೧೫. ಸುಖವಗ್ಗೋ
೧. ಞಾಆತಿಕಲಹವೂಪಸಮನವತ್ಥು
ಸುಸುಖಂ ವತಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಸಕ್ಕೇಸು ವಿಹರನ್ತೋ ಕಲಹವೂಪಸಮನತ್ಥಂ ಞಾತಕೇ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಸಾಕಿಯಕೋಲಿಯಾ ಕಿರ ಕಪಿಲವತ್ಥುನಗರಸ್ಸ ಚ ಕೋಲಿಯನಗರಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ರೋಹಿಣಿಂ ನಾಮ ನದಿಂ ಏಕೇನೇವ ಆವರಣೇನ ಬನ್ಧಾಪೇತ್ವಾ ಸಸ್ಸಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಅಥ ಜೇಟ್ಠಮೂಲಮಾಸೇ ಸಸ್ಸೇಸು ಮಿಲಾಯನ್ತೇಸು ಉಭಯನಗರವಾಸಿಕಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಕಾರಾ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು। ತತ್ಥ ಕೋಲಿಯನಗರವಾಸಿನೋ ಆಹಂಸು – ‘‘ಇದಂ ಉದಕಂ ಉಭಯತೋ ಹರಿಯಮಾನಂ ನೇವ ತುಮ್ಹಾಕಂ, ನ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಹೋಸ್ಸತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಸಸ್ಸಂ ಏಕಉದಕೇನೇವ ನಿಪ್ಫಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಇದಂ ಉದಕಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ದೇಥಾ’’ತಿ। ಇತರೇಪಿ ಆಹಂಸು – ‘‘ತುಮ್ಹೇಸು ಕೋಟ್ಠಕೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತೇಸು ಮಯಂ ರತ್ತಸುವಣ್ಣನೀಲಮಣಿಕಾಳಕಹಾಪಣೇ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಪಸಿಬ್ಬಕಾದಿಹತ್ಥಾ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಘರದ್ವಾರೇ ವಿಚರಿತುಂ, ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಸಸ್ಸಂ ಏಕಉದಕೇನೇವ
ಕೋಲಿಯಕಮ್ಮಕಾರಾ ವದನ್ತಿ – ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಕಪಿಲವತ್ಥುವಾಸಿಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಜ್ಜಥ, ಯೇ ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದಯೋ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಭಗಿನೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಸಿಂಸು, ಏತೇಸಂ ಹತ್ಥಿನೋ ಚೇವ ಅಸ್ಸಾ ಚ ಫಲಕಾವುಧಾನಿ ಚ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ। ಸಾಕಿಯಕಮ್ಮಕಾರಾಪಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಇದಾನಿ ಕುಟ್ಠಿನೋ ದಾರಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಜ್ಜಥ, ಯೇ ಅನಾಥಾ ನಿಗ್ಗತಿಕಾ ತಿರಚ್ಛಾನಾ ವಿಯ ಕೋಲರುಕ್ಖೇ ವಸಿಂಸು, ಏತೇಸಂ ಹತ್ಥಿನೋ ಚ ಅಸ್ಸಾ ಚ ಫಲಕಾವುಧಾನಿ ಚ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮೇ ನಿಯುತ್ತಾನಂ ಅಮಚ್ಚಾನಂ ಕಥಯಿಂಸು, ಅಮಚ್ಚಾ ರಾಜಕುಲಾನಂ ಕಥೇಸುಂ। ತತೋ ಸಾಕಿಯಾ ‘‘ಭಗಿನೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಸಿತಕಾನಂ ಥಾಮಞ್ಚ ಬಲಞ್ಚ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಯುದ್ಧಸಜ್ಜಾ ನಿಕ್ಖಮಿಂಸು। ಕೋಲಿಯಾಪಿ ‘‘ಕೋಲರುಕ್ಖವಾಸೀನಂ ಥಾಮಞ್ಚ ಬಲಞ್ಚ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಯುದ್ಧಸಜ್ಜಾ ನಿಕ್ಖಮಿಂಸು।
ಸತ್ಥಾಪಿ
೧೯೭.
‘‘ಸುಸುಖಂ ವತ ಜೀವಾಮ, ವೇರಿನೇಸು ಅವೇರಿನೋ,
ವೇರಿನೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು, ವಿಹರಾಮ ಅವೇರಿನೋ॥
೧೯೮.
‘‘ಸುಸುಖಂ ವತ ಜೀವಾಮ, ಆತುರೇಸು ಅನಾತುರಾ।
ಆತುರೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು, ವಿಹರಾಮ ಅನಾತುರಾ॥
೧೯೯.
‘‘ಸುಸುಖಂ ವತ ಜೀವಾಮ, ಉಸ್ಸುಕೇಸು ಅನುಸ್ಸುಕಾ।
ಉಸ್ಸುಕೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು, ವಿಹರಾಮ ಅನುಸ್ಸುಕಾ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಸುಸುಖನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಸುಖಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೇ ಗಿಹಿನೋ ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದಾದಿವಸೇನ, ಪಬ್ಬಜಿತಾ ವಾ ಪನ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ‘‘ಸುಖೇನ ಜೀವಾಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಮಯಮೇವ ಸುಸುಖಂ ವತ ಜೀವಾಮ, ಯೇ ಮಯಂ ಪಞ್ಚಹಿ ವೇರೀಹಿ ವೇರಿನೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು ಅವೇರಿನೋ, ಕಿಲೇಸಾತುರೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಅನಾತುರಾ, ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಪರಿಯೇಸನೇ ಉಸ್ಸುಕೇಸು ತಾಯ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಅಭಾವೇನ ಅನುಸ್ಸುಕಾತಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಞಾತಿಕಲಹವೂಪಸಮನವತ್ಥು ಪಠಮಂ।
೨. ಮಾರವತ್ಥು
ಸುಸುಖಂ ವತ ಜೀವಾಮಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಪಞ್ಚಸಾಲಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಮಾರಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಏಕದಿವಸಞ್ಹಿ ಸತ್ಥಾ ಪಞ್ಚಸತಾನಂ ಕುಮಾರಿಕಾನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಗಾಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹಾಸಿ। ತಾಪಿ ಕುಮಾರಿಕಾಯೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ನಕ್ಖತ್ತದಿವಸೇ ನದಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತಾ ಗಾಮಾಭಿಮುಖಿಯೋ ಪಾಯಿಂಸು। ಸತ್ಥಾಪಿ ತಂ ಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತಿ। ಅಥ ಮಾರೋ ಸಕಲಗಾಮವಾಸೀನಂ ಸರೀರೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ
೨೦೦.
‘‘ಸುಸುಖಂ ವತ ಜೀವಾಮ, ಯೇಸಂ ನೋ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನಂ।
ಪೀತಿಭಕ್ಖಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮ, ದೇವಾ ಆಭಸ್ಸರಾ ಯಥಾ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ನೋತಿ ಯೇಸಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಲಿಬುಜ್ಝನತ್ಥೇನ ರಾಗಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚನೇಸು ಏಕಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚನಂ ನತ್ಥಿ। ಪೀತಿಭಕ್ಖಾತಿ ಯಥಾ ಆಭಸ್ಸರಾ ದೇವಾ ಪೀತಿಭಕ್ಖಾ ಹುತ್ವಾ ಪೀತಿಸುಖೇನೇವ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಮಯಮ್ಪಿ, ಪಾಪಿಮ, ಕಿಞ್ಚಿ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಪೀತಿಭಕ್ಖಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ
ಮಾರವತ್ಥು ದುತಿಯಂ।
೩. ಕೋಸಲರಞ್ಞೋ ಪರಾಜಯವತ್ಥು
ಜಯಂ ವೇರನ್ತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಕೋಸಲರಞ್ಞೋ ಪರಾಜಯಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಸೋ ಕಿರ ಕಾಸಿಕಗಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೇನ ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝನ್ತೋ ತೇನ ತಯೋ ವಾರೇ ಪರಾಜಿತೋ ತತಿಯವಾರೇ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಹಂ ಖೀರಮುಖಮ್ಪಿ ದಾರಕಂ ಪರಾಜೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂ, ಕಿಂ ಮೇ ಜೀವಿತೇನಾ’’ತಿ। ಸೋ ಆಹಾರೂಪಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಮಞ್ಚಕೇ ನಿಪಜ್ಜಿ। ಅಥಸ್ಸ ಸಾ ಪವತ್ತಿ ಸಕಲನಗರಂ ಪತ್ಥರಿ। ಭಿಕ್ಖೂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸುಂ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ರಾಜಾ ಕಿರ ಕಾಸಿಕಗಾಮಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಯೋ ವಾರೇ ಪರಾಜಿತೋ, ಸೋ ಇದಾನಿ ಪರಾಜಿತ್ವಾ ಆಗತೋ ‘ಖೀರಮುಖಮ್ಪಿ ದಾರಕಂ ಪರಾಜೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂ, ಕಿಂ ಮೇ ಜೀವಿತೇನಾ’ತಿ ಆಹಾರೂಪಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಮಞ್ಚಕೇ ನಿಪನ್ನೋ’’ತಿ। ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ, ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಿನನ್ತೋಪಿ ವೇರಂ ಪಸವತಿ, ಪರಾಜಿತೋ ಪನ ದುಕ್ಖಂ ಸೇತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –
೨೦೧.
‘‘ಜಯಂ ವೇರಂ ಪಸವತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಸೇತಿ ಪರಾಜಿತೋ।
ಉಪಸನ್ತೋ ಸುಖಂ ಸೇತಿ, ಹಿತ್ವಾ ಜಯಪರಾಜಯ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಜಯನ್ತಿ ಪರಂ ಜಿನನ್ತೋ ವೇರಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ಪರಾಜಿತೋತಿ ಪರೇನ ಪರಾಜಿತೋ ‘‘ಕದಾ ನು ಖೋ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಂ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದುಕ್ಖಂ ಸೇತಿ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಉಪಸನ್ತರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಜಯಞ್ಚ ಪರಾಜಯಞ್ಚ ಹಿತ್ವಾ ಸುಖಂ ಸೇತಿ, ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಸುಖಮೇವ ವಿಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಕೋಸಲರಞ್ಞೋ ಪರಾಜಯವತ್ಥು ತತಿಯಂ।
೪. ಅಞ್ಞತರಕುಲದಾರಿಕಾವತ್ಥು
ನತ್ಥಿ ರಾಗಸಮೋತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಕುಲದಾರಿಕಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ತಸ್ಸಾ
೨೦೨.
‘‘ನತ್ಥಿ ರಾಗಸಮೋ ಅಗ್ಗಿ, ನತ್ಥಿ ದೋಸಸಮೋ ಕಲಿ।
ನತ್ಥಿ ಖನ್ಧಸಮಾ ದುಕ್ಖಾ, ನತ್ಥಿ ಸನ್ತಿಪರಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ ರಾಗಸಮೋತಿ ಧೂಮಂ ವಾ ಜಾಲಂ ವಾ ಅಙ್ಗಾರಂ ವಾ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋಯೇವ ಝಾಪೇತ್ವಾ ಭಸ್ಮಮುಟ್ಠಿಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ರಾಗೇನ ಸಮೋ ಅಞ್ಞೋ ಅಗ್ಗಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಕಲೀತಿ ದೋಸೇನ ಸಮೋ ಅಪರಾಧೋಪಿ ನತ್ಥಿ। ಖನ್ಧಸಮಾತಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮಾ। ಯಥಾ ಪರಿಹರಿಯಮಾನಾ ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸನ್ತಿಪರನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನತೋ ಉತ್ತರಿಂ ಅಞ್ಞಂ ಸುಖಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ। ಅಞ್ಞಞ್ಹಿ ಸುಖಂ ಸುಖಮೇವ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಸುಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಕುಮಾರಿಕಾ ಚ ಕುಮಾರಕೋ ಚ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು। ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಭಗವಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ದಸ್ಸನಾಕಾರಂ ಅಕಾಸೀತಿ।
ಅಞ್ಞತರಕುಲದಾರಿಕಾವತ್ಥು ಚತುತ್ಥಂ।
೫. ಏಕಉಪಾಸಕವತ್ಥು
ಜಿಘಚ್ಛಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಆಳವಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ಏಕಂ ಉಪಾಸಕಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ
ಸೋಪಿ ಮನುಸ್ಸೋ ದಿವಾ ಗೋಣಂ ದಿಸ್ವಾ ಗೋಗಣೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಅಞ್ಞಂ ನತ್ಥಿ, ಸತ್ಥು ವನ್ದನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಜಿಘಚ್ಛಾಪೀಳಿತೋಪಿ ಗೇಹಂ ಗಮನಾಯ ಮನಂ ಅಕತ್ವಾ ವೇಗೇನ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಸ ಠಿತಕಾಲೇ ದಾನವೇಯ್ಯಾವಟಿಕಂ ಆಹ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅತಿರಿತ್ತಭತ್ತ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಭನ್ತೇ, ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ತೇನ ಹಿ ‘‘ಇಮಂ ಪರಿವಿಸಾಹೀ’’ತಿ। ಸೋ ಸತ್ಥಾರಾ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ತಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಯಾಗುಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯೇಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಪರಿವಿಸಿ। ಸೋ ಭುತ್ತಭತ್ತೋ ಮುಖಂ ವಿಕ್ಖಾಲೇಸಿ। ಠಪೇತ್ವಾ ಕಿರ ಇಮಂ ಠಾನಂ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗತಾಗತಸ್ಸ
ಭಿಕ್ಖೂ ಸತ್ಥಾರಾ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾಯೇವ ಉಜ್ಝಾಯಿಂಸು – ‘‘ಪಸ್ಸಥಾವುಸೋ, ಸತ್ಥು ಕಮ್ಮಂ, ಅಞ್ಞೇಸು ದಿವಸೇಸು ಏವರೂಪಂ ನತ್ಥಿ, ಅಜ್ಜ ಪನೇಕಂ ಮನುಸ್ಸಂ ದಿಸ್ವಾವ ಯಾಗುಆದೀನಿ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ದಾಪೇಸೀ’’ತಿ। ಸತ್ಥಾ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಠಿತಕೋವ ‘‘ಕಿಂ ಕಥೇಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಆಮ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಹಂ ತಿಂಸಯೋಜನಂ ಕನ್ತಾರಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಸ್ಸೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅತಿವಿಯ ಜಿಘಚ್ಛಿತೋ, ಪಾತೋವ ಪಟ್ಠಾಯ ಗೋಣಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ
೨೦೩.
‘‘ಜಿಘಚ್ಛಾಪರಮಾ ರೋಗಾ, ಸಙ್ಖಾರಪರಮಾ ದುಖಾ।
ಏತಂ ಞತ್ವಾ ಯಥಾಭೂತಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಜಿಘಚ್ಛಾಪರಮಾ ರೋಗಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೋ ರೋಗೋ ಸಕಿಂ ತಿಕಿಚ್ಛಿತೋ ವಿನಸ್ಸತಿ ವಾ ತದಙ್ಗವಸೇನ ವಾ ಪಹೀಯತಿ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಪಞ್ಚ ಖನ್ಧಾ। ಏತಂ ಞತ್ವಾತಿ ಜಿಘಚ್ಛಾಸಮೋ ರೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ಖನ್ಧಪರಿಹರಣಸಮಂ ದುಕ್ಖಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿ ಕರೋತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ಸುಖನ್ತಿ ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸುಖಾನಂ ಪರಮಂ ಉತ್ತಮಂ ಸುಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಏಕಉಪಾಸಕವತ್ಥು ಪಞ್ಚಮಂ।
೬. ಪಸೇನದಿಕೋಸಲವತ್ಥು
ಆರೋಗ್ಯಪರಮಾ ಲಾಭಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ರಾಜಾನಂ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಮಯೇ ರಾಜಾ ತಣ್ಡುಲದೋಣಸ್ಸ ಓದನಂ ತದುಪಿಯೇನ ಸೂಪಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಭುಞ್ಜತಿ। ಏಕದಿವಸಂ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ ಭತ್ತಸಮ್ಮದಂ ಅವಿನೋದೇತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಲನ್ತರೂಪೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತತಿ, ನಿದ್ದಾಯ ಅಭಿಭೂಯಮಾನೋಪಿ ಉಜುಕಂ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ। ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಅವಿಸ್ಸಮಿತ್ವಾವ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಭುತ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮೇ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ, ‘‘ಮಹಾರಾಜ
‘‘ಮಿದ್ಧೀ
ನಿದ್ದಾಯಿತಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಸಾಯೀ।
ಮಹಾವರಾಹೋವ ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋ,
ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಮುಪೇತಿ ಮನ್ದೋ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೨೫)। –
ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಓವದಿತ್ವಾ, ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ಭೋಜನಂ ನಾಮ ಮತ್ತಾಯ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಮತ್ತಭೋಜಿನೋ ಹಿ ಸುಖಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಉತ್ತರಿ ಓವದನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –
‘‘ಮನುಜಸ್ಸ
ಮತ್ತಂ ಜಾನತೋ ಲದ್ಧಭೋಜನೇ।
ತನುಕಸ್ಸ ಭವನ್ತಿ ವೇದನಾ,
ಸಣಿಕಂ ಜೀರತಿ ಆಯುಪಾಲಯ’’ನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೨೪)।
ರಾಜಾ ಗಾಥಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ, ಸಮೀಪೇ ಠಿತಂ ಪನ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಂ, ಸುದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಮಾಣವಂ ‘‘ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹ, ತಾತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋ ತಂ ಗಾಥಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಆಹ – ‘‘ರಞ್ಞೋ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಓಸಾನಪಿಣ್ಡಕಾಲೇ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ವದೇಯ್ಯಾಸಿ, ರಾಜಾ ಅತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಯಂ ಪಿಣ್ಡಂ ಛಡ್ಡೇಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಿಣ್ಡೇ ಸಿತ್ಥಗಣನಾಯ ರಞ್ಞೋ ಭತ್ತಪಚನಕಾಲೇ ತತ್ತಕೇ ತಣ್ಡುಲೇ ಹರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ। ಸೋ ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಸಾಯಮ್ಪಿ ಪಾತೋಪಿ ರಞ್ಞೋ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಓಸಾನಪಿಣ್ಡಕಾಲೇ ತಂ ಗಾಥಂ ಉದಾಹರಿತ್ವಾ ತೇನ ಛಡ್ಡಿತಪಿಣ್ಡೇ ಸಿತ್ಥಗಣನಾಯ ತಣ್ಡುಲೇ ಹಾಪೇಸಿ। ರಾಜಾಪಿ ತಸ್ಸ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ಸಹಸ್ಸಂ ದಾಪೇಸಿ
ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಇದಾನಿ ಮೇ ಸುಖಂ ಜಾತಂ, ಮಿಗಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸಮ್ಪಿ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನಸಮತ್ಥೋ ಜಾತೋಮ್ಹಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಮೇ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯುದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ, ಇದಾನಿ ವಜೀರಕುಮಾರಿಂ ನಾಮ ಧೀತರಂ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಸ್ಸ ದತ್ವಾ ಸೋ ಗಾಮೋ ತಸ್ಸಾಯೇವ ನ್ಹಾನಚುಣ್ಣಮೂಲಂ ಕತ್ವಾ ದಿನ್ನೋ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಗ್ಗಹೋ ವೂಪಸನ್ತೋ, ಇಮಿನಾಪಿ ಮೇ ಕಾರಣೇನ ಸುಖಮೇವ ಜಾತಂ। ಕುಲಸನ್ತಕಂ ರಾಜಮಣಿರತನಂ ನೋ ಗೇಹೇ ಪುರಿಮದಿವಸೇ
೨೦೪.
‘‘ಆರೋಗ್ಯಪರಮಾ ಲಾಭಾ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿಪರಮಂ ಧನಂ।
ವಿಸ್ಸಾಸಪರಮಾ ಞಾತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಪರಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಆರೋಗ್ಯಪರಮಾ ಲಾಭಾತಿ ಅರೋಗಭಾವಪರಮಾ ಲಾಭಾ। ರೋಗಿನೋ ಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಲಾಭಾ ಅಲಾಭಾಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಅರೋಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲಾಭಾ ಆಗತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಆರೋಗ್ಯಪರಮಾ ಲಾಭಾ’’ತಿ। ಸನ್ತುಟ್ಠಿಪರಮಂ ಧನನ್ತಿ ಗಿಹಿನೋ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾ ಯಂ ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧಂ ವಿಸ್ಸಾಸಪರಮಾ ಞಾತೀತಿ ಮಾತಾ ವಾ ಹೋತು ಪಿತಾ ವಾ, ಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಸ್ಸಾಸೋ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಅಞ್ಞಾತಕೋವ। ಯೇನ ಅಞ್ಞಾತಕೇನ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಸ್ಸಾಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋಪಿ ಪರಮೋ ಉತ್ತಮೋ ಞಾತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ವಿಸ್ಸಾಸಪರಮಾ ಞಾತೀ’’ತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಸದಿಸಂ ಪನ ಸುಖಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತೇನೇವಾಹ – ನಿಬ್ಬಾನಪರಮಂ ಸುಖನ್ತಿ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಪಸೇನದಿಕೋಸಲವತ್ಥು ಛಟ್ಠಂ।
೭. ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರವತ್ಥು
ಪವಿವೇಕರಸನ್ತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಸತ್ಥಾರಾ ಹಿ, ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಹಂ ಇತೋ ಚತೂಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಸತ್ತ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜಿಂಸು, ಖೀಣಾಸವಾನಂ
೨೦೫.
‘‘ಪವಿವೇಕರಸಂ ಪಿತ್ವಾ, ರಸಂ ಉಪಸಮಸ್ಸ ಚ।
ನಿದ್ದರೋ ಹೋತಿ ನಿಪ್ಪಾಪೋ, ಧಮ್ಮಪೀತಿರಸಂ ಪಿವ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಪವಿವೇಕರಸನ್ತಿ ಪವಿವೇಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರಸಂ, ಏಕೀಭಾವಸುಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಿತ್ವಾತಿ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪಿವಿತ್ವಾ। ಉಪಸಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸೂಪಸಮನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ರಸಂ ಪಿತ್ವಾ। ನಿದ್ದರೋ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಉಭಯರಸಪಾನೇನ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ರಾಗದರಥಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ನಿದ್ದರೋ ಚೇವ ನಿಪ್ಪಾಪೋ ಚ ಹೋತಿ। ರಸಂ ಪಿವನ್ತಿ ನವವಿಧಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪೀತಿರಸಂ ಪಿವನ್ತೋಪಿ ನಿದ್ದರೋ ನಿಪ್ಪಾಪೋ ಚ ಹೋತಿ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ, ಮಹಾಜನಸ್ಸಾಪಿ ಸಾತ್ಥಿಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅಹೋಸೀತಿ।
ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರವತ್ಥು ಸತ್ತಮಂ।
೮. ಸಕ್ಕವತ್ಥು
ಸಾಹು ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ವೇಳುವಗಾಮಕೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಸಕ್ಕಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಸ್ಸಟ್ಠೇ ಲೋಹಿತಪಕ್ಖನ್ದಿಕಾಬಾಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ ‘‘ಮಯಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾನಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಿಗಾವುತಪ್ಪಮಾಣಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಹತ್ಥೇಹಿ ಪಾದೇ ಪರಿಮಜ್ಜಿ। ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಆಹ ‘‘ಕೋ ಏಸೋ’’ತಿ? ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಕ್ಕೋ’’ತಿ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಗಿಲಾನೇ ಉಪಟ್ಠಹಿತುಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ। ‘‘ಸಕ್ಕ, ದೇವಾನಂ ಮನುಸ್ಸಗನ್ಧೋ ಯೋಜನಸತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಲೇ ಬದ್ಧಕುಣಪಂ ವಿಯ ಹೋತಿ
ಭಿಕ್ಖೂ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸುಂ ‘‘ಅಹೋ ಸತ್ಥರಿ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಸಿನೇಹೋ, ಏವರೂಪಂ ನಾಮ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಹಾಯ ಮುಖಸಙ್ಕೋಚನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಕತ್ವಾ ಗನ್ಧಭಾಜನಂ ನೀಹರನ್ತೋ ವಿಯ ಸತ್ಥು ಸರೀರವಳಞ್ಜನಭಾಜನಂ ಸೀಸೇನ ನೀಹರನ್ತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಮಕಾಸೀ’’ತಿ। ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಕಿಂ ವದೇಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಚ್ಛರಿಯಂ ಏತಂ, ಯಂ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ ಮಯಿ ಸಿನೇಹಂ ಕರೋತಿ। ಅಯಂ ಸಕ್ಕೋ ಹಿ ದೇವರಾಜಾ ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜರಸಕ್ಕಭಾವಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ತರುಣಸಕ್ಕಸ್ಸ ಭಾವಂ ಪತ್ತೋ, ಅಹಂ ಹಿಸ್ಸ
‘‘ಪುಚ್ಛ ವಾಸವ ಮಂ ಪಞ್ಹಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮನಸಿಚ್ಛಸಿ।
ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಹಸ್ಸ, ಅಹಂ ಅನ್ತಂ ಕರೋಮಿ ತೇ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೫೬) –
ವತ್ವಾ
೨೦೬.
‘‘ಸಾಹು ದಸ್ಸನಮರಿಯಾನಂ, ಸನ್ನಿವಾಸೋ ಸದಾ ಸುಖೋ।
ಅದಸ್ಸನೇನ ಬಾಲಾನಂ, ನಿಚ್ಚಮೇವ ಸುಖೀ ಸಿಯಾ॥
೨೦೭.
‘‘ಬಾಲಸಙ್ಗತಚಾರೀ ಹಿ, ದೀಘಮದ್ಧಾನ ಸೋಚತಿ।
ದುಕ್ಖೋ ಬಾಲೇಹಿ ಸಂವಾಸೋ, ಅಮಿತ್ತೇನೇವ ಸಬ್ಬದಾ।
ಧೀರೋ ಚ ಸುಖಸಂವಾಸೋ, ಞಾತೀನಂವ ಸಮಾಗಮೋ’’॥
ತಸ್ಮಾ ಹಿ –
೨೦೮.
‘‘ಧೀರಞ್ಚ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಬಹುಸ್ಸುತಞ್ಚ,ಧೋರಯ್ಹಸೀಲಂ ವತವನ್ತಮರಿಯಂ।
ತಂ ತಾದಿಸಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ಸುಮೇಧಂ,ಭಜೇಥ ನಕ್ಖತ್ತಪಥಂ ವ ಚನ್ದಿಮಾ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಸಾಹೂತಿ ಸುನ್ದರಂ ಭದ್ದಕಂ। ಸನ್ನಿವಾಸೋತಿ ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತೇಸಂ ದಸ್ಸನಮೇವ, ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದನಾದಿಭಾವೋಪಿ ತೇಸಂ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಂ ಕಾತುಂ ಲಭನಭಾವೋಪಿ ಸಾಧುಯೇವ। ಬಾಲಸಙ್ಗತಚಾರೀ ಹೀತಿ ಯೋ ಬಾಲೇನ ಸಹಚಾರೀ। ದೀಘಮದ್ಧಾನನ್ತಿ ಸೋ ಬಾಲಸಹಾಯೇನ ‘‘ಏಹಿ ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದಾದೀನಿ ಕರೋಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಚ್ಛನ್ದೋ ಹುತ್ವಾ ತಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಹತ್ಥಚ್ಛೇದಾದೀನಿ ಪತ್ವಾ ದೀಘಮದ್ಧಾನಂ ಸೋಚತಿ। ಸಬ್ಬದಾತಿ ಯಥಾ ಅಸಿಹತ್ಥೇನ ವಾ ಅಮಿತ್ತೇನ ಆಸೀವಿಸಾದೀಹಿ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಧೀರೋ ಚ ಸುಖಸಂವಾಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಞಾತೀನಂವ ಸಮಾಗಮೋತಿ ಯಥಾಪಿ ಞಾತೀನಂ ಸಮಾಗಮೋ ಸುಖೋ, ಏವಂ ಸುಖೋ।
ತಸ್ಮಾ ಹೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಬಾಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಾಸೋ ದುಕ್ಖೋ, ಪಣ್ಡಿತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸುಖೋ, ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ಧೀರಞ್ಚ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಸಕ್ಕವತ್ಥು ಅಟ್ಠಮಂ।
ಸುಖವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪನ್ನರಸಮೋ ವಗ್ಗೋ।