೪. ಮೇಘಿಯವಗ್ಗೋ
೧. ಮೇಘಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೧. ಮೇಘಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಚಾಲಿಕಾಯನ್ತಿ ಏವಂ ನಾಮಕೇ ನಗರೇ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ನಗರಸ್ಸ ದ್ವಾರಟ್ಠಾನಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಚಲಪಙ್ಕಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಚಲಪಙ್ಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತತ್ತಾ ಓಲೋಕೇನ್ತಾನಂ ಚಲಮಾನಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚಾಲಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಚಾಲಿಕೇ ಪಬ್ಬತೇತಿ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಏಕೋ ಪಬ್ಬತೋ, ಸೋಪಿ ಸಬ್ಬಸೇತತ್ತಾ ಕಾಲಪಕ್ಖಉಪೋಸಥೇ ಓಲೋಕೇನ್ತಾನಂ ಚಲಮಾನೋ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚಾಲಿಕಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ। ತತ್ಥ ಭಗವತೋ ಮಹನ್ತಂ ವಿಹಾರಂ ಕಾರಯಿಂಸು, ಭಗವಾ ತದಾ ತಂ ನಗರಂ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಚಾಲಿಕಪಬ್ಬತಮಹಾವಿಹಾರೇ ವಿಹರತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಚಾಲಿಕಾಯಂ ವಿಹರತಿ ಚಾಲಿಕೇ ಪಬ್ಬತೇ’’ತಿ। ಮೇಘಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಹೋತೀತಿ ಪರಿಚಾರಕೋ ಹೋತಿ। ಭಗವತೋ ಹಿ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ಉಪಟ್ಠಾಕಾ ಅನಿಬದ್ಧಾ ಅಹೇಸುಂ, ಏಕದಾ ನಾಗಸಮಾಲೋ, ಏಕದಾ ನಾಗಿತೋ, ಏಕದಾ ಉಪವಾನೋ, ಏಕದಾ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ, ತದಾಪಿ ಮೇಘಿಯತ್ಥೇರೋವ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮೇಘಿಯೋ ಭಗವತೋ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಜನ್ತುಗಾಮನ್ತಿ ಏವಂ ನಾಮಕಂ ತಸ್ಸೇವ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಅಪರಂ ಗೋಚರಗಾಮಂ। ‘‘ಜತ್ತುಗಾಮ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಕಿಮಿಕಾಳಾಯಾತಿ ಕಾಳಕಿಮೀನಂ ಬಹುಲತಾಯ ‘‘ಕಿಮಿಕಾಳಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ ನದಿಯಾ। ಜಙ್ಘವಿಹಾರನ್ತಿ ಚಿರನಿಸಜ್ಜಾಯ ಜಙ್ಘಾಸು ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲಮಥವಿನೋದನತ್ಥಂ ವಿಚರಣಂ। ಪಾಸಾದಿಕನ್ತಿ ಅವಿರಳರುಕ್ಖತಾಯ ಸಿನಿದ್ಧಪತ್ತತಾಯ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಪಸಾದಮಾವಹತೀತಿ ಪಾಸಾದಿಕಂ। ಸನ್ದಚ್ಛಾಯತಾಯ ಮನುಞ್ಞಂ। ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠಾನಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜನನಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತಂ ರಮೇತೀತಿ ರಮಣೀಯಂ। ಅಲನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಂ, ಯುತ್ತನ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಧಾನತ್ಥಿಕಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗೇನ ಭಾವನಾಯ ಅತ್ಥಿಕಸ್ಸ। ಪಧಾನಾಯಾತಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಕರಣಾಯ। ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಹನ್ತಿ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ ಅಹಂ। ಥೇರೇನ ಕಿರ ಪುಬ್ಬೇ ತಂ ಠಾನಂ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಞ್ಚ ಜಾತಿಸತಾನಿ ರಞ್ಞಾ ಏವ ಸತಾ ಅನುಭೂತಂ ಉಯ್ಯಾನಂ ಅಹೋಸಿ, ತೇನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇಯೇವ ತತ್ಥ ವಿಹರಿತುಂ ಚಿತ್ತಂ ನಮಿ। ಆಗಮೇಹಿ ತಾವಾತಿ ಏಕಕಮ್ಹಿ ತಾವಾತಿ ಇದಂ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಏವಮಯಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ಕಮ್ಮೇ ಅನಿಪ್ಫಜ್ಜಮಾನೇ ನಿರಾಸಙ್ಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪೇಮವಸೇನ ಪುನ ಆಗಚ್ಛಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಮದ್ದವಜನನತ್ಥಂ ಆಹ। ಯಾವ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ಮಮ ಸನ್ತಿಕಂ ಯಾವ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ಆಗಮೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ‘‘ಆಗಚ್ಛತೂ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಥಾ ‘‘ದಿಸ್ಸತೂ’’ತಿ।
ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾದೀನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಕತತ್ತಾ, ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ವಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ನತ್ಥಿ ಕತಸ್ಸ ವಾ ಪತಿಚಯೋತಿ ಕತಸ್ಸ ವಾ ಪುನ ಪತಿಚಯೋಪಿ ನತ್ಥಿ। ನ ಹಿ ಭಾವಿತಮಗ್ಗೋ ಪುನ ಭಾವೀಯತಿ, ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ ಪುನ ಪಹಾನೇನ ಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ। ಅತ್ಥಿ ಕತಸ್ಸ ಪತಿಚಯೋತಿ ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಪ್ಫಾದಿತಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ತದತ್ಥಂ ಪುನ ವಡ್ಢನಸಙ್ಖಾತೋ ಪತಿಚಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಧಾನನ್ತಿ ಖೋ ಮೇಘಿಯ ವದಮಾನಂ ಕಿನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ‘‘ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ತಂ ವದಮಾನಂ ಮಯಂ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಂ ನಾಮ ವದೇಯ್ಯಾಮ?
ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸೀದೀತಿ ದಿವಾವಿಹಾರತ್ಥಾಯ ನಿಸೀದಿ। ನಿಸಿನ್ನೋ ಚ ಯಸ್ಮಿಂ ಮಙ್ಗಲಸಿಲಾಪಟ್ಟೇ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಞ್ಚ ಜಾತಿಸತಾನಿ ರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ಉಯ್ಯಾನಕೀಳಂ ಕೀಳನ್ತೋ ವಿವಿಧನಾಟಕಪರಿವಾರೋ ನಿಸಿನ್ನಪುಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿ। ಅಥಸ್ಸ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮಣಭಾವೋ ವಿಗತೋ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ, ರಾಜವೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಾಟಕಪರಿವಾರಪರಿವುತೋ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಹಾರಹೇ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಿಯ ಜಾತೋ। ಅಥಸ್ಸ ತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಸ್ಸಾದಯತೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ। ಸೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಸಹೋಡ್ಢಂ ಗಹಿತೇ ದ್ವೇ ಚೋರೇ ಆನೇತ್ವಾ ಪುರತೋ ಠಪಿತೇ ವಿಯ ಅದ್ದಸ। ತೇಸು ಏಕಸ್ಸ ವಧಂ ಆಣಾಪನವಸೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಏಕಸ್ಸ ಬನ್ಧನಂ ಆಣಾಪನವಸೇನ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ, ಏವಂ ಸೋ ಲತಾಜಾಲೇನ ರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಮಧುಮಕ್ಖಿಕಾಹಿ ಮಧುಘಾತಕೋ ವಿಯ ಚ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಸಮ್ಪರಿಕಿಣ್ಣೋ ಅಹೋಸಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮೇಘಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಚ್ಛರಿಯಂ ವತ ಭೋತಿ ಗರಹಣಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ ಕಿರೇತಂ ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಭಗವತೋ ವಲಿಯಗತ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಅವೋಚ ‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಬ್ಭುತಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೫೧೧)। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಾದೀಸು ಲೋಭವಸೇನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ, ಖರಸ್ಸರಾನಂ ಪಕ್ಖಿಆದೀನಂ ಸದ್ದಸ್ಸವನೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ಲೇಡ್ಡುಆದೀಹಿ ತೇಸಂ ಪಟಿಬಾಹನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ, ‘ಇಧೇವಾಹಂ ವಸೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ತತ್ಥ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾವಸೇನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ, ವನಚರಕೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅನ್ವಾಸತ್ತಾತಿ ಅನುಲಗ್ಗಾ ವೋಕಿಣ್ಣಾ। ಅತ್ತನಿ ಗರುಮ್ಹಿ ಚ ಏಕತ್ತೇಪಿ ಬಹುವಚನಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಅನುಸನ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ।
ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಸಮ್ಪರಿಕಿಣ್ಣೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಪ್ಪಾಯಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ ವತ ದಿಸ್ವಾ ದೀಘದಸ್ಸೀ ಭಗವಾ ಪಟಿಸೇಧೇಸೀ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮಂ ಕಾರಣಂ ದಸಬಲಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಸಿನ್ನಾಸನತೋ ‘‘ಇಧ ಮಯ್ಹಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇಸಿ।
ತತ್ಥ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾತಿ ಬಹುಲಂ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ। ಪಾಪಕಾತಿ ಲಾಮಕಾ। ಅಕುಸಲಾತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾ। ದುಗ್ಗತಿಸಮ್ಪಾಪನಟ್ಠೇನ ವಾ ಪಾಪಕಾ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಅಕುಸಲಾ। ವಿತಕ್ಕೇತಿ ಊಹತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪೇತೀತಿ ವಿತಕ್ಕೋ, ಕಾಮಸಹಗತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ, ಕಿಲೇಸಕಾಮಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ವತ್ಥುಕಾಮಾರಮ್ಮಣೋ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ಯಾಪಾದಸಹಗತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ। ವಿಹಿಂಸಾಸಹಗತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ। ತೇಸು ಕಾಮಾನಂ ಅಭಿನನ್ದನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ, ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಹಞ್ಞನ್ತು ವಾ ವಿನಸ್ಸನ್ತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ ಸತ್ತೇಸು ಸಮ್ಪದುಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮೇತ್ತಾಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ಪಾಣಿಲೇಡ್ಡುದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಹೇಠೇತುಕಾಮತಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಕರುಣಾಪಟಿಪಕ್ಖೋ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ಗಮನಂ ಅನುಜಾನಿ? ‘‘ಅನನುಞ್ಞಾತೋಪಿ ಚಾಯಂ ಮಂ ಓಹಾಯ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸತೇವ, ‘ಪರಿಚಾರಕಾಮತಾಯ ಮಞ್ಞೇ ಭಗವಾ ಗನ್ತುಂ ನ ದೇತೀ’ತಿ
ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇ ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪರಿಪಕ್ಕಾಯ, ಮೇಘಿಯ, ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಪರಿಪಕ್ಕಾಯಾತಿ ಪರಿಪಾಕಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾಯ। ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚೇತಸೋ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಹಿ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಚೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಚ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚೇತಸೋ ವಿಮುತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಅಪರಭಾಗೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚೇವ ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಚ। ಸಾಯಂ ವಿಮುತ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಕಥಿತಾವ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಆಸಯೇ ಪರಿಪಾಚಿತೇ ಪಬೋಧಿತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಗಬ್ಭಂ
ಕತಮೇ ಪನ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ? ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಕರಣವಸೇನ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಅಸ್ಸದ್ಧೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪರಿವಜ್ಜಯತೋ, ಸದ್ಧೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೇವತೋ ಭಜತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ, ಪಸಾದನೀಯೇ ಸುತ್ತನ್ತೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ
‘‘ಕುಸೀತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪರಿವಜ್ಜಯತೋ, ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೇವತೋ ಭಜತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ – ಇಮೇಹಿ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ।
‘‘ಮುಟ್ಠಸ್ಸತೀ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪರಿವಜ್ಜಯತೋ, ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತೀ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೇವತೋ ಭಜತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ – ಇಮೇಹಿ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ।
‘‘ಅಸಮಾಹಿತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪರಿವಜ್ಜಯತೋ, ಸಮಾಹಿತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೇವತೋ ಭಜತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ, ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ – ಇಮೇಹಿ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ।
‘‘ದುಪ್ಪಞ್ಞೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪರಿವಜ್ಜಯತೋ, ಪಞ್ಞವನ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೇವತೋ ಭಜತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ, ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ – ಇಮೇಹಿ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ।
‘‘ಇತಿ
ಅಪರೇಪಿ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ – ಸದ್ಧಾಪಞ್ಚಮಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಪಹಾನಸಞ್ಞಾ ವಿರಾಗಸಞ್ಞಾತಿ ಇಮಾ ಪಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ‘‘ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಪಾಕಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧ, ಮೇಘಿಯ, ಭಿಕ್ಖು ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಭದ್ದೋ ಸುನ್ದರೋ ಮಿತ್ತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ। ಯಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ‘‘ಅಘಸ್ಸ ಘಾತಾ, ಹಿತಸ್ಸ ವಿಧಾತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರೋ ಮಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋವ। ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಗ್ಗಲೇಹೇವ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಸಹ ಅಯತಿ ಪವತ್ತತಿ, ನ ವಿನಾ ತೇಹೀತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸಹಾಯೋ।ಕಲ್ಯಾಣಪುಗ್ಗಲೇಸು ಏವ ಚಿತ್ತೇನ ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕೋ। ಪದತ್ತಯೇನ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸಂಸಗ್ಗೇ ಆದರಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ।
ತತ್ರಿದಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಲಕ್ಖಣಂ – ಇಧ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚಾಗಸಮ್ಪನ್ನೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೋ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದ್ದಹತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬೋಧಿಂ ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ, ತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಹೇತುಭೂತಂ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತೇಸಿತಂ ನ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ। ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ ಚೋದಕೋ ಪಾಪಗರಹೀ ವತ್ತಾ ವಚನಕ್ಖಮೋ, ಸುತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ಕಥಾನಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಚಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಪವಿವಿತ್ತೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ, ವೀರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಹೋತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ, ಸತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ
‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ, ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ।
ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ, ನೋ ಚಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಯೇ’’ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೩೭)।
ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಧಮ್ಮೋ ಪರಿಪಾಕಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ, ಅಯಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಸ್ಸ ಆದಿಭಾವತೋ, ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಬಹುಕಾರತಾಯ ಪಧಾನಭಾವತೋ ಚ ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಆದಿತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಠಮೋ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೋ ಅವಿಸುದ್ಧಾನಂ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಕರಣವಸೇನ
ಪುನ ಚಪರನ್ತಿ ಪುನ ಚ ಅಪರಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ। ಸೀಲವಾತಿ
ಯಥಾ ಚ ಸೀಲವಾ ಹೋತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ। ತಞ್ಹಿ ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಸಂವರಣಂ ಸಂವರೋ, ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ವಿಹರತೀತಿ ತದನುರೂಪವಿಹಾರಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ। ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸ್ಸ, ಉಪರಿ ವಿಸೇಸಾನಂ ಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ। ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲತೋ ಅಚವನಧಮ್ಮತಾಪರಿದೀಪನಂ। ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಆದಾನಪರಿದೀಪನಂ। ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ। ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ, ಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಸುಕರಭಾವತೋ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಅಪಾಯೇಸು ಪತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ। ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ವಾ ಭವಾದೀಸು ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತೋ ಘಟೀಯನ್ತಂ ವಿಯ ಅನವಟ್ಠಾನೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನತೋ ಗಮನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಮರಣವಸೇನ ವಾ ತಮ್ಹಿ ತಮ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪತನಸೀಲೋತಿ ವಾ ಪಾತೀ, ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ ಚಿತ್ತಮೇವ ವಾ। ತಂ ಪಾತಿನಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ
ಅಥ
ಅಥ ವಾ ಪಾತೇತಿ ವಿನಿಪಾತೇತಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿ, ಚಿತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತೇನ ನಿಯ್ಯತೀ ಲೋಕೋ, ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಕಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೬೨)। ತಸ್ಸ ಪಾತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಏತೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಪತತಿ ವಾ ಏತೇನ ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇ ಚಾತಿ ಪಾತಿ, ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ – ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೫೫-೫೭), ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೧೫, ೧೦೫) ಚಾದಿ। ತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ।
ಅಥ
ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಧಿಪತಿಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ಪತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಮುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮೋಕ್ಖೋ। ಪತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ವಾ ತಮ್ಮೂಲಭಾವತೋ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪತಿ ಚ, ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠೇನ ಮೋಕ್ಖೋ ಚಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಆದಿಮೇತಂ ಮುಖಮೇತ’’ನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ।
ಅಥ ವಾ ಪಇತಿ ಪಕಾರೇ, ಅತೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ಸಯಂ ತದಙ್ಗವಸೇನ, ಸಮಾಧಿಸಹಿತಂ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಞ್ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಪತಿ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ವೀತಿಕ್ಕಮದೋಸತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ
ಸಂವರತಿ ಪಿದಹತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಂವರೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಸಂವರೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತತೋ ತತೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತೋ ವಿರತಿಯೋ ಚೇತನಾ ಚ। ತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋತಿ ವುತ್ತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿಭಙ್ಗೇ –
‘‘ಇಮಿನಾ
ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತಿ ಇರೀಯತಿ ವತ್ತತಿ।
ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವೇಳುದಾನಾದಿಮಿಚ್ಛಾಜೀವಸ್ಸ ಕಾಯಪಾಗಬ್ಭಿಯಾದೀನಞ್ಚ ಅಕರಣೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನಾಚಾರಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖುಸಾರುಪ್ಪಆಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ವೇಸಿಯಾದಿಅಗೋಚರಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಿಅತ್ಥಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ।
ಅಪಿಚ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ಥರಿ ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುನಿವತ್ಥೋ ಸುಪಾರುತೋ ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಆಲೋಕಿತೇನ ವಿಲೋಕಿತೇನ ಸಮಿಞ್ಜಿತೇನ ಪಸಾರಿತೇನ ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಜಾಗರಿಯಮನುಯುತ್ತೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಪವಿವಿತ್ತೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕೇಸು ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀ ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಹರತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಚಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ।
ಗೋಚರೋ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋತಿ ತಿವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಯೋ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ, ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಸುತಂ ಸುಣಾತಿ, ಸುತಂ ಪರಿಯೋದಾಪೇತಿ, ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತಿ, ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಂ ಕರೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಿ, ಯಞ್ಚ ಅನುಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಸದ್ಧಾಯ ವಡ್ಢತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ।
ಯೋ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ।
ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋ
‘‘ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗೋಚರೋ ಸಕೋ ಪೇತ್ತಿಕೋ ವಿಸಯೋ, ಯದಿದಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೨)।
ತತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇತರೇಸಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ಗೋಚರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಆಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಇಮಾಯ ಚ ಗೋಚರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ।
ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕತ್ತಾ ಅಣುಪ್ಪಮಾಣೇಸು ಅಸ್ಸತಿಯಾ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಸೇಖಿಯಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸನಸೀಲೋ। ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಪರಮಾಣುಮತ್ತಂ ವಜ್ಜಂ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಯೋಜನಪಮಾಣಾಧಿಕಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸುಬ್ಬೇಧಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಯೋಪಿ ಸಬ್ಬಲಹುಕಂ ದುಬ್ಭಾಸಿತಮತ್ತಂ ಪಾರಾಜಿಕಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀ ನಾಮ। ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಅನವಸೇಸಂ ಸಮ್ಮಾ ಆದಿಯಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖತಿ, ಪವತ್ತತಿ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಭಿಸಲ್ಲೇಖಿಕಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಲ್ಲೇಖನೀ, ತೇಸಂ ತನುಭಾವಾಯ ಪಹಾನಾಯ ಯುತ್ತರೂಪಾ। ಚೇತೋವಿವರಣಸಪ್ಪಾಯಾತಿ ಚೇತಸೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಾನಂ ನೀವರಣಾನಂ ದೂರೀಭಾವಕರಣೇನ ಚೇತೋವಿವರಣಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯಾ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ವಾ ವಿವರಣಾಯ ಪಾಕಟೀಕರಣಾಯ ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಾ ಉಪಕಾರಿಕಾತಿ ಚೇತೋವಿವರಣಸಪ್ಪಾಯಾ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯಾತಿ ಏಕಂಸೇನೇವ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತ್ಥಾಯ। ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವಿರಜ್ಜನತ್ಥಾಯ ಚ ನಿರುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಉಪಸಮಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೂಪಸಮಾಯ। ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಭಿಜಾನನಾಯ। ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾತಿ ಚತುಮಗ್ಗಸಮ್ಬೋಧಾಯ। ನಿಬ್ಬಾನಾಯಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಾಯ। ಏತೇಸು ಹಿ ಆದಿತೋ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾ, ದ್ವೀಹಿ ಮಗ್ಗೋ, ದ್ವೀಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವುತ್ತಂ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಆದಿಂ
ಇದಾನಿ ತಂ ಕಥಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋತಿ ನ ಇಚ್ಛೋ, ತಸ್ಸ ಕಥಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾ, ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಭಾವಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಕಥಾ ವಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ರಿಚ್ಛೋ ಪಾಪಿಚ್ಛೋ ಮಹಿಚ್ಛೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋತಿ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ। ತೇಸು ಅತ್ತನಾ ಯಥಾಲದ್ಧೇನ ಲಾಭೇನ ಅತಿತ್ತೋ ಉಪರೂಪರಿ ಲಾಭಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಅತ್ರಿಚ್ಛೋ ನಾಮ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಚತುಬ್ಭಿ ಅಟ್ಠಜ್ಝಗಮಾ, ಅಟ್ಠಭಿ ಚಾಪಿ ಸೋಳಸ।
ಸೋಳಸಭಿ ಚ ದ್ವತ್ತಿಂಸ, ಅತ್ರಿಚ್ಛಂ ಚಕ್ಕಮಾಸದೋ।
ಇಚ್ಛಾಹತಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ, ಚಕ್ಕಂ ಭಮತಿ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೫.೧೦೩)।
‘‘ಅತ್ರಿಚ್ಛಾ ಅತಿಲೋಭೇನ, ಅತಿಲೋಭಮದೇನ ಚಾ’’ತಿ ಚ॥ (ಜಾ॰ ೧.೨.೧೬೮)।
ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕನಿಕಾಮಯತಾಯ ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪಾಪಿಚ್ಛೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಕುಹನಾ? ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾಪಕತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತೇನ ವಾ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪಿತೇನ ವಾ ಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸ ವಾ ಅಠಪನಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ॰ ೮೬೧)।
ಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಮಹಿಚ್ಛೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಸದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ‘ಸದ್ಧೋತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂ’ತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ಸೀಲವಾ ಸಮಾನೋ ‘ಸೀಲವಾತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂ’ತಿ ಇಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ॰ ೮೫೧)।
ದುತ್ತಪ್ಪಿಯತಾಯ ಹಿಸ್ಸ ವಿಜಾತಮಾತಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ
ಸಕಟೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇ ದೇನ್ತು, ತಯೋಪೇತೇ ಅತಪ್ಪಿಯಾ’’ತಿ॥
ಏತೇ
ಸ್ವಾಯಂ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಧುತಙ್ಗಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಅಧಿಗಮಪ್ಪಿಚ್ಛೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ। ತತ್ಥ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಅತ್ತನೋ ಥಾಮಞ್ಚ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಸಚೇಪಿ ಹಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಬಹು ಹೋತಿ, ದಾಯಕೋ ಅಪ್ಪಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದಾಯಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ। ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಚೇ ಅಪ್ಪೋ, ದಾಯಕೋ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ। ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಚೇ ಬಹು, ದಾಯಕೋಪಿ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ಅತ್ತನೋ ಥಾಮಂ ಞತ್ವಾ ಪಮಾಣಯುತ್ತಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏವರೂಪೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಲಾಭಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಲಾಭಂ ಥಾವರಂ ಕರೋತಿ, ದಾಯಕಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧೇತಿ। ಧುತಙ್ಗಸಮಾದಾನಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ನ ಜಾನಾಪೇತುಕಾಮೋ ಧುತಙ್ಗಪ್ಪಿಚ್ಛೋ। ಯೋ ಅತ್ತನೋ ಬಹುಸ್ಸುತಭಾವಂ ಜಾನಾಪೇತುಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಪರಿಯತ್ತಿಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ। ಯೋ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಭಾವಂ ಜಾನಾಪೇತುಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಅಧಿಗಮಪ್ಪಿಚ್ಛೋ। ಏವಮೇತೇಸಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾನಂ ಯಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ, ತಸ್ಸಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸನ್ದಸ್ಸನಾದಿವಿಧಿನಾ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಆನಿಸಂಸವಿಭಾವನವಸೇನ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ರಿಚ್ಛಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾಚಾರಸ್ಸ ಆದೀನವವಿಭಾವನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾ।
ಸನ್ತುಟ್ಠಿಕಥಾತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೀತಿ ಸಕೇನ ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧೇನ ತುಟ್ಠಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಿ। ಅಥ ವಾ ವಿಸಮಂ ಪಚ್ಚಯಿಚ್ಛಂ ಪಹಾಯ ಸಮಂ ತುಟ್ಠಿ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿ। ಸನ್ತೇನ ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ತುಟ್ಠಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಿ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ –
‘‘ಅತೀತಂ ನಾನುಸೋಚನ್ತೋ, ನಪ್ಪಜಪ್ಪಮನಾಗತಂ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ಯಾಪೇನ್ತೋ, ಸನ್ತುಟ್ಠೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಞಾಯೇನ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತವಿಧಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ತುಟ್ಠಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಿ। ಅತ್ಥತೋ ಇತರೀತರಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸೋ
ತತ್ರಾಯಂ ಪಭೇದವಣ್ಣನಾ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಚೀವರಂ ಲಭತಿ ಸುನ್ದರಂ ವಾ ಅಸುನ್ದರಂ ವಾ, ಸೋ ತೇನೇವ ಯಾಪೇತಿ, ಅಞ್ಞಂ ನ ಪತ್ಥೇತಿ, ಲಭನ್ತೋಪಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಚೀವರೇ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋ। ಅಥ ಪನ ಪಕತಿದುಬ್ಬಲೋ ವಾ ಹೋತಿ ಆಬಾಧಜರಾಭಿಭೂತೋ ವಾ, ಗರುಂ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪನ್ತೋ ಕಿಲಮತಿ, ಸೋ ಸಭಾಗೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ತಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಲಹುಕೇನ ಯಾಪೇನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಚೀವರೇ ಯಥಾಬಲಸನ್ತೋಸೋ। ಅಪರೋ ಪಟ್ಟಚೀವರಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಮಹಗ್ಘಚೀವರಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಥೇರಾನಂ ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ, ಇದಂ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಅನುರೂಪಂ, ಇದಂ ಗಿಲಾನಾನಂ ದುಬ್ಬಲಾನಂ, ಇದಂ ಅಪ್ಪಲಾಭೀನಂ ವಾ ಹೋತೂ’’ತಿ ತೇಸಂ ದತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಸಙ್ಕಾರಕೂಟಾದಿತೋ ನನ್ತಕಾನಿ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಕತ್ವಾ ತೇಸಂ ವಾ ಪುರಾಣಚೀವರಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಧಾರೇನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಚೀವರೇ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ।
ಇಧ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಲಭತಿ ಲೂಖಂ ವಾ ಪಣೀತಂ ವಾ, ಸೋ ತೇನೇವ ಯಾಪೇತಿ, ಅಞ್ಞಂ ನ ಪತ್ಥೇತಿ, ಲಭನ್ತೋಪಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋ। ಅಥ ಪನ ಆಬಾಧಿಕೋ ಹೋತಿ, ಲೂಖಂ ಪಕತಿವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಬ್ಯಾಧಿವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಗಾಳ್ಹಂ ರೋಗಾತಙ್ಕಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸೋ ಸಭಾಗಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ಸಪ್ಪಾಯಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ಯಥಾಬಲಸನ್ತೋಸೋ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ।
ಇಧ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸೇನಾಸನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಮನಾಪಂ ವಾ ಅಮನಾಪಂ ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ತಿಣಕುಟಿಕಾಪಿ ತಿಣಸನ್ಥಾರಕಮ್ಪಿ, ಸೋ ತೇನೇವ ಸನ್ತುಸ್ಸತಿ, ಪುನ ಅಞ್ಞಂ ಸುನ್ದರತರಂ ವಾ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಸೇನಾಸನೇ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋ। ಅಥ ಪನ ಆಬಾಧಿಕೋ ಹೋತಿ ದುಬ್ಬಲೋ ವಾ, ಸೋ ಬ್ಯಾಧಿವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಪಕತಿವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಸೇನಾಸನಂ ಲಭತಿ, ಯತ್ಥಸ್ಸ ವಸತೋ ಅಫಾಸು ಹೋತಿ, ಸೋ ತಂ ಸಭಾಗಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ಸಪ್ಪಾಯಸೇನಾಸನೇ ವಸಿತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಯಥಾಬಲಸನ್ತೋಸೋ। ಅಪರೋ ಸುನ್ದರಂ ಸೇನಾಸನಂ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ ‘‘ಪಣೀತಸೇನಾಸನಂ ಪಮಾದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ, ಮಹಾಪುಞ್ಞತಾಯ ವಾ ಲೇಣಮಣ್ಡಪಕೂಟಾಗಾರಾದೀನಿ ಪಣೀತಸೇನಾಸನಾನಿ ಲಭತಿ, ಸೋ ತಾನಿ ಚೀವರಾದೀನಿ ವಿಯ ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾದೀನಂ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ।
ಇಧ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಭೇಸಜ್ಜಂ ಲಭತಿ ಲೂಖಂ ವಾ ಪಣೀತಂ ವಾ, ಸೋ ತೇನೇವ ತುಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞಂ ನ ಪತ್ಥೇತಿ, ಲಭನ್ತೋಪಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯೇ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋ। ಅಥ ಪನ ತೇಲೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಫಾಣಿತಂ ಲಭತಿ, ಸೋ ತಂ ಸಭಾಗಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದತ್ವಾ, ತಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ತೇಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯೇ ಯಥಾಬಲಸನ್ತೋಸೋ। ಅಪರೋ ಮಹಾಪುಞ್ಞೋ ಬಹುಂ ತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದಿಪಣೀತಭೇಸಜ್ಜಂ ಲಭತಿ, ಸೋ ತಂ ಚೀವರಾದೀನಿ ವಿಯ ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾದೀನಂ ದತ್ವಾ ತೇಸಂ ಆಭತೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಮುತ್ತಹರೀತಕಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚತುಮಧುರಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಗಣ್ಹಥ, ಭನ್ತೇ, ಯದಿಚ್ಛಸೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಚಸ್ಸ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರೇನಪಿ ರೋಗೋ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ।
ಸೋ ಏವಂಪಭೇದೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸನ್ತೋಸೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೀತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಇತರೀತರಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸೋ’’ತಿ। ಇತರೀತರಸನ್ತುಟ್ಠಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸನ್ದಸ್ಸನಾದಿವಿಧಿನಾ ಆನಿಸಂಸವಿಭಾವನವಸೇನ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ರಿಚ್ಛತಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾಪಕತತ್ತಸ್ಸ ಆದೀನವವಿಭಾವನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಸನ್ತುಟ್ಠಿಕಥಾ। ಇತೋ ಪರಾಸುಪಿ ಕಥಾಸು ಏಸೇವ ನಯೋ, ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಕ್ಖಾಮ।
ಪವಿವೇಕಕಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋತಿ ತಯೋ ವಿವೇಕಾ। ತೇಸು ಏಕೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಕೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏಕೋ ನಿಸೀದತಿ, ಏಕೋ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಏಕೋ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸತಿ, ಏಕೋ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ನಾಮ। ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪನ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ನಾಮ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಕಾಯವಿವೇಕೋ ಚ ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯಾನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿರತಾನಂ, ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಾನಂ ಪರಮವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಾನಂ, ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ಚ ನಿರುಪಧೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಾನ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೫೭)।
ವಿವೇಕೋಯೇವ ಪವಿವೇಕಕಥಾ।
ಅಸಂಸಗ್ಗಕಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಸವನಸಂಸಗ್ಗೋ ದಸ್ಸನಸಂಸಗ್ಗೋ ಸಮುಲ್ಲಪನಸಂಸಗ್ಗೋ ಸಮ್ಭೋಗಸಂಸಗ್ಗೋ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋತಿ ಪಞ್ಚ ಸಂಸಗ್ಗಾ। ತೇಸು ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖು ಸುಣಾತಿ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ವಾ ನಿಗಮೇ ವಾ ಇತ್ಥೀ ಅಭಿರೂಪಾ ದಸ್ಸನೀಯಾ ಪಾಸಾದಿಕಾ ಪರಮಾಯ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ, ಸೋ ತಂ ಸುತ್ವಾ ಸವನಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ। ನ ಹೇವ ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ಸುಣಾತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಸಾಮಂ ಪಸ್ಸತಿ ಇತ್ಥಿಂ ಅಭಿರೂಪಂ ದಸ್ಸನೀಯಂ ಪಾಸಾದಿಕಂ ಪರಮಾಯ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಂ, ಸೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಂಸೀದತಿ ವಿಸೀದತಿ, ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ, ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಹೀನಾಯಾವತ್ತತಿ, ಏವಂ ವಿಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣದಸ್ಸನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಸನ್ಥವೋ ದಸ್ಸನಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ। ದಿಸ್ವಾ ಪನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಲಾಪಸಲ್ಲಾಪವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕಿಲೇಸಸನ್ಥವೋ ಸಮುಲ್ಲಪನಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ। ಸಹಜಗ್ಘನಾದೀನಿಪಿ ಏತೇನೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅತ್ತನೋ ಪನ ಸನ್ತಕಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ದತ್ವಾ ವಾ ಅದತ್ವಾ ವಾ ತೇನ ದಿನ್ನಸ್ಸ ವನಭಙ್ಗಿಯಾದಿನೋ ಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಸನ್ಥವೋ ಸಮ್ಭೋಗಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ। ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಸನ್ಥವೋ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ। ಯೋಪಿ ಚೇಸ –
‘‘ಗಿಹೀಹಿ ಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಹರತಿ ಅನನುಲೋಮಿಕೇನ ಸಂಸಗ್ಗೇನ ಸಹಸೋಕೀ ಸಹನನ್ದೀ ಸುಖಿತೇಸು ಸುಖಿತೋ, ದುಕ್ಖಿತೇಸು ದುಕ್ಖಿತೋ
ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಅನನುಲೋಮಿಕೋ ಗಿಹಿಸಂಸಗ್ಗೋ, ಯೋ ಚ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಹಿಪಿ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತೋ ಸಂಸಗ್ಗೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಹಾಯ ಯ್ವಾಯಂ ಸಂಸಾರೇ ಥಿರತರಂ ಸಂವೇಗಂ, ಸಙ್ಖಾರೇಸು ತಿಬ್ಬಂ ಭಯಸಞ್ಞಂ, ಸರೀರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಂ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಸು ಜಿಗುಚ್ಛಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ, ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾಸು ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಕಮಲದಲೇ ಜಲಬಿನ್ದು ವಿಯ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಲಗ್ಗಭಾವೋ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಸಂಸಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಅಸಂಸಗ್ಗೋ। ತಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಕಥಾ ಅಸಂಸಗ್ಗಕಥಾ।
ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಕಥಾತಿ ಏತ್ಥ ವೀರಸ್ಸ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವಾ ವೀರಿಯಂ, ವಿಧಿನಾ ಈರಯಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ವೀರಿಯಂ, ವೀರಿಯಞ್ಚ ತಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಕಥಾ।
ಸೀಲಕಥಾದೀಸು ದುವಿಧಂ ಸೀಲಂ ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ, ಲೋಕುತ್ತರಂ ಮಗ್ಗಸೀಲಂ ಫಲಸೀಲಞ್ಚ। ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಾದಕಭೂತಾ ಸಹ ಉಪಚಾರೇನ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಲೋಕಿಯೋ ಸಮಾಧಿ, ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪನೇತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಸಮಾಧಿ ನಾಮ। ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಪಿ ಲೋಕಿಯಾ ಸುತಮಯಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಞ್ಚ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಫಲಪಞ್ಞಾ ಚ। ವಿಮುತ್ತೀಪಿ ಅರಿಯಫಲವಿಮುತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ। ಅಪರೇ ಪನ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತೀನಮ್ಪಿ ವಸೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಏಕೂನವೀಸತಿವಿಧಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ। ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಸೀಲಾದೀನಂ ಸೀಲಾದಿಕಥಾ ನಾಮ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಚ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಞ್ಚ ಪರೇಸಂ ಕತ್ತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೭೦) ‘‘ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ ಇತರೀತರೇನ ಚೀವರೇನ, ಇತರೀತರಚೀವರಸನ್ತುಟ್ಠಿಯಾ ಚ ವಣ್ಣವಾದೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೪೪; ಚೂಳನಿ॰ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸ ೧೨೮) ಚ ಆದಿವಚನತೋ ಸಯಞ್ಚ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ತದತ್ಥಾಯ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ತಥಾರೂಪೀ ಕಥಾ, ಯಾ ಇಧ ಅಭಿಸಲ್ಲೇಖಿಕಾದಿಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾದೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಾರಕಸ್ಸೇವ ಹಿ ಕಥಾ ವಿಸೇಸತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧಿನೀ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ, ಮೇಘಿಯ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಂ…ಪೇ॰
ಏವರೂಪಾಯಾತಿ ಈದಿಸಾಯ, ಯಥಾವುತ್ತಾಯ। ನಿಕಾಮಲಾಭೀತಿ ಯಥಿಚ್ಛಿತಲಾಭೀ ಯಥಾರುಚಿಲಾಭೀ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಇಮಾ ಕಥಾ ಸೋತುಂ ವಿಚಾರೇತುಞ್ಚ ಯಥಾಸುಖಂ ಲಭನ್ತೋ। ಅಕಿಚ್ಛಲಾಭೀತಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖಲಾಭೀ। ಅಕಸಿರಲಾಭೀತಿ ವಿಪುಲಲಾಭೀ।
ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋತಿ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯೋ। ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಲನಾದಿಅತ್ಥೇನ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಚ ಕುಸಲಾನಂ ಸಹವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಂ। ಉಪಸಮ್ಪದಾಯಾತಿ ಸಮ್ಪಾದನಾಯ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನಾಯ। ಥಾಮವಾತಿ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹಿಸಙ್ಖಾತೇನ ವೀರಿಯಥಾಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮೋತಿ ಥಿರಪರಕ್ಕಮೋ ಅಸಿಥಿಲವೀರಿಯೋ। ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರೋತಿ ಅನೋರೋಹಿತಧುರೋ ಅನೋಸಕ್ಕಿತವೀರಿಯೋ।
ಪಞ್ಞವಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞವಾ। ಉದಯತ್ಥಗಾಮಿನಿಯಾತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿಯಾ। ಅರಿಯಾಯಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕಾ ದೂರೇ ಠಿತಾಯ ನಿದ್ದೋಸಾಯ। ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಾಯಾತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾಯ। ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಗಾಮಿನಿಯಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಖೇಪನತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಮ್ಮಾ ಹೇತುನಾ ಞಾಯೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ।
ಇಮೇಸು ಚ ಪನ ಪಞ್ಚಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸೀಲಂ ವೀರಿಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಯೋಗಿನೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಅಙ್ಗಂ, ಇತರದ್ವಯಂ ಬಾಹಿರಂ ಅಙ್ಗಂ। ತಥಾಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ಸೇಸಂ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ, ಮೇಘಿಯ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಟಿಕಙ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಂ ವಡ್ಢೇತಿ। ತತ್ಥ ಪಾಟಿಕಙ್ಖನ್ತಿ ಏಕಂಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಸೀಲವಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸೀಲವನ್ತತಾಯ ಭವನಂ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಏತಂ ತಸ್ಸ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಂ, ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀ ಏಕಂಸೇನೇವ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿಯೋಜನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ ವಿಹರಿಸ್ಸತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಏವಂ ‘‘ತೇನ ಚ ಪನ, ಮೇಘಿಯ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಉತ್ತರಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇನ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ। ಉತ್ತರೀತಿ ಆರದ್ಧತರುಣವಿಪಸ್ಸನಸ್ಸ ರಾಗಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಾ ಚೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸಂ ವಿಸೋಧನತ್ಥಂ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾ ಚ।
ಅಸುಭಾತಿ ರಾಗಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಾಲಿಲಾಯಕೋಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ – ಏಕೋ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ಅಸಿತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕೋಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಾಲಿಖೇತ್ತೇ ಸಾಲಿಯೋ ಲಾಯತಿ, ಅಥಸ್ಸ ವತಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಾವೋ ಪವಿಸಿಂಸು। ಸೋ ಅಸಿತಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ಯಟ್ಠಿಂ ಆದಾಯ, ತೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನ ಗಾವೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ, ವತಿಂ ಪಾಕತಿಕಂ ಕತ್ವಾ, ಪುನ ಅಸಿತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಲಿಯೋ ಲಾಯಿ। ತತ್ಥ ಸಾಲಿಖೇತ್ತಂ ವಿಯ ಬುದ್ಧಸಾಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಸಾಲಿಲಾಯಕೋ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ, ಅಸಿತಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾ, ಲಾಯನಕಾಲೋ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೋ, ಯಟ್ಠಿ ವಿಯ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ವತಿ ವಿಯ ಸಂವರೋ
ಮೇತ್ತಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಕೋಪಸ್ಸ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ। ಆನಾಪಾನಸ್ಸತೀತಿ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ। ವಿತಕ್ಕುಪಚ್ಛೇದಾಯಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿತಕ್ಕಾನಂ ಉಪಚ್ಛೇದನತ್ಥಾಯ। ಅಸ್ಮಿಮಾನಸಮುಗ್ಘಾತಾಯಾತಿ ಅಸ್ಮೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ನವವಿಧಸ್ಸ ಮಾನಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದನತ್ಥಾಯ। ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋ ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತತೋ ಪಭಙ್ಗುತೋ ತಾವಕಾಲಿಕತೋ ನಿಚ್ಚಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೭; ಚೂಳನಿ॰ ಹೇಮಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೫೬) ಪವತ್ತಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋ। ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ಅಸಾರಕತೋ ಅವಸವತ್ತನತೋ ಪರತೋ ರಿತ್ತತೋ ತುಚ್ಛತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೯; ಚೂಳನಿ॰ ಹೇಮಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೫೬) ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತೇ ಸಣ್ಠಹತಿ, ಅತಿದಳ್ಹಂ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ। ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣೇ ಹಿ ದಿಟ್ಠೇ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ। ತೀಸು ಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿಟ್ಠೇ ಇತರದ್ವಯಂ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋ ಹಿ, ಮೇಘಿಯ, ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಸಣ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ದಿಟ್ಠೇ ಅಸ್ಮೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮಾನೋ ಸುಪ್ಪಜಹೋವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನತ್ತಸಞ್ಞೀ ಅಸ್ಮಿಮಾನಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠೇಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅಪಚ್ಚಯಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಅಸುಭಾದಿಭಾವನಾನಯೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೦೨) ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಏತಂ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮೇಘಿಯಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಚೋರೇಹಿ ಕುಸಲಭಣ್ಡುಪಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಅವಿನೋದನೇ ವಿನೋದನೇ ಚ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸದೀಪಕಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ।
ತತ್ಥ ಖುದ್ದಾತಿ ಹೀನಾ ಲಾಮಕಾ। ವಿತಕ್ಕಾತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ತಯೋ ಪಾಪವಿತಕ್ಕಾ। ತೇ ಹಿ ಸಬ್ಬವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಪತಿಕಿಟ್ಠತಾಯ ಇಧ ಖುದ್ದಾತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ನ ಚ ಖುದ್ದಮಾಚರೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಖು॰ ಪಾ॰ ೯.೩; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೪೫) ವಿಯ। ಸುಖುಮಾತಿ ಞಾತಿವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಞಾತಿವಿತಕ್ಕೋ ಜನಪದವಿತಕ್ಕೋ ಅಮರಾವಿತಕ್ಕೋ ಪರಾನುದ್ದಯತಾಯ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ಏತೇ ಹಿ ವಿತಕ್ಕಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ವಿಯ ಅನುಗತಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅನುವತ್ತಿತಾ। ವಿತಕ್ಕೇ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚಿತ್ತಂ ತದನುಗತಮೇವ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿನಿರೋಪನತೋ। ‘‘ಅನುಗ್ಗತಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ಅನುಉಟ್ಠಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನಸೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಾತಿ ಚೇತಸೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಕರಾ।
ಏತೇ ಅವಿದ್ವಾ ಮನಸೋ ವಿತಕ್ಕೇತಿ ಏತೇ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ಮನೋವಿತಕ್ಕೇ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣತೋ ಞಾತತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ। ಹುರಾ ಹುರಂ ಧಾವತಿ ಭನ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕತ್ತಾ ಅನವಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋ ‘‘ಕದಾಚಿ ರೂಪೇ, ಕದಾಚಿ ಸದ್ದೇ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಿವಸೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಧಾವತಿ ಪರಿಬ್ಭಮತಿ। ಅಥ ವಾ ಹುರಾ ಹುರಂ ಧಾವತಿ ಭನ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಅಪರಿಞ್ಞಾತವಿತಕ್ಕತ್ತಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ ವಸೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನಮಾನಸೋ ಇಧಲೋಕತೋ ಪರಲೋಕಂ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪೇಹಿ ಅಪರಾಪರಂ ಧಾವತಿ ಸಂಸರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತೇ ಚ ವಿದ್ವಾ ಮನಸೋ ವಿತಕ್ಕೇತಿ ಏತೇ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ಮನೋವಿತಕ್ಕೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನನ್ತೋ। ಆತಾಪಿಯೋತಿ ವೀರಿಯವಾ। ಸಂವರತೀತಿ ಪಿದಹತಿ। ಸತಿಮಾತಿ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಅನುಗ್ಗತೇತಿ ದುಲ್ಲಭವಸೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಏತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ಮನೋವಿತಕ್ಕೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತಹೇತುತಾಯ ಮನಸೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವೇ ವಿದ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮದೇವ ಜಾನನ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಸಹಾಯಭೂತಾನಂ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸತೀನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಆತಾಪಿಯೋ ಸತಿಮಾ ತೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹೇ ಅನುಗ್ಗತೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಏವ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಂವರತಿ, ಞಾಣಸಂವರವಸೇನ ಪಿದಹತಿ, ಆಗಮನಪಥಂ ಬುದ್ಧೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮೇನ ಅಸೇಸಂ, ಅನವಸೇಸಂ ಏತೇ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ಪಜಹಾಸಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದೀತಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅನುಗತೇ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ।
ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಉದ್ಧತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೨. ದುತಿಯೇ ಕುಸಿನಾರಾಯನ್ತಿ ಕುಸಿನಾರಾಯಂ ನಾಮ ಮಲ್ಲರಾಜೂನಂ ನಗರೇ। ಉಪವತ್ತನೇ ಮಲ್ಲಾನಂ ಸಾಲವನೇತಿ ಯಥಾ ಹಿ ಅನುರಾಧಪುರಸ್ಸ ಥೂಪಾರಾಮೋ, ಏವಂ ಕುಸಿನಾರಾಯ ಉಯ್ಯಾನಂ ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಥೂಪಾರಾಮತೋ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇನ ನಗರಪವಿಸನಮಗ್ಗೋ ಪಾಚೀನಮುಖೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಉತ್ತರೇನ ನಿವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಉಯ್ಯಾನತೋ ಸಾಲಪನ್ತಿ ಪಾಚೀನಮುಖಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಉತ್ತರೇನ ನಿವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪವತ್ತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಉಪವತ್ತನೇ ಮಲ್ಲರಾಜೂನಂ ಸಾಲವನೇ। ಅರಞ್ಞಕುಟಿಕಾಯನ್ತಿ ಸಾಲಪನ್ತಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಸಞ್ಛನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಕತಾ ಕುಟಿಕಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರಞ್ಞಕುಟಿಕಾಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ। ತೇ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನವಿರಹಿತಾ ಓಸ್ಸಟ್ಠವೀರಿಯಾ ಪಮತ್ತವಿಹಾರಿನೋ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉದ್ಧತಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಉದ್ಧಚ್ಚಬಹುಲತ್ತಾ ಅವೂಪಸನ್ತಚಿತ್ತತಾಯ ಉದ್ಧತಾ। ತುಚ್ಛಭಾವೇನ ಮಾನೋ ನಳೋ ವಿಯಾತಿ ನಳೋ, ಮಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಉಗ್ಗತೋ ನಳೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಉನ್ನಳಾ, ಉಗ್ಗತತುಚ್ಛಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪತ್ತಚೀವರಮಣ್ಡನಾದಿಚಾಪಲ್ಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಬಹುಕತಾಯ ವಾ ಚಪಲಾ। ಫರುಸವಾಚತಾಯ ಮುಖೇನ ಖರಾತಿ ಮುಖರಾ। ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾಬಹುಲತಾಯ ವಿಕಿಣ್ಣಾ ಬ್ಯಾಕುಲಾ ವಾಚಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿಕಿಣ್ಣವಾಚಾ। ಮುಟ್ಠಾ ನಟ್ಠಾ ಸತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿನೋ, ಸತಿವಿರಹಿತಾ ಪಮಾದವಿಹಾರಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಭಾವತೋ ಅಸಮ್ಪಜಾನಾ। ಗದ್ದೂಹನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸಮಾಹಿತಾ। ಲೋಲಸಭಾವತ್ತಾ ಭನ್ತಮಿಗಸಪ್ಪಟಿಭಾಗತಾಯ ವಿಬ್ಭನ್ತಚಿತ್ತಾ। ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಸಂವರಣತೋ ಅಸಞ್ಞತಿನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ಪಾಕತಿನ್ದ್ರಿಯಾ।
ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಏತಂ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪಮಾದವಿಹಾರಂ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಪಮಾದವಿಹಾರೇ ಅಪ್ಪಮಾದವಿಹಾರೇ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸವಿಭಾವನಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ।
ತತ್ಥ ಅರಕ್ಖಿತೇನಾತಿ ಸತಿಆರಕ್ಖಾಭಾವೇನ ಅಗುತ್ತೇನ। ಕಾಯೇನಾತಿ ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಹಿ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪವತ್ತಿತೋ ವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಸ್ಸ ಸತಿಯಾ ಅರಕ್ಖಿತಭಾವತೋ। ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವಂ ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಸ್ಸ ಅರಕ್ಖಿತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಕಾಯೇನಾ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕಾಯೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥಯೋಜನಾಯ ಸತಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಯೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನಾತಿ ಸಸ್ಸತಾದಿಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸದೂಸಿತೇನ। ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾಲಕ್ಖಣೇನ ಥಿನೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾಲಕ್ಖಣೇನ ಮಿದ್ಧೇನ ಚ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೇನ, ತೇನ ಕಾಯೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರಾದಿಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಮಾರಸ್ಸ ವಸಂ ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯತಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ತೇಸಂ ವಿಸಯಂ ನಾತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇಮಾಯ ಹಿ ಗಾಥಾಯ ಭಗವಾ ಯೇ ಸತಿಆರಕ್ಖಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಾ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನೇನ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಪರಿಯೇಸಗಾಹಿನೋ, ತತೋ ಏವ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಾಭಾವತೋ ಕೋಸಜ್ಜಾಭಿಭೂತಾ ಸಂಸಾರವಟ್ಟತೋ ಸೀಸಂ ನ ಉಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಮಾದವಿಹಾರಗರಹಾಮುಖೇನ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ದುತಿಯಗಾಥಮಾಹ।
ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೋ ಮಾರಸ್ಸ ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯೋ ಹುತ್ವಾ ಸಂಸಾರೇಯೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಸಂವರೇನ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ರಕ್ಖಣೇನ ಪಿದಹನೇನ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೋ ಅಸ್ಸ। ಚಿತ್ತೇ ಹಿ ರಕ್ಖಿತೇ ಚಕ್ಖಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ ತಥಾ ತಥಾ ಅಯೋನಿಸೋ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಾನಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರತಾಯ ವಿಧೂತಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೋ ಪುರೇತರಂಯೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಲಕ್ಖಣಂ, ತತೋ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸೀಲಸಮಾಧೀಸು ಯುತ್ತೋ ಪಯುತ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸಮಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಮಧಿಗನ್ತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ, ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇತಿ, ಏವಂ ಸೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಜ್ಝಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಠಮಮೇವ ಜಹೇ, ಪಜಹೇಯ್ಯ। ತಾಸಂ ಪರಭಾಗೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೩. ತತಿಯೇ ಕೋಸಲೇಸೂತಿ ಕೋಸಲಾ ನಾಮ ಜಾನಪದಿನೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ ‘‘ಕೋಸಲಾ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇಸು ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇ। ಚಾರಿಕಂ ಚರತೀತಿ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಾವಸೇನ ಮಹತಾತಿ ಗುಣಮಹತ್ತೇನಪಿ ಮಹತಾ, ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸಙ್ಖ್ಯತ್ತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಹತ್ತೇನಪಿ ಮಹತಾ। ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಂಹತೇನ ಸಮಣಗಣೇನ। ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಏಕತೋ। ಮಗ್ಗಾ ಓಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಮಗ್ಗತೋ ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ। ಅಞ್ಞತರಂ ರುಕ್ಖಮೂಲನ್ತಿ ಘನಪತ್ತಸಾಖಾವಿಟಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ದಚ್ಛಾಯಸ್ಸ ಮಹತೋ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮೀಪಸಙ್ಖಾತಂ ಮೂಲಂ।
ಅಞ್ಞತರೋ ಗೋಪಾಲಕೋತಿ ಏಕೋ ಗೋಗಣರಕ್ಖಕೋ, ನಾಮೇನ ಪನ ನನ್ದೋ ನಾಮ। ಸೋ ಕಿರ ಅಡ್ಢೋ ಮಹದ್ಧನೋ ಮಹಾಭೋಗೋ, ಯಥಾ ಕೇಣಿಯೋ ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನಂ ಖೋ ತಂ ಗೋಪಾಲಕಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯ ಸನ್ದಸ್ಸೇಸಿ…ಪೇ॰… ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಪಕ್ಕಾಮೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಸನ್ದಸ್ಸೇಸೀತಿ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾವಸಾನೇ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಸಮ್ಮಾ ದಸ್ಸೇಸಿ। ಸಮಾದಪೇಸೀತಿ ‘‘ಸಚ್ಚಾಧಿಗಮಾಯ ಇಮೇ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಾ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ತೇಸು ತಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇಸಿ। ಸಮುತ್ತೇಜೇಸೀತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಭಾವಿಯಮಾನಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಕ್ಖವಿಸದಾ ಯಥಾ ಖಿಪ್ಪಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಆವಹನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಾ ಉತ್ತೇಜೇಸಿ ಸಮ್ಮದೇವ ತೇಜೇಸಿ। ಸಮ್ಪಹಂಸೇಸೀತಿ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಮೋದಾಪನವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಪಹಂಸೇಸಿ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇಸು ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಚ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನೇನ ಸನ್ದಸ್ಸನಂ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಪಮಾದಾಪನೋದನೇನ ಸಮಾದಪನಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸಾಲಸಿಯಾಪತ್ತಿವಿನೋದನೇನ ಸಮುತ್ತೇಜನಂ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸೋ ಭಗವತೋ ಸಾಮುಕ್ಕಂಸಿಕಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿ। ಅಧಿವಾಸೇಸೀತಿ ‘‘ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನಾ’’ತಿ।
ಅಪ್ಪೋದಕಪಾಯಾಸನ್ತಿ ನಿರುದಕಪಾಯಾಸಂ। ಪಟಿಯಾದಾಪೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ। ನವಞ್ಚ ಸಪ್ಪಿನ್ತಿ ನವನೀತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಾವದೇವ ವಿಲೀನಂ ಮಣ್ಡಸಪ್ಪಿಞ್ಚ ಪಟಿಯಾದಾಪೇತ್ವಾ। ಸಹತ್ಥಾತಿ ಆದರಜಾತೋ ಸಹತ್ಥೇನೇವ ಪರಿವಿಸನ್ತೋ। ಸನ್ತಪ್ಪೇಸೀತಿ ಪಟಿಯತ್ತಂ ಭೋಜನಂ ಭೋಜೇಸಿ। ಸಮ್ಪವಾರೇಸೀತಿ ‘‘ಅಲಂ ಅಲ’’ನ್ತಿ ವಾಚಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಾಪೇಸಿ। ಭುತ್ತಾವಿನ್ತಿ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ। ಓನೀತಪತ್ತಪಾಣಿನ್ತಿ ಪತ್ತತೋ ಅಪನೀತಪಾಣಿಂ, ‘‘ಧೋತಪತ್ತಪಾಣಿ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಧೋತಪತ್ತಹತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೀಚನ್ತಿ ಅನುಚ್ಚಂ ಆಸನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಸನೇಯೇವ ನಿಸೀದನಂ ಅರಿಯದೇಸವಾಸೀನಂ ಚಾರಿತ್ತಂ, ಸೋ ಪನ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪಚಾರವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ದಾರುಫಲಕಾಸನಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ನಿಸೀದಿ। ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯಾತಿಆದಿ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಕತಂ ಅನುಮೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ
ಸೀಮನ್ತರಿಕಾಯಾತಿ ಸೀಮನ್ತರೇ, ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಅನ್ತರಂ। ಗಾಮವಾಸಿನೋ ಕಿರ ಏಕಂ ತಳಾಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಲಹಂ ಅಕಂಸು। ಸೋ ತೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ತಂ ತಳಾಕಂ ಗಣ್ಹಿ। ತೇನ ಬದ್ಧಾಘಾತೋ ಅಚಿರಪಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ವೋರೋಪೇಸೀ’’ತಿ। ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಓಹೀಯಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ತಂ ತಥಾ ಮತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಗವತೋ ತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ।
ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅರಿಯಸಾವಕಂ ನನ್ದಂ ಮಾರೇನ್ತೇನ ಪುರಿಸೇನ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಂ ಬಹುಲಂ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸುತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಚೋರೇಹಿ ಚ ವೇರೀಹಿ ಚ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತತೋಪಿ ಘೋರತರಂ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ತದತ್ಥದೀಪನಂ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ।
ತತ್ಥ ದಿಸೋ ದಿಸನ್ತಿ ದೂಸಕೋ ದೂಸನೀಯಂ ಚೋರೋ ಚೋರಂ, ದಿಸ್ವಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ। ಯಂ ತಂ ಕಯಿರಾತಿ ಯಂ ತಸ್ಸ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಕರೇಯ್ಯ, ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಏಕೋ ಏಕಸ್ಸ ಮಿತ್ತದುಬ್ಭೀ ಚೋರೋ ಪುತ್ತದಾರಖೇತ್ತವತ್ಥುಗೋಮಹಿಂಸಾದೀಸು ಅಪರಜ್ಝನ್ತೋ ಯಸ್ಸ ಅಪರಜ್ಝತಿ, ತಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಅತ್ತನಿ ಅಪರಜ್ಝನ್ತಂ ಚೋರಂ ದಿಸ್ವಾ, ವೇರೀ ವಾ ಪನ ಕೇನಚಿದೇವ ಕಾರಣೇನ ಬದ್ಧವೇರಂ ವೇರಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಕ್ಖಳತಾಯ ದಾರುಣತಾಯ ಯಂ ತಸ್ಸ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಪುತ್ತದಾರಂ ವಾ ಪೀಳೇಯ್ಯ, ಖೇತ್ತಾದೀನಿ ವಾ ನಾಸೇಯ್ಯ, ಜೀವಿತಾ ವಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ ಮಿಚ್ಛಾಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಾಪಿಯೋ ನಂ ತತೋ ಕರೇ, ನಂ ಪುರಿಸಂ ಪಾಪತರಂ ತತೋ ಕರೇಯ್ಯ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಹಿ ದಿಸೋ ವಾ ವೇರೀ ವಾ ದಿಸಸ್ಸ ವಾ ವೇರಿನೋ ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ವಾ ಕರೇಯ್ಯ। ಇದಂ ಪನ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಸು ಮಿಚ್ಛಾಠಪಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪೇತಿ, ಅತ್ತಭಾವಸತಸಹಸ್ಸೇಸುಪಿ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸೀಸಮಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ।
ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಯಕ್ಖಪಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೪. ಚತುತ್ಥೇ ಕಪೋತಕನ್ದರಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ವಿಹಾರೇ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಪಬ್ಬತಕನ್ದರೇ ಪುಬ್ಬೇ ಬಹೂ ಕಪೋತಾ ವಸಿಂಸು, ತೇನ ಸಾ ಪಬ್ಬತಕನ್ದರಾ ‘‘ಕಪೋತಕನ್ದರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ತತ್ಥ ಕತವಿಹಾರೋಪಿ ‘‘ಕಪೋತಕನ್ದರಾ’’ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕಪೋತಕನ್ದರಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ವಿಹಾರೇ’’ತಿ। ಜುಣ್ಹಾಯ ರತ್ತಿಯಾತಿ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖರತ್ತಿಯಂ। ನವೋರೋಪಿತೇಹಿ ಕೇಸೇಹೀತಿ ಅಚಿರಓಹಾರಿತೇಹಿ ಕೇಸೇಹಿ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ। ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇತಿ ಯತ್ಥ ಉಪರಿಚ್ಛದನಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ವಾ ನತ್ಥಿ, ತಾದಿಸೇ ಆಕಾಸಙ್ಗಣೇ।
ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ, ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ನೀಲುಪ್ಪಲವಣ್ಣೋ। ಉಭೋಪಿ ಪನ ತೇ ಮಹಾಥೇರಾ ಉದಿಚ್ಚಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಚ್ಚಾ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಂ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪನ್ನಾ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಾ ಮಹಾಖೀಣಾಸವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಸತ್ತಸಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮಾಧಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಂ। ಕೇಚಿ ‘‘ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಪರೇ ಪನಾಹು ‘‘ಆರುಪ್ಪಪಾದಕಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ। ಇಮಾ ಏವ ಹಿ ತಿಸ್ಸೋ ಕಾಯರಕ್ಖಣಸಮತ್ಥಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ತತ್ಥ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಧಿಪರಿಯಾಯಸಮ್ಭವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋವ, ಪಚ್ಛಿಮಂಯೇವ ಪನ ಆಚರಿಯಾ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಉತ್ತರಾಯ ದಿಸಾಯ ದಕ್ಖಿಣಂ ದಿಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಉತ್ತರಾಯ ದಿಸಾಯ ಯಕ್ಖಸಮಾಗಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಭವನಂ ಗನ್ತುಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ದಿಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಪಟಿಭಾತಿ ಮನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಮಮ। ಮನ್ತಿ ಹಿ ಪಟಿಸದ್ದಯೋಗೇನ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಇಮಸ್ಸ ಸೀಸೇ ಪಹಾರಂ ದಾತುಂ ಚಿತ್ತಂ ಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಕಿರ ಪುರಿಮಜಾತಿಯಂ ಥೇರೇ ಬದ್ಧಾಘಾತೋ, ತೇನಸ್ಸ ಥೇರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಅಹೋಸಿ। ಇತರೋ ಪನ ಸಪ್ಪಞ್ಞಜಾತಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ‘‘ಅಲಂ ಸಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಮಾ ಆಸಾದೇಸೀತಿ ಮಾ ಘಟ್ಟೇಸಿ, ಮಾ ಪಹಾರಂ ದೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಳಾರೋತಿ ಉಳಾರೇಹಿ ಉತ್ತಮೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಆದರಂ ಅಕತ್ವಾ, ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಅಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತಂ ಅನಾದಿಯನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಂ ಯಕ್ಖಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಸೀಸೇ ಪಹಾರಂ ಅದಾಸೀತಿ ಸಬ್ಬಥಾಮೇನ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಠಿತೋವ ಸೀಸೇ ಖಟಕಂ ಅದಾಸಿ, ಮುದ್ಧನಿ ಮುಟ್ಠಿಘಾತಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾವ ಮಹಾತಿ ಥಾಮಮಹತ್ತೇನ ತತ್ತಕಂ ಮಹನ್ತೋ ಪಹಾರೋ ಅಹೋಸಿ। ತೇನ ಪಹಾರೇನಾತಿ ತೇನ ಪಹಾರೇನ ಕರಣಭೂತೇನ। ಸತ್ತರತನನ್ತಿ ಪಮಾಣಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ರತನೇನ ಸತ್ತರತನಂ। ನಾಗನ್ತಿ ಹತ್ಥಿನಾಗಂ। ಓಸಾದೇಯ್ಯಾತಿ ಪಥವಿಯಂ ಅಡ್ಢಟ್ಠಮರತನನ್ತಿ ಅಡ್ಢೇನ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪೂರಣಾನಿ ಅಡ್ಢಟ್ಠಮಾನಿ, ಅಡ್ಢಟ್ಠಮಾನಿ ರತನಾನಿ ಪಮಾಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಡ್ಢಟ್ಠಮರತನೋ, ತಂ ಅಡ್ಢಟ್ಠಮರತನಂ। ಮಹನ್ತಂ ಪಬ್ಬತಕೂಟನ್ತಿ ಕೇಲಾಸಕೂಟಪ್ಪಮಾಣಂ ವಿಪುಲಂ ಗಿರಿಕೂಟಂ। ಪದಾಲೇಯ್ಯಾತಿ ಸಕಲಿಕಾಕಾರೇನ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ। ಅಪಿ ಓಸಾದೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ಪದಾಲೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ತಾವದೇವ ಚಸ್ಸ ಸರೀರೇ ಮಹಾಪರಿಳಾಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಸೋ ವೇದನಾತುರೋ ಆಕಾಸೇ ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿ, ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸುಬ್ಬೇಧಂ ಸಿನೇರುಮ್ಪಿ ಪಬ್ಬತರಾಜಾನಂ ಸನ್ಧಾರೇನ್ತೀ ಚತುನಹುತಾಧಿಕದ್ವಿಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸಬಹಲಾ ಮಹಾಪಥವೀ ತಂ ಪಾಪಸತ್ತಂ ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ವಿಯ ವಿವರಮದಾಸಿ। ಅವೀಚಿತೋ ಜಾಲಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಕನ್ದನ್ತಂಯೇವ ತಂ ಗಣ್ಹಿಂಸು, ಸೋ ಕನ್ದನ್ತೋ ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತೋ ಪತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಚ ಪನ ಸೋ ಯಕ್ಖೋ ‘ಡಯ್ಹಾಮಿ ಡಯ್ಹಾಮೀ’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಮಹಾನಿರಯಂ ಅಪತಾಸೀತಿ। ತತ್ಥ ಅಪತಾಸೀತಿ ಅಪತಿ।
ಕಿಂ ಪನ ಸೋ ಯಕ್ಖತ್ತಭಾವೇನೇವ ನಿರಯಂ ಉಪಗಚ್ಛೀತಿ? ನ ಉಪಗಚ್ಛಿ, ಯಞ್ಹೇತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಸ ಬಲೇನ ಯಕ್ಖತ್ತಭಾವೇ ಮಹನ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವಿ। ಯಂ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಂ, ತೇನ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ನಿರಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೀತಿ। ಥೇರಸ್ಸ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿಬಲೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಸರೀರಸ್ಸ ನ ಕೋಚಿ ವಿಕಾರೋ ಅಹೋಸಿ। ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಅವುಟ್ಠಿತಕಾಲೇ ಹಿ ತಂ ಯಕ್ಖೋ ಪಹರಿ, ತಥಾ ಪಹರನ್ತಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ, ಉಪಸಙ್ಕಮನಸಮಕಾಲಮೇವ ಚ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಉಟ್ಠಾಸಿ। ಅಥ ನಂ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಸರೀರವುತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿ, ಸೋಪಿಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ…ಪೇ॰… ಅಪಿ ಚ ಮೇ ಸೀಸಂ ಥೋಕಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಥೋಕಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಥೋಕಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಮಧುರಕಜಾತಂ ವಿಯ ಮೇ ಸೀಸಂ ದುಕ್ಖಿತಂ, ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ
‘‘ಮಹಾಬಲೇನ ಯಕ್ಖೇನ ತಥಾ ಸಬ್ಬುಸ್ಸಾಹೇನ ಪಹಟೇ ಸರೀರೇಪಿ ವಿಕಾರೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಚಿತ್ತಜಾತೇನ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇನ ‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಆವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ ವಿಭಾವಿತಾಯ ಸೋಪಿಸ್ಸ ‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಆವುಸೋ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಇದ್ಧಾನುಭಾವಮಹನ್ತತಾಪಕಾಸನಾಪದೇಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಾಹಙ್ಕಾರಾದಿಮಲಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತಂ ದೀಪೇತಿ। ಪಂಸುಪಿಸಾಚಕಮ್ಪಿ ನ ಪಸ್ಸಾಮಾತಿ ಸಙ್ಕಾರಕೂಟಾದೀಸು ವಿಚರಣಕಖುದ್ದಕಪೇತಮ್ಪಿ ನ ಪಸ್ಸಾಮ। ಇತಿ ಅಧಿಗಮಪ್ಪಿಚ್ಛಾನಂ ಅಗ್ಗಭೂತೋ ಮಹಾಥೇರೋ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅನಾವಜ್ಜನೇನ ತೇಸಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏತರಹೀ’’ತಿ।
ಭಗವಾ ಪನ ವೇಳುವನೇ ಠಿತೋ ಉಭಿನ್ನಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಇಮಂ ಕಥಾಸಲ್ಲಾಪಂ ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ ಅಸ್ಸೋಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ, ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ।
ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಏತಂ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಬಲೂಪಗತಂ ಇದ್ಧಾನುಭಾವಮಹನ್ತತಂ ವಿದಿತ್ವಾ। ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿದೀಪಕಂ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ।
ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಸೇಲೂಪಮಂ ಚಿತ್ತಂ, ಠಿತಂ ನಾನುಪಕಮ್ಪತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಘನಸಿಲಾಮಯಪಬ್ಬತೂಪಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಇಞ್ಜನಾನಂ ಅಭಾವತೋ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾವ ಠಿತಂ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ನಾನುಪಕಮ್ಪತಿ ನ ಪವೇಧತಿ। ಇದಾನಿಸ್ಸ ಅಕಮ್ಪನಾಕಾರಂ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾರಣೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿರತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಿರತ್ತಂ ರಜನೀಯೇಸೂತಿ ವಿರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ರಜನೀಯೇಸು ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ವಿರತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನರಾಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೋಪನೇಯ್ಯೇತಿ ಪಟಿಘಟ್ಠಾನೀಯೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಆಘಾತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನ ಕುಪ್ಪತಿ ನ ದುಸ್ಸತಿ ನ ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸೇವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕುತೋ ತಂ ದುಕ್ಖಮೇಸ್ಸತೀತಿ ತಂ ಉತ್ತಮಪುಗ್ಗಲಂ ಕುತೋ ಸತ್ತತೋ ಸಙ್ಖಾರತೋ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಉಪಗಮಿಸ್ಸತಿ, ನ ತಾದಿಸಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ನಾಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಕೋಸಮ್ಬಿಯನ್ತಿ ಕುಸುಮ್ಬೇನ ನಾಮ ಇಸಿನಾ ವಸಿತಟ್ಠಾನೇ ಮಾಪಿತತ್ತಾ ‘‘ಕೋಸಮ್ಬೀ’’ತಿ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮಕೇ ನಗರೇ। ಘೋಸಿತಾರಾಮೇತಿ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೇ ಆರಾಮೇ। ಭಗವಾ ಆಕಿಣ್ಣೋ ವಿಹರತೀತಿ ಭಗವಾ ಸಮ್ಬಾಧಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಹರತಿ। ಕಿಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಬಾಧೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಂಸಗ್ಗೋ ವಾತಿ? ನತ್ಥಿ। ನ ಹಿ ಕೋಚಿ ಭಗವನ್ತಂ ಅನಿಚ್ಛಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ದುರಾಸದಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಅನುಪಲಿತ್ತತ್ತಾ। ಹಿತೇಸಿತಾಯ ಪನ ಸತ್ತೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪರಿಸಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಕಾಲಞ್ಞೂ ಹುತ್ವಾ ತತ್ಥ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ, ಇದಂ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಂ, ಅಯಮಿಧ ಆಕಿಣ್ಣವಿಹಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ।
ಇಧ ಪನ ಕೋಸಮ್ಬಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಲಹಜಾತಾನಂ ಸತ್ಥಾ ದೀಘೀತಿಸ್ಸ ಕೋಸಲರಞ್ಞೋ ವತ್ಥುಂ ಆಹರಿತ್ವಾ, ‘‘ನ ಹಿ ವೇರೇನ ವೇರಾನಿ, ಸಮ್ಮನ್ತೀಧ ಕುದಾಚನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೫; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೩೭; ಮಹಾವ॰ ೪೬೪) ಓವಾದಂ ಅದಾಸಿ, ತಂ ದಿವಸಂ ತೇಸಂ ಕಲಹಂ ಕರೋನ್ತಾನಂಯೇವ ರತ್ತಿ ವಿಭಾತಾ। ದುತಿಯದಿವಸೇಪಿ ಭಗವಾ ತಮೇವ ವತ್ಥುಂ ಕಥೇಸಿ, ತಂ ದಿವಸಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಕಲಹಂ ಕರೋನ್ತಾನಂಯೇವ ರತ್ತಿ ವಿಭಾತಾ। ತತಿಯದಿವಸೇಪಿ ಭಗವಾ ತಮೇವ ವತ್ಥುಂ ಕಥೇಸಿ, ಅಥಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವನ್ತಂ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋ, ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಮನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತು, ಮಯಮೇತೇನ ಭಣ್ಡನೇನ ಕಲಹೇನ ವಿಗ್ಗಹೇನ ವಿವಾದೇನ
ತತ್ಥ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ನ ಸುಖಂ, ಅನಾರಾಧಿತಚಿತ್ತತಾಯ ನ ಇಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಫಾಸು ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ। ವೂಪಕಟ್ಠೋತಿ ಪವಿವೇಕಟ್ಠೋ ದೂರೀಭೂತೋ। ತಥಾ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾವ ಭಗವಾ ಪಾತೋವ ಸರೀರಪ್ಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಕತ್ವಾ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ…ಪೇ॰… ಭದ್ದಸಾಲಮೂಲೇ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಾಮನ್ತಿ ಸಯಂ। ಸಂಸಾಮೇತ್ವಾತಿ ಪಟಿಸಾಮೇತ್ವಾ। ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯಾತಿ ಉಪಟ್ಠಾಕೇತಿ ಕೋಸಮ್ಬಿನಗರವಾಸಿನೋ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿಆದಿಕೇ ಉಪಟ್ಠಾಕೇ, ವಿಹಾರೇ ಚ ಅಗ್ಗುಪಟ್ಠಾಕಂ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾ।
ಏವಂ ಗತೇ ಸತ್ಥರಿ ಪಞ್ಚಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಆಹಂಸು – ‘‘ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಸತ್ಥಾ ಏಕಕೋವ ಗತೋ, ಮಯಂ ಅನುಬನ್ಧಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ‘‘ಆವುಸೋ, ಯದಾ ಭಗವಾ ಸಾಮಂ ಸೇನಾಸನಂ ಸಂಸಾಮೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಕೇ ಚ ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಅದುತಿಯೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತದಾ ಏಕಚಾರಂ ಚರಿತುಂ ಭಗವತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ಸಾವಕೇನ ನಾಮ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಇಮೇಸು ದಿವಸೇಸು ಭಗವಾ ಅನುಗನ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ನಿವಾರೇಸಿ, ಸಯಮ್ಪಿ ನಾನುಗಚ್ಛಿ।
ಅನುಪುಬ್ಬೇನಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ, ಗಾಮನಿಗಮಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ ‘‘ಏಕಚಾರವಾಸಂ ತಾವ ವಸಮಾನಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಬಾಲಕಲೋಣಕಾರಗಾಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಭಗುತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸಕಲಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಞ್ಚೇವ ತಿಯಾಮಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಏಕಚಾರವಾಸೇ ಆನಿಸಂಸಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ತೇನ ಪಚ್ಛಾಸಮಣೇನ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ತಂ ತತ್ಥೇವ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಸಮಗ್ಗವಾಸಂ ವಸಮಾನೇ ತಯೋ ಕುಲಪುತ್ತೇ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಭದ್ದಸಾಲೋತಿ ಪನ ತತ್ಥೇಕೋ ಮನಾಪೋ ಭದ್ದಕೋ ಸಾಲರುಕ್ಖೋ, ಭಗವಾ ತಂ ಗಾಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವನಸಣ್ಡೇ ಪಣ್ಣಸಾಲಸಮೀಪೇ ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಿಹಾಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕೇ ವಿಹರತಿ ರಕ್ಖಿತವನಸಣ್ಡೇ ಭದ್ದಸಾಲಮೂಲೇ’’ತಿ।
ಹತ್ಥಿನಾಗೋತಿ ಮಹಾಹತ್ಥೀ ಯೂಥಪತಿ। ಹತ್ಥಿಕಲಭೇಹೀತಿ ಹತ್ಥಿಪೋತಕೇಹಿ। ಹತ್ಥಿಚ್ಛಾಪೇಹೀತಿ ಖೀರೂಪಗೇಹಿ ದಹರಹತ್ಥಿಪೋತಕೇಹಿ, ಯೇ ‘‘ಭಿಙ್ಕಾ’’ತಿಪಿ ಛಿನ್ನಗ್ಗಾನೀತಿ ಪುರತೋ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಹತ್ಥಿಆದೀಹಿ ಛಿನ್ನಗ್ಗಾನಿ ಖಾದಿತಾವಸೇಸಾನಿ ಖಾಣುಸದಿಸಾನಿ ಖಾದತಿ। ಓಭಗ್ಗೋಭಗ್ಗನ್ತಿ ತೇನ ಹತ್ಥಿನಾಗೇನ ಉಚ್ಚಟ್ಠಾನತೋ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪಾತಿತಂ। ಅಸ್ಸ ಸಾಖಾಭಙ್ಗನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ಸಾಖಾಭಙ್ಗಂ ತೇ ಖಾದನ್ತಿ। ಆವಿಲಾನೀತಿ ತೇಹಿ ಪಠಮತರಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪಿವನ್ತೇಹಿ ಆಲುಳಿತತ್ತಾ ಆವಿಲಾನಿ ಕದ್ದಮಮಿಸ್ಸಾನಿ ಪಾನೀಯಾನಿ ಪಿವತಿ। ಓಗಾಹಾತಿ ತಿತ್ಥತೋ। ‘‘ಓಗಾಹ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಳಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಹತ್ಥಿನಾಗಸ್ಸ। ಉಪನಿಘಂಸನ್ತಿಯೋತಿ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿಯೋ, ಉಪನಿಘಂಸಿಯಮಾನೋಪಿ ಯೂಥಾತಿ ಹತ್ಥಿಘಟಾ।
ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಸೋ ಕಿರ ಹತ್ಥಿನಾಗೋ ಯೂಥವಾಸೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ತತ್ಥ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಘಟಸಹಸ್ಸೇನ ನಿಬ್ಬಾಪಿತಸನ್ತಾಪೋ ವಿಯ ನಿಬ್ಬುತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಭದ್ದಸಾಲಸ್ಸ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯ ಚ ಸಮನ್ತತೋ ಅಪ್ಪಹರಿತಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಖಾಭಙ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜತಿ, ಭಗವತೋ ಮುಖಧೋವನಂ ದೇತಿ, ನ್ಹಾನೋದಕಂ ಆಹರತಿ, ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ದೇತಿ, ಅರಞ್ಞತೋ ಮಧುರಾನಿ ಫಲಾನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಉಪನೇತಿ, ಸತ್ಥಾ ತಾನಿ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ‘‘ತತ್ರ ಸುದಂ ಸೋ ಹತ್ಥಿನಾಗೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಭಗವಾ ವಿಹರತಿ, ತಂ ಪದೇಸಂ ಅಪ್ಪಹರಿತಞ್ಚ ಕರೋತಿ, ಸೋಣ್ಡಾಯ ಭಗವತೋ ಪಾನೀಯಂ ಪರಿಭೋಜನೀಯಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ। ಸೋಣ್ಡಾಯ ದಾರೂನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ದಾರೂನಿ ಜಾಲಾಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಾಸಾಣಖಣ್ಡಾನಿ ತಾಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ದಣ್ಡಕೇಹಿ ಪವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಸೋಣ್ಡಿಯಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದಕಸ್ಸ ತತ್ತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಭಗವಾ ‘‘ಹತ್ಥಿನಾಗೋ ಮಮ ನ್ಹಾನಂ ಇಚ್ಛತೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ನ್ಹಾನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ, ಪಾನೀಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸೀತಲೇ ಸಞ್ಜಾತೇ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸೋಣ್ಡಾಯ ಭಗವತೋ ಪಾನೀಯಂ ಪರಿಭೋಜನೀಯಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ।
ಅಥ ಖೋ ಭಗವತೋ ರಹೋಗತಸ್ಸಾತಿಆದಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಮಹಾನಾಗಾನಂ ವಿವೇಕಸುಖಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣದಸ್ಸನಂ, ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ। ಅತ್ತನೋ ಚ ಪವಿವೇಕಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಕೇಹಿಚಿ ಅನಾಕಿಣ್ಣಭಾವಲದ್ಧಂ ಕಾಯವಿವೇಕಂ ಜಾನಿತ್ವಾ, ಇತರೇ ಪನ ವಿವೇಕಾ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ವಿಜ್ಜನ್ತಿಯೇವ।
ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಿನಾಗಸ್ಸ ಚ ಪವಿವೇಕಾಭಿರತಿಯಾ ಸಮಾನಜ್ಝಾಸಯಭಾವದೀಪನಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ।
ತತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಏತಂ ಈಸಾದನ್ತಸ್ಸ ರಥಈಸಾಸದಿಸದನ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಿನಾಗಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಾಗೇನ ಬುದ್ಧನಾಗಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮೇತಿ ಸಂಸನ್ದತಿ। ಕಥಂ ಸಮೇತಿ ಚೇ? ಯದೇಕೋ ರಮತೀ ವನೇ ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧನಾಗೋ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ಆಕಿಣ್ಣೋ ವಿಹಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಮಂ ಆಕಿಣ್ಣವಿಹಾರಂ ಜಿಗುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿವೇಕಂ ಉಪಬ್ರೂಹಯಮಾನೋ ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಏಕೋ ಅದುತಿಯೋ ವನೇ ಅರಞ್ಞೇ ರಮತಿ ಅಭಿರಮತಿ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಹತ್ಥಿನಾಗೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಿಆದೀಹಿ ಆಕಿಣ್ಣವಿಹಾರಂ ಜಿಗುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿವೇಕಂ ಉಪಬ್ರೂಹಯಮಾನೋ ಇದಾನಿ ಏಕೋ ಅಸಹಾಯೋ ವನೇ ಅರಞ್ಞೇ ರಮತಿ ಅಭಿರಮತಿ। ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಾಗೇನ ಸಮೇತಿ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಏಕೀಭಾವರತಿಯಾ ಏಕಸದಿಸಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಪಿಣ್ಡೋಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೬. ಛಟ್ಠೇ ಪಿಣ್ಡೋಲಭಾರದ್ವಾಜೋತಿ ಪಿಣ್ಡಂ ಉಲಮಾನೋ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಪಿಣ್ಡೋಲೋ। ಸೋ ಕಿರ ಪರಿಜಿಣ್ಣಭೋಗೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹುತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾಯ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ। ಸೋ ಮಹನ್ತಂ ಕಪಲ್ಲಂ ‘‘ಪತ್ತ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಚರತಿ, ಕಪಲ್ಲಪೂರಂ ಯಾಗುಂ ಪಿವತಿ, ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಪೂವಖಜ್ಜಕಞ್ಚ ಖಾದತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಮಹಗ್ಘಸಭಾವಂ ಸತ್ಥು ಆರೋಚೇಸುಂ। ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಸ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಂ ನಾನುಜಾನಿ, ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚೇ ಪತ್ತಂ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಪೇತಿ, ಸೋ ಠಪೇನ್ತೋಪಿ ಘಂಸೇನ್ತೋವ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ಠಪೇತಿ, ಗಣ್ಹನ್ತೋಪಿ ಘಂಸೇನ್ತೋವ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಘಂಸನೇನ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ, ನಾಳಿಕೋದನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಗಣ್ಹನಕಂ ಜಾತಂ। ತತೋ ಸತ್ಥು ಆರೋಚೇಸುಂ, ಅಥಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಂ ಅನುಜಾನಿ। ಥೇರೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಅಗ್ಗಫಲೇ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ। ಇತಿ ಸೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸವಿಸೇಸಂ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾಯ ಉಲತೀತಿ ಪಿಣ್ಡೋಲೋ, ಗೋತ್ತೇನ ಪನ ಭಾರದ್ವಾಜೋತಿ ಉಭಯಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಿಣ್ಡೋಲಭಾರದ್ವಾಜೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಆರಞ್ಞಕೋತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕೋ, ಪಿಣ್ಡಾಯ ವಾ ಪತಿತುಂ ಚರಿತುಂ ವತಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತೀ, ಪಿಣ್ಡಪಾತೀಯೇವ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕೋ। ಸಙ್ಕಾರಕೂಟಾದೀಸು ಪಂಸೂನಂ ಉಪರಿ ಠಿತತ್ತಾ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಪಂಸುಕೂಲಂ ವಿಯಾತಿ ಪಂಸುಕೂಲಂ, ಪಂಸು ವಿಯ ವಾ ಕುಚ್ಛಿತಭಾವಂ ಉಲತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಂಸುಕೂಲಂ, ಪಂಸುಕೂಲಸ್ಸ ಧಾರಣಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ, ತಂ ಸೀಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ। ಸಙ್ಘಾಟಿಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಅನ್ತರವಾಸಕಸಙ್ಖಾತಾನಿ ತೀಣಿ ಚೀವರಾನಿ ತಿಚೀವರಂ, ತಿಚೀವರಸ್ಸ ಧಾರಣಂ ತಿಚೀವರಂ, ತಂ ಸೀಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತೇಚೀವರಿಕೋ। ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ।
ಧುತವಾದೋತಿ ಧುತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಧುತಕಿಲೇಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಕಿಲೇಸಧುನನಕಧಮ್ಮೋ ವಾ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಧುತೋ, ನ ಧುತವಾದೋ, ಅತ್ಥಿ ನ ಧುತೋ, ಧುತವಾದೋ, ಅತ್ಥಿ ನೇವ ಧುತೋ, ನ ಧುತವಾದೋ, ಅತ್ಥಿ ಧುತೋ ಚೇವ, ಧುತವಾದೋ ಚಾತಿ ಇದಂ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇಸು ಯೋ ಸಯಂ ಧುತಧಮ್ಮೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತತಿ, ನ ಪರಂ ತದತ್ಥಾಯ ಸಮಾದಪೇತಿ, ಅಯಂ ಪಠಮೋ। ಯೋ ಪನ ಸಯಂ ನ ಧುತಧಮ್ಮೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತತಿ, ಪರಂ ಸಮಾದಪೇತಿ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ। ಯೋ ಉಭಯರಹಿತೋ, ಅಯಂ ತತಿಯೋ। ಯೋ ಪನ ಉಭಯಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೋ। ಏವರೂಪೋ ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಪಿಣ್ಡೋಲಭಾರದ್ವಾಜೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧುತವಾದೋ’’ತಿ। ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸವಸೇನ ಹಿ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ।
ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಚಿತ್ತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಅರಹತ್ತಫಲಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂತಂಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಸಮಾಧಿ ಏವ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ತೀಣಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಸುತ್ತೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೦೩) ವಿಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ। ಪುರಿಮೋಯೇವತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಏತಂ ಆಯಸ್ಮತೋ ಪಿಣ್ಡೋಲಭಾರದ್ವಾಜಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಕ್ಖಾರಸಮ್ಪದಾಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಾನುಯೋಗಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ವಿದಿತ್ವಾ। ಏವಂ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಾನುಯೋಗೋ ಮಮ ಸಾಸನಾನುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ।
ತತ್ಥ ಅನೂಪವಾದೋತಿ ವಾಚಾಯ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅನುಪವದನಂ। ಅನೂಪಘಾತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪಘಾತಾಕರಣಂ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ಏತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ। ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವರೋ। ಮತ್ತಞ್ಞುತಾತಿ ಪನ್ತಞ್ಚ ಸಯನಾಸನನ್ತಿ ವಿವಿತ್ತಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟನವಿರಹಿತಂ ಸೇನಾಸನಂ। ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಚ ಆಯೋಗೋತಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಧಿಗಮಾಯ ಭಾವನಾನುಯೋಗೋ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅನೂಪವಾದೋತಿ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಉಪರುಜ್ಝನವಚನಸ್ಸ ಅವದನಂ। ತೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾಚಸಿಕಂ ಸೀಲಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅನೂಪಘಾತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪಘಾತಸ್ಸ ಪರವಿಹೇಠನಸ್ಸ ಅಕರಣಂ। ತೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಾಯಿಕಂ ಸೀಲಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಯಾದಿಸಂ ಪನಿದಂ ಉಭಯಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನನ್ತೋಗಧಂ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚ ಸಂವರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚ ಸಂವರೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಭೂತೋ ಅನೂಪವಾದೋ ಅನೂಪಘಾತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ಅಧಿಕರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ ಸಂವರೋ। ಕೋ ಪನ ಸೋತಿ? ಅನೂಪವಾದೋ ಅನೂಪಘಾತೋ। ಉಪಸಮ್ಪದವೇಲಾಯಞ್ಹಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಂ ಸಮಾದಿನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಠಿತಸ್ಸ ತತೋ ಪರಂ ಉಪವಾದೂಪಘಾತಾನಂ ಅಕರಣವಸೇನ ಸಂವರೋ, ಸೋ ಅನೂಪವಾದೋ ಅನೂಪಘಾತೋ ಚಾತಿ ವುತ್ತೋ।
ಅಥ ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಭುಮ್ಮಂ ಯಥಾ ‘‘ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)। ತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ ಅನೂಪವಾದೋ ಅನೂಪಘಾತೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅನೂಪವಾದೋ ಅನೂಪಘಾತೋಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಸಂವರೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಸತಿಸಂವರೋ
ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಚ ಭತ್ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪರಿಯೇಸನಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ವಸೇನ ಭೋಜನೇ ಪಮಾಣಞ್ಞುತಾ। ಪನ್ತಞ್ಚ ಸಯನಾಸನನ್ತಿ ಭಾವನಾನುಕೂಲಂ ಅರಞ್ಞರುಕ್ಖಮೂಲಾದಿವಿವಿತ್ತಸೇನಾಸನಂ। ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಚ ಆಯೋಗೋತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕತ್ತಾ ಉತ್ತಮತ್ತಾ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಅರಹತ್ತಫಲಚಿತ್ತೇ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾವಸೇನ ಆಯೋಗೋ। ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಸ್ಸ ಅನೂಪವದನಂ, ಅನೂಪಘಾತನಂ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ
ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೭. ಸತ್ತಮೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ಗಾಥಾಯ ಅಧಿಚೇತಸೋತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತವತೋ, ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕೇನ ಅರಹತ್ತಫಲಚಿತ್ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪಮಜ್ಜತೋತಿ ನ ಪಮಜ್ಜತೋ, ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇಸು ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮುನಿನೋತಿ ‘‘ಯೋ ಮುನಾತಿ ಉಭೋ ಲೋಕೇ, ಮುನಿ ತೇನ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೬೯; ಚೂಳನಿ॰ ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨೧) ಏವಂ ಉಭಯಲೋಕಮುನನೇನ ಮೋನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಞಾಣಂ, ತೇನ ಅರಹತ್ತಫಲಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮೋನಪಥೇಸು ಸಿಕ್ಖತೋತಿ ಅರಹತ್ತಞಾಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮೋನಸ್ಸ ಪಥೇಸು ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸು ತೀಸು ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಸು ಸಿಕ್ಖತೋ। ಇದಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖೋ ಹಿ ಅರಹಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸಿಕ್ಖತೋ, ಇಮಾಯ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಮುನಿಭಾವಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಮುನಿನೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏತದೇವ, ತಸ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಅಧಿಚೇತಸೋ, ಚತುಸಚ್ಚಸಮ್ಬೋಧಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಅಪ್ಪಮಾದವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜತೋ, ಮಗ್ಗಞಾಣಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಮುನಿನೋತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಪ್ಪಮಜ್ಜತೋ ಸಿಕ್ಖತೋ’’ತಿ
ಸೋಕಾ ನ ಭವನ್ತಿ ತಾದಿನೋತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಮುನಿನೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಇಟ್ಠವಿಯೋಗಾದಿವತ್ಥುಕಾ ಸೋಕಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ತಾದಿನೋತಿ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಮುನಿನೋ ಸೋಕಾ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ಉಪಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮೇನ ಉಪಸನ್ತಸ್ಸ। ಸದಾ ಸತೀಮತೋತಿ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಸತಿಯಾ ಅವಿರಹಿತಸ್ಸ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಧಿಚೇತಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ, ‘‘ಅಪ್ಪಮಜ್ಜತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ‘‘ಮುನಿನೋ ಮೋನಪಥೇಸು ಸಿಕ್ಖತೋ’’ತಿ ಏತೇಹಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ। ‘‘ಮುನಿನೋ’’ತಿ ವಾ ಏತೇನ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ, ‘‘ಮೋನಪಥೇಸು ಸಿಕ್ಖತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ತಾಸಂ ಲೋಕುತ್ತರಸಿಕ್ಖಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ, ‘‘ಸೋಕಾ ನ ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಆನಿಸಂಸೋ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಸುನ್ದರೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಸಕ್ಕತೋತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಣ್ಣಿತೋಯೇವ। ಅಸಹಮಾನಾತಿ ನ ಸಹಮಾನಾ, ಉಸೂಯನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಸಕ್ಕಾರಂ ಅಸಹಮಾನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಸುನ್ದರೀತಿ
ತಂ ಸುತ್ವಾ ಇತರೇ ‘‘ಇದಂ ಸುಟ್ಠು ತಯಾ ಚಿನ್ತಿತಂ, ಏವಞ್ಹಿ ಕತೇ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಅಯಸಕೇನ ಉಪದ್ದುತೋ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ಪಲಾಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇವ ಏಕಜ್ಝಾಸಯಾ ಹುತ್ವಾ ತಥಾ ಉಯ್ಯೋಜೇತುಂ ಸುನ್ದರಿಯಾ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಂಸು। ಸಾ ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ತುಮ್ಹೇ ಏಕತೋ ಆಗತತ್ಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ತಿತ್ಥಿಯಾ ಅನಾಲಪನ್ತಾ ಆರಾಮಪರಿಯನ್ತೇ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿಂಸು। ಸಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಲಪನ್ತೀ ಪಟಿವಚನಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಕಿಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅಪರಜ್ಝಂ? ಕಸ್ಮಾ ಮೇ ಪಟಿವಚನಂ ನ ದೇಥಾತಿ? ತಥಾ ಹಿ ಪನ ತ್ವಂ ಅಮ್ಹೇ ‘‘ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಭಗವತೋ ಸಕ್ಕಾರಂ ಅಸಹಮಾನಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಉಸ್ಸಹಸೀತಿ ಸಕ್ಕೋಸಿ। ಅತ್ಥನ್ತಿ ಹಿತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ವಾ। ಕ್ಯಾಹನ್ತಿ ಕಿಂ ಅಹಂ। ಯಸ್ಮಾ ತೇ ತಿತ್ಥಿಯಾ ತಸ್ಸಾ ಅಞ್ಞಾತಕಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಸಮ್ಬನ್ಧಮತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಞಾತಕಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಉಸ್ಸಹಸಿ ತ್ವಂ ಭಗಿನಿ ಞಾತೀನಂ ಅತ್ಥಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಆಹಂಸು। ತಸ್ಮಾ ಸಾಪಿ ಮಿಗಂ ವಲ್ಲಿ ವಿಯ ಪಾದೇ ಲಗ್ಗಾ ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಮೇ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ಞಾತೀನಂ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಆಹ।
ತೇನ ಹೀತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ತ್ವಂ ‘ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಮೇ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪರಿಚ್ಚತ್ತ’ನ್ತಿ ವದಸಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಪಠಮವಯೇ ಠಿತಾ ಅಭಿರೂಪಾ ಸೋಭಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಅಯಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಕರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ಜೇತವನಂ ಗಚ್ಛಾಹೀ’’ತಿ ಉಯ್ಯೋಜೇಸುಂ। ಸಾಪಿ ಖೋ ಬಾಲಾ ಕಕಚದನ್ತಪನ್ತಿಯಾ ಪುಪ್ಫಾವಲಿಕೀಳಂ ಕೀಳಿತುಕಾಮಾ ವಿಯ, ಪಭಿನ್ನಮದಂ ಚಣ್ಡಹತ್ಥಿಂ ಸೋಣ್ಡಾಯ ಪರಾಮಸನ್ತೀ ವಿಯ, ನಲಾಟೇನ ಮಚ್ಚುಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ವಿಯ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ವಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನತಮ್ಬೂಲಮುಖವಾಸಾದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ನಗರಂ ಪವಿಸನಕಾಲೇ ಜೇತವನಾಭಿಮುಖೀ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ‘‘ಕಹಂ ಗಚ್ಛಸೀ’’ತಿ ಚ ಪುಟ್ಠಾ ‘‘ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ, ಅಹಞ್ಹಿ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ವಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ಥಿಯಾರಾಮೇ ವಸಿತ್ವಾ ಪಾತೋವ ಜೇತವನಮಗ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ನಗರಾಭಿಮುಖೀ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ ‘‘ಏವಂ ಅಯ್ಯಾತಿ ಖೋ ಸುನ್ದರೀ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನಂ ಪಟಿಸ್ಸುತ್ವಾ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ಜೇತವನಂ ಅಗಮಾಸೀ’’ತಿ।
ತಿತ್ಥಿಯಾ ಕತಿಪಾಹಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಧುತ್ತಾನಂ ಕಹಾಪಣೇ ದತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ಸುನ್ದರಿಂ ಮಾರೇತ್ವಾ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ಮಾಲಾಕಚವರನ್ತರೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಏಥಾ’’ತಿ ವದಿಂಸು। ತೇ ತಥಾ ಅಕಂಸು। ತತೋ ತಿತ್ಥಿಯಾ ‘‘ಸುನ್ದರಿಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಕೋಲಾಹಲಂ ಕತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ‘‘ಯದಾ ತೇ ಅಞ್ಞಿಂಸು ತಿತ್ಥಿಯಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ‘ವೋದಿಟ್ಠಾ ಖೋ ಸುನ್ದರೀ’’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಿಂಸೂತಿ ಜಾನಿಂಸು। ವೋದಿಟ್ಠಾತಿ ಬ್ಯಪದಿಟ್ಠಾ, ಜೇತವನಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ ಚ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ದಿಟ್ಠಾ, ಬಹುಲಂ ದಿಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಖಾಕೂಪೇತಿ ದೀಘಿಕಾವಾಟೇ ಯಾ ಸಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುನ್ದರೀತಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಾ ಸಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ರೂಪಸುನ್ದರತಾಯ ‘‘ಸುನ್ದರೀ’’ತಿ ಪಾಕಟಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾ। ಸಾ ನೋ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಚಕ್ಖು ವಿಯ ಜೀವಿತಂ ವಿಯ ಚ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಾ, ಇದಾನಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಪುರಿಸೇ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಮಾಲಾಕಚವರನ್ತರೇ ಅತ್ತನಾ ಯಥಾಠಪಿತಂ। ‘‘ಯಥಾನಿಖಾತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಪಥವಿಯಂ ನಿಖಾತಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ರಥಿಯಾಯ ರಥಿಯನ್ತಿ ವೀಥಿತೋ ವೀಥಿಂ। ವೀಥೀತಿ ಹಿ ವಿನಿವಿಜ್ಝನಕರಚ್ಛಾ। ಸಿಙ್ಘಾಟಕನ್ತಿ ತಿಕೋಣರಚ್ಛಾ। ಅಲಜ್ಜಿನೋತಿ ನ ಲಜ್ಜಿನೋ, ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛಾವಿರಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಸ್ಸೀಲಾತಿ ನಿಸ್ಸೀಲಾ। ಪಾಪಧಮ್ಮಾತಿ ಲಾಮಕಸಭಾವಾ ನಿಹೀನಾಚಾರಾ। ಮುಸಾವಾದಿನೋತಿ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಸಮಾನಾ ‘‘ಸೀಲವನ್ತೋ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಅಲಿಕವಾದಿತಾಯ ಮುಸಾವಾದಿನೋ। ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋತಿ ‘‘ಮೇಥುನಪ್ಪಟಿಸೇವಿತಾಯ ಅಸೇಟ್ಠಚಾರಿನೋ ಇಮೇ ಹಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಹೀಳೇನ್ತಾ ವದನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಚಾರಿನೋತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಚಾರಿನೋ। ಸಮಚಾರಿನೋತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಸಮಚಾರಿನೋ। ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಸಮಣಭಾವೋ ಸಮಿತಪಾಪತಾ। ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಭಾವೋ ಬಾಹಿತಪಾಪತಾ। ಕುತೋತಿ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ। ಅಪಗತಾತಿ ಅಪೇತಾ ಪರಿಭಟ್ಠಾ। ಪುರಿಸಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಮೇಥುನಪ್ಪಟಿಸೇವನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ।
ಅಥ ಭಿಕ್ಖೂ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸುಂ। ಸತ್ಥಾ ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತುಮ್ಹೇಪಿ ತೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪಟಿಚೋದೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಭೂತವಾದೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಬಹುಲಾ…ಪೇ॰… ನಿಹೀನಕಮ್ಮಾ ಮನುಜಾ ಪರತ್ಥಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ನೇಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದ್ದೋ ಚಿರಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಸ ಅಯಸಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಮಸ್ಸಾಸೇನ್ತೋ ಆಹ।
ಗಾಥಾಯಂ ಅಭೂತವಾದೀತಿ ಪರಸ್ಸ ದೋಸಂ ಅದಿಸ್ವಾವ ಮುಸಾವಾದಂ ಕತ್ವಾ ಅಭೂತೇನ ಅತಚ್ಛೇನ ಪರಂ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನ್ತೋ। ಯೋ ವಾಪಿ ಕತ್ವಾತಿ ಯೋ ವಾ ಪನ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಾಹಂ ಏತಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ಪೇಚ್ಚ ಸಮಾ ಭವನ್ತೀತಿ ತೇ ಉಭೋಪಿ ಜನಾ ಇತೋ ಪರಲೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿಹೀನಕಮ್ಮಾ ಮನುಜಾ ಪರತ್ಥಾತಿ। ‘‘ಪರತ್ಥಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಪದಸ್ಸ ಪುರತೋ ‘‘ಪೇಚ್ಚಾ’’ತಿಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಪೇಚ್ಚ ಪರತ್ಥ ಇತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ತೇ ನಿಹೀನಕಮ್ಮಾ ಪರಲೋಕೇ ಸಮಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾತಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಅಕಾರಕಾತಿ ಅಪರಾಧಸ್ಸ ನ ಕಾರಕಾ। ನಯಿಮೇಹಿ ಕತನ್ತಿ ಏವಂ ಕಿರ ನೇಸಮಹೋಸಿ – ಇಮೇಹಿ ಸಮಣೇಹಿ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯೇಹಿ ಅದ್ಧಾ ತಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕತಂ, ಯಂ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಉಗ್ಘೋಸಿತ್ವಾ ಸಕಲನಗರಂ ಆಹಿಣ್ಡಿಂಸು, ಯಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಅಮ್ಹೇಸು ಏವಂ ಅಸಬ್ಭಾಹಿ ಫರುಸಾಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನ್ತೇಸುಪಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚಞ್ಚ ನ ವಿಜಹನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಪನ ‘‘ಅಭೂತವಾದೀ ನಿರಯಂ ಉಪೇತೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಂಯೇವ ವದನ್ತಾ ಸಪನ್ತಿಯೇವ, ಇಮೇ ಸಮಣಾ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯಾ ಅಮ್ಹೇ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನ್ತೇ ಸಪನ್ತಿ, ಸಪಥಂ ಕರೋನ್ತಾ ವಿಯ ವದನ್ತಿ
ತೇಸಞ್ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಗಾಥಾಯ ಸವನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಸಾರಜ್ಜಂ ಓಕ್ಕಮಿ, ಸಂವೇಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ‘‘ನಯಿದಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠಂ, ಸುತಂ ನಾಮ ತಥಾಪಿ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಹೋತಿ, ಏತೇ ಚ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಇಮೇಸಂ ಅನತ್ಥಕಾಮಾ ಅಹಿತಕಾಮಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸದ್ಧಾಯ ನಯಿದಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ದುಜ್ಜಾನಾ ಹಿ ಸಮಣಾ’’ತಿ। ತೇ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತತೋ ಓರಮಿಂಸು।
ರಾಜಾಪಿ ಯೇಹಿ ಸುನ್ದರೀ ಮಾರಿತಾ, ತೇಸಂ ಜಾನನತ್ಥಂ ಪುರಿಸೇ ಆಣಾಪೇಸಿ। ಅಥ ತೇ ಧುತ್ತಾ ತೇಹಿ ಕಹಾಪಣೇಹಿ ಸುರಂ ಪಿವನ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಕಲಹಂ ಕರಿಂಸು। ತೇಸು ಹಿ ಏಕೋ ಏಕಂ ಆಹ – ‘‘ತ್ವಂ ಸುನ್ದರಿಂ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ ಮಾರೇತ್ವಾ ಮಾಲಾಕಚವರನ್ತರೇ ಖಿಪಿತ್ವಾ ತತೋ ಲದ್ಧಕಹಾಪಣೇಹಿ ಸುರಂ ಪಿವಸಿ, ಹೋತು ಹೋತೂ’’ತಿ। ರಾಜಪುರಿಸಾ ತಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಧುತ್ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇಸುಂ। ರಾಜಾ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ…ಪೇ॰… ಅನ್ತರಹಿತೋ ಸೋ, ಭನ್ತೇ, ಸದ್ದೋ’’ತಿ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಇದಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ನಾರೋಚೇಸಿ? ಅರಿಯಾನಂ ತಾವ ಆರೋಚನೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ, ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ಪನ ‘‘ಯೇ ನ ಸದ್ದಹೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸಂ ತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ನಾರೋಚೇಸಿ। ಅಪಿಚೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅನಾಚಿಣ್ಣಂ, ಯಂ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಈದಿಸಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಆಚಿಕ್ಖನಂ। ಪರಾನುದ್ದೇಸಿಕಮೇವ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ವಿಭಾವೇತಿ
‘‘ನ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ನ ಸಮುದ್ದಮಜ್ಝೇ,
ನ ಪಬ್ಬತಾನಂ ವಿವರಂ ಪವಿಸ್ಸ।
ನ ವಿಜ್ಜತೀ ಸೋ ಜಗತಿಪ್ಪದೇಸೋ,
ಯತ್ಥಟ್ಠಿತೋ ಮುಚ್ಚೇಯ್ಯ ಪಾಪಕಮ್ಮಾ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೨೭; ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೨.೪)।
ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದನವಸೇನಾಪಿ ಬಾಲಜನೇಹಿ ಪವತ್ತಿತಂ ದುರುತ್ತವಚನಂ ಖನ್ತಿಬಲಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಧೀರಸ್ಸ ದುತ್ತಿತಿಕ್ಖಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ವಿದಿತ್ವಾ। ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಬಲವಿಭಾವನಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ।
ತತ್ಥ ತುದನ್ತಿ ವಾಚಾಯ ಜನಾ ಅಸಞ್ಞತಾ, ಸರೇಹಿ ಸಙ್ಗಾಮಗತಂವ ಕುಞ್ಜರನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಸಂವರಾದೀಸು ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಸಂವರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಸಂಯತಾ ಅವಿನೀತಾ ಬಾಲಜನಾ ಸರೇಹಿ ಸಾಯಕೇಹಿ ಸಙ್ಗಾಮಗತಂ ಯುದ್ಧಗತಂ ಕುಞ್ಜರಂವ ಹತ್ಥಿನಾಗಂ ಪಟಿಯೋಧಾ ವಿಯ ವಾಚಾಸತ್ತೀಹಿ ತುದನ್ತಿ ವಿಜ್ಝನ್ತಿ, ಅಯಂ ತೇಸಂ ಸಭಾವೋ ಸುತ್ವಾನ ವಾಕ್ಯಂ ಫರುಸಂ ಉದೀರಿತಂ, ಅಧಿವಾಸಯೇ ಭಿಕ್ಖು ಅದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋತಿ ತಂ ಪನ ತೇಹಿ ಬಾಲಜನೇಹಿ ಉದೀರಿತಂ ಭಾಸಿತಂ ಮಮ್ಮಘಟ್ಟನವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಂ ಫರುಸಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಚನಂ ಅಭೂತಂ ಭೂತತೋ ನಿಬ್ಬೇಠೇನ್ತೋ ಮಮ ಕಕಚೂಪಮಓವಾದಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೨ ಆದಯೋ) ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಸಂಸಾರಸಭಾವೋ ಏಸೋ’’ತಿ ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖಣಸೀಲೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿವಾಸಯೇ, ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಖಮೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಕಾಲಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉಪಚಿತವಿಪುಲಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರೋ ಸತ್ಥಾ ಏವಂ ದಾರುಣಂ ಅಭೂತಬ್ಭಕ್ಖಾನಂ ಪಾಪುಣೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಯಂ ಸೋ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋ ಅತೀತಜಾತಿಯಂ ಮುನಾಳಿ ನಾಮ ಧುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಾಪಜನಸೇವೀ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಚರತಿ। ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸುರಭಿಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ನಗರಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸಿತುಂ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪನ್ತಂ ಪಸ್ಸಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಮಯೇ ಅಞ್ಞತರಾ ಇತ್ಥೀ ತಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇನ ಗಚ್ಛತಿ। ಧುತ್ತೋ ‘‘ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಅಯಂ ಸಮಣೋ’’ತಿ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಿ। ಸೋ ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚಿತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾವಸೇಸೇನ ಇದಾನಿ ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ಸುನ್ದರಿಯಾ ಕಾರಣಾ ಅಭೂತಬ್ಭಕ್ಖಾನಂ
‘‘ಅನೋತತ್ತಸರಾಸನ್ನೇ, ರಮಣೀಯೇ ಸಿಲಾತಲೇ।
ನಾನಾರತನಪಜ್ಜೋತೇ, ನಾನಾಗನ್ಧವನನ್ತರೇ॥
‘‘ಮಹತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ, ಪರೇತೋ ಲೋಕನಾಯಕೋ।
ಆಸೀನೋ ಬ್ಯಾಕರೀ ತತ್ಥ, ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಾನಿ ಅತ್ತನೋ॥
‘‘ಸುಣಾಥ ಭಿಕ್ಖವೋ ಮಯ್ಹಂ, ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಕತಂ ಮಯಾ।
ಪಿಲೋತಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಬುದ್ಧತ್ತೇಪಿ ವಿಪಚ್ಚತಿ॥
೧.
‘‘ಮುನಾಳಿ
ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಂ ಸುರಭಿಂ, ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಿಂ ಅದೂಸಕಂ॥
‘‘ತೇನ
ಬಹೂ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದುಕ್ಖಂ ವೇದೇಮಿ ವೇದನಂ॥
‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮಾವಸೇಸೇನ, ಇಧ ಪಚ್ಛಿಮಕೇ ಭವೇ।
ಅಬ್ಭಕ್ಖಾನಂ ಮಯಾ ಲದ್ಧಂ, ಸುನ್ದರಿಕಾಯ ಕಾರಣಾ॥
೨.
‘‘ಸಬ್ಬಾಭಿಭುಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ, ನನ್ದೋ ನಾಮಾಸಿ ಸಾವಕೋ।
ತಂ ಅಬ್ಭಕ್ಖಾಯ ನಿರಯೇ, ಚಿರಂ ಸಂಸರಿತಂ ಮಯಾ॥
‘‘ದಸ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ನಿರಯೇ ಸಂಸರಿಂ ಚಿರಂ।
ಮನುಸ್ಸಭಾವಂ ಲದ್ಧಾಹಂ, ಅಬ್ಭಕ್ಖಾನಂ ಬಹುಂ ಲಭಿಂ॥
‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮಾವಸೇಸೇನ, ಚಿಞ್ಚಮಾಣವಿಕಾ ಮಮಂ।
ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಿ ಅಭೂತೇನ, ಜನಕಾಯಸ್ಸ ಅಗ್ಗತೋ॥
೩.
‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸುತವಾ ಆಸಿಂ, ಅಹಂ ಸಕ್ಕತಪೂಜಿತೋ।
ಮಹಾವನೇ ಪಞ್ಚಸತೇ, ಮನ್ತೇ ವಾಚೇಮಿ ಮಾಣವೇ॥
‘‘ತತ್ಥಾಗತೋ
ತಞ್ಚಾಹಂ ಆಗತಂ ದಿಸ್ವಾ, ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಿಂ ಅದೂಸಕಂ॥
‘‘ತತೋಹಂ ಅವಚಂ ಸಿಸ್ಸೇ, ಕಾಮಭೋಗೀ ಅಯಂ ಇಸಿ।
ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸ, ಅನುಮೋದಿಂಸು ಮಾಣವಾ॥
‘‘ತತೋ ಮಾಣವಕಾ ಸಬ್ಬೇ, ಭಿಕ್ಖಮಾನಂ ಕುಲೇ ಕುಲೇ।
ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಆಹಂಸು, ಕಾಮಭೋಗೀ ಅಯಂ ಇಸಿ॥
‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುಸತಾ ಇಮೇ।
ಅಬ್ಭಕ್ಖಾನಂ ಲಭುಂ ಸಬ್ಬೇ, ಸುನ್ದರಿಕಾಯ ಕಾರಣಾ॥
೪.
‘‘ವೇಮಾತುಭಾತಿಕಂ ಪುಬ್ಬೇ, ಧನಹೇತು ಹನಿಂ ಅಹಂ।
ಪಕ್ಖಿಪಿಂಗಿರಿದುಗ್ಗಸ್ಮಿಂ, ಸಿಲಾಯ ಚ ಅಪಿಂಸಯಿಂ॥
‘‘ತೇನ
ಅಙ್ಗುಟ್ಠಂ ಪಿಂಸಯೀ ಪಾದೇ, ಮಮ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ॥
೫.
‘‘ಪುರೇಹಂ ದಾರಕೋ ಹುತ್ವಾ, ಕೀಳಮಾನೋ ಮಹಾಪಥೇ।
ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಂ ದಿಸ್ವಾನ, ಮಗ್ಗೇ ಸಕಲಿಕಂ ಖಿಪಿಂ॥
‘‘ತೇನ
ವಧತ್ಥಂ ಮಂ ದೇವದತ್ತೋ, ಅಭಿಮಾರೇ ಪಯೋಜಯಿ॥
೬.
‘‘ಹತ್ಥಾರೋಹೋ ಪುರೇ ಆಸಿಂ, ಪಚ್ಚೇಕಮುನಿಮುತ್ತಮಂ।
ಪಿಣ್ಡಾಯ ವಿಚರನ್ತಂ ತಂ, ಆಸಾದೇಸಿಂ ಗಜೇನಹಂ॥
‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ಭನ್ತೋ ನಾಳಾಗಿರೀ ಗಜೋ।
ಗಿರಿಬ್ಬಜೇ ಪುರವರೇ, ದಾರುಣೋ ಸಮುಪಾಗಮಿ॥
೭.
‘‘ರಾಜಾಹಂ ಪತ್ಥಿವೋ ಆಸಿಂ, ಸತ್ತಿಯಾ ಪುರಿಸೇ ಹನಿಂ।
ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚಿಸಂ ಭುಸಂ॥
‘‘ಕಮ್ಮುನೋ ತಸ್ಸ ಸೇಸೇನ, ಸೋದಾನಿ ಸಕಲಂ ಮಮ।
ಪಾದೇ ಛವಿಂ ಪಕಪ್ಪೇಸಿ, ನ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ವಿನಸ್ಸತಿ॥
೮.
‘‘ಅಹಂ
ಮಚ್ಛಕೇ ಘಾತಿತೇ ದಿಸ್ವಾ, ಜನಯಿಂ ಸೋಮನಸ್ಸಕಂ॥
‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ಸೀಸದುಕ್ಖಂ ಅಹೂ ಮಮ।
ಸಕ್ಕಾ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಹಞ್ಞಿಂಸು, ಯದಾ ಹನಿ ವಿಟಟೂಭೋ॥
೯.
‘‘ಫುಸ್ಸಸ್ಸಾಹಂ ಪಾವಚನೇ, ಸಾವಕೇ ಪರಿಭಾಸಯಿಂ।
ಯವಂ ಖಾದಥ ಭುಞ್ಜಥ, ಮಾ ಚ ಭುಞ್ಜಥ ಸಾಲಯೋ॥
‘‘ತೇನ
ನಿಮನ್ತಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ, ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಸಿಂ ತದಾ॥
೧೦.
‘‘ನಿಬ್ಬುದ್ಧೇ ವತ್ತಮಾನಮ್ಹಿ, ಮಲ್ಲಪುತ್ತಂ ನಿಹೇಠಯಿಂ।
ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ಪಿಟ್ಠಿದುಕ್ಖಂ ಅಹೂ ಮಮ॥
೧೧.
‘‘ತಿಕಿಚ್ಛಕೋ ಅಹಂ ಆಸಿಂ, ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಂ ವಿರೇಚಯಿಂ।
ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ಹೋತಿ ಪಕ್ಖನ್ದಿಕಾ ಮಮ॥
೧೨.
‘‘ಅವಚಾಹಂ ಜೋತಿಪಾಲೋ, ಕಸ್ಸಪಂ ಸುಗತಂ ತದಾ।
ಕುತೋ ನು ಬೋಧಿ ಮುಣ್ಡಸ್ಸ, ಬೋಧಿ ಪರಮದುಲ್ಲಭಾ॥
‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ಅಚರಿಂ ದುಕ್ಕರಂ ಬಹುಂ।
ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನುರುವೇಲಾಯಂ, ತತೋ ಬೋಧಿಂ ಅಪಾಪುಣಿಂ॥
‘‘ನಾಹಂ
ಕುಮ್ಮಗ್ಗೇನ ಗವೇಸಿಸ್ಸಂ, ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮೇನ ವಾರಿತೋ॥
‘‘ಪುಞ್ಞಪಾಪಪರಿಕ್ಖೀಣೋ, ಸಬ್ಬಸನ್ತಾಪವಜ್ಜಿತೋ।
ಅಸೋಕೋ ಅನುಪಾಯಾಸೋ, ನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಮನಾಸವೋ॥
‘‘ಏವಂ ಜಿನೋ ವಿಯಾಕಾಸಿ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅಗ್ಗತೋ।
ಸಬ್ಬಾಭಿಞ್ಞಾಬಲಪ್ಪತ್ತೋ, ಅನೋತತ್ತಮಹಾಸರೇ’’ತಿ॥ (ಅಪ॰ ಥೇರ ೧.೩೯.೬೪-೯೬)।
ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಉಪಸೇನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೯. ನವಮೇ ಉಪಸೇನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಸೇನೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ, ವಙ್ಗನ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪನ ಪುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವಙ್ಗನ್ತಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ನಂ ವೋಹರನ್ತಿ।
ಅಯಞ್ಹಿ ಥೇರೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ, ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ದ್ವಿವಸ್ಸೋ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಗವತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗತೋ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಭಗವತಾ ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಭಾವಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಖನ್ಧಕೇ ಆಗತನಯೇನ ‘‘ಅತಿಲಹುಂ ಖೋ ತ್ವಂ, ಮೋಘಪುರಿಸ, ಆವತ್ತೋ ಬಾಹುಲ್ಲಾಯ, ಯದಿದಂ ಗಣಬನ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೭೫) ವಿಗರಹಿತೋ ಪತೋದಾಭಿತುನ್ನೋ ವಿಯ ಆಜಾನೀಯೋ ಸಂವಿಗ್ಗಮಾನಸೋ ‘‘ಯದಿಪಾಹಂ ಇದಾನಿ ಪರಿಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭಗವತಾ ವಿಗರಹಿತೋ, ಪರಿಸಂಯೇವ ಪನ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಾಸಂಸಿಯೋ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತೋ ಸಬ್ಬೇ ಧುತಧಮ್ಮೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತಮಾನೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತೋ ಮಹಾಖೀಣಾಸವೋ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಿತಕೇ ಧುತಙ್ಗಧರೇ ಏವ ಕತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸನ್ಥತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ (ಪಾರಾ॰ ೫೬೫ ಆದಯೋ) ಆಗತನಯೇನ ‘‘ಪಾಸಾದಿಕಾ ಖೋ ತ್ಯಾಯಂ, ಉಪಸೇನ, ಪರಿಸಾ’’ತಿ ಪರಿಸವಸೇನ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಾ ಲದ್ಧಪಸಂಸೋ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಉಪಸೇನೋ
ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪ್ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಸು ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ದಿವಾಟ್ಠಾನಂ ಗತೇಸು ಉದಕಕುಮ್ಭತೋ ಉದಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾದೇ ಪಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ಗತ್ತಾನಿ ಸೀತಿಂ ಕತ್ವಾ ಚಮ್ಮಕ್ಖಣ್ಡಂ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ಆವಜ್ಜೇಸಿ। ತಸ್ಸ ತೇ ಅನೇಕಸತಾ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಾ ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸು। ಸೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ತಾವ ಸಾವಕಸ್ಸ ಸತೋ ಇಮೇ ಏವರೂಪಾ ಗುಣಾ, ಕೀದಿಸಾ ನು ಖೋ ಮಯ್ಹಂ ಸತ್ಥು ಗುಣಾ’’ತಿ ಭಗವತೋ ಗುಣಾಭಿಮುಖಂ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪೇಸೇಸಿ। ತೇ ತಸ್ಸ ಞಾಣಬಲಾನುರೂಪಂ ಅನೇಕಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸು। ಸೋ ‘‘ಏವಂಸೀಲೋ ಮೇ ಸತ್ಥಾ ಏವಂಧಮ್ಮೋ ಏವಂಪಞ್ಞೋ ಏವಂವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಆವಿಭಾವಾನುರೂಪಂ ಸತ್ಥು ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ‘‘ಆಯಸ್ಮತೋ ಉಪಸೇನಸ್ಸ ವಙ್ಗನ್ತಪುತ್ತಸ್ಸ ರಹೋಗತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ರಹೋಗತಸ್ಸಾತಿ ರಹಸಿ ಗತಸ್ಸ। ಪಟಿಸಲ್ಲೀನಸ್ಸಾತಿ ಏಕೀಭೂತಸ್ಸ। ಏವಂ ಚೇತಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದೀತಿ ಏವಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ಲಾಭಾ ವತ ಮೇತಿ ಯೇ ಇಮೇ ಮನುಸ್ಸತ್ತಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಸದ್ಧಾಸಮಧಿಗಮಾದಯೋ, ಅಹೋ ವತ ಮೇ ಏತೇ ಲಾಭಾ। ಸುಲದ್ಧಂ ವತ ಮೇತಿ ಯಞ್ಚಿದಂ ಮಯಾ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಸಮ್ಪದಾರತನತ್ತಯಪಯಿರುಪಾಸನಾದಿ ಪಟಿಲದ್ಧಂ, ತಂ ಮೇ ಅಹೋ ವತ ಸುಟ್ಠು ಲದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಚ ಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ।
ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತೇ ಅನುಸಾಸತೀತಿ ಸತ್ಥಾ। ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ। ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾ, ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ವಾ ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೩ ಆದಯೋ) ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೇತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಕ್ಖಾತೇ, ಏಕನ್ತನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಭಾಸಿತೇ। ಧಮ್ಮವಿನಯೇತಿ ಪಾವಚನೇ। ತಞ್ಹಿ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಪಾತತೋ ಧಾರಣೇನ, ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸೇ ವಿನಯನೇನ ಚ ಧಮ್ಮವಿನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಬ್ರಹ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಹ ಚರನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ। ಸೀಲವನ್ತೋತಿ ಮಗ್ಗಫಲಸೀಲವಸೇನ ಸೀಲವನ್ತೋ। ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಾದಯೋ ಕಲ್ಯಾಣಾ ಸುನ್ದರಾ ಧಮ್ಮಾ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾ। ಏತೇನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೀಲೇಸು ಚಮ್ಹಿ ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿ ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾಕಥಿಕೋ ಕಾಯದಳ್ಹಿಬಹುಲೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹಾಸಿಂ, ಅಥ ಖೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಸೀಲಂ ಅಖಣ್ಡಂ ಅಛಿದ್ದಂ ಅಸಬಲಂ ಅಕಮ್ಮಾಸಂ ಸುಸಮಾಹಿತೋ ಚಮ್ಹಿ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸಮಾಹಿತೋ ಚ ಅಮ್ಹಿ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ। ಇಮಿನಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾವಚನೇನ ತತಿಯಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಮತ್ತನೋ ದೀಪೇತಿ। ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ। ಅರಹಾ ಚಮ್ಹಿ ಖೀಣಾಸವೋತಿ ಕಾಮಾಸವಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀಣತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋ, ತತೋ ಏವ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಸಂಯೋಜನೋ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅರಹಾ ಚಮ್ಹಿ। ಏತೇನ ಅತ್ತನೋ ಕತಕರಣೀಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಚಮ್ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವೋತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕುಬ್ಬನಾದಿಇದ್ಧೀಸು ಮಹತಾ ವಸೀಭಾವೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಉಳಾರಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವಸ್ಸ
ಭದ್ದಕಂ ಮೇ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಏವಂವಿಧಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮೇ ಯಾವಾಯಂ ಕಾಯೋ ಧರತಿ, ತಾವ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಮೇವ ವಡ್ಢತಿ, ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಭಾವತೋ ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಮೇ ಭದ್ದಕಂ ಸುನ್ದರಂ। ಭದ್ದಕಂ ಮರಣನ್ತಿ ಸಚೇ ಪನಿದಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಅಜ್ಜ ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾ ಖಣೇ ಅನುಪಾದಾನೋ ವಿಯ ಜಾತವೇದೋ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ತಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಮರಣಮ್ಪಿ ಮೇ ಭದ್ದಕನ್ತಿ ಉಭಯತ್ಥ ತಾದಿಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಏವಂ ಮಹಾಥೇರೋ ಅಪ್ಪಹೀನಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪಿಲಾವಿತವಾಸನುಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ಉಳಾರಸೋಮನಸ್ಸಿತೋ ಧಮ್ಮಬಹುಮಾನೇನ ಧಮ್ಮಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನೇನ ಪರಿವಿತಕ್ಕೇಸಿ।
ತಂ ಸತ್ಥಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನೋವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಜೀವಿತೇ ಮರಣೇ ಚ ತಸ್ಸ ತಾದಿಭಾವವಿಭಾವನಂ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ…ಪೇ॰… ಉದಾನೇಸೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಯಂ ಜೀವಿತಂ ನ ತಪತೀತಿ ಯಂ ಖೀಣಾಸವಪುಗ್ಗಲಂ ಜೀವಿತಂ ಆಯತಿಂ ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಾವತೋ ನ ತಪತಿ ನ ಬಾಧತಿ, ವತ್ತಮಾನಮೇವ ವಾ
ಮರಣನ್ತೇ ನ ಸೋಚತೀತಿ ಮರಣಸಙ್ಖಾತೇ ಅನ್ತೇ ಪರಿಯೋಸಾನೇ, ಮರಣಸಮೀಪೇ ವಾ ನ ಸೋಚತಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನೇವ ಸೋಕಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತತ್ತಾ। ಸ ವೇ ದಿಟ್ಠಪದೋ ಧೀರೋ, ಸೋಕಮಜ್ಝೇ ನ ಸೋಚತೀತಿ ಸೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ
ಇದಾನಿಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಸೋಕಹೇತೂನಂ ಅಭಾವಂ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ಉಚ್ಛಿನ್ನಭವತಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಚ್ಛಿನ್ನಾ ಭವತಣ್ಹಾ, ಸೋ ಉಚ್ಛಿನ್ನಭವತಣ್ಹೋ। ತಸ್ಸ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನವಸೇಸವೂಪಸಮೇನ ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಭಿಕ್ಖುನೋ। ವಿಕ್ಖೀಣೋ ಜಾತಿಸಂಸಾರೋತಿ ಜಾತಿಆದಿಕೋ –
‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ।
ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ‘ಸಂಸಾರೋ’ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ಸಂಸಾರೋ ವಿಸೇಸತೋ ಖೀಣೋ। ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಜಾತಿಸಂಸಾರೋ ಖೀಣೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ಪುನಬ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ? ಯಸ್ಮಾ ಉಚ್ಛಿನ್ನಭವತಣ್ಹೋ ಸನ್ತಚಿತ್ತೋ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ಆವತ್ತೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ವಿಕ್ಖೀಣೋ ಜಾತಿಸಂಸಾರೋ, ತತೋ ಏವ ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
ನವಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಸಾರಿಪುತ್ತಉಪಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೦. ದಸಮೇ ಅತ್ತನೋ ಉಪಸಮನ್ತಿ ಸಾವಕಪಾರಮೀಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಅತ್ತನೋ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಂ।
ಆಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಅನುಪಸನ್ತಕಿಲೇಸಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಜನಿತಸನ್ತಾಪದರಥಪರಿಳಾಹದುಕ್ಖಞ್ಚೇವ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಸೋಕಪರಿದೇವಾದಿದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಉಪಸಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಮಾನೋ’’ತಿ।
ಅಪರೇ ‘‘ಥೇರೋ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘ಇಮಸ್ಸ ವತಾಯಂ ಸನ್ತಪಣೀತಭಾವೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಾಯ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಸಯಞ್ಚ ಸಮ್ಮದೇವ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮತೋ’ತಿ ಏವಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಉಪಸಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘‘ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಸಮಪರಿಯೋಸಾನೇ ಜಾತಂ ಅಗ್ಗಫಲಮೇವೇತ್ಥ ಉಪಸಮೋ ನಾಮ, ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಮಾನೋ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ।
ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಯದಿದಂ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾದಿಹೇತುಭೂತಂ ಸಾವಕೇಸು ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಅಗ್ಗಫಲಂ ವಾ ಉಪಸಮಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ವಿದಿತ್ವಾ ತದನುಭಾವದೀಪಕಂ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ।
ತತ್ಥ ಉಪಸನ್ತಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಸನ್ತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಸನ್ತಸನ್ತಚಿತ್ತೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಹಿ ಉಪಸನ್ತಕಿಲೇಸತ್ತಾ ಉಪಸನ್ತಚಿತ್ತಂ ನ ಸಬ್ಬಥಾ ‘‘ಉಪಸನ್ತಸನ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತಸ್ಸ ಉಪಸಮಸ್ಸ ಅನಚ್ಚನ್ತಿಕಭಾವತೋ, ನ ತಥಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ। ತೇನ ಪನ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಅರಹತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪುನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪಸಮೇತಬ್ಬತಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿ ಉಪಸನ್ತಕಿಲೇಸಂ ಹುತ್ವಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಭಾವತೋವ ಉಪಸನ್ತನ್ತಿ ವಾ ಉಪಸಮೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪಸನ್ತಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮೇನ ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಥ ವಾ ಸತಿಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೇ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತೋ ಸಾವಕೇಸು ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸವಿಸೇಸೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ
ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ಭುಸಂ ದಳ್ಹಂ ವಾ ಸನ್ತಂ ಉಪಸನ್ತಂ, ತೇನ ಉಪಸನ್ತೇನ ಉಪಸನ್ತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ತಂ ಉಪಸನ್ತಸನ್ತಂ ನೇತ್ತಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸಾತಿ ನೇತ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಭವತಣ್ಹಾ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ನಯನತೋ, ಸಾ ನೇತ್ತಿ ಛಿನ್ನಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನೇತ್ತಿಚ್ಛಿನ್ನೋ। ತಸ್ಸ ನೇತ್ತಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ, ಪಹೀನತಣ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುತ್ತೋ ಸೋ ಮಾರಬನ್ಧನಾತಿ ಸೋ ಏವಂವಿಧೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಸಂಯೋಜನೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಮಾರಬನ್ಧನತೋ ಮುತ್ತೋ, ನ ತಸ್ಸ ಮಾರಬನ್ಧನಮೋಚನಾಯ ಕರಣೀಯಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪಸಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಮೇಘಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ।