
ರಚಿತಾ ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।