೧೯. ಧಮ್ಮಟ್ಠವಗ್ಗೋ
೧. ವಿನಿಚ್ಛಯಮಹಾಮತ್ತವತ್ಥು
ನ ತೇನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯಮಹಾಮತ್ತೇ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಏಕದಿವಸಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಉತ್ತರದ್ವಾರಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತಾ ನಗರಮಜ್ಝೇನ ವಿಹಾರಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮೇಘೋ ಉಟ್ಠಾಯ ಪಾವಸ್ಸಿ। ತೇ ಸಮ್ಮುಖಾಗತಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಸಾಲಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿನಿಚ್ಛಯಮಹಾಮತ್ತೇ ಲಞ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಮಿಕೇ ಅಸಾಮಿಕೇ ಕರೋನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಹೋ ಇಮೇ ಅಧಮ್ಮಿಕಾ, ಮಯಂ ಪನ ‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕರೋನ್ತೀ’ತಿ ಸಞ್ಞಿನೋ ಅಹುಮ್ಹಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ವಸ್ಸೇ ವಿಗತೇ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನಾ ತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ। ಸತ್ಥಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛನ್ದಾದಿವಸಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಸಾಹಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನನ್ತಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಅಪರಾಧಂ ಪನ ಅನುವಿಜ್ಜಿತ್ವಾ
೨೫೬.
‘‘ನ ತೇನ ಹೋತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠೋ, ಯೇನತ್ಥಂ ಸಾಹಸಾ ನಯೇ।
ಯೋ ಚ ಅತ್ಥಂ ಅನತ್ಥಞ್ಚ, ಉಭೋ ನಿಚ್ಛೇಯ್ಯ ಪಣ್ಡಿತೋ॥
೨೫೭.
‘‘ಅಸಾಹಸೇನ ಧಮ್ಮೇನ, ಸಮೇನ ನಯತೀ ಪರೇ।
ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗುತ್ತೋ ಮೇಧಾವೀ, ಧಮ್ಮಟ್ಠೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಏತ್ತಕೇನೇವ ಕಾರಣೇನ। ಧಮ್ಮಟ್ಠೋತಿ ರಾಜಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾತಬ್ಬೇ ವಿನಿಚ್ಛಯಧಮ್ಮೇ ಠಿತೋಪಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಯೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ। ಅತ್ಥನ್ತಿ ಓತಿಣ್ಣಂ ವಿನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಂ। ಸಾಹಸಾ ನಯೇತಿ ಛನ್ದಾದೀಸು ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಸಾಹಸೇನ ಮುಸಾವಾದೇನ ವಿನಿಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಯೋ ಹಿ ಛನ್ದೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಞಾತೀತಿ ವಾ ಮಿತ್ತೋತಿ ವಾ ಮುಸಾ ವತ್ವಾ ಅಸಾಮಿಕಮೇವ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ದೋಸೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತನೋ ವೇರೀನಂ ಮುಸಾ ವತ್ವಾ ಸಾಮಿಕಮೇವ ಅಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಮೋಹೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಲಞ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ಅನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಭೂತಞ್ಚ ಅಭೂತಞ್ಚ ಕಾರಣಂ। ಉಭೋ ನಿಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋ ಪನ ಪಣ್ಡಿತೋ ಉಭೋ ಅತ್ಥಾನತ್ಥೇ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ವದತಿ। ಅಸಾಹಸೇನಾತಿ ಅಮುಸಾವಾದೇನ। ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಧಮ್ಮೇನ, ನ ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ। ಸಮೇನಾತಿ ಅಪರಾಧಾನುರೂಪೇನೇವ ಪರೇ ನಯತಿ, ಜಯಂ ವಾ ಪರಾಜಯಂ ವಾ ಪಾಪೇತಿ। ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗುತ್ತೋತಿ ಸೋ ಧಮ್ಮಗುತ್ತೋ ಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತೋ ಧಮ್ಮೋಜಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮೇಧಾವೀ ವಿನಿಚ್ಛಯಧಮ್ಮೇ ಠಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ವಿನಿಚ್ಛಯಮಹಾಮತ್ತವತ್ಥು ಪಠಮಂ।
೨. ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯವತ್ಥು
ನ ತೇನ ಪಣ್ಡಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯೇ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ತೇ ಕಿರ ವಿಹಾರೇಪಿ ಗಾಮೇಪಿ ಭತ್ತಗ್ಗಂ ಆಕುಲಂ ಕರೋನ್ತಾ
೨೫೮.
‘‘ನ ತೇನ ಪಣ್ಡಿತೋ ಹೋತಿ, ಯಾವತಾ ಬಹು ಭಾಸತಿ।
ಖೇಮೀ ಅವೇರೀ ಅಭಯೋ, ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಯಾವತಾತಿ ಯತ್ತಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝಾದೀಸು ಬಹುಂ ಕಥೇತಿ, ತೇನ ಪಣ್ಡಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯವತ್ಥು ದುತಿಯಂ।
೩. ಏಕುದಾನಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರವತ್ಥು
ನ ತಾವತಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಏಕುದಾನತ್ಥೇರಂ ನಾಮ ಖೀಣಾಸವಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಸೋ ಕಿರ ಏಕಕೋವ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವನಸಣ್ಡೇ ವಿಹರತಿ, ಏಕಮೇವಸ್ಸ ಉದಾನಂ ಪಗುಣಂ –
‘‘ಅಧಿಚೇತಸೋ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜತೋ,
ಮುನಿನೋ ಮೋನಪಥೇಸು ಸಿಕ್ಖತೋ।
ಸೋಕಾ ನ ಭವನ್ತಿ ತಾದಿನೋ,
ಉಪಸನ್ತಸ್ಸ ಸದಾ ಸತೀಮತೋ’’ತಿ॥ (ಪಾಚಿ॰ ೧೫೩; ಉದಾ॰ ೩೭)।
ಸೋ ಕಿರ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇಸು ಸಯಮೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಘೋಸೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ವದತಿ। ಪಥವಿಉನ್ದ್ರಿಯನಸದ್ದೋ ವಿಯ ದೇವತಾನಂ ಸಾಧುಕಾರಸದ್ದೋ ಹೋತಿ। ಅಥೇಕಸ್ಮಿಂ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಸತಪರಿವಾರಾ ದ್ವೇ ತಿಪಿಟಕಧರಾ ಭಿಕ್ಖೂ ತಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಅಗಮಂಸು। ಸೋ ತೇ ದಿಸ್ವಾವ ತುಟ್ಠಮಾನಸೋ ‘‘ಸಾಧು ವೋ ಕತಂ ಇಧ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ, ಅಜ್ಜ ಮಯಂ
ಸತ್ಥಾ
೨೫೯.
‘‘ನ ತಾವತಾ ಧಮ್ಮಧರೋ, ಯಾವತಾ ಬಹು ಭಾಸತಿ।
ಯೋ ಚ ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾನ, ಧಮ್ಮಂ ಕಾಯೇನ ಪಸ್ಸತಿ।
ಸ ವೇ ಧಮ್ಮಧರೋ ಹೋತಿ, ಯೋ ಧಮ್ಮಂ ನಪ್ಪಮಜ್ಜತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಯಾವತಾತಿ ಯತ್ತಕೇನ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣವಾಚನಾದಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಬಹುಂ ಭಾಸತಿ, ತಾವತ್ತಕೇನ ಧಮ್ಮಧರೋ ನ ಹೋತಿ, ವಂಸಾನುರಕ್ಖಕೋ ಪನ ಪವೇಣಿಪಾಲಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯೋ ಚ ಅಪ್ಪಮ್ಪೀತಿ ಯೋ ಪನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಮನ್ವಾಯ ಅತ್ಥಮನ್ವಾಯ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ನಾಮಕಾಯೇನ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸ ವೇ ಧಮ್ಮಧರೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಧಮ್ಮಂ ನಪ್ಪಮಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಪಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಹುತ್ವಾ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜೇವಾತಿ ಪಟಿವೇಧಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ನಪ್ಪಮಜ್ಜತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಧರೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಏಕುದಾನಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರವತ್ಥು ತತಿಯಂ।
೪. ಲಕುಣ್ಡಕಭದ್ದಿಯತ್ಥೇರವತ್ಥು
ನ ತೇನ ಥೇರೋ ಸೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಲಕುಣ್ಡಕಭದ್ದಿಯತ್ಥೇರಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಏಕದಿವಸಞ್ಹಿ
೨೬೦.
‘‘ನ ತೇನ ಥೇರೋ ಸೋ ಹೋತಿ, ಯೇನಸ್ಸ ಪಲಿತಂ ಸಿರೋ।
ಪರಿಪಕ್ಕೋ ವಯೋ ತಸ್ಸ, ಮೋಘಜಿಣ್ಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ॥
೨೬೧.
‘‘ಯಮ್ಹಿ ಸಚ್ಚಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ ಚ, ಅಹಿಂಸಾ ಸಂಯಮೋ ದಮೋ।
ಸ ವೇ ವನ್ತಮಲೋ ಧೀರೋ, ಥೇರೋ ಇತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಪರಿಪಕ್ಕೋತಿ ಪರಿಣತೋ, ವುಡ್ಢಭಾವಂ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೋಘಜಿಣ್ಣೋತಿ ಅನ್ತೋ ಥೇರಕರಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವೇನ ತುಚ್ಛಜಿಣ್ಣೋ ನಾಮ। ಯಮ್ಹಿ ಸಚ್ಚಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ ಚಾತಿ ಯಮ್ಹಿ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೋಳಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸಚ್ಚಂ, ಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕತತ್ತಾ ನವವಿಧೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಚ ಅತ್ಥಿ। ಅಹಿಂಸಾತಿ ಅಹಿಂಸನಭಾವೋ। ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇತಂ, ಯಮ್ಹಿ ಪನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಪಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಭಾವನಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂಯಮೋ ದಮೋತಿ ಸೀಲಞ್ಚೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಚ। ವನ್ತಮಲೋತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ನೀಹಟಮಲೋ। ಧೀರೋತಿ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಥೇರೋತಿ ಸೋ ಇಮೇಹಿ ಥಿರಭಾವಕಾರಕೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಥೇರೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸೂತಿ।
ಲಕುಣ್ಡಕಭದ್ದಿಯತ್ಥೇರವತ್ಥು ಚತುತ್ಥಂ।
೫. ಸಮ್ಬಹುಲಭಿಕ್ಖುವತ್ಥು
ನ ವಾಕ್ಕರಣಮತ್ತೇನಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ
ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪವೇಣಿವಸೇನೇವ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ಲಭತಿ, ಇಮೇ ಪನ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೇ ನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಞತ್ವಾ ಅಹಂ ತುಮ್ಹೇ ವಾಕ್ಕರಣಮತ್ತೇನ ಸಾಧುರೂಪಾತಿ ನ ವದಾಮಿ। ಯಸ್ಸ ಪನೇತೇ ಇಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ, ಏಸೋ ಏವ ಸಾಧುರೂಪೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ –
೨೬೨.
‘‘ನ ವಾಕ್ಕರಣಮತ್ತೇನ, ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ವಾ।
ಸಾಧುರೂಪೋ ನರೋ ಹೋತಿ, ಇಸ್ಸುಕೀ ಮಚ್ಛರೀ ಸಠೋ॥
೨೬೩.
‘‘ಯಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಮೂಲಘಚ್ಚಂ ಸಮೂಹತಂ।
ಸವನ್ತದೋಸೋ ಮೇಧಾವೀ, ಸಾಧುರೂಪೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ನ ವಾಕ್ಕರಣಮತ್ತೇನಾತಿ ವಚೀಕರಣಮತ್ತೇನ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನವಚನಮತ್ತೇನ। ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ವಾತಿ ಸರೀರವಣ್ಣಸ್ಸ ಮನಾಪಭಾವೇನ ವಾ। ನರೋತಿ ಏತ್ತಕೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಪರಲಾಭಾದೀಸು ಇಸ್ಸಾಮನಕೋ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಮಚ್ಛೇರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕೇರಾಟಿಕಭಾವೇನ ಯಸ್ಸ ಚೇತನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇತಂ ಇಸ್ಸಾದಿದೋಸಜಾತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಮೂಲಕಂ ಛಿನ್ನಂ, ಮೂಲಘಾತಂ ಕತ್ವಾ ಸಮೂಹತಂ
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಸಮ್ಬಹುಲಭಿಕ್ಖುವತ್ಥು ಪಞ್ಚಮಂ।
೬. ಹತ್ಥಕವತ್ಥು
ನ ಮುಣ್ಡಕೇನ ಸಮಣೋತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ಹತ್ಥಕಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಸೋ ಕಿರ ವಾದಕ್ಖಿತ್ತೋ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಅಸುಕವೇಲಾಯ ಅಸುಕಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಥ, ವಾದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುರೇತರಮೇವ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಪಸ್ಸಥ, ತಿತ್ಥಿಯಾ ಮಮ ಭಯೇನ ನಾಗತಾ, ಏಸೋವ ಪನ ನೇಸಂ ಪರಾಜಯೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ವಾದಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರನ್ತೋ ವಿಚರತಿ। ಸತ್ಥಾ ‘‘ಹತ್ಥಕೋ ಕಿರ ಏವಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ತಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸಚ್ಚಂ
೨೬೪.
‘‘ನ ಮುಣ್ಡಕೇನ ಸಮಣೋ, ಅಬ್ಬತೋ ಅಲಿಕಂ ಭಣಂ।
ಇಚ್ಛಾಲೋಭಸಮಾಪನ್ನೋ, ಸಮಣೋ ಕಿಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ॥
೨೬೫.
‘‘ಯೋ ಚ ಸಮೇತಿ ಪಾಪಾನಿ, ಅಣುಂ ಥೂಲಾನಿ ಸಬ್ಬಸೋ।
ಸಮಿತತ್ತಾ ಹಿ ಪಾಪಾನಂ, ಸಮಣೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಮುಣ್ಡಕೇನಾತಿ ಸೀಸಮುಣ್ಡನಮತ್ತೇನ। ಅಬ್ಬತೋತಿ ಸೀಲವತೇನ ಚ ಧುತಙ್ಗವತೇನ ಚ ವಿರಹಿತೋ। ಅಲಿಕಂ ಭಣನ್ತಿ ಮುಸಾವಾದಂ ಭಣನ್ತೋ ಅಸಮ್ಪತ್ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಇಚ್ಛಾಯ ಪತ್ತೇಸು ಚ ಲೋಭೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಮಣೋ ನಾಮ ಕಿಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ? ಸಮೇತೀತಿ ಯೋ ಚ ಪರಿತ್ತಾನಿ ವಾ
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಹತ್ಥಕವತ್ಥು ಛಟ್ಠಂ।
೭. ಅಞ್ಞತರಬ್ರಾಹ್ಮಣವತ್ಥು
ನ ತೇನ ಭಿಕ್ಖು ಸೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಸೋ ಕಿರ ಬಾಹಿರಸಮಯೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಂ ಚರನ್ತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಅತ್ತನೋ ಸಾವಕೇ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರಣೇನ ‘ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ ವದತಿ, ಮಮ್ಪಿ ‘ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಸೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ, ‘‘ಭೋ ಗೋತಮ, ಅಹಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖಂ ಚರಿತ್ವಾ ಜೀವಾಮಿ, ಮಮ್ಪಿ ‘ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ ವದೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ‘‘ನಾಹಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಭಿಕ್ಖನಮತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ವದಾಮಿ। ನ ಹಿ ವಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸಙ್ಖಾಯ ಚರತಿ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ನಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ –
೨೬೬.
‘‘ನ ತೇನ ಭಿಕ್ಖು ಸೋ ಹೋತಿ, ಯಾವತಾ ಭಿಕ್ಖತೇ ಪರೇ।
ವಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಾಯ, ಭಿಕ್ಖು ಹೋತಿ ನ ತಾವತಾ॥
೨೬೭.
‘‘ಯೋಧ ಪುಞ್ಞಞ್ಚ ಪಾಪಞ್ಚ, ಬಾಹೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾ।
ಸಙ್ಖಾಯ ಲೋಕೇ ಚರತಿ, ಸ ವೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಯಾವತಾತಿ ಯತ್ತಕೇನ ಪರೇ ಭಿಕ್ಖತೇ, ತೇನ ಭಿಕ್ಖನಮತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖು ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಸಮಂ ಧಮ್ಮಂ, ವಿಸ್ಸಗನ್ಧಂ ವಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಾಯ ಚರನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಯೋಧಾತಿ ಯೋ ಇಧ ಸಾಸನೇ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಪುಞ್ಞಞ್ಚ ಪಾಪಞ್ಚ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಬಾಹೇತ್ವಾ ಪನುದಿತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾ ಹೋತಿ। ಸಙ್ಖಾಯಾತಿ ಞಾಣೇನ। ಲೋಕೇತಿ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕೇ ‘‘ಇಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಖನ್ಧಾ, ಇಮೇ ಬಾಹಿರಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಿತ್ವಾ
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಅಞ್ಞತರಬ್ರಾಹ್ಮಣವತ್ಥು ಸತ್ತಮಂ।
೮. ತಿತ್ಥಿಯವತ್ಥು
ನ ಮೋನೇನಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ತಿತ್ಥಿಯೇ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ತೇ ಕಿರ ಭುತ್ತಟ್ಠಾನೇಸು ಮನುಸ್ಸಾನಂ ‘‘ಖೇಮಂ ಹೋತು, ಸುಖಂ
ಸತ್ಥಾ ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತುಣ್ಹೀಭಾವಮತ್ತೇನ ‘ಮುನೀ’ತಿ ವದಾಮಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಹಿ ಅಜಾನನ್ತಾ ನ
೨೬೮.
‘‘ನ ಮೋನೇನ ಮುನೀ ಹೋತಿ, ಮೂಳ್ಹರೂಪೋ ಅವಿದ್ದಸು।
ಯೋ ಚ ತುಲಂವ ಪಗ್ಗಯ್ಹ, ವರಮಾದಾಯ ಪಣ್ಡಿತೋ॥
೨೬೯.
‘‘ಪಾಪಾನಿ
ಯೋ ಮುನಾತಿ ಉಭೋ ಲೋಕೇ, ಮುನಿ ತೇನ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ನ ಮೋನೇನಾತಿ ಕಾಮಞ್ಹಿ ಮೋನೇಯ್ಯಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣಮೋನೇನ ಮುನಿ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇಧ ಪನ ತುಣ್ಹೀಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮೋನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮೂಳ್ಹರೂಪೋತಿ ತುಚ್ಛರೂಪೋ। ಅವಿದ್ದಸೂತಿ ಅವಿಞ್ಞೂ। ಏವರೂಪೋ ಹಿ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋಪಿ ಮುನಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಮೋನೇನ ಮುನಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತುಚ್ಛಸಭಾವೋ ಪನ ಅವಿಞ್ಞೂ ಚ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೋ ಚ ತುಲಂವ ಪಗಯ್ಹಾತಿ ಯಥಾ ಹಿ ತುಲಂ ಸ ಮುನೀತಿ ಸೋ ಮುನಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಸೋ ಮುನೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಮುನೀತಿ ಚೇ? ಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಕಾರಣಂ, ತೇನ ಸೋ ಮುನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಮುನಾತಿ ಉಭೋ ಲೋಕೇತಿ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕೇ ತುಲಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಮಿನನ್ತೋ ವಿಯ ‘‘ಇಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಖನ್ಧಾ, ಇಮೇ ಬಾಹಿರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಇಮೇ ಉಭೋ ಅತ್ಥೇ ಮುನಾತಿ। ಮುನಿ ತೇನ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಮುನೀತಿ ವುಚ್ಚತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ತಿತ್ಥಿಯವತ್ಥು ಅಟ್ಠಮಂ।
೯. ಬಾಲಿಸಿಕವತ್ಥು
ನ ತೇನ ಅರಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಏಕಂ ಅರಿಯಂ ನಾಮ ಬಾಲಿಸಿಕಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ಏಕದಿವಸಞ್ಹಿ
೨೭೦.
‘‘ನ ತೇನ ಅರಿಯೋ ಹೋತಿ, ಯೇನ ಪಾಣಾನಿ ಹಿಂಸತಿ।
ಅಹಿಂಸಾ ಸಬ್ಬಪಾಣಾನಂ, ಅರಿಯೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಅಹಿಂಸಾತಿ ಅಹಿಂಸನೇನ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೇನ ಹಿ ಪಾಣಾನಿ ಹಿಂಸತಿ, ನ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಅರಿಯೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಸಬ್ಬಪಾಣಾನಂ ಪಾಣಿಆದೀಹಿ ಅಹಿಂಸನೇನ ಮೇತ್ತಾದಿಭಾವನಾಯ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಹಿಂಸತೋ ಆರಾವ ಠಿತೋ, ಅಯಂ ಅರಿಯೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಾಲಿಸಿಕೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿ, ಸಮ್ಪತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಾತ್ಥಿಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಬಾಲಿಸಿಕವತ್ಥು ನವಮಂ।
೧೦. ಸಮ್ಬಹುಲಸೀಲಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಭಿಕ್ಖುವತ್ಥು
ನ ಸೀಲಬ್ಬತಮತ್ತೇನಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಸೀಲಾದಿಸಮ್ಪನ್ನೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ।
ತೇಸು ಕಿರ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಏವಂ ಅಹೋಸಿ – ‘‘ಮಯಂ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ, ಮಯಂ ಧುತಙ್ಗಧರಾ, ಮಯಂ ಬಹುಸ್ಸುತಾ, ಮಯಂ ಪನ್ತಸೇನಾಸನವಾಸಿನೋ, ಮಯಂ ಝಾನಲಾಭಿನೋ, ನ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅರಹತ್ತಂ ದುಲ್ಲಭಂ, ಇಚ್ಛಿತದಿವಸೇಯೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ಯೇಪಿ ತತ್ಥ ಅನಾಗಾಮಿನೋ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ನ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಇದಾನಿ ಅರಹತ್ತಂ ದುಲ್ಲಭ’’ನ್ತಿ। ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ
ಸತ್ಥಾ
೨೭೧.
‘‘ನ ಸೀಲಬ್ಬತಮತ್ತೇನ, ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನ ವಾ ಪನ।
ಅಥ ವಾ ಸಮಾಧಿಲಾಭೇನ, ವಿವಿತ್ತಸಯನೇನ ವಾ॥
೨೭೨.
‘‘ಫುಸಾಮಿ
ಭಿಕ್ಖು ವಿಸ್ಸಾಸಮಾಪಾದಿ, ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಆಸವಕ್ಖಯ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಸೀಲಬ್ಬತಮತ್ತೇನಾತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಮತ್ತೇನ ವಾ ತೇರಸಧುತಙ್ಗಮತ್ತೇನ ವಾ। ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನ ವಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಉಗ್ಗಹಿತಮತ್ತೇನ ವಾ। ಸಮಾಧಿಲಾಭೇನಾತಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಲಾಭೇನ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖನ್ತಿ ಅಪುಥುಜ್ಜನಸೇವಿತನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇಹಿ ಅಸೇವಿತಂ ಅರಿಯಸೇವಿತಮೇವ। ಭಿಕ್ಖೂತಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಆಲಪನ್ತೋ ಆಹ। ವಿಸ್ಸಾಸಮಾಪಾದೀತಿ ವಿಸ್ಸಾಸಂ ನ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಭಿಕ್ಖು ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದಿಭಾವಮತ್ತಕೇನೇವ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಭವೋ ಅಪ್ಪಕೋ ಪರಿತ್ತಕೋ’’ತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಹತ್ತಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖು ನಾಮ ವಿಸ್ಸಾಸಂ ನಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋಪಿ ಗೂಥೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋಪಿ ಭವೋ ದುಕ್ಖೋತಿ।
ದೇಸನಾವಸಾನೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಂಸು, ಸಮ್ಪತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಾತ್ಥಿಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸಮ್ಬಹುಲಸೀಲಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಭಿಕ್ಖುವತ್ಥು ದಸಮಂ।
ಧಮ್ಮಟ್ಠವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಏಕೂನವೀಸತಿಮೋ ವಗ್ಗೋ।