॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ
ಇತಿವುತ್ತಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ
ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಂ ನಾಥಂ, ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗುಂ।
ವನ್ದೇ ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರ-ವಿಚಿತ್ರನಯದೇಸನಂ॥
ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಯೇನ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಲೋಕತೋ।
ವನ್ದೇ ತಮುತ್ತಮಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪೂಜಿತಂ॥
ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಯೋ।
ವನ್ದೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ತಂ, ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅನುತ್ತರಂ॥
ವನ್ದನಾಜನಿತಂ ಪುಞ್ಞಂ, ಇತಿ ಯಂ ರತನತ್ತಯೇ।
ಹತನ್ತರಾಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಹುತ್ವಾಹಂ ತಸ್ಸ ತೇಜಸಾ॥
ಏಕಕಾದಿಪ್ಪಭೇದೇನ
ಲೋಭಾದೀನಂ ಪಹಾನಾನಿ, ದೀಪನಾನಿ ವಿಸೇಸತೋ॥
ಸುತ್ತಾನಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ, ಇತಿವುತ್ತಪದಕ್ಖರಂ।
ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಥೇರಾ, ಸಙ್ಗಾಯಿಂಸು ಮಹೇಸಯೋ॥
ಇತಿವುತ್ತಕಮಿಚ್ಚೇವ, ನಾಮೇನ ವಸಿನೋ ಪುರೇ।
ಯಂ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯಸ್ಮಿಂ, ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಪದಕ್ಕಮಂ॥
ತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹಿ, ಓಗಾಹೇತಬ್ಬಭಾವತೋ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದುಕ್ಕರಾ ಕಾತುಂ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಮಯಾ॥
ಸಹಸಂವಣ್ಣನಂ
ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ, ತಿಟ್ಠತೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅವಲಮ್ಬಿತ್ವಾ, ಓಗಾಹೇತ್ವಾನ ಪಞ್ಚಪಿ।
ನಿಕಾಯೇ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ, ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಯಂ॥
ನಿಸ್ಸಿತಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ, ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಅನಾಕುಲಂ।
ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ, ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ॥
ಪುನಪ್ಪುನಾಗತಂ ಅತ್ಥಂ, ವಜ್ಜಯಿತ್ವಾನ ಸಾಧುಕಂ।
ಯಥಾಬಲಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಇತಿವುತ್ತಕವಣ್ಣನಂ॥
ಇತಿ ಆಕಙ್ಖಮಾನಸ್ಸ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಂ।
ವಿಭಜನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸತ್ಥಂ, ನಿಸಾಮಯಥ ಸಾಧವೋತಿ॥
ತತ್ಥ ಇತಿವುತ್ತಕಂ ನಾಮ ಏಕಕನಿಪಾತೋ, ದುಕನಿಪಾತೋ, ತಿಕನಿಪಾತೋ, ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೋತಿ ಚತುನಿಪಾತಸಙ್ಗಹಂ। ತಮ್ಪಿ ವಿನಯಪಿಟಕಂ, ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕನ್ತಿ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಪರಿಯಾಪನ್ನಂ; ದೀಘನಿಕಾಯೋ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ, ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೋ, ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೋ, ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೋತಿ
‘‘ದ್ವಾಸೀತಿ ಬುದ್ಧತೋ ಗಣ್ಹಿಂ, ದ್ವೇಸಹಸ್ಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖುತೋ।
ಚತುರಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಯೇ ಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತಿನೋ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೧೦೨೭) –
ಏವಂ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾತೇಸು ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸೇಸು ಕತಿಪಯಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಂ। ಸುತ್ತತೋ ಏಕಕನಿಪಾತೇ ತಾವ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಸುತ್ತಾನಿ, ದುಕನಿಪಾತೇ ದ್ವಾವೀಸತಿ, ತಿಕನಿಪಾತೇ ಪಞ್ಞಾಸ, ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೇ ತೇರಸಾತಿ ದ್ವಾದಸಾಧಿಕಸುತ್ತಸತಸಙ್ಗಹಂ। ತಸ್ಸ ನಿಪಾತೇಸು ಏಕಕನಿಪಾತೋ ಆದಿ, ವಗ್ಗೇಸು ಪಾಟಿಭೋಗವಗ್ಗೋ, ಸುತ್ತೇಸು ಲೋಭಸುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾಪಿ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ವುತ್ತಂ ನಿದಾನಮಾದಿ। ಸಾ ದೀಘನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ
ಯಂ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾತಿಆದೀನಿ ನಾಮಪದಾನಿ। ಇತೀತಿ ನಿಪಾತಪದಂ। ಪಜಹಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಪ-ಇತಿ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ, ಜಹಥಾ-ತಿ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪದವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅತ್ಥತೋ ಪನ ವುತ್ತಸದ್ದೋ ತಾವ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ ವಪನೇ ವಾಪಸಮಕರಣೇ ಕೇಸೋಹಾರಣೇ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಂ ಪವುತ್ತಭಾವೇ ಪಾವಚನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿತೇ ಅಜ್ಝೇಸನೇ ಕಥನೇತಿ ಏವಮಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹೇಸ –
‘‘ಗಾವೋ ತಸ್ಸ ಪಜಾಯನ್ತಿ, ಖೇತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ವಿರೂಹತಿ।
ವುತ್ತಾನಂ ಫಲಮಸ್ನಾತಿ, ಯೋ ಮಿತ್ತಾನಂ ನ ದುಬ್ಭತೀ’’ತಿ॥ –
ಆದೀಸು (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೧೯) ವಪನೇ ಆಗತೋ। ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಪಟಿವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೨೮೯) ಅಟ್ಠದನ್ತಕಾದೀಹಿ ವಾಪಸಮಕರಣೇ। ‘‘ಕಾಪಟಿಕೋ ಮಾಣವೋ ದಹರೋ ವುತ್ತಸಿರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೨೬) ಕೇಸೋಹಾರಣೇ। ‘‘ಪನ್ನಲೋಮೋ ಪರದತ್ತವುತ್ತೋ ಮಿಗಭೂತೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ॰ ೩೩೨) ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತೋ ಅಭಬ್ಬೋ ಹರಿತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೯೨; ಪಾಚಿ॰ ೬೬೬; ಮಹಾವ॰ ೧೨೯) ಬನ್ಧನತೋ ಪವುತ್ತಭಾವೇ। ‘‘ಯೇಸಮಿದಂ ಏತರಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ಪೋರಾಣಂ ಮನ್ತಪದಂ ಗೀತಂ ಪವುತ್ತಂ ಸಮಿಹಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪಾವಚನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿತೇ। ಲೋಕೇ ಪನ – ‘‘ವುತ್ತೋ ಗಣೋ ವುತ್ತೋ ಪಾರಾಯನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಜ್ಝೇನೇ। ‘‘ವುತ್ತಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦) ಕಥನೇ। ಇಧಾಪಿ ಕಥನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ಕಥಿತಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುತಿಯೋ ವುತ್ತಸದ್ದೋ ವಚನೇ ಚಿಣ್ಣಭಾವೇ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಹಿ-ಇತಿ ಜಾತು ವಿಬ್ಯತ್ತನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಏತನ್ತಿ ಅಯಂ ಏತಸದ್ದೋ –
‘‘ಯೋ ಚ ಬುದ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಞ್ಚ, ಸಙ್ಘಞ್ಚ ಸರಣಂ ಗತೋ।
ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ॥
‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಮುಪ್ಪಾದಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅತಿಕ್ಕಮಂ।
ಅರಿಯಞ್ಚಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ, ದುಕ್ಖೂಪಸಮಗಾಮಿನಂ॥
‘‘ಏತಂ ಖೋ ಸರಣಂ ಖೇಮಂ, ಏತಂ ಸರಣಮುತ್ತಮಂ।
ಏತಂ ಸರಣಮಾಗಮ್ಮ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೯೦-೧೯೨) –
ಆದೀಸು ಯಥಾವುತ್ತೇ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಆಗತೋ। ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಓರಮತ್ತಕಂ ಸೀಲಮತ್ತಕಂ, ಯೇನ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ವದಮಾನೋ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೭) ಪನ ವಕ್ಖಮಾನೇ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖೇ। ಇಧಾಪಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಙ್ಗಾಯನವಸೇನ ವಕ್ಖಮಾನಞ್ಹಿ ಸುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ಬುದ್ಧಿಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತದಾ ‘‘ಏತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಭಗವತಾತಿ ಏತ್ಥ ಭಗವಾತಿ ಗರುವಚನಂ। ಗರುಂ ಹಿ ಲೋಕೇ ಭಗವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತಥಾಗತೋ ಚ ಸಬ್ಬಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಗರು, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪೋರಾಣೇಹಿಪಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಂ, ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮಂ।
ಗರು ಗಾರವಯುತ್ತೋ ಸೋ, ಭಗವಾ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಸೇಟ್ಠವಾಚಕಞ್ಹಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣತೋ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಭಗವಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ವಚನೀಯೋ ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಗಾರವಯುತ್ತೋತಿ ಗರುಭಾವಯುತ್ತೋ ಗರುಗುಣಯೋಗತೋ, ಗರುಕರಣಂ ವಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಅರಹತೀತಿ ಗಾರವಯುತ್ತೋ, ಗಾರವಾರಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸತ್ತುತ್ತಮಗರುಗಾರವಾಧಿವಚನಮೇತಂ ಯದಿದಂ ಭಗವಾತಿ। ಅಪಿಚ –
‘‘ಭಗೀ
ಅಕಾಸಿ ಭಗ್ಗನ್ತಿ ಗರೂತಿ ಭಾಗ್ಯವಾ।
ಬಹೂಹಿ ಞಾಯೇಹಿ ಸುಭಾವಿತತ್ತನೋ,
ಭವನ್ತಗೋ ಸೋ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ –
ನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತನಯೇನ –
‘‘ಭಾಗ್ಯವಾ ಭಗ್ಗವಾ ಯುತ್ತೋ, ಭಗೇಹಿ ಚ ವಿಭತ್ತವಾ।
ಭತ್ತವಾ ವನ್ತಗಮನೋ, ಭವೇಸು ಭಗವಾ ತತೋ’’ತಿ॥
ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಚ ವಸೇನ ಭಗವಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಪನಾಯಂ ಅತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತೋತಿ। ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಭಾಗವಾತಿ ಭಗವಾ, ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ, ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ, ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ, ಭತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ, ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ, ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ।
‘‘ಭಾಗವಾ ಭತವಾ ಭಾಗೇ, ಭಗೇ ಚ ವನಿ ಭತ್ತವಾ।
ಭಗೇ ವಮಿ ತಥಾ ಭಾಗೇ, ವಮೀತಿ ಭಗವಾ ಜಿನೋ’’॥
ತತ್ಥ ಕಥಂ ಭಾಗವಾತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ತೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ನಿರತಿಸಯಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಸೀಲಂ, ಸಮಾಧಿ, ಪಞ್ಞಾ, ವಿಮುತ್ತಿ, ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಹಿರೀ, ಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಸದ್ಧಾ, ವೀರಿಯಂ, ಸತಿ, ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ, ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ, ಸಮಥೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾ, ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ, ತಯೋ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಫಲಾನಿ
‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ, ಗುಣಭಾಗಾ ಅಸೇಸತೋ।
ವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಸುಗತೇ ತಸ್ಮಾ, ಭಗವಾತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ’’॥
ಕಥಂ ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾಪನ್ನೇಹಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಾದಿಕೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಕತಮಹಾಭಿನೀಹಾರೇಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ ಪರಿಪೂರೇತಬ್ಬಾ ದಾನಪಾರಮೀ, ಸೀಲನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಞ್ಞಾವೀರಿಯಖನ್ತಿಸಚ್ಚಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇತ್ತಾಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮೀತಿ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಸಮತಿಂಸ
‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಸಬ್ಬೇ, ದಾನಪಾರಮಿಆದಿಕೇ।
ಸಮ್ಭಾರೇ ಭತವಾ ನಾಥೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ’’॥
ಕಥಂ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖಾ ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜನಕಸಮಾಪತ್ತಿಭಾಗಾ, ತೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಞ್ಚ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ ಬಹುಲಮಕಾಸೀತಿ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲಾದೀಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಚ ಯೇ ತೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಅಭಿಸಮಯಭಾಗಾ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖು ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ
‘‘ಯಸ್ಮಾ ಞೇಯ್ಯಸಮಾಪತ್ತಿ-ಗುಣಭಾಗೇ ತಥಾಗತೋ।
ಭಜಿ ಪತ್ಥಯಿ ಸತ್ತಾನಂ, ಹಿತಾಯ ಭಗವಾ ತತೋ’’॥
ಕಥಂ ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ? ಸಮಾಸತೋ ತಾವ ಕತಪುಞ್ಞೇಹಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಯಥಾವಿಭವಂ ಭಜೀಯನ್ತೀತಿ ಭಗಾ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ। ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯೇ ತಾವ ತಥಾಗತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೇ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ, ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನಿರವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮೇ ಸಮನ್ನಾನೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇ ಪರಿಪಾಚೇಸಿ। ಬುದ್ಧಭೂತೋ ಪನ ತೇ ನಿರವಜ್ಜಸುಖೂಪಸಂಹಿತೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಲೋಕುತ್ತರೇಪಿ
‘‘ಯಾ ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಲೋಕೇ, ಯಾ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪುಥೂ।
ಸಬ್ಬಾ ತಾ ಭಜಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ’’॥
ಕಥಂ ಭತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ? ಭತ್ತಾ ದಳ್ಹಭತ್ತಿಕಾ ಅಸ್ಸ ಬಹೂ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಗವಾ। ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ, ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಕಾರಿತಾಯ ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾದಿ- ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುಣವಿಸೇಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತರೂಪಕಾಯತಾಯ, ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತೇನ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇನ ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಿನಾ ಸುವಿಪುಲೇನ ಸುವಿಸುದ್ಧೇನ ಚ ಥುತಿಘೋಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾಸು ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾದೀಸು ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವತೋ ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಾದಿನಿರತಿಸಯಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋ ಚ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋ ರೂಪಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಘೋಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಘೋಸಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣೋ ಲೂಖಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ
‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ।
ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೨.೧೭.೭೮)।
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಠಿತಧಮ್ಮೋ ವೇಲಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಂ ಮಯಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಂ ಮಮ ಸಾವಕಾ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೨೦; ಉದಾ॰ ೪೫; ಚೂಳವ॰ ೩೮೫) ಚ।
ಏವಂ
‘‘ಗುಣಾತಿಸಯಯುತ್ತಸ್ಸ, ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಹಿತೇಸಿನೋ।
ಸಮ್ಭತ್ತಾ ಬಹವೋ ಸತ್ಥು, ಭಗವಾ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಕಥಂ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ? ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋಪಿ ಪುರಿಮಾಸು ಜಾತೀಸು ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೋ ಭಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಿರಿಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಯಸಞ್ಚ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಕುಮಾರಕಾಲೇ, ಹತ್ಥಿಪಾಲಕುಮಾರಕಾಲೇ, ಅಯೋಘರಪಣ್ಡಿತಕಾಲೇ, ಮೂಗಪಕ್ಖಪಣ್ಡಿತಕಾಲೇ, ಚೂಳಸುತಸೋಮಕಾಲೇತಿ ಏವಮಾದೀಸು ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮಿಪೂರಣವಸೇನ ದೇವರಜ್ಜಸದಿಸಾಯ ರಜ್ಜಸಿರಿಯಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಭಾವಾನಂ ಪರಿಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ। ಚರಿಮತ್ತಭಾವೇಪಿ ಹತ್ಥಗತಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ ದೇವಲೋಕಾಧಿಪಚ್ಚಸದಿಸಂ ಚತುದ್ದೀಪಿಸ್ಸರಿಯಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಸತ್ತರತನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಯಸಞ್ಚ ತಿಣಾಯಪಿ ಅಮಞ್ಞಮಾನೋ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಪಹಾಯ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ತಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಸಿರಿಆದಿಕೇ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಭಾನಿ ನಾಮ ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಭಗಾ
‘‘ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ ಯಸ್ಮಾ, ಯಸಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಸುಖಂ।
ಪಹಾಸಿ ಲೋಕಚಿತ್ತಞ್ಚ, ಸುಗತೋ ಭಗವಾ ತತೋ’’॥
ಕಥಂ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ? ಭಾಗಾ ನಾಮ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ತೇ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿವಸೇನ, ತತ್ಥಾಪಿ ರೂಪವೇದನಾದಿವಸೇನ, ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕವಿಧಾ। ತೇ ಚ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಂ ಪಪಞ್ಚಂ, ಸಬ್ಬಂ ಯೋಗಂ, ಸಬ್ಬಂ ಗನ್ಥಂ, ಸಬ್ಬಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಮತಧಾತುಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯಿ, ನ ಪಚ್ಚಾಗಮಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಪಥವಿಂ, ಆಪಂ, ತೇಜಂ, ವಾಯಂ, ಚಕ್ಖುಂ, ಸೋತಂ, ಘಾನಂ, ಜೀವ್ಹಂ, ಕಾಯಂ, ಮನಂ, ರೂಪೇ, ಸದ್ದೇ, ಗನ್ಧೇ, ರಸೇ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ, ಧಮ್ಮೇ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ
‘‘ಯಂ ತಂ, ಆನನ್ದ, ಚತ್ತಂ ವನ್ತಂ ಮುತ್ತಂ ಪಹೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಂ, ತಂ ತಥಾಗತೋ ಪುನ ಪಚ್ಚಾಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ। (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೩) –
ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜೇ ಹೀನಪ್ಪಣೀತೇ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೇ ಧಮ್ಮೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಮುಖೇನ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಪರಿಚ್ಚಜಿ ಪಜಹಿ, ಪರೇಸಞ್ಚ ತಥತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಧಮ್ಮಾಪಿ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಪಗೇವ ಅಧಮ್ಮಾ, ಕುಲ್ಲೂಪಮಂ, ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ ನೋ ಗಹಣತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೦) –
ಏವಮ್ಪಿ
‘‘ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿ-ಧಮ್ಮಭೇದಾ ಮಹೇಸಿನಾ।
ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾ ಯತೋ ವನ್ತಾ, ತತೋಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ’’॥
ತೇನ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಭಾಗವಾ ಭತವಾ ಭಾಗೇ, ಭಗೇ ಚ ವನಿ ಭತ್ತವಾ।
ಭಗೇ ವಮಿ ತಥಾ ಭಾಗೇ, ವಮೀತಿ ಭಗವಾ ಜಿನೋ’’ತಿ॥
ತೇನ ಭಗವತಾ। ಅರಹತಾತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ, ಅನವಸೇಸಾನಂ ವಾ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾ, ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ವಾ ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅರಹತಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏತ್ಥ ಭಗವತಾತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಪನೇನ ಕಪ್ಪಾನಂ ಅನೇಕೇಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸು ಉಪಚಿತಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಭಾವತೋ ಸತಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣಧರಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನ- ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಕೇತುಮಾಲಾದಿಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾ ಅರಹತಾತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನದೀಪನೇನ ಆಸವಕ್ಖಯಪದಟ್ಠಾನಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾಧಿಗಮಪರಿದೀಪನತೋ ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಛಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಅಟ್ಠಾರಸಾವೇಣಿಕಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾದಿ- ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾಪರಿಮೇಯ್ಯಧಮ್ಮಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ। ತದುಭಯೇನಪಿ ಲೋಕಿಯಸರಿಕ್ಖಕಾನಂ ಬಹುಮತಭಾವೋ, ಗಹಟ್ಠಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಅಭಿಗಮನೀಯತಾ, ತಥಾ ಅಭಿಗತಾನಞ್ಚ ತೇಸಂ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಾಪನಯನೇ ಪಟಿಬಲಭಾವೋ, ಆಮಿಸದಾನಧಮ್ಮದಾನೇಹಿ ಉಪಕಾರಿತಾ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಂಯೋಜನಸಮತ್ಥತಾ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ।
ತಥಾ ಭಗವತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಚರಣಧಮ್ಮೇಸು ಮುದ್ಧಭೂತದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾದಿವಿಹಾರವಿಸೇಸಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನೇನ ಚರಣಸಮ್ಪದಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ। ಅರಹತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬವಿಜ್ಜಾಸು ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾಧಿಗಮಪರಿದೀಪನೇನ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ। ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಅನ್ತರಾಯಿಕನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತವಿಭತ್ತಭಾವದೀಪನೇನ ಪಚ್ಛಿಮವೇಸಾರಜ್ಜದ್ವಯಸಮಾಯೋಗೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸವಾಸನನಿರವಸೇಸಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನದೀಪನೇನ
ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಾಸಚ್ಚವಚೀಸಚ್ಚಞಾಣಸಚ್ಚಪರಿದೀಪನೇನ, ಕಾಮಗುಣಲೋಕಿಯಾಧಿಪಚ್ಚಯಸಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾದಿಪರಿಚ್ಚಾಗಪರಿದೀಪನೇನ, ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಪರಿಚ್ಚಾಗಪರಿದೀಪನೇನ, ಚ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಪಾರಿಪೂರಿ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ; ದುತಿಯೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಸಮಧಿಗಮಪರಿದೀಪನೇನ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಪರಿದೀಪನೇನ ಚ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಪಾರಿಪೂರಿ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಗುಣೇ ಕತಾಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಮಹಾಕರುಣಾಯೋಗೇನ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಪಾರಮಿತಾನುಟ್ಠಾನೇನ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಪಾರಮಿತಾಪಟಿಪಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಪಾರಮಿತಾಗುಣೇಹಿ ಚಿತ್ತವೂಪಸಮೇನ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಪಾರಮಿತಾಹಿ ಏವ ಪರಹಿತೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲತೋ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಗತಂ।
ತಥಾ ‘ಯಾಚಕಜನಂ ಅವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ
ತಥಾ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಅದುಟ್ಠೋ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಅಲುದ್ಧೋ ಪಟಿಸೇವತಿ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಅಭೀತೋ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಅಮೂಳ್ಹೋ ವಿನೋದೇತಿ। ತಥಾ
ತಥಾ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಅರಿಯಸ್ಸ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಬೋಧಪ್ಪಟಿವೇಧಸಿದ್ಧಿ, ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಅರಿಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ, ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಅರಿಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮುದಾಗಮೇನ ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಬೋಧಪ್ಪಟಿವೇಧಸಿದ್ಧಿ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ। ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ ಚ ತಪಸಿದ್ಧಿ, ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ ಸಬ್ಬನಿಸ್ಸಗ್ಗಸಿದ್ಧಿ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸಿದ್ಧಿ, ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ ಬುದ್ಧಿಸಿದ್ಧಿ, ತೇನ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸಿದ್ಧಿ। ತಥಾ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ ಚತುಅರಿಯಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ, ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ ಚತುಅರಿಯವಂಸಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ, ೦.ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ ಚತುಅರಿಯವಿಹಾರಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ, ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ ಚತುಅರಿಯವೋಹಾರಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಭಗವತಾತಿ ಏತೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಅಭಿಕಙ್ಖಾದೀಪನೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಕರುಣಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಅರಹತಾತಿ ಏತೇನ ಪಹಾನಸಮ್ಪತ್ತಿದೀಪನೇನ ಪಹಾನಪಞ್ಞಾ ಪಕಾಸಿತಾ
ತಥಾ ಕರುಣಾಯ ಲೋಕನಾಥತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ತನಾಥತಾ; ಕರುಣಾಯ ಚಸ್ಸ ನಿನ್ನತಾಭಾವೋ, ಪಞ್ಞಾಯ ಉನ್ನತಾಭಾವೋ। ತಥಾ ಕರುಣಾಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಜನಿತಾನುಗ್ಗಹೋ, ಪಞ್ಞಾನುಗತತ್ತಾ ನ ಚ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿರತ್ತಚಿತ್ತೋ; ಪಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಿರತ್ತಚಿತ್ತೋ, ಕರುಣಾನುಗತತ್ತಾ ನ ಚ ನ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನುಗ್ಗಹಾಯ ಪವತ್ತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕರುಣಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಿನೇಹಸೋಕವಿರಹಿತಾ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾ ಅಹಂಕಾರಮಮಂಕಾರವಿನಿಮುತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸೋಧಿತಾ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಖೇತ್ತಂ ಬಲಾನಿ, ಕರುಣಾಖೇತ್ತಂ ವೇಸಾರಜ್ಜಾನಿ। ತೇಸು ಬಲಸಮಾಯೋಗೇನ ಪರೇಹಿ ನ ಅಭಿಭುಯ್ಯತಿ, ವೇಸಾರಜ್ಜಸಮಾಯೋಗೇನ ಪರೇ ಅಭಿಭವತಿ। ಬಲೇಹಿ ಸತ್ಥುಸಮ್ಪದಾಸಿದ್ಧಿ, ವೇಸಾರಜ್ಜೇಹಿ ಸಾಸನಸಮ್ಪದಾಸಿದ್ಧಿ। ತಥಾ ಬಲೇಹಿ ಬುದ್ಧರತನಸಿದ್ಧಿ, ವೇಸಾರಜ್ಜೇಹಿ ಧಮ್ಮರತನಸಿದ್ಧೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ‘‘ಭಗವತಾ ಅರಹತಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಯೋಜನಾಯ ಮುಖಮತ್ತದಸ್ಸನಂ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ? ಅನುಸ್ಸವಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಯದಿಪಿ ಚ ಜಾನನ್ತೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ಪರೇನಪಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ನ ಚ ತಂ ತೇನ ವುತ್ತಮೇವ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಸುತಮ್ಪಿ, ನ ಏವಮಿಧ। ಭಗವತಾ ಹಿ ಪರತೋ ಅಸುತ್ವಾ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ’’ ತಞ್ಚ ಖೋ ಭಗವತಾವ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಞ್ಞೇನ, ವುತ್ತಮೇವ ಚ, ನ ಸುತನ್ತಿ। ಅಧಿಕವಚನಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞಮತ್ಥಂ ಬೋಧೇತೀತಿ ನ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ। ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ।
ತಥಾ
ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯವಚನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ, ವುತ್ತಮೇವ
‘‘ಏತಂ ಭಗವತಾ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ ಅನುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಿತಂ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯಂ ಕೇನಚಿ ಸಮಣೇನ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ॰ ೧೭)।
ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ‘ನ ಯಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಯಂ ಸಮಣೇನ ಗೋತಮೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಅಹಮಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ। –
ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯವಚನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಥ ವಾ ಸೋತೂನಂ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫಾದಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಞ್ಹಿ ಪರೇಸಂ ಆಸಯಾದಿಂ ಅಜಾನನ್ತೇನ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞುನಾ ಅದೇಸೇ ಅಕಾಲೇ ವಾ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಚ್ಚಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಸೋತೂನಂ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನೇ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಅವುತ್ತಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ಪಗೇವ ಅಸಚ್ಚಂ। ಭಗವತಾ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಪರೇಸಂ ಆಸಯಾದಿಂ ದೇಸಕಾಲಂ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಞ್ಚ ಜಾನನ್ತೇನ ವುತ್ತಂ ಏಕನ್ತೇನ ಸೋತೂನಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನತೋ ವುತ್ತಮೇವ, ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಅವುತ್ತತಾಪರಿಯಾಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಸೋತೂನಂ ಅತ್ಥನಿಪ್ಫಾದಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚ ಯಥಾ ನ ತಂ ಸುತಂ ನಾಮ, ಯಂ ನ ವಿಞ್ಞಾತತ್ಥಂ ಯಞ್ಚ ನ ತಥತ್ತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಂ, ಏವಂ ನ ತಂ ವುತ್ತಂ ನಾಮ, ಯಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ। ಭಗವತೋ ಪನ ವಚನಂ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಪರಿಸಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ
ಅಥ ವಾ ಅರಿಯೇಹಿ ಅವಿರುದ್ಧವಚನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ವುತ್ತಮರಹತಾ ತತೋ ಪರಭಾಗೇ
ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಹಿ ವುತ್ತನಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸತಿಪಿ ಹಿ ಜಾತಿಗೋತ್ತಾಯುಪ್ಪಮಾಣಾದಿವಿಸೇಸೇ ದಸಬಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ವಿಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅತ್ತನಾ ಚ ತೇ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಅವಿರುದ್ಧಮೇವ ವದನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇಹಿ ಅತ್ತನಾ ಚ ಪುಬ್ಬೇ, ಇದಾನಿಪಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತಾ ತಥೇವ ವುತ್ತಂ ಅರಹತಾತಿ ಏವಂ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಹಿ ಅತ್ತನಾ ಚ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸು ವುತ್ತನಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾಯ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅವಿರೋಧೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ।
ಅಥ ವಾ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಯದೇತಂ ದುತಿಯಂ ಪದಂ, ತಂ ಅರಹನ್ತವುತ್ತಭಾವವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ಅರಹತಾಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏಕಧಮ್ಮಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಕಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ವಚನನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಯದೇತಂ ದುತಿಯಂ ಪದಂ, ತಂ ನ ವಚನತ್ಥಂ, ಅಥ ಖೋ ವಪನತ್ಥಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ, ತಞ್ಚ ಖೋ ನ ವುತ್ತಮತ್ತಂ, ನ ಕಥಿತಮತ್ತಂ; ಅಥ ಖೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಕುಸಲಮೂಲಂ ವಪಿತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯದೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದುತಿಯಂ ಪದಂ, ತಂ ವತ್ತನತ್ಥಂ। ಅಯಂ ಹಿಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ – ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ಅರಹತಾ, ತಞ್ಚ ಖೋ ನ ವುತ್ತಮತ್ತಂ, ಅಪಿಚ ತದತ್ಥಜಾತಂ ವುತ್ತಂ ಚರಿತನ್ತಿ। ತೇನ ‘‘ಯಥಾ ವಾದೀ ಭಗವಾ ತಥಾ ಕಾರೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಥ ವಾ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ, ವುತ್ತವಚನಂ ಅರಹತಾ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಥ
ಇತಿ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತೀತಿ ಅಯಂ ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಸಮಾಪನಾದಿಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯಪಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ। ತಥಾ ಹೇಸ – ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯) ಹೇತುಅತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ। ಅತ್ಥಿ ಮೇ ತುಮ್ಹೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಾ – ಕಿನ್ತಿ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦) ಪರಿಸಮಾಪನೇ। ‘‘ಇತಿ ವಾ ಇತಿ ಏವರೂಪಾ ವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦) ಆದಿಅತ್ಥೇ। ‘‘ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋತಿ ವಾ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನಾಮಂ ನಾಮಕಮ್ಮಂ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ನಿರುತ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅಭಿಲಾಪೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ॰ ೭೫) ಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯೇ। ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಬಾಲೋ, ಅಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಪಣ್ಡಿತೋ; ಸಉಪದ್ದವೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪದ್ದವೋ ಪಣ್ಡಿತೋ; ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಬಾಲೋ
ತತ್ಥ ಪಕಾರತ್ಥೇನ ಇತಿಸದ್ದೇನ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ – ನಾನಾನಯನಿಪುಣಮನೇಕಜ್ಝಾಸಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಂ ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸಕಸಕಭಾಸಾನುರೂಪತೋ ಸೋತಪಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ಸಬ್ಬಥಾಮೇನ ಪನ ಸೋತುಕಾಮತಂ ಜನೇತ್ವಾಪಿ ಇತಿ ಮೇ ಸುತಂ, ಮಯಾಪಿ ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಸುತನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ನಾನಾನಯನಿಪುಣಂ।
ಆಸಯೋವ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ಸೋ ಚ ಸಸ್ಸತಾದಿಭೇದೇನ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖತಾದಿಭೇದೇನ ಚ ಅನೇಕವಿಧೋ। ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿಕೋ ಏವ ವಾ ಅನೇಕೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅನೇಕಜ್ಝಾಸಯೋ। ಸೋ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕಜ್ಝಾಸಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ।
ಕುಸಲಾದಿಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಬ್ಬಿಭಾವನಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನವಿವರಣವಿಭಜನಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಛಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಂ।
ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಭೇದೇನ ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ತತ್ಥ ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಪನಯನತೋ ಪಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಭಗವತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ರಾಗಾದಯೋ ನ ಸನ್ತಿ ಯೇ ಹರಿತಬ್ಬಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಅಟ್ಠಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹತಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಪವತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ವತ್ತುಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಗತಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ತೇ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಹರಣವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಚ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಹಿ ಹರಿತಾ ಅಪನೀತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಟೀತಿ ವಾ ಪಚ್ಛಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಾ ಹರಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ। ಅತ್ತನೋ ವಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಹರಿತೇಸು ಪಚ್ಛಾ ಹರಣಂ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ। ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಯೋ ಚ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ಹರಿತೇಸು ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಪರಸನ್ತಾನೇ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಹರಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಪಟಿಹಾರಿಯಮೇವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ಪಟಿಹಾರಿಯೇ ವಾ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಸಮುದಾಯೇ ಭವಂ ಏಕೇಕಂ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತನ್ತಿಅತ್ಥದೇಸನಾತಬ್ಬೋಹಾರಾಭಿಸಮಯಸಙ್ಖಾತಾ ಹೇತುಹೇತುಫಲತದುಭಯಪಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಾ ಗಮ್ಭೀರಾ, ಅನುಪಚಿತಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ಸಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ದುಕ್ಖೋಗಾಳ್ಹಾ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪ್ಪತಿಟ್ಠಾ ಚ। ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೇಹಿ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರಂ।
ಏಕೋ ಏವ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಘೋಸೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪವತ್ತಮಾನೋ ನಾನಾಭಾಸಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಭಾಸಾವಸೇನ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಗಹಣೂಪಗೋ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮಾಯ ಹೋತಿ। ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ ಹಿ
ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇನ – ‘‘ನಾಹಂ ಸಯಮ್ಭೂ, ನ ಮಯಾ ಇದಂ ಸಚ್ಛಿಕತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಮೋಚೇನ್ತೋ – ‘‘ಇತಿ ಮೇ ಸುತಂ, ಮಯಾಪಿ ಏವಂ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಕಲಂ ಸುತ್ತಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ।
ಅವಧಾರಣತ್ಥೇನ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಯದಿದಂ ಆನನ್ದೋ, ಗತಿಮನ್ತಾನಂ, ಸತಿಮನ್ತಾನಂ, ಧಿತಿಮನ್ತಾನಂ, ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಆನನ್ದೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೧೯-೨೨೩) ಏವಂ ಭಗವತಾ, ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮಕುಸಲೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಕುಸಲೋ ನಿರುತ್ತಿಕುಸಲೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಕುಸಲೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೬೯) ಏವಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಚ ಪಸತ್ಥಭಾವಾನುರೂಪಂ ಅತ್ತನೋ ಧಾರಣಬಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸೋತುಕಮ್ಯತಂ ಜನೇತಿ – ‘‘ಇತಿ ಮೇ ಸುತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ವಾ ಅನೂನಮನಧಿಕಂ, ಏವಮೇವ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ, ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಾಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ನ ಪನ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾಕಾರತೋ। ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ, ಸಾ ನ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ಸುತಾಕಾರಾವಿರುಜ್ಝನಮೇವ ಹಿ ಧಾರಣಬಲಂ। ನ ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥನ್ತರತಾಪರಿಹಾರೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಏಕವಿಸಯತ್ತಾ। ಇತರಥಾ ಹಿ ಥೇರೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಸಮತ್ಥೋ ಅಸಮತ್ಥೋತಿ ವಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ।
ಮೇ-ಸದ್ದೋ ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ – ‘‘ಗಾಥಾಭಿಗೀತಂ ಮೇ ಅಭೋಜನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೪; ಸು॰ ನಿ॰ ೮೧) ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಾಧು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ
ಏತ್ಥ ಚ ಯೋ ಪರೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಸಕಸನ್ತಾನೇ ವತ್ತನತೋ ತಿವಿಧೋಪಿ ಮೇ-ಸದ್ದೋ ಯದಿಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ಕರಣಸಮ್ಪದಾನಾದಿವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತೋ ಪನಸ್ಸ ವಿಜ್ಜತೇವಾಯಂ ಅತ್ಥಭೇದೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಮೇ-ಸದ್ದೋ ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ।
ಸುತನ್ತಿ ಸುತ-ಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ ಗಮನವಿಸ್ಸುತಕಿಲಿನ್ನೂಪಚಿತಾನುಯೋಗಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾತಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕೋ ಉಪಸಗ್ಗೋ, ಜೋತಕಭಾವತೋ ಪನ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ-ಸದ್ದೋ ಏವ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ಅನುಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಸಉಪಸಗ್ಗೋಪಿ ಉದಾಹರೀಯತಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಸೇನಾಯ ಪಸುತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ॰ ೧೧) ವಿಸ್ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅವಸ್ಸುತಾ ಅವಸ್ಸುತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ॰ ೬೫೭) ಕಿಲಿನ್ನಾ ಕಿಲಿನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸುತಂ ಅನಪ್ಪಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಖು॰ ಪಾ॰ ೭.೧೨) ಉಪಚಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯೇ ಝಾನಪ್ಪಸುತಾ ಧೀರಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೧) ಝಾನಾನುಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೧) ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೩೯) ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾತಧರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಧಾರಿತ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಉಪಧಾರಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಮೇ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ‘‘ಇತಿ ಮೇ ಸುತಂ, ಮಯಾ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಧಾರಿತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ‘‘ಇತಿ ಮಮ ಸುತಂ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಧಾರಣ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಮೇತೇಸು ತೀಸು ಪದೇಸು ಯಸ್ಮಾ ಸುತಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪಯುತ್ತೇನ ಇತಿಸದ್ದೇನ ಸವನಕಿರಿಯಾಜೋತಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ಇತೀತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದಸ್ಸನಂ। ಮೇತಿ ವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಂ। ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ ಏವಕಾರತ್ಥಸಹಿತಾನಿಯೇವ ಅವಧಾರಣಫಲತ್ತಾ। ತೇನ ಸುತನ್ತಿ ಅಸ್ಸವನಭಾವಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅನೂನಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಸುತಂ ಸುತಮೇವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ
ತಥಾ ಇತೀತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ನಾನತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣತೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಂ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಇತಿಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಮೇತಿ ಅತ್ತಪ್ಪಕಾಸನಂ। ಸುತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನಂ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ಮಯಾ ನ ಅಞ್ಞಂ ಕತಂ, ಇದಂ ಪನ ಕತಂ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸುತೋತಿ।
ತಥಾ ಇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾಸನಂ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ ಇತಿ-ಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬತ್ತಾಭಾವಾಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಇತಿಸದ್ದೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಸುತಂ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮೇತಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಕಾಸನಂ। ಸುತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಂ। ಸುತ-ಸದ್ದೇನ ಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಸವನಕಿರಿಯಾ ಸವನವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ, ತತ್ಥ ಚ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರೋ। ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರರಹಿತೇ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೇ ಸವನಕಿರಿಯಾ ಲಬ್ಭತಿ। ತಸ್ಸಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಂ ಸುತ್ತಂ ನಿದ್ದಿಸಿಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಮಯಾ ಇತಿ ಸುತನ್ತಿ।
ತಥಾ ಇತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಾನಾರಮ್ಮಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನಾನತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಇತಿಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಇತೀತಿ ಹಿ ಅಯಂ ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂ ತಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಸಭಾವತ್ತಾ। ಮೇತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ। ಸುತನ್ತಿ ವಿಸಯನಿದ್ದೇಸೋ। ಸೋತಬ್ಬೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಸವನಕಿರಿಯಾಕತ್ತುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸವನಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪ್ಪವತ್ತೇನ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಕತ್ತು ವಿಸಯೇ ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ।
ಅಥ ವಾ ಇತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ। ಸುತಾನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಿತಾಕಾರಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅವಧಾರಣಸ್ಸ ವಾ ಪಕಾಸನಭಾವೇನ ಇತಿಸದ್ದೇನ ತದಾಕಾರಾದಿಧಾರಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರೂಪಾದಾನಧಮ್ಮಬ್ಯಾಪಾರಭಾವತೋ ಸುತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ। ಪುಗ್ಗಲವಾದಿನೋಪಿ ಹಿ ಸವನಕಿರಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರಪೇಕ್ಖಾ ನ ಹೋತೀತಿ। ಮೇತಿ ಉಭಯಕಿಚ್ಚಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೋ ಮೇತಿ ಹಿ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸತ್ತವಿಸೇಸವಿಸಯಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ತತ್ಥೇವ ಸಮೋದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ಮಯಾ ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಲದ್ಧಸ್ಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೇನ ಸುತನ್ತಿ।
ತಥಾ ಇತೀತಿ ಚ ಮೇತಿ ಚ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಹಿ ಸದ್ದಾಧಿಗಮನೀಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಬ್ಬಪಞ್ಞತ್ತೀನಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಾದೀಸು ಛಸ್ವೇವ ಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಅವರೋಧೋ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ಅಭೂತತ್ಥೋ, ಅನುಸ್ಸವಾದೀಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ವಿಯ ಅನುತ್ತಮತ್ಥೋ ಚ ನ ಹೋತಿ। ಸೋ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಕೋ ರುಪ್ಪನಾನುಭವನಾದಿಕೋ ಚ ಪರಮತ್ಥಸಭಾವೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ವಿಜ್ಜತಿ। ಯೋ ಪನ ಇತೀತಿ ಚ ಮೇತಿ ಚ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಆಕಾರಾದಿಅಪರಮತ್ಥಸಭಾವೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಕಿಮೇತ್ಥ ತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಇತೀತಿ ವಾ ಮೇತಿ ವಾ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭೇಥ। ಸುತನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಯಞ್ಹಿ ತಂ ಸೋತೇನ ಉಪಲದ್ಧಂ, ತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ।
ತಥಾ ಇತೀತಿ ಸೋತಪಥಮಾಗತೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ತೇಸಂ ಉಪಧಾರಿತಾಕಾರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಾಮಸನವಸೇನ। ಮೇತಿ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಖನ್ಧೇ ಕರಣಾದಿವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠೇ ಉಪಾದಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಸುತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಾದೀನಿ ಉಪನಿಧಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ। ದಿಟ್ಠಾದಿಸಭಾವರಹಿತೇ ಸದ್ದಾಯತನೇ ಪವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಸುತವೋಹಾರೋ ದುತಿಯಂ, ತತಿಯನ್ತಿ ಆದಿಕೋ ವಿಯ ಪಠಮಾದಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಯಂ ನ ದಿಟ್ಠಮುತವಿಞ್ಞಾತನಿರಪೇಕ್ಖಂ, ತಂ ಸುತ’’ನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಾದೀನಿ ಉಪನಿಧಾಯ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ಅಸುತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಹಿ ಸುತನ್ತಿ ಪಕಾಸಿತೋಯಮತ್ಥೋತಿ।
ಏತ್ಥ ಇತೀತಿ ವಚನೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ದೀಪೇತಿ। ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾರವಿಸೇಸಾ ಇತೀತಿ ಇಧ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಾ, ತೇನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಹೋ ದೀಪಿತೋ। ನ ಹಿ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪ್ಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಲೋಭಪ್ಪಹಾನಾದಿವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ದುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ಚ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ನಿದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ ಸುತನ್ತಿ ವಚನೇನ ಅಸಮ್ಮೋಸಂ ದೀಪೇತಿ ಸುತಾಕಾರಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ದಸ್ಸಿಯಮಾನತ್ತಾ ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸುತಂ ಸಮ್ಮುಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ನ ಸೋ ಕಾಲನ್ತರೇ ಮಯಾ ಸುತನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಹೇನ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ವಾ ಸವನಕಾಲಸಮ್ಭೂತಾಯ ತದುತ್ತರಿಕಾಲಪಞ್ಞಾಸಿದ್ಧಿ, ತಥಾ ಅಸಮ್ಮೋಸೇನ ಸತಿಸಿದ್ಧಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಸತಿಯಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾವಧಾರಣಸಮತ್ಥತಾ। ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಆಕಾರೋ ನಾತಿಗಮ್ಭೀರೋ, ಯಥಾಸುತಧಾರಣಮೇವ ತತ್ಥ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಸತಿಯಾ
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಇತೀತಿ ವಚನೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ದೀಪೇತಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಆಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣತ್ಥಾನಂ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನಾನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪ್ಪಟಿವೇಧಜೋತಕಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸದ್ಧಮ್ಮವಿಸಯತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪ್ಪಟಿವೇಧೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ಸುತನ್ತಿ ವಚನೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ದೀಪೇತಿ, ನಿದಾನಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪಕರಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸವನಂ ನ ಸಮಾಧಾನಮನ್ತರೇನ ಸಮ್ಭವತಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸವನಾಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ‘‘ನ ಮಯಾ ಸುತಂ, ಪುನ ಭಣಥಾ’’ತಿ ವದತಿ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಂ ಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಞ್ಚ ಸಾಧೇತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಅಕತಪುಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ತದಭಾವತೋ। ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ಸಾಧೇತಿ, ಅಸ್ಸುತವತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯರಹಿತಸ್ಸ
ಅಪರೋ ನಯೋ – ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನಾನತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸೋ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪ್ಪಭೇದಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಕಲಸಾಸನಸಮ್ಪತಿಓಗಾಹನೇನ ನಿರವಸೇಸಪರಹಿತಪಾರಿಪೂರಿಕಾರಣಭೂತೋ ಏವಂಭದ್ದಕೋ ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಭದ್ದಕೇನ ಆಕಾರೇನ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಮತ್ತನೋ ದೀಪೇತಿ, ಸುತನ್ತಿ ಸವನಯೋಗೇನ ಪುರಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ನ ಹಿ ಅಪ್ಪತಿರೂಪೇ ದೇಸೇ ವಸತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯರಹಿತಸ್ಸ ವಾ ಸವನಂ ಅತ್ಥಿ। ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾ ಆಸಯಸುದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಪಣಿಹಿತತ್ತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಕತಪುಞ್ಞೋ ವಿಸುದ್ಧಾಸಯೋ ಹೋತಿ, ತದವಿಸುದ್ಧಿಹೇತೂನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದೂರೀಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸೇಯ್ಯಸೋ ನಂ ತತೋ ಕರೇ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೪೩) ‘‘ಕತಪುಞ್ಞೋಸಿ ತ್ವಂ, ಆನನ್ದ, ಪಧಾನಮನುಯುಞ್ಜ, ಖಿಪ್ಪಂ ಹೋಹಿಸಿ ಅನಾಸವೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೭) ಚ। ಪುರಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿ। ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೇನ ಹಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚ ಸಾಧೂನಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನೇನಪಿ ವಿಸುದ್ಧಪ್ಪಯೋಗೋ ಹೋತಿ। ತಾಯ ಚ ಆಸಯಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧಿ, ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿಯಾ ಇತಿ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪ್ಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಂ ಸುತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಇತಿಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ ವಕ್ಖಮಾನಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಸೋತಬ್ಬಭೇದಪ್ಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಇತೀತಿ ಚ ಇದಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರದೀಪಕಂ ವಚನಂ ಭಾಸಮಾನೋ ‘‘ಏತೇ ಮಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ಹಿ ‘‘ಇಧ ಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ, ಇಧ ಸಮಾಧಿ, ಇಧ ಪಞ್ಞಾ, ಏತ್ತಕಾ ಏತ್ಥ ಅನುಸನ್ಧಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮನಸಾ ಅನುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಅನುಸ್ಸವಾಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕಸಹಿತಾಯ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಭೂತಾಯ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇತಿ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸುಟ್ಠು ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಹಿತಸುಖಾವಹಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಸವನಯೋಗಪರಿದೀಪಕವಚನಂ ಭಾಸಮಾನೋ ‘‘ಬಹೂ
ಇತಿ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಸಕಲೇನ ವಚನೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಅತ್ತನೋ ಅದಹನ್ತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ, ಸಾವಕತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮತಿ। ತಥಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ। ‘‘ಕೇವಲಂ ಸುತಮೇವೇತಂ ಮಯಾ, ತಸ್ಸೇವ ಪನ ಭಗವತೋ ವಚನ’’ನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಮೋಚೇತಿ, ಸತ್ಥಾರಂ ಅಪದಿಸತಿ, ಜಿನವಚನಂ ಅಪ್ಪೇತಿ, ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ।
ಅಪಿಚ ಇತಿ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಭಾವಂ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಪುರಿಮಸ್ಸವನಂ ವಿವರನ್ತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮಿದಂ ಮಯಾ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಿಸಾರದಸ್ಸ ದಸಬಲಧರಸ್ಸ ಆಸಭಟ್ಠಾನಟ್ಠಾಯಿನೋ ಸೀಹನಾದನಾದಿನೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರಸ್ಸ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿನೋ ಧಮ್ಮದೀಪಸ್ಸ
‘‘ವಿನಾಸಯತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಂ, ಸದ್ಧಂ ವಡ್ಢೇತಿ ಸಾಸನೇ।
ಇತಿ ಮೇ ಸುತಮಿಚ್ಚೇವಂ, ವದಂ ಗೋತಮಸಾವಕೋ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ, ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ’ತಿಆದಿನಾ ಕಾಲದೇಸೇ ಅಪದಿಸಿತ್ವಾವ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತಂ, ಏವಂ ನ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ? ಅಪರೇ ತಾವ ಆಹು – ನ ಪನ ಥೇರೇನ ಭಾಸಿತತ್ತಾ। ಇದಞ್ಹಿ ನಿದಾನಂ ನ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಪಠಮಂ ಭಾಸಿತಂ ಖುಜ್ಜುತ್ತರಾಯ ಪನ ಭಗವತಾ ಉಪಾಸಿಕಾಸು ಬಹುಸ್ಸುತಭಾವೇನ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತಾಯ ಸೇಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಾಯ ಅರಿಯಸಾವಿಕಾಯ ಸಾಮಾವತಿಪ್ಪಮುಖಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇತ್ಥಿಸತಾನಂ ಪಠಮಂ ಭಾಸಿತಂ।
ತತ್ರಾಯಂ ಉತ್ತರಾತಿಸ್ಸಾ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು। ಸಾ ಜಾತಕಾಲೇ ಖುಜ್ಜಾ ಅಹೋಸೀತಿ ಖುಜ್ಜುತ್ತರಾತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ಸಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಘೋಸಕಸೇಟ್ಠಿನಾ ರಞ್ಞೋ ಉತೇನಸ್ಸ ಸಾಮಾವತಿಯಾ ದಿನ್ನಕಾಲೇ ತಸ್ಸಾ ಪರಿಚಾರಿಕಭಾವೇನ ದಿನ್ನಾ ರಞ್ಞೋ ಉತೇನಸ್ಸ ಅನ್ತೇಪುರೇ ವಸತಿ।
ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ಘೋಸಕಸೇಟ್ಠಿಕುಕ್ಕುಟಸೇಟ್ಠಿಪಾವಾರಿಕಸೇಟ್ಠಿನೋ
ಸಾ
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ ದಾಸೀ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ? ಸಾ ಕಿರ ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಸೇಟ್ಠಿಧೀತಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ಏಕಾಯ ಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಂ ಗತಾಯ ‘‘ಏತಂ ಮೇ ಅಯ್ಯೇ, ಪಸಾಧನಪೇಳಿಕಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ಕಾರೇಸಿ। ಥೇರೀಪಿ ‘‘ಅದೇನ್ತಿಯಾ ಮಯಿ ಆಘಾತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ದೇನ್ತಿಯಾ ಪರೇಸಂ ದಾಸೀ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ನಿರಯಸನ್ತಾಪತೋ ದಾಸಿಭಾವೋ
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಖುಜ್ಜಾ ಅಹೋಸಿ? ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿರ ಬುದ್ಧೇ ಅಯಂ ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಗೇಹೇ ವಸನ್ತೀ ಏಕಂ ರಾಜಕುಲೂಪಕಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಂ ಥೋಕಂ ಖುಜ್ಜಧಾತುಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನಾ
ಕಿಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞವನ್ತೀ ಜಾತಾತಿ? ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿರ ಬುದ್ಧೇ ಅಯಂ ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಗೇಹೇ ವಸನ್ತೀ ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇ ರಾಜಗೇಹತೋ ಉಣ್ಹಪಾಯಾಸಸ್ಸ ಪೂರಿತೇ ಪತ್ತೇ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಾನಿ ಅಟ್ಠ ದನ್ತವಲಯಾನಿ ‘‘ಇಧ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಅದಾಸಿ। ತೇ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಓಲೋಕೇಸುಂ। ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಞೇವ ತಾನಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾನಿ, ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ತೇ ನನ್ದಮೂಲಕಪಬ್ಭಾರಂ ಅಗಮಂಸು। ಅಜ್ಜಾಪಿ ತಾನಿ ವಲಯಾನಿ ಅರೋಗಾನೇವ। ಸಾ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಪಞ್ಞವನ್ತೀ ಜಾತಾ।
ಅಥ ನಂ ಸಾಮಾವತಿಪ್ಪಮುಖಾನಿ ಪಞ್ಚ ಇತ್ಥಿಸತಾನಿ ‘‘ಅಮ್ಮ, ತ್ವಂ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ದೇಸೇಹೀ’’ತಿ ವದಿಂಸು। ಸಾ ತಥಾ ಕರೋನ್ತೀ ಅಪರಭಾಗೇ ತಿಪಿಟಕಧರಾ ಜಾತಾ। ತಸ್ಮಾ ನಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಮರಹತಾತಿ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ನಿದಾನಂ ಆರೋಪೇಸಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಗರೇ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತ್ವಾ ತದಹೇವ ತಾಯ ತಾಸಂ ಭಾಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಕಾಲದೇಸಂ ಅಪದಿಸಿತುಂ ಪಯೋಜನಸಮ್ಭವೋವ ನತ್ಥಿ ಸುಪಾಕಟಭಾವತೋ। ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಚಸ್ಸಾ ಸನ್ತಿಕೇ ಇಮಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಗಣ್ಹಿಂಸು। ಏವಂ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಭಿಕ್ಖೂಸುಪಿ ತಾಯ ಆರೋಪಿತಂ ನಿದಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಅಹೋಸಿ। ಅಥ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಸತ್ತಪಣ್ಣಿಗುಹಾಯಂ ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಕಾರಾಪಿತೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಮಣ್ಡಪೇ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ
ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಬಹುಪ್ಪಕಾರೇ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ। ಕಿಂ ತೇಹಿ? ಅಪಿಚ ನಾನಾನಯೇಹಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಸಙ್ಗಾಯಿಂಸು। ಅನುಬುದ್ಧಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕಮಹಾಥೇರಾ, ತೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಧಮ್ಮವಿನಯಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಯನಾಕಾರಂ ಜಾನನ್ತಾ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಕತ್ಥಚಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ನಿದಾನಂ ಠಪೇನ್ತಾ, ಕತ್ಥಚಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನಿದಾನಂ ಅಟ್ಠಪೇನ್ತಾ ವಗ್ಗಸಙ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಸಙ್ಗಾಯಿಂಸು। ತತ್ಥ ಇಧ ವುತ್ತಞ್ಹೇತನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿದಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಾಯಿಂಸು, ಕಿಞ್ಚಿ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ನವಙ್ಗಮಿದಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ। ಯಥಾ ಚೇತಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅಪ್ಪಕಞ್ಚ ನೇಸಂ ಅಹೋಸಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಇತಿವುತ್ತಕಙ್ಗಸ್ಸ
ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಹೇ ಕಯಿರಮಾನೇ ನಿದಾನವಚನಂ? ನನು ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತವಚನಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ದೇಸನಾಯ ಠಿತಿಅಸಮ್ಮೋಸಸದ್ಧೇಯ್ಯಭಾವಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ। ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹಿ ಉಪನಿಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ಹಿ ದೇಸನಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾ ಹೋತಿ ಅಸಮ್ಮೋಸಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾ ಚ ದೇಸಕಾಲಕತ್ತುಹೇತುನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಉಪನಿಬದ್ಧೋ ವಿಯ ವೋಹಾರವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ತೇನೇವ ಚ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೇನ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತಾದೀನಂ ದೇಸಾದಿಪುಚ್ಛಾಸು ಕತಾಸು ತಾಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತಂ। ಇಧ ಪನ ದೇಸಕಾಲಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ।
ಅಪಿಚ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ಪುಬ್ಬರಚನಾನುಮಾನಾಗಮತಕ್ಕಾಭಾವತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ। ನ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ
ತಥಾ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ। ಞಾಣಕರುಣಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಬ್ಬಕಿರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ ನಿರತ್ಥಕಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅತ್ತಹಿತಾ ವಾ। ತಸ್ಮಾ ಪರೇಸಂಯೇವತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಸಬ್ಬಕಿರಿಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಂ ಯಥಾಪವತ್ತಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುಸಾಸನತ್ಥೇನ ಸಾಸನಂ, ನ ಕಬ್ಬರಚನಾ। ತಯಿದಂ ಸತ್ಥು ಚರಿತಂ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿದಾನವಚನೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಪಕಾಸಿಯತಿ। ಇಧ ಪನ ದೇಸಕಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನ’’ನ್ತಿ।
ಅಪಿಚ ಸತ್ಥುನೋ ಪಮಾಣಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ। ತಞ್ಚಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವದಸ್ಸನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ‘‘ಭಗವತಾ ಅರಹತಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಾನವಚನಪ್ಪಯೋಜನಸ್ಸ ಮುಖಮತ್ತನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ।
ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।