೪. ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೋ
೧. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧಮ್ಮಯಾಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೦. ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಅಹನ್ತಿ ಅತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ। ಯೋ ಹಿ ಪರೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ತಾ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಸ್ಮೀತಿ ಪಟಿಜಾನನಾ। ಯೋ ಪರಮತ್ಥಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವೋ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ, ತಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಹಿ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅವೋಚ। ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಚ ಯಥಾ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ, ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಚ ಅಪ್ಪಹೀನದಿಟ್ಠಿಮಾನಾನುಸಯಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಮಞ್ಞನಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಸೋ ಪನ ಪಹೀನದಿಟ್ಠಿಮಾನಾನುಸಯೋ ಭಗವಾ ಸಮಞ್ಞಂ ಅನತಿಧಾವನ್ತೋ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೋಧೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಧಮ್ಮಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಣನತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಹಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಸ್ಮೀತಿ। ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ ದಾನಸಂಯಮಾದಿವತಸಮಾದಾನಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸಾಯ ತಪಚರಿಯಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಸಕಲವೇದನ್ತಗೂ ಸುವಿಸುದ್ಧವಿಜ್ಜಾಚರಣೋ ಸಬ್ಬಥಾ ನಿನ್ಹಾತಪಾಪಮಲೋ ಅನುತ್ತರಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವತ್ತಾ ಪವತ್ತಾ, ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಪವೇದೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಣನತೋ ಕಥನತೋ ಪರಮತ್ಥೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇತಿ ಭಗವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅತ್ತನೋ ಅನುತ್ತರಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ಪವೇದೇತ್ವಾ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾನಾದೀನಿ ಛ ಕಮ್ಮಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸತೋ ಅತ್ತನಿ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾಚಯೋಗೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಯಾಚಯೋಗೋತಿ ಯಾಚೇಹಿ ಯುತ್ತೋ। ಯಾಚನ್ತೀತಿ ಯಾಚಾ, ಯಾಚಕಾ ಯಾಚಯೋಗೋತಿ ಯಾಚನಯೋಗ್ಗೋ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪೂರಣತೋ ಯಾಚಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯಾಜಯೋಗೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ತತ್ಥ ಯಾಜೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾದಾನಂ, ಯಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ಪನ ಧಮ್ಮದಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಯಾಜೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಯಾಜಯೋಗಾ। ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬದಾ, ಅನವರತಪ್ಪವತ್ತಸದ್ಧಮ್ಮಮಹಾದಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯಾಜೇನ ಯೋಜೇತೀತಿಪಿ ಯಾಜಯೋಗೋ। ತಿವಿಧದಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಯಾಜೇನ ಸತ್ತೇ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಿ, ತತ್ಥ ದಾನೇ ನಿಯೋಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಾಜಯೋಗೋ ಸತತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಪಯತಪಾಣೀತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಹತ್ಥೋ। ಯೋ ಹಿ ದಾನಾಧಿಮುತ್ತೋ ಆಮಿಸದಾನಂ ದೇನ್ತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಹತ್ಥೇನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ದಾತುಂ ಸದಾ ಧೋತಹತ್ಥೋಯೇವ ಹೋತಿ, ಸೋ ‘‘ಪಯತಪಾಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಭಗವಾಪಿ ಧಮ್ಮದಾನಾಧಿಮುತ್ತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಧಮ್ಮದಾನೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಯತಪಾಣೀ’’ತಿ। ‘‘ಸದಾ’’ತಿ ಚ ಪದಂ ಇಮಿನಾಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಸದಾ ಪಯತಪಾಣೀ’’ತಿ। ಅವಿಭಾಗೇನ ಹಿ ಸತ್ಥಾ ವೇನೇಯ್ಯಲೋಕಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮದಾನಂ ಸದಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರತಿ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯೋಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಭಾವನಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ಯೋಗಾ ವೇ ಜಾಯತೇ ಭೂರೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೮೨)। ತಸ್ಮಾ ಯಾಜಯೋಗೋತಿ ಯಾಜಭಾವನಂ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಭಾವನಂ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವಾ ಹಿ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋಪಿ ಕರುಣಾಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಅನವಸೇಸತೋ ದಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿ, ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ತಿವಿಧಂ ದಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇಸಿ ವಿಸೇಸತೋ ಧಮ್ಮದಾನಂ, ಪರೇಪಿ ತತ್ಥ ನಿಯೋಜೇಸಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ವೇನೇಯ್ಯಯಾಚಕಾನಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಸರಣಾನಿ ಅದಾಸಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ದಸ ಸೀಲಾನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಧುತಧಮ್ಮೇ, ಕಸ್ಸಚಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ, ಚತ್ತಾರಿ
ಪಯತಪಾಣೀತಿ ಪಯತಪಾಣೀತಿ ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಿತಹತ್ಥೋ, ಆಮಿಸದಾನಂ ದಾತುಂ ಉಸ್ಸಾಹಿತಹತ್ಥೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮದಾನೇ ಕತುಸ್ಸಾಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನ್ತಿಮದೇಹಧರೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಸೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕರಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮತ್ತಭಾವಧಾರೀ। ಅವುಸಿತವತೋ ಹಿ ವಸಲಕರಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾನೇನ ವಸಲಾದಿಸಮಞ್ಞಾ ಗತಿ ಆಯತಿಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಸಿಯಾ। ತೇನ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಚ್ಚನ್ತವುಸಿತಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನುತ್ತರೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ಸಲ್ಲಕತ್ತೋತಿ ದುತ್ತಿಕಿಚ್ಛಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖರೋಗಸ್ಸ ತಿಕಿಚ್ಛನತೋ ಉತ್ತಮೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅನುದ್ಧರಣೀಯಾನಂ ರಾಗಾದಿಸಲ್ಲಾನಂ ಕನ್ತನತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಮುದ್ಧರಣತೋ ಉತ್ತಮೋ ಸಲ್ಲಕನ್ತನವೇಜ್ಜೋ। ಇಮಿನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕರಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾನಂ ಪರಸನ್ತತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕರಣಮಾಹ।
ತಸ್ಸ ಮೇ ತುಮ್ಹೇ ಪುತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಮಮ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುತ್ತಾ ಅತ್ರಜಾ ಹೋಥ। ಓರಸಾತಿ ಉರಸಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಓರಸಪುತ್ತಾ ಅತ್ರಜಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪಿತುಸನ್ತಕಸ್ಸ ದಾಯಜ್ಜಸ್ಸ ಭಾಗಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನನ್ತೇ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತಾ। ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಸ್ಸ ಅರಿಯಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ಚ ಏಕಂಸಭಾಗಿಯತಾಯ ಓರಸಾ। ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾನುಭಾವೇನ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮಮಾನಾ ಓಕ್ಕನ್ತಾ ಚ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಸತ್ಥು ಉರೇ ವಾಯಾಮಜನಿತಾಭಿಜಾತಿತಾಯ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಓರಸಪುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಭಗವತಾ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿಯಾಧಿಮುತ್ತಿಆದಿವೋಲೋಕನೇನ ವಜ್ಜಾನುಚಿನ್ತನೇನ ಚ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ವಜ್ಜತೋ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಅನವಜ್ಜೇ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತೇನ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಸರೀರಪೋಸನೇನ ಸಂವಡ್ಢಿತಾ। ಮುಖತೋ ಜಾತಾತಿ ಮುಖತೋ ಜಾತಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಧಮ್ಮಜಾ। ತೇನೇವ ಧಮ್ಮೇನ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಮಾಪಿತಾತಿ ಧಮ್ಮನಿಮ್ಮಿತಾ। ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯಾದಿ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ, ನ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾದಿ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ ಹೋಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ದುವಿಧೋ – ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋ, ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋತಿ। ಆಮಿಸಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ – ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಂ, ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪಭೇದೋ ಹಿ ನವವಿಧೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಧಮ್ಮೋಯೇವ, ನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವಾ ಲೇಸೇನ ವಾ ಧಮ್ಮೋ। ಯಂ ಪನಿದಂ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಿತಂ ಕುಸಲಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವಿವಟ್ಟಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀಹಿ ವತ್ಥುಪೂಜಂ ಕರೋತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ದೇಸೇತಿ, ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಏವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಂ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅಯಂ ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋ। ತಥಾ ಚೀವರಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮೇವ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ವಾ ಲೇಸೇನ ವಾ ಆಮಿಸಂ। ಯಂ ಪನಿದಂ ವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವಟ್ಟಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಂ ಇಚ್ಛಮಾನೋ ದಾನಂ ದೇತಿ…ಪೇ॰… ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಏವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಟಿಲಭತಿ, ಇದಂ ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಂ ನಾಮ।
ತತ್ಥ
‘‘ಸೋ, ಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ, ಅಸಞ್ಜಾತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಞ್ಜನೇತಾ…ಪೇ॰… ಮಗ್ಗಾನುಗಾ ಚ ಪನೇತರಹಿ ಸಾವಕಾ ವಿಹರನ್ತಿ ಪಚ್ಛಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯; ಚೂಲನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫)।
‘‘ಸೋ, ಹಾವುಸೋ, ಭಗವಾ ಜಾನಂ ಜಾನಾತಿ, ಪಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಚಕ್ಖುಭೂತೋ ಞಾಣಭೂತೋ ಧಮ್ಮಭೂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ, ವತ್ತಾ ಪವತ್ತಾ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿನ್ನೇತಾ
ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಸನ್ತಕೋ। ಭಗವತಾ ಹಿ ಕಥಿತತ್ತಾ ಏವ ಜಾನನ್ತಿ ‘‘ವಿವಟ್ಟಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ದಾನಂ ದೇನ್ತೋ…ಪೇ॰… ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮ್ಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ
‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಹಪತಿಚೀವರಂ। ಯೋ ಇಚ್ಛತಿ, ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಹೋತು। ಯೋ ಇಚ್ಛತಿ, ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಸಾದಿಯತು। ಇತರೀತರೇನಪಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿಂಯೇವ ವಣ್ಣೇಮೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೩೭)।
ಏವಂ ಇತರೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಏವ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಲದ್ಧಾ। ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮ್ಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಸನ್ತಕಂ। ಭಗವತಾ ಹಿ ಕಥಿತತ್ತಾ ಏವ ಜಾನನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸೀಲಂ…ಪೇ॰… ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಂ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ। ಯದೇವ ಯಸ್ಮಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮ್ಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಸನ್ತಕಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸಾಮಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಚ ಯಂ ಸೇಟ್ಠತರಂ ಅಚ್ಚನ್ತಹಿತಸುಖಾವಹಂ ತತ್ಥೇವ ನೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಮೇ ತುಮ್ಹೇ ಪುತ್ತಾ ಓರಸಾ…ಪೇ॰… ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿ।
ಇತಿ ಭಗವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣವತಸಮಾದಾನಂ ತಪಚರಿಯಂ ಸಮ್ಮದೇವ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಸುವಿಸುದ್ಧವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅನವಸೇಸವೇದನ್ತಪಾರಗುಂ ಬಾಹಿತಸಬ್ಬಪಾಪಂ ಸತತಂ ಯಾಚಯೋಗಂ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ
ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ದಾನಾದೀಹಿ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಿಚ್ಚಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ದಾನಾದೀನಂ ಅಗ್ಗಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವೇಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯಾಗಾತಿ ಮಹಾಯಞ್ಞಾ ಆಮಿಸಯಾಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಚೂಳರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತಸಮಚಿತ್ತಸುತ್ತದೇಸನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಯಾಗಾ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಗಾಥಾಯಂ ಅಯಜೀತಿ ಅದಾಸಿ। ಅಮಚ್ಛರೀತಿ ಸಬ್ಬಮಚ್ಛರಿಯಾನಂ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಮಚ್ಛೇರರಹಿತೋ। ಸಬ್ಬಭೂತಾನುಕಮ್ಪೀತಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪಿಯಪುತ್ತಂ ವಿಯ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಸೀಲೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ವಧಕೇ ದೇವದತ್ತೇ ಚ, ಚೋರೇ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಕೇ।
ಧನಪಾಲೇ ರಾಹುಲೇ ಚೇವ, ಸಮಚಿತ್ತೋ ಮಹಾಮುನೀ’’ತಿ॥ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೬.೬.೫) –
ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸುಲಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೧. ದುತಿಯೇ ಅಪ್ಪಾನೀತಿ ಪರಿತ್ತಾನಿ। ಸುಲಭಾನೀತಿ ಸುಖೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬಾನಿ, ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಲದ್ಧುಂ। ಅನವಜ್ಜಾನೀತಿ ವಜ್ಜರಹಿತಾನಿ ನಿದ್ದೋಸಾನಿ ಆಗಮನಸುದ್ಧಿತೋ ಕಾಯಮಣ್ಡನಾದಿಕಿಲೇಸವತ್ಥುಭಾವಾಭಾವತೋ ಚ। ತತ್ಥ ಸುಲಭತಾಯ ಪರಿಯೇಸನದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಪ್ಪತಾಯ ಪರಿಹರಣದುಕ್ಖಸ್ಸಪಿ
ಪಂಸುಕೂಲನ್ತಿ ರಥಿಕಾಸುಸಾನಸಙ್ಕಾರಕೂಟಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಪಂಸೂನಂ ಉಪರಿ ಠಿತತ್ತಾ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಪಂಸುಕೂಲಂ ವಿಯಾತಿ ಪಂಸುಕೂಲಂ, ಪಂಸು ವಿಯ ಕುಚ್ಛಿತಭಾವಂ ಉಲತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಂಸುಕೂಲನ್ತಿ ಏವಂ ಲದ್ಧನಾಮಂ ರಥಿಕಾದೀಸು ಪತಿತನನ್ತಕಾನಿ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ಕತಚೀವರಂ। ಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪೋತಿ ಜಙ್ಘಪಿಣ್ಡಿಯಾ ಬಲೇನ ರುಕ್ಖಮೂಲನ್ತಿ ವಿವೇಕಾನುರೂಪಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರುಕ್ಖಸಮೀಪಂ। ಪೂತಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಗೋಮುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋಪಿ ಕಾಯೋ ಪೂತಿಕಾಯೋವ ಏವಂ ಅಭಿನವಮ್ಪಿ ಮುತ್ತಂ ಪೂತಿಮುತ್ತಮೇವ। ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಗೋಮುತ್ತಭಾವಿತಂ ಹರಿತಕೀಖಣ್ಡಂ ‘‘ಪೂತಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಪೂತಿಭಾವೇನ ಆಪಣಾದಿತೋ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಛಡ್ಡಿತಂ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಪೂತಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಅಪರೇ।
ಯತೋ ಖೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ, ಯಂ ಖೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ‘‘ತುಟ್ಠೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಕಿರಿಯಂ ಪರಾಮಸತಿ। ತುಟ್ಠೋತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ। ಇದಮಸ್ಸಾಹನ್ತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅಪ್ಪೇನ ಸುಲಭೇನ ಸನ್ತೋಸೋ, ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸೀಲಸಂವರಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಏಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಙ್ಗಂ ಸಮಣಭಾವಕಾರಣನ್ತಿ ಅಹಂ ವದಾಮಿ। ಸನ್ತುಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಸುಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ನಾಮ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ – ಬಾಹಿರಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಂ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಪನ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿ
ಗಾಥಾಸು ಸೇನಾಸನಮಾರಬ್ಭಾತಿ ವಿಹಾರಾದಿಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿಞ್ಚ ಸೇನಾಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಚೀವರಂ ಪಾನಭೋಜನನ್ತಿ ನಿವಾಸನಾದಿಚೀವರಂ, ಅಮ್ಬಪಾನಕಾದಿಪಾನಂ, ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾದಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬವತ್ಥುಞ್ಚ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿಘಾತೋ ವಿಹತಭಾವೋ ಚೇತೋದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಆವಾಸೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಸುಲಭಾ’’ತಿ ಲಭಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಗಮನೇನ ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ನ ತುಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ವಿವಾದಾಪಜ್ಜನೇನ ವಾ ನವಕಮ್ಮಕರಣಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸೇನಾಸನಾದೀನಿ ಪರಿಯೇಸನ್ತಾನಂ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಾನಂ ಇಚ್ಛಿತಲಾಭಾದಿನಾ ಯೋ ವಿಘಾತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ, ಸೋ ತತ್ಥ ಸನ್ತುಟ್ಠಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ। ದಿಸಾ ನಪ್ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಿಯಾ ಚಾತುದ್ದಿಸಾಭಾವೇನ ದಿಸಾ ನಪ್ಪಟಿಹನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಚಾತುದ್ದಿಸೋ
ಸನ್ತುಸ್ಸಮಾನೋ ಇತರೀತರೇನಾ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೨; ಚೂಳನಿ॰ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸ ೧೨೮)।
ಯಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ಅಸುಕಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಗತೋ ಚೀವರಾದೀನಿ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ದಿಸಾ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ ನಾಮ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಏವಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ದಿಸಾ ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ ನಾಮ। ಧಮ್ಮಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಾ। ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸಾನುಲೋಮಿಕಾತಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ವಾ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಯೋ। ಅಧಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ತುಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅಧಿಗ್ಗಹಿತಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತಾ, ನ ಬಾಹಿರಗತಾತಿ।
ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಆಸವಕ್ಖಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೨. ತತಿಯೇ ಜಾನತೋತಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ। ಪಸ್ಸತೋತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ। ಯದಿಪಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇಪಿ ಪದಾನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಜಾನತೋ’’ತಿ ಞಾಣಲಕ್ಖಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಜಾನನಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಞಾಣಂ। ‘‘ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಞಾಣಪ್ಪಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ। ದಸ್ಸನಪ್ಪಭಾವಞ್ಹಿ ಉಪಾದಾಯ ಞಾಣಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಕ್ಖುಮಾ ವಿಯ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಾನಿ, ಞಾಣೇನ ವಿವಟೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಥ ವಾ ಜಾನತೋತಿ ಅನುಬೋಧಞಾಣೇನ ಜಾನತೋ। ಪಸ್ಸತೋತಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸತೋ। ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇನ ಪಸ್ಸತೋ, ಭಾವನಾಮಗ್ಗೇನ ಜಾನತೋ। ಕೇಚಿ
ಆಸವಾನಂ ಖಯನ್ತಿ ‘‘ಜಾನತೋ, ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೦೧; ೫.೧೦೯೫) ಏವಮಾಗತೇ ಸಬ್ಬಾಸವಸಂವರಪರಿಯಾಯೇ ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಅನಾಸವಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೩೮) ಚ ಸುತ್ತಪದೇಸು ಆಸವಾನಂ ಪಹಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಕ್ಖಯೋ ಅಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಖೀಣಾಕಾರೋ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಸಮಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೩೮) ಫಲಂ।
‘‘ಪರವಜ್ಜಾನುಪಸ್ಸಿಸ್ಸ, ನಿಚ್ಚಂ ಉಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಿನೋ।
ಆಸವಾ ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಆರಾ ಸೋ ಆಸವಕ್ಖಯಾ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೫೩)। –
ಆದೀಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ।
‘‘ಸೇಖಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ, ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ।
ಖಯಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಞಾಣಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾ।
ತತೋ ಅಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ, ಞಾಣಂ ವೇ ಹೋತಿ ತಾದಿನೋ’’ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೮೬; ಇತಿವು॰ ೬೨) –
ಏವಮಾಗತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸುತ್ತೇ ಇಧ ಚ ಮಗ್ಗೋ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಅಹಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಂ ವದಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನೋ ಅಜಾನತೋ ನೋ ಅಪಸ್ಸತೋತಿ ಯೋ ಪನ ನ ಜಾನಾತಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ನೋ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಯೇ ಅಜಾನತೋ ಅಪಸ್ಸತೋಪಿ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಂ ವದನ್ತಿ, ತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಉಪಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ಇಮಿನಾ ಅನುಪಾಯಪಟಿಸೇಧೋ। ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಚೇತ್ಥ ಞಾಣಂ ಆಸವಕ್ಖಯಕರಂ, ಸೇಸಂ ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಾನತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಆರಭಿ। ತತ್ಥ ಜಾನನಾ ಬಹುವಿಧಾ। ದಬ್ಬಜಾತಿಕೋ ಏವ ಹಿ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ಛತ್ತಂ ಕಾತುಂ ಜಾನಾತಿ, ಕೋಚಿ ಚೀವರಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ, ತಸ್ಸ ಈದಿಸಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಾ ಜಾನನಾ ‘‘ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಯೋ ಪನ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಕಾತುಂ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಸೇವಂ ಜಾನತೋ ಆಸವಾ ವಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಜಾನತೋ ಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ ಹೋತಿ, ತದೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸುತ್ತೇ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮೇವ।
ತತ್ಥ
ಗಾಥಾಸು ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣನ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಫಲೇ ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ। ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಉತ್ತಮಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಉತ್ತಮಂ। ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಆಸವಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಞ್ಚ ಖಯೇ ಖಯಕರೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ। ‘‘ಖೀಣಾ ಸಂಯೋಜನಾ ಇತಿ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ತೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ನ ತ್ವೇವಿದಂ ಕುಸೀತೇನಾ’’ತಿ ಓಸಾನಗಾಥಮಾಹ।
ತತ್ಥ ನ ತ್ವೇವಿದನ್ತಿ ನ ತು ಏವ ಇದಂ। ತುಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಬಾಲೇನಮವಿಜಾನತಾತಿ ಮಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಇದಂ ಸೇಕ್ಖಮಗ್ಗೇನ ಅಸೇಕ್ಖಮಗ್ಗೇನ ಚ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಾದಿಸಬ್ಬಗನ್ಥಾನಂ ಪಮೋಚನಂ ಪಮೋಚನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಅವಿಜಾನತಾ ತತೋ ಏವ ಬಾಲೇನ ಅವಿದ್ದಸುನಾ ಯಥಾ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಕುಸೀತೇನ ನಿಬ್ಬೀರಿಯೇನಾಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತದಧಿಗಮಾಯ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ನೋ ಕುಸೀತಸ್ಸ’’ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೮)।
‘‘ಆರಮ್ಭಥ
ಧುನಾಥ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ, ನಳಾಗಾರಂವ ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೫; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೯; ಮಿ॰ ಪ॰ ೫.೧.೪)।
ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೩. ಚತುತ್ಥೇ ಯೇ ಹಿ ಕೇಚೀತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ। ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತೀತಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಅವಿಪರೀತಂ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ ಮೇ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನನುಯುತ್ತಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಮತ್ತಸಮಣಾ ಚೇವ ಜಾತಿಮತ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ನ ಮಯಾ ತೇ ಸಮಿತಪಾಪಸಮಣೇಸು ಸಮಣೋತಿ, ಬಾಹಿತಪಾಪಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಚ ಸಮ್ಮತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಸಮಣಕರಣಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕರಣಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವತೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಚ ಪನ ತೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞತ್ಥನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥನ್ತಿ
ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೪. ಪಞ್ಚಮೇ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸೀಲಂ, ತೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ। ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಿಮುತ್ತಿ ಪನ ಫಲವಿಮುತ್ತಿಯೇವ, ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ। ಏವಮೇತ್ಥ ಸೀಲಾದಯೋ ತಯೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ, ವಿಮುತ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾವ, ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಲೋಕಿಯಮೇವ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಪರೇ ಓವದನ್ತಿ ಅನುಸಾಸನ್ತೀತಿ ಓವಾದಕಾ। ವಿಞ್ಞಾಪಕಾತಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕಮ್ಮಫಲಾನಿ ಚ, ವಿಞ್ಞಾಪಕಾ, ತತ್ಥ ಚ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ। ಇಮೇ ಸನ್ದಸ್ಸಕಾತಿ ತೇಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಯ ಪರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇತಾರೋ। ಸಮಾದಪಕಾತಿ ಯಂ ಸೀಲಾದಿ ಯೇಹಿ ಅಸಮಾದಿನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಸಮಾದಾಪೇತಾರೋ, ತತ್ಥ ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಾರೋ। ಸಮುತ್ತೇಜಕಾತಿ ಏವಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಾನಂ ಉಪರಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಾನುಯೋಗೇ ನಿಯೋಜನವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಉತ್ತೇಜಕಾ, ಯಥಾ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನಿಸಾಮನವಸೇನ ತೇಜಕಾ। ಸಮ್ಪಹಂಸಕಾತಿ ತೇಸಂ ಯಥಾಲದ್ಧೇಹಿ ಉಪರಿಲದ್ಧಬ್ಬೇಹಿ ಚ ಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಪಹಂಸಕಾ, ಲದ್ಧಸ್ಸಾದವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ತೋಸಕಾ। ಅಲಂಸಮಕ್ಖಾತಾರೋತಿ ಅಲಂ ಪರಿಯತ್ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಅನುಗ್ಗಹಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಕ್ಖಾತಾರೋ।
ಅಥ ವಾ ಸನ್ದಸ್ಸಕಾತಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಾ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಯೋ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ದಸ್ಸೇತಾರೋ। ಸಮಾದಪಕಾತಿ ಚಿತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಾಹಾಪಕಾ। ಸಮುತ್ತೇಜಕಾತಿ ಸಮ್ಪಹಂಸಕಾತಿ ತದತ್ಥಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಹಂಸಕಾ ತೋಸಕಾ। ಅಲಂಸಮಕ್ಖಾತಾರೋತಿ ಸಮತ್ಥಾ ಹುತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮಕ್ಖಾತಾರೋ। ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ತಿವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇಸೇತಾರೋ।
ದಸ್ಸನಮ್ಪಹನ್ತಿ ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಅಹಂ। ತಂ ಪನೇತಂ ಚಕ್ಖುದಸ್ಸನಂ ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಪಸನ್ನೇಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಅರಿಯಾನಂ ಓಲೋಕನಂ ಚಕ್ಖುದಸ್ಸನಂ ನಾಮ। ಅರಿಯಭಾವಕರಾನಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅರಿಯಭಾವಸ್ಸ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಅಧಿಗಮೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಚಕ್ಖುದಸ್ಸನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಅರಿಯಾನಞ್ಹಿ ಪಸನ್ನೇಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಓಲೋಕನಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಬಹೂಪಕಾರಮೇವ। ಸವನನ್ತಿ ‘‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಖೀಣಾಸವೋ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ರಟ್ಠೇ ವಾ ಜನಪದೇ ವಾ ಗಾಮೇ ವಾ ನಿಗಮೇ ವಾ ವಿಹಾರೇ ವಾ ಲೇಣೇ ವಾ ವಸತೀ’’ತಿ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಸೋತೇನ ಸವನಂ, ಏತಮ್ಪಿ ಬಹೂಪಕಾರಮೇವ। ಉಪಸಙ್ಕಮನನ್ತಿ ‘‘ದಾನಂ ವಾ ದಸ್ಸಾಮಿ, ಪಞ್ಹಂ ವಾ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ, ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಸೋಸ್ಸಾಮಿ, ಸಕ್ಕಾರಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವರೂಪೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಅರಿಯಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ। ಪಯಿರುಪಾಸನನ್ತಿ ಪಞ್ಹಪಯಿರುಪಾಸನಂ, ಅರಿಯಾನಂ ಗುಣೇ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ದಾನಂ ಅನುಸ್ಸರಣನ್ತಿ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನೇಸು ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ‘‘ಇದಾನಿ ಅರಿಯಾ ಗುಮ್ಬಲೇಣಮಣ್ಡಪಾದೀಸು ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಸುಖೇಹಿ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಾರಮ್ಮಣಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ। ಯೋ ವಾ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಾ ಓವಾದೋ ಲದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ
ಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜನ್ತಿ ಅರಿಯೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ ಘರಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ। ಅರಿಯೇಸು
ಇದಾನಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ತೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸನಾದಿ ಬಹೂಪಕಾರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾರೂಪೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಥಾರೂಪೇತಿ ತಾದಿಸೇ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೇ ಅರಿಯೇ। ಯಸ್ಮಾ ದಸ್ಸನಸವನಾನುಸ್ಸರಣಾನಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನಪಯಿರುಪಾಸನಟ್ಠಾನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮನಪಯಿರುಪಾಸನಾನಿಯೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೇವತೋ ಭಜತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ
ತತ್ಥ ಸೇವತೋತಿ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಕರಣವಸೇನ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮತೋ। ಭಜತೋತಿ ಪಯಿರುಪಾಸತೋತಿ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛನೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಅನುಕರಣೇನ ಚ ಪಯಿರುಪಾಸತೋತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥವಿಭಾಗೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಏವರೂಪಾ ಚ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದೀಸು ಯೇ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಏವರೂಪಾ ಏದಿಸಾ ಭಿನ್ನಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ತೇ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಹಿತೇಸು ಸತ್ತಾನಂ ನಿಯೋಜನವಸೇನ ಅನುಸಾಸನತೋ ಸತ್ಥಾರೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಜಾತಿಕನ್ತಾರಾದಿನಿತ್ಥರಣತೋ ಸತ್ಥವಾಹಾತಿಪಿ, ರಾಗಾದಿರಣಾನಂ ಜಹನತೋ ಜಹಾಪನತೋ ಚ ರಣಞ್ಜಹಾತಿಪಿ, ಅವಿಜ್ಜಾತಮಸ್ಸ ವಿನೋದನತೋ ವಿನೋದಾಪನತೋ ಚ ತಮೋನುದಾತಿಪಿ, ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾಆಲೋಕಪಞ್ಞಾಓಭಾಸಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತಾನಂ ಕರಣೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಆಲೋಕಾದಿಕರಾತಿಪಿ, ತಥಾ ಞಾಣುಕ್ಕಾಞಾಣಪ್ಪಭಾಧಮ್ಮುಕ್ಕಾಧಮ್ಮಪ್ಪಭಾನಂ ಧಾರಣೇನ ಕರಣೇನ ಚ ಉಕ್ಕಾಧಾರಾತಿಪಿ, ಪಭಙ್ಕರಾತಿಪಿ, ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಚ ಇರಿಯನತೋ ಪರೇಸಂ ತಥಾಭಾವಹೇತುಭಾವತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಅರಿಯಾತಿಪಿ, ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಧಮ್ಮಚಕ್ಖೂನಂ ಸಾತಿಸಯಪಟಿಲಾಭೇನ ಚಕ್ಖುಮನ್ತೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಗಾಥಾಸು ಪಾಮೋಜ್ಜಕರಣಂ ಠಾನನ್ತಿ ನಿರಾಮಿಸಸ್ಸ ಪಮೋದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಕಾರಣಂ। ಏತನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬನಿದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ವಿಜಾನತನ್ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನೇ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತಾನಂ। ಭಾವಿತತ್ತಾನನ್ತಿ ಭಾವಿತಸಭಾವಾನಂ, ಕಾಯಭಾವನಾದೀಹಿ ಭಾವಿತಸನ್ತಾನಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮಜೀವಿನನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಂ ಪಹಾಯ ಧಮ್ಮೇನ ಞಾಯೇನ ಜೀವಿಕಕಪ್ಪನತೋ, ಧಮ್ಮೇನ ವಾ ಞಾಯೇನ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ, ಸಮಾಪತ್ತಿಬಹುಲತಾಯ ವಾ ಅಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮೇನ ಜೀವನತೋ ಧಮ್ಮಜೀವಿನಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯದಿದಂ ಭಾವಿತತ್ತಾನಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಭಾವನಾನಂ ತತೋ ಏವ ಧಮ್ಮಜೀವಿನಂ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸನಂ
ಇದಾನಿ ತಂ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇ ಜೋತಯನ್ತೀ’’ತಿ ಓಸಾನಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ತೇತಿ ತೇ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಜೀವಿನೋ ಅರಿಯಾ। ಜೋತಯನ್ತೀತಿ ಪಕಾಸಯನ್ತಿ। ಭಾಸಯನ್ತೀತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೋಭಾಸೇನ ಲೋಕಂ ಪಭಾಸಯನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇಸನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ। ಸಾಸನನ್ತಿ ಓವಾದಂ। ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಞಾಣೇಹಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೫. ಛಟ್ಠೇ ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇಸೂತಿ ಉಪ್ಪಾದಾ। ಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ? ತಣ್ಹಾ। ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪಾದಾ ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದಾ, ತಣ್ಹಾವತ್ಥೂನಿ ತಣ್ಹಾಕಾರಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯೇಸು ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸೀಲಾ। ಚೀವರಹೇತೂತಿ ‘‘ಕತ್ಥ ಮನಾಪಂ ಚೀವರಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚೀವರಕಾರಣಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇತಿಭವಾಭವಹೇತೂತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಯಥಾ ಚೀವರಾದಿಹೇತು, ಏವಂ ಭವಾಭವಹೇತುಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವಾಭವಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಣೀತಪ್ಪಣೀತಾನಿ ಸಪ್ಪಿನವನೀತಾದೀನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ಭವತಿ ಆರೋಗ್ಯಂ ಏತೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇಸು ಪಣೀತಪ್ಪಣೀತತರೋ ಭವಾಭವೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಭವೋತಿ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಭವೋತಿ ವಿಪತ್ತಿ। ಭವೋತಿ ವುಡ್ಢಿ, ಅಭವೋತಿ ಹಾನಿ। ತಂ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭವಾಭವಹೇತು ವಾ’’ತಿ।
ಗಾಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಏವ। ಅಪಿಚ ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋತಿ ತಣ್ಹಾಸಹಾಯೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸತ್ತೋ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಸಂಸರನ್ತೋ ನ ಏಕಕೋವ ಸಂಸರತಿ, ತಣ್ಹಂ ಪನ ದುತಿಯಿಕಂ ಸಹಾಯಿಕಂ ಲಭಿತ್ವಾವ ಸಂಸರತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಪಪಾತಪಾತಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಮಧುಗಣ್ಹನಕಲುದ್ದಕಂ ವಿಯ ಏತಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಏತಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ತಣ್ಹಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಚಾಯಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಪಭವೋ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಏಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ಇದಾನಿ ತಂ ಖೀಣಾಸವಂ ಥೋಮೇನ್ತೋ ‘‘ವೀತತಣ್ಹೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅವುತ್ತಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಸಬ್ರಹ್ಮಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೬. ಸತ್ತಮೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಕಾನೀತಿ ಸಸೇಟ್ಠಕಾನಿ। ಯೇಸನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಕುಲಾನಂ। ಪುತ್ತಾನನ್ತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪೂಜಿತಸದ್ದಯೋಗೇನ ಹಿ ಇದಂ ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಜ್ಝಾಗಾರೇತಿ ಸಕೇ ಘರೇ। ಪೂಜಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯಂ ಘರೇ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಾ ಮನಾಪೇನ ಚೇವ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೇನ ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇತಿ ಮಾತಾಪಿತುಪೂಜಕಾನಿ ಕುಲಾನಿ ‘‘ಸಬ್ರಹ್ಮಕಾನೀ’’ತಿ ಪಸಂಸಿತ್ವಾ ಉಪರಿಪಿ ನೇಸಂ ಪಸಂಸನೀಯತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಪುಬ್ಬದೇವತಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿಆದೀನಿ ತೇಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭಾವಸಾಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ। ತತ್ರಾಯಮತ್ಥವಿಭಾವನಾ – ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಸೇಟ್ಠಾಧಿವಚನಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಚತಸ್ಸೋ ಭಾವನಾ ಅವಿಜಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಕರುಣಾ, ಮುದಿತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ, ಏವಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಪುತ್ತೇಸು ಚತಸ್ಸೋ ಭಾವನಾ ಅವಿಜಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ
ಪುಬ್ಬದೇವತಾತಿ ಏತ್ಥ ದೇವಾ ನಾಮ ತಿವಿಧಾ – ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ, ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ, ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾತಿ। ತೇಸು ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ನಾಮ ರಾಜಾನೋ ಖತ್ತಿಯಾ। ತೇ ಹಿ ‘‘ದೇವೋ, ದೇವೀ’’ತಿ ಲೋಕೇ ವೋಹರೀಯನ್ತಿ, ದೇವಾ ವಿಯ ಲೋಕಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಾನುಗ್ಗಹಸಮತ್ಥಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ನಾಮ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತ್ತಾ। ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ ನಾಮ ಖೀಣಾಸವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸವಿಸುದ್ಧಿತೋ। ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ದಿಬ್ಬನ್ತಿ, ಕೀಳನ್ತಿ, ಲಳನ್ತಿ, ಜೋತನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಜಯನ್ತಿ ವಾತಿ ದೇವಾ। ತೇಸು ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠಾ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ। ಯಥಾ ತೇ ಬಾಲಜನೇಹಿ ಕತಂ ಅಪರಾಧಂ ಅಗಣೇತ್ವಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ತೇಸಂ ಅನತ್ಥಹಾನಿಂ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಆಕಙ್ಖನ್ತಾವ ಯಥಾವುತ್ತಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಯೋಗೇನ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತಾಯ ಚ ತೇಸಂ ಕಾರಾನಂ ಮಹಪ್ಫಲತಂ ಮಹಾನಿಸಂಸತಞ್ಚ ಆವಹನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ಮಾತಾಪಿತರೋಪಿ ಪುತ್ತಾನಂ ಅಪರಾಧಂ ಅಗಣೇತ್ವಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ತೇಸಂ ಅನತ್ಥಹಾನಿಂ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಆಕಙ್ಖನ್ತಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ಪರಮದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನಿ ಕತಾನಂ ಕಾರಾನಂ ಮಹಪ್ಫಲತಂ ಮಹಾನಿಸಂಸತಞ್ಚ ಆವಹನ್ತಿ। ಸಬ್ಬದೇವೇಹಿ ಚ ಪಠಮಂ ತೇಸಂ ಉಪಕಾರವನ್ತತಾಯ ತೇ ಆದಿತೋಯೇವ ದೇವಾ। ತೇಸಞ್ಹಿ ವಸೇನ ತೇ ಪಠಮಂ ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇ ‘‘ದೇವಾ’’ತಿ ಜಾನನ್ತಿ ಆರಾಧೇನ್ತಿ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಿ, ಆರಾಧನವಿಧಿಂ ಞತ್ವಾ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಫಲಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ
ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾತಿ ಪಠಮಆಚರಿಯಾ। ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ಪುತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಾ ಅತಿತರುಣಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಏವಂ ನಿಸೀದ, ಏವಂ ಗಚ್ಛ, ಏವಂ ತಿಟ್ಠ, ಏವಂ ಸಯ, ಏವಂ ಖಾದ, ಏವಂ ಭುಞ್ಜ, ಅಯಂ ತೇ
ಆಹುನೇಯ್ಯಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಹುನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹುನಂ, ದೂರತೋಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಫಲವಿಸೇಸಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೇನ ಗುಣವನ್ತೇಸು ದಾತಬ್ಬಾನಂ ಅನ್ನಪಾನವತ್ಥಚ್ಛಾದನಾದೀನಂ ಏತಂ ನಾಮಂ, ಉಪಕಾರಖೇತ್ತತಾಯ ತಂ ಆಹುನಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಆಹುನೇಯ್ಯಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಹುನೇಯ್ಯಾತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ।
ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಬಹುಕಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ತಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಅಧಿವಚನಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬಹುಕಾರಾತಿ ಬಹೂಪಕಾರಾ। ಆಪಾದಕಾತಿ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಆಪಾದಕಾ, ಪಾಲಕಾ। ಪುತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಜೀವಿತಂ ಆಪಾದಿತಂ ಪಾಲಿತಂ ಘಟಿತಂ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತಿತಂ ಸಮ್ಪಾದಿತಂ। ಪೋಸಕಾತಿ ಹತ್ಥಪಾದೇ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಹದಯಲೋಹಿತಂ ಪಾಯೇತ್ವಾ ಪೋಸೇತಾರೋ। ಇಮಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಾರೋತಿ ಪುತ್ತಾನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಮಾತಾಪಿತರೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಾತನ್ತಿ ತೇ ನೇಸಂ ಇಮಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಾರೋ ನಾಮ। ಇತಿ ತೇಸಂ ಬಹುಕಾರತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಯೇನ ಪುತ್ತೋ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ
‘‘ದ್ವಿನ್ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ಸುಪ್ಪಟಿಕಾರಂ ವದಾಮಿ। ಕತಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ? ಮಾತು ಚ ಪಿತು ಚ। ಏಕೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಂಸೇನ ಮಾತರಂ ಪರಿಹರೇಯ್ಯ, ಏಕೇನ ಅಂಸೇನ ಪಿತರಂ ಪರಿಹರೇಯ್ಯ ವಸ್ಸಸತಾಯುಕೋ ವಸ್ಸಸತಜೀವೀ, ಸೋ ಚ ನೇಸಂ ಉಚ್ಛಾದನಪರಿಮದ್ದನನ್ಹಾಪನಸಮ್ಬಾಹನೇನ, ತೇ ಚ ತತ್ಥೇವ ಮುತ್ತಕರೀಸಂ ಚಜೇಯ್ಯುಂ, ನ ತ್ವೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಕತಂ
‘‘ಯೋ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾತಾಪಿತರೋ ಅಸ್ಸದ್ಧೇ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪದಾಯ ಸಮಾದಪೇತಿ ನಿವೇಸೇತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ। ದುಸ್ಸೀಲೇ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ, ಮಚ್ಛರಿನೋ ಚಾಗಸಮ್ಪದಾಯ, ದುಪ್ಪಞ್ಞೇ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಯ ಸಮಾದಪೇತಿ ನಿವೇಸೇತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಕತಞ್ಚ ಹೋತಿ ಪಟಿಕತಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೩೪)।
ತಥಾ –
‘‘ಮಾತಾಪಿತುಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಪುತ್ತದಾರಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ। (ಖು॰ ಪಾ॰ ೫.೬)।
‘‘ಮಾತಾಪಿತುಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ –
ಏವಮಾದೀನಿ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರಭಾವಸಾಧಕಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ।
ಗಾಥಾಸು ವುಚ್ಚರೇತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಕಥೀಯನ್ತಿ। ಪಜಾಯ ಅನುಕಮ್ಪಕಾತಿ ಪರೇಸಂ ಪಾಣಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಚಜಿತ್ವಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಜಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತಿ ಗೋಪಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಜಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಾನಂ ಅನುಕಮ್ಪಕಾ ಅನುಗ್ಗಾಹಕಾ।
ನಮಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಸಕ್ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಪಟಿಮಾನೇಯ್ಯ। ಇದಾನಿ ತಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನ್ನೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅನ್ನೇನಾತಿ ಯಾಗುಭತ್ತಖಾದನೀಯೇನ। ಪಾನೇನಾತಿ ಅಟ್ಠವಿಧಪಾನೇನ। ವತ್ಥೇನಾತಿ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನೇನ। ಸಯನೇನಾತಿ ಮಞ್ಚಪೀಠಭಿಸಿಬಿಮ್ಬೋಹನಾದಿನಾ ಸಯನೇನ। ಉಚ್ಛಾದನೇನಾತಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಪಟಿವಿನೋದೇತ್ವಾ ಸುಗನ್ಧಕರಣುಚ್ಛಾದನೇನ। ನ್ಹಾನೇನಾತಿ ಸೀತಕಾಲೇ ಉಣ್ಹೋದಕೇನ, ಉಣ್ಹಕಾಲೇ ಸೀತೋದಕೇನ ಗತ್ತಾನಿ ಪರಿಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ನ್ಹಾಪನೇನ। ಪಾದಾನಂ ಧೋವನೇನ ಚಾತಿ ಉಣ್ಹೋದಕಸೀತೋದಕೇಹಿ ಪಾದಧೋವನೇನ ಚೇವ ತೇಲಮಕ್ಖನೇನ ಚ।
ತಾಯ ನಂ ಪಾರಿಚರಿಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ನನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚರಣೇನ। ಅಥ ವಾ ಪಾರಿಚರಿಯಾಯಾತಿ ಭರಣಕಿಚ್ಚಕರಣಕುಲವಂಸಪತಿಟ್ಠಾಪನಾದಿನಾ ಪಞ್ಚವಿಧಉಪಟ್ಠಾನೇನ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಖೋ, ಗಹಪತಿಪುತ್ತ, ಠಾನೇಹಿ ಪುತ್ತೇನ ಪುರತ್ಥಿಮಾ ದಿಸಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ ‘ಭತೋ ನೇ ಭರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕಿಚ್ಚಂ ನೇಸಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕುಲವಂಸಂ ಠಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ದಾಯಜ್ಜಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ। ಅಥ ವಾ ಪನ ನೇಸಂ ಪೇತಾನಂ ಕಾಲಕತಾನಂ ದಕ್ಖಿಣಮನುಪ್ಪದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ। ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಗಹಪತಿಪುತ್ತ, ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಪುತ್ತೇನ ಪುರತ್ಥಿಮಾ ದಿಸಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಪುತ್ತಂ ಅನುಕಮ್ಪನ್ತಿ – ಪಾಪಾ ನಿವಾರೇನ್ತಿ, ಕಲ್ಯಾಣೇ ನಿವೇಸೇನ್ತಿ, ಸಿಪ್ಪಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ, ಪತಿರೂಪೇನ ದಾರೇನ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ, ಸಮಯೇ ದಾಯಜ್ಜಂ ನಿಯ್ಯಾದೇನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬೭)।
ಅಪಿಚ ಯೋ ಮಾತಾಪಿತರೋ ತೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಭಿಪ್ಪಸನ್ನೇ ಕತ್ವಾ ಸೀಲೇಸು ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ವಾ ನಿಯೋಜೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹತಿ, ಅಯಂ ಮಾತಾಪಿತುಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಅಗ್ಗೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಪಾರಿಚರಿಯಾ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಉಭಯಲೋಕಹಿತಸುಖಾವಹಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧೇವ ನಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ಪೇಚ್ಚ ಸಗ್ಗೇ ಪಮೋದತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ। ಮಾತಾಪಿತುಉಪಟ್ಠಾಕಞ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಣ್ಡಿತಮನುಸ್ಸಾ ತತ್ಥ ಪಾರಿಚರಿಯಾಯ ಪಸಂಸನ್ತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ ಪೇಚ್ಚಾತಿ ಪರಲೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಗ್ಗೇ ಠಿತೋ ಮಾತಾಪಿತುಪಟ್ಠಾಕೋ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಮೋದತಿ ಪಮೋದತಿ ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ।
ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಬಹುಕಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೭. ಅಟ್ಠಮೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚೇವ ಗಹಪತಿಕಾ ಚ। ಠಪೇತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಯೇ ಕೇಚಿ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸನ್ತಾ ಇಧ ಗಹಪತಿಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಯೇತಿ ಅನಿಯಮತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಪರಾಮಸನಂ। ವೋತಿ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಬಹೂಪಕಾರಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾ, ಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚೇವ ಸೇಸಅಗಾರಿಕಾ ಚ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಏವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ, ಯತ್ಥ ಮಯಂ ಉದ್ಧಗ್ಗಿಕಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಮ ಸೋವಗ್ಗಿಕಂ ಸುಖವಿಪಾಕಂ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಕ’’ನ್ತಿ ಚೀವರಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪತಿಉಪಟ್ಠಿತಾತಿ।
ಏವಂ ‘‘ತುಮ್ಹೇಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ,’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ? ಪಿಣ್ಡಾಪಚಾಯನಂ ನಾಮ ಕಥಿತಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾ ನೇವ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಞಾತಕಾ, ನ ಮಿತ್ತಾ, ನ ಇಣಂ ವಾ ಧಾರೇನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಇಮೇ ಸಮಣಾ ಸಮ್ಮಗ್ಗತಾ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನಾ, ಏತ್ಥ ನೋ ಕಾರಾ ಮಹಪ್ಫಲಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಾ’’ತಿ ಫಲವಿಸೇಸಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತಾ ತುಮ್ಹೇ ಚೀವರಾದೀಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ಸಮ್ಪಾದೇಥ, ಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಿ ವೋ ಕಾರಕಾನಂಯೇವ ಸೋಭತಿ, ಆದೇಯ್ಯಾ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೇಸನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಕರಣೀಯೋತಿ।
ಏವಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏವಂ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಗಹಟ್ಠಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಆಮಿಸದಾನಧಮ್ಮದಾನವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾಮಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ಓಘಸ್ಸ ನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ
ಗಾಥಾಸು ಸಾಗಾರಾತಿ ಗಹಟ್ಠಾ। ಅನಗಾರಾತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಅಗಾರಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ। ಉಭೋ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ತೇ ಉಭೋಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ। ಸಾಗಾರಾ ಹಿ ಅನಗಾರಾನಂ ಧಮ್ಮದಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ, ಅನಗಾರಾ ಚ ಸಾಗಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯದಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ। ಆರಾಧಯನ್ತೀತಿ ಸಾಧೇನ್ತಿ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ಸದ್ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಯಂ ಉತ್ತಮಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ। ಸಾಗಾರೇಸೂತಿ ಸಾಗಾರೇಹಿ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಇದಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಸಾಗಾರಾನಂ ವಾ ಸನ್ತಿಕೇ। ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ದುವಿಧಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಭೇಸಜ್ಜಞ್ಚ। ಪರಿಸ್ಸಯವಿನೋದನನ್ತಿ ಉತುಪರಿಸ್ಸಯಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಹರಣಂ ವಿಹಾರಾದಿಆವಸಥಂ। ಸುಗತನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನಂ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಂ। ಸಾವಕೋ ಹಿ ಇಧ ಸುಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಘರಮೇಸಿನೋತಿ ಘರಂ ಏಸಿನೋ, ಗೇಹೇ ಠತ್ವಾ ಘರಾವಾಸಂ ವಸನ್ತಾ ಭೋಗೂಪಕರಣಾನಿ ಚೇವ ಗಹಟ್ಠಸೀಲಾದೀನಿ ಚ ಏಸನಸೀಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದ್ದಹಾನೋ ಅರಹತನ್ತಿ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ವಚನಂ, ತೇಸಂ ವಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಸದ್ದಹನ್ತಾ। ‘‘ಅದ್ಧಾ ಇಮೇ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನಾ, ಯಥಾ ಇಮೇ ಕಥೇನ್ತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಸಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ ಅಭಿಸದ್ದಹನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸದ್ದಹನ್ತಾ’’ತಿಪಿ ಅರಿಯಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಪಞ್ಞಾಯ। ಝಾಯಿನೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನವಸೇನ ದುವಿಧೇನಪಿ ಝಾನೇನ ಝಾಯಿನೋ।
ಇಧ ಧಮ್ಮಂ ಚರಿತ್ವಾನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸಾಸನೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸುಖಸ್ಸ ಮಗ್ಗಭೂತಂ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಂ ನನ್ದಿನೋತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಯೋಗೇನ ನನ್ದನಸೀಲಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಚರಿತ್ವಾನ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ದೇವಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಛಬ್ಬಿಧೇಪಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೇ। ಮೋದನ್ತಿ ಕಾಮಕಾಮಿನೋತಿ ಯಥಿಚ್ಛಿತವತ್ಥುನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ ಕಾಮಕಾಮಿನೋ ಕಾಮವನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಮೋದನ್ತೀತಿ।
ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಕುಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೮. ನವಮೇ ಕುಹಾತಿ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಾದಿನಾ ಕುಹನವತ್ಥುನಾ ಕುಹಕಾ, ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಿಚ್ಛಾಯ ಕೋಹಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ವಿಮ್ಹಾಪಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಥದ್ಧಾತಿ ಕೋಧೇನ ಚ ಮಾನೇನ ಚ ಥದ್ಧಮಾನಸಾ। ‘‘ಕೋಧನೋ ಹೋತಿ ಉಪಾಯಾಸಬಹುಲೋ, ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ವುತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಅಭಿಸಜ್ಜತಿ ಕುಪ್ಪತಿ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಪತಿತ್ಥೀಯತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೨೫; ಪು॰ ಪ॰ ೧೦೧) ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಕೋಧೇನ ಚ, ‘‘ದುಬ್ಬಚೋ ಹೋತಿ ದೋವಚಸ್ಸಕರಣೇಹಿ ಲಪಾತಿ ಉಪಲಾಪಕಾ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಸೇನ ಕುಲಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ಪಯುತ್ತವಾಚಾವಸೇನ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕತಾವಸೇನ ಚ ಲಪಕಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ।
ಸಿಙ್ಗೀತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಿಙ್ಗಂ? ಯಂ ಸಿಙ್ಗಂ ಸಿಙ್ಗಾರತಾ ಚಾತುರತಾ ಚಾತುರಿಯಂ ಪರಿಕ್ಖತ್ತತಾ ಪಾರಿಕ್ಖತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೫೨) ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಸಿಙ್ಗಸದಿಸೇಹಿ ಪಾಕಟಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ। ಉನ್ನಳಾತಿ ಉಗ್ಗತನಳಾ, ನಳಸದಿಸಂ ತುಚ್ಛಮಾನಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಚರಣಕಾ। ಅಸಮಾಹಿತಾತಿ ನ ಮೇ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಮಾಮಕಾತಿ ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಮಮ ಸನ್ತಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಮೇತಿ ಇದಂ ಪದಂ ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತತ್ತಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಪಗತಾತಿ ಯದಿಪಿ ತೇ ಮಮ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪನ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ ಅಪಗತಾ ಏವ ಇಮಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಾ, ಇತೋ ತೇ ಸುವಿದೂರವಿದೂರೇ ಠಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ನಭಞ್ಚ ದೂರೇ ಪಥವೀ ಚ ದೂರೇ,
ಪಾರಂ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ತದಾಹು ದೂರೇ।
ತತೋ ಹವೇ ದೂರತರಂ ವದನ್ತಿ,
ಸತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಅಸತಞ್ಚ ರಾಜಾ’’ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೪೭; ಜಾ॰ ೨.೨೧.೪೧೪)।
ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ವಡ್ಢನವಸೇನ ವುದ್ಧಿಂ, ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಲಭಾವೇನ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪತ್ಥಟಭಾವೇನ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವೇಪುಲ್ಲಂ। ನ ಚ ತೇ ಕುಹಾದಿಸಭಾವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಚ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಖೋ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಮಾಮಕಾತಿ ಇಧಾಪಿ ಮೇತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತತ್ತಾ ವದತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಪನ ‘‘ಮಾಮಕಾ’’ತಿ ಆಹ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಯಾವ
ನವಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ನದೀಸೋತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೦೯. ದಸಮೇ ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿ ಓಪಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಯಥಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನದಿಯಾ ಸೋತೇನ ಓವುಯ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ಸೀಘಸೋತಾಯ ಹಾರಹಾರಿನಿಯಾ ನದಿಯಾ ಉದಕವೇಗೇನ ಹೇಟ್ಠತೋ ವುಯ್ಹೇಯ್ಯ ಅಧೋ ಹರಿಯೇಥ। ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪೇನಾತಿ ಪಿಯಸಭಾವೇನ ಸಾತಸಭಾವೇನ ಚ ಕಾರಣಭೂತೇನ, ತಸ್ಸಂ ನದಿಯಂ ತಸ್ಸಾ ವಾ ಪರತೀರೇ ಮಣಿಸುವಣ್ಣಾದಿ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಪಿಯವತ್ಥು ವಿತ್ತೂಪಕರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ನದಿಯಂ ಪತಿತ್ವಾ ಸೋತೇನ ಅವಕಡ್ಢೇಯ್ಯ। ಕಿಞ್ಚಾಪೀತಿ
ಅತ್ಥಿ ಚೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ರಹದೋತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ನದಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನುಸೋತಭಾಗೇ ಅತಿವಿಯ ಗಮ್ಭೀರವಿತ್ಥತೋ ಏಕೋ ಮಹಾಸರೋ ಅತ್ಥಿ। ಸೋ ಚ ಸಮನ್ತತೋ ವಾತಾಭಿಘಾತಸಮುಟ್ಠಿತಾಹಿ ಮಣಿಮಯಪಬ್ಬತಕೂಟಸನ್ನಿಭಾಹಿ ಮಹತೀಹಿ ಊಮೀಹಿ ವೀಚೀಹಿ ಸಊಮಿ, ವಿಸಮೇಸು ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ಸವೇಗಂ ಅನುಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೇನ ಇಮಿಸ್ಸಾ ತಾವ ನದಿಯಾ ಮಹೋಘೇನ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ಆವಟ್ಟಮಾನವಿಪುಲಜಲತಾಯ ಬಲವಾಮುಖಸದಿಸೇಹಿ ಸಹ ಆವಟ್ಟೇಹೀತಿ ಸಾವಟ್ಟೋ। ತಂ ರಹದಂ ಓತಿಣ್ಣಸತ್ತೇಯೇವ ಅತ್ತನೋ ನಿಬದ್ಧಾಮಿಸಗೋಚರೇ ಕತ್ವಾ ಅಜ್ಝಾವಸನ್ತೇನ ಅತಿವಿಯ ಭಯಾನಕದಸ್ಸನೇನ ಘೋರಚೇತಸಾ ದಕರಕ್ಖಸೇನ ಸಗಹೋ ಸರಕ್ಖಸೋ, ಚಣ್ಡಮಚ್ಛಮಕರಾದಿನಾ ವಾ ಸಗಹೋ, ಯಥಾವುತ್ತರಕ್ಖಸೇನ ಸರಕ್ಖಸೋ।
ಯನ್ತಿ ಅಮ್ಭೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಆಲಪನಂ। ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛಸೀತಿ ತಾಹಿ ವಾ ಊಮೀಹಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ, ತೇಸು ವಾ ಆವಟ್ಟೇಸು ನಿಪತಿತೋ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ತೇಸಂ ವಾ ಚಣ್ಡಮಚ್ಛಮಕರಾದೀನಂ ಮುಖೇ ನಿಪತಿತೋ। ತಸ್ಸ ವಾ ದಕರಕ್ಖಸಸ್ಸ ಹತ್ಥಂ ಗತೋ ಮರಣಂ ವಾ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ, ಅಥ ವಾ ಪನ ಆಯುಸೇಸೇ ಸತಿ ತತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ತೇಹಿ ಊಮಿಆದೀಹಿ ಜನಿತಘಟ್ಟಿತವಸೇನ ಮರಣಮತ್ತಂ ಮರಣಪ್ಪಮಾಣಂ ದುಕ್ಖಂ ನಿಗಚ್ಛಸಿ। ಪಟಿಸೋತಂ ವಾಯಮೇಯ್ಯಾತಿ ಸೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಸೋತಂ ವುಯ್ಹಮಾನೋ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅನತ್ಥೋ ಕಿರ ಮೇ ಉಪಟ್ಠಿತೋ, ಮಚ್ಚುಮುಖೇ ಕಿರಾಹಂ ಪರಿವತ್ತಾಮೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಬಲವಭಯೋ ಸಮ್ಭಮನ್ತೋ ದಿಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಹತ್ಥೇಹಿ ಚ ಪಾದೇಹಿ ಚ ವಾಯಮೇಯ್ಯ ತರೇಯ್ಯ, ನ ಚಿರೇನೇವ ತೀರಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ।
ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನಾಯಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಾನುಕೂಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಬೋಧನಾಯ ಉಪಮಾ ಕತಾ। ಅಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಯಮೇವ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಇಧ ಮಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥೋ, ಯಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನಾಯ ಉಪಮಾ ಆಹಟಾ।
ತಣ್ಹಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚತೂಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ಸೋತಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅನುಕ್ಕಮಪರಿವುಡ್ಢಿತೋ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧತೋ ಓಸೀದಾಪನತೋ ದುರುತ್ತರಣತೋ ಚ। ಯಥಾ ಹಿ ಉಪರಿ ಮಹಾಮೇಘೇ ಅಭಿಪ್ಪವುಟ್ಠೇ ಉದಕಂ ಪಬ್ಬತಕನ್ದರಪದರಸಾಖಾಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ತತೋ ಭಸ್ಸಿತ್ವಾ ಕುಸುಬ್ಭೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ತತೋ ಭಸ್ಸಿತ್ವಾ ಕುನ್ನದಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ತತೋ ಮಹಾನದಿಯೋ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕೋಘಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ‘‘ನದೀಸೋತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಭೇದೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಲೋಭೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿವುಡ್ಢಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ತಣ್ಹಾಸೋತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾ
ಯಥಾ ಚ ನದಿಯಾ ಸೋತೋ ಮಹೋಘಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಉಳುಮ್ಪಂ ವಾ ನಾವಂ ವಾ ಬನ್ಧಿತುಂ ನೇತುಞ್ಚ ಛೇಕಂ ಪುರಿಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪರತೀರಂ ಗನ್ತುಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಕತ್ವಾ ತಜ್ಜಂ ವಾಯಾಮಂ ಕರೋನ್ತೇನ ತರಿತಬ್ಬೋ, ನ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾತಿ ದುರುತ್ತರೋ, ಏವಂ ತಣ್ಹಾಸೋತೋಪಿ ಕಾಮೋಘಭವೋಘಭೂತೋ ಸೀಲಸಂವರಂ ಪೂರೇತುಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನಿಪಕೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಾವಂ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಂ ಕರೋನ್ತೇನ ತರಿತಬ್ಬೋ, ನ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾತಿ ದುರುತ್ತರೋ। ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮಪರಿವುಡ್ಢಿತೋ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧತೋ ಓಸೀದಾಪನತೋ ದುರುತ್ತರಣತೋತಿ ಚತೂಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ನದೀಸೋತಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ಪಿಯಜಾತಿಕಂ ಪಿಯಸಭಾವಂ ಪಿಯರೂಪಂ, ಮಧುರಜಾತಿಕಂ ಮಧುರಸಭಾವಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಇಟ್ಠಸಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛನ್ನೇತನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ಏತಂ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏವಂ ಮಯಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಣಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾನೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ। ತತ್ಥ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಂ, ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ, ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ। ತೇಸು ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ೩೬೨) ವುತ್ತಂ ಇದಂ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ। ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೮; ಧ॰ ಸ॰ ೧೬೧) ಆಗತಂ ಇದಂ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ। ‘‘ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೮೭) ಏವಮಾಗತಂ ಇದಂ ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ। ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಬಾಹಿರಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೨೦) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ। ಇಧಾಪಿ ಏತದೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾನಿಯೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಅತ್ಥೇನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ತೇಸು ಅಜ್ಝತ್ತೇಸು ಭವಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ, ಚಕ್ಖಾದೀನಿ। ತೇಸಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ।
ಆಯತನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಯತನತೋ, ಆಯಾನಂ ತನನತೋ, ಆಯತಸ್ಸ ಚ ನಯನತೋ ಆಯತನಾನೀತಿ
ಯದಿಪಿ ರೂಪಾದಯೋಪಿ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ರೂಪಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಭಾವತೋ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ। ಚಕ್ಖಾದಿಕೇ ಪನ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅತ್ತಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಮಮ ಚಕ್ಖು ಮಮ ಸೋತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಧಿಕಸಿನೇಹವತ್ಥುಭಾವೇನ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛನ್ನೇತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಓರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಓರಮ್ಭಾಗಾ, ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತೇಸಂ ಹಿತಾತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾ। ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ। ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತೇ ಊಮಿಭಯನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಧುಪಾಯಾಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ
ಏತ್ಥ ಚ ಅನೇಕವಾರಂ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಸಮವೇತಂ ಸತ್ತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಾಪಾದನೇನ ಕೋಧುಪಾಯಾಸಸ್ಸ ಊಮಿಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಕಾಮಗುಣಾನಂ ಕಿಲೇಸಾಭಿಭೂತೇ ಸತ್ತೇ ಇತೋ ಚ ಏತ್ತೋ, ಏತ್ತೋ ಚ ಇತೋತಿ ಏವಂ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿವಿಸಯಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ತನಿ ಸಂಸಾರೇತ್ವಾ ಯಥಾ ತತೋ ಬಹಿಭೂತೇ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏವಂ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಬ್ಯಸನಾಪಾದನೇನ ಆವಟ್ಟಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಪನ ಗಹರಕ್ಖಸೋಪಿ ಆರಕ್ಖರಹಿತಂ ಅತ್ತನೋ ಗೋಚರಭೂಮಿಗತಂ ಪುರಿಸಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಗೋಚರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ರಕ್ಖಸಮಾಯಾಯ ಗೋಚರಂ ನೇತ್ವಾ ಭೇರವರೂಪದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಅವಸಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ವಾವಿಸಿತ್ವಾ ವಣ್ಣಬಲಭೋಗಯಸಸುಖೇಹಿಪಿ ವಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಮಹನ್ತಂ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಆಪಾದೇತಿ, ಏವಂ ಮಾತುಗಾಮೋಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರರಹಿತಂ ಅವೀರಪುರಿಸಂ ಇತ್ಥಿಕುತ್ತಭೂತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಹಾವಭಾವವಿಲಾಸೇಹಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಗಹೇತ್ವಾ ವೀರಜಾತಿಯಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಾದೀಹಿ ಪಲೋಭನವಸೇನ ಇತ್ಥಿಮಾಯಾಯ ಅನ್ವಾವಿಸಿತ್ವಾ ಅವಸಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಕರೋನ್ತೋ ಗುಣವಣ್ಣಾದೀಹಿ ವಿಯೋಜೇತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಆಪಾದೇತಿ, ಏವಂ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಗಹರಕ್ಖಸಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆವಟ್ಟನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಕಾಮಗುಣಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಗಹರಕ್ಖಸೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ।
ಪಟಿಸೋತೋತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಸಹ ಉಪಚಾರೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ
ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ॥
ಇಮೇಸಂ
‘‘ಪಟಿಸೋತಗಾಮಿಂ
ರಾಗರತ್ತಾ ನ ದಕ್ಖನ್ತಿ, ತಮೋಖನ್ಧೇನ ಆವುತಾ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೫; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨)।
ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಸ್ಸಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಕಾಮೋಘಾದಿಭೇದತಣ್ಹಾಸೋತಸನ್ತರಣಸ್ಸ ಹತ್ಥೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಚತುರಙ್ಗನದೀಸೋತಸನ್ತರಣವಾಯಾಮಸ್ಸ ಸದಿಸತಾ ಪಾಕಟಾಯೇವ। ತಥಾ ನದೀಸೋತಸ್ಸ ತೀರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಾಮಾದಿಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಓಘಂ ತರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪರತೀರಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನಥಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಭಗವತೋ ಸದಿಸಭಾವೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ।
ತತ್ರಿದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ನದೀಸೋತೋ ವಿಯ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ತಣ್ಹಾಸೋತೋ, ತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಪರಿಬ್ಭಮನತೋ ತಣ್ಹಾಸೋತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನೋ ಸತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಅಭಿನಿವೇಸೋ, ಸಊಮಿಸಾವಟ್ಟಸಗಹರಕ್ಖಸೋ ಹೇಟ್ಠಾರಹದೋ ವಿಯ ಕೋಧುಪಾಯಾಸಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಮಾತುಗಾಮಸಮಾಕುಲೋ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಸಮೂಹೋ, ತಮತ್ಥಂ ಯಥಾಭೂತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ನದೀಸೋತಸ್ಸ ಪರತೀರೇ ಠಿತೋ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸಕಲಂ ಸಂಸಾರಾದೀನವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಯಥಾಭೂತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಸೋತಸ್ಸ ಪರತೀರಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನಥಲೇ ಠಿತೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ಭಗವಾ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ನದಿಯಾ ಸೋತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನೇ ಪುರಿಸೇ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ರಹದಸ್ಸ ರಹದಾದೀನವಸ್ಸ ಚ ಆಚಿಕ್ಖನಂ ವಿಯ ತಣ್ಹಾಸೋತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಭಗವತೋ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ತದಾದೀನವಸ್ಸ ಚ ವಿಭಾವನಾ, ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಅಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಅನುಸೋತಗಾಮಿನೋ
ಗಾಥಾಸು ಸಹಾಪಿ ದುಕ್ಖೇನ ಜಹೇಯ್ಯ ಕಾಮೇತಿ ಝಾನಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತ್ಥಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಯದಿಪಿ ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಸುಖೇನ ವೀಥಿಂ ಓತರತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾಯ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಾ ಅತಿಕ್ಖಭಾವತೋ। ತಥಾ
ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ಆಯತಿಂ ಪತ್ಥಯಾನೋತಿ ಅನಾಗಾಮಿತಂ ಅರಹತ್ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿಪಿ ಏತರಹಿ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಝಾನಪುರಿಮಮಗ್ಗೇ ಅಧಿಗಚ್ಛಾಮಿ, ಇಮೇ ಪನ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪರಿ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಕತಕಿಚ್ಚೋ ಪಹೀನಸಬ್ಬದುಕ್ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಹಾಪಿ ದುಕ್ಖೇನ ಝಾನಾದೀಹಿ ಕಾಮೇ ಪಜಹೇಯ್ಯಾತಿ। ಅಥ ವಾ ಯೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಬಹುಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಸೀಲವಿಸೋಧನಂ ಝಾನಾದೀನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಂ ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಅಸ್ಸುಮುಖೋ ರೋದಮಾನೋ ತಂ ವಿತಕ್ಕಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಾಪಿ ದುಕ್ಖೇನ ಜಹೇಯ್ಯ ಕಾಮೇ’’ತಿ। ಸೋ ಹಿ ಕಿಚ್ಛೇನಪಿ ಕಾಮೇ ಪಜಹನ್ತೋ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹೇಯ್ಯ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ಆಯತಿಂ ಪತ್ಥಯಾನೋ’’ತಿ।
ಸಮ್ಮಪ್ಪಜಾನೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಜಾನನ್ತೋ। ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಫಲವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ। ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಫಸ್ಸಯೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮನಕಾಲೇ ಸ ವೇದಗೂತಿ ಸೋ ವೇದಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಗತತ್ತಾ ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ವೇದಗೂ। ಲೋಕನ್ತಗೂತಿ ಖನ್ಧಲೋಕಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತಂ ಗತೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಚರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೦. ಏಕಾದಸಮೇ ಚರತೋತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ಚಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ವಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಅವೀತರಾಗತಾಯ ತಾದಿಸೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇ, ಯದಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ವಾ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ವಾತಿ ಆಘಾತನಿಮಿತ್ತಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ, ಲೇಡ್ಡುದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಪರವಿಹೇಠನವಸೇನ ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಧಿವಾಸೇತೀತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಂ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ‘‘ಇತಿಪಾಯಂ ವಿತಕ್ಕೋ ಪಾಪಕೋ, ಇತಿಪಿ ಅಕುಸಲೋ, ಇತಿಪಿ ಸಾವಜ್ಜೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಧಿವಾಸೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಾಸೇತಿ ಚೇ। ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋಯೇವ ಚ ನಪ್ಪಜಹತಿ ತದಙ್ಗಾದಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಏವ ನ ವಿನೋದೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ನ ನುದತಿ ನ ನೀಹರತಿ, ತಥಾ ಅವಿನೋದನತೋ ನ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ ನ ವಿಗತನ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಆತಾಪೀ ಪಹಿತತ್ತೋ ಯಥಾ ತೇಸಂ ಅನ್ತೋಪಿ ನಾವಸಿಸ್ಸತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಏವಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಪನ ತಥಾ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾಭೂತೋವ ನ ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತಿ ಅನು ಅನು ಅಭಾವಂ ನ ಗಮೇತಿ। ನ ಪಜಹತಿ ಚೇ, ನ ವಿನೋದೇತಿ ಚೇತಿಆದಿನಾ ಚೇ-ಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಚರನ್ತಿ ಚರನ್ತೋ। ಏವಂಭೂತೋತಿ ಏವಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಪಾಪವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ। ಅನಾತಾಪೀ ಅನೋತ್ತಾಪೀತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸತತಂ ಸಮಿತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ನಿರನ್ತರಂ। ಕುಸೀತೋ ಹೀನವೀರಿಯೋತಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಸೀದನತೋ ಕೋಸಜ್ಜಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಚ ಕುಸೀತೋ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಾಭಾವೇನ ಹೀನವೀರಿಯೋ ವೀರಿಯವಿರಹಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಥೀಯತಿ। ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಗಮನಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೋ। ಸಯನಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಯಥಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿತಕ್ಕಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾಗರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ತಞ್ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ನಾಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸಾಪಿ ವಿಹರತೋ ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಚಿರಕಾಲಭಾವಿತೇನ ತಥಾರೂಪಪ್ಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇನ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೇನ ವಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇ, ತಂ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ನ ವಾಸೇತಿ ಚೇ, ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ನ ವಾಸೇತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ಕಿಂ ಕರೋತೀತಿ? ಪಜಹತಿ ಛಡ್ಡೇತಿ। ಕಿಂ ಕಚವರಂ ವಿಯ ಪಿಟಕೇನ? ನ ಹಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ತಂ ವಿನೋದೇತಿ ನುದತಿ ನೀಹರತಿ। ಕಿಂ ಬಲೀಬದ್ದಂ ವಿಯ ಪತೋದೇನ? ನ ಹಿ, ಅಥ ಖೋ ನಂ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ ವಿಗತನ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಯಥಾ ತೇಸಂ ಅನ್ತೋಪಿ ನಾವಸಿಸ್ಸತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ, ತಥಾ ತೇ ಕರೋತಿ। ಕಥಂ ಪನ ತೇ ತಥಾ ಕರೋತಿ? ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತಿ ಅನು ಅನು ಅಭಾವಂ ಗಮೇತಿ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಯಥಾ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ತಥಾ ನೇ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಏವಂಭೂತೋತಿಆದೀಸು ಏವಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಅನಧಿವಾಸನೇನ ಸುವಿಸುದ್ಧಾಸಯೋ ಸಮಾನೋ ತಾಯ ಚ ಆತಾಪೀ, ಸಬ್ಬಸೋ ಪಾಪುತ್ರಾಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ। ಓತ್ತಾಪೀ ಸತತಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ, ಸಮಿತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಯೋಗವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಿದ್ಧಿಯಾ, ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಪಹಿತತ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಪೇಸಿತಚಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಥೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಗಾಥಾಸು ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗೇಹವಾಸೀಹಿ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ ಗೇಹವಾಸೀನಂ ಸಭಾವತ್ತಾ ಗೇಹಧಮ್ಮತ್ತಾ ವಾ ಗೇಹಂ ವುಚ್ಚತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೋ। ಅಥ ವಾ ಗೇಹಪಟಿಬದ್ಧಭಾವತೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾನಂ ಕುಮ್ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಥಭಾವತೋ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ತದೇಕಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ಚ ಕುಮ್ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಬಹುಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕುಮ್ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ನಾಮ। ಮೋಹನೇಯ್ಯೇಸು ಮುಚ್ಛಿತೋತಿ ಮೋಹಸಂವತ್ತನಿಯೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಮುಚ್ಛಿತೋ ಸಮ್ಮತ್ತೋ ಅಜ್ಝೋಪನ್ನೋ। ಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ। ಫುಟ್ಠುನ್ತಿ ಫುಸಿತುಂ ಪತ್ತುಂ, ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ ಅಭಬ್ಬೋ, ನ ಕದಾಚಿ ತಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿತಕ್ಕಂ ಸಮಯಿತ್ವಾನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಭಾವನಾಬಲೇಹಿ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ। ವಿತಕ್ಕೂಪಸಮೇ ರತೋತಿ ನವನ್ನಮ್ಪಿ ಮಹಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವೂಪಸಮಭೂತೇ ಅರಹತ್ತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಏವ ವಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ರತೋ ಅಭಿರತೋ। ಭಬ್ಬೋ ಸೋ ತಾದಿಸೋತಿ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇನ ಸಬ್ಬವಿತಕ್ಕೇ ಯಥಾರಹಂ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ ಠಿತೋ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಫುಟ್ಠುಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಭಬ್ಬೋ ಸಮತ್ಥೋತಿ।
ಏಕಾದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೧. ದ್ವಾದಸಮೇ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಏತ್ಥ ತಿವಿಧಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮಙ್ಗೀಮಧುರವಸೇನ। ತೇಸು –
‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ
ಪಟಿವೇದೇಮಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇ, ನ ನೇ ವಾರೇತುಮುಸ್ಸಹೇ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೪.೧) –
ಏತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ಥೋ ಸಮ್ಪನ್ನಸದ್ದೋ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೧೧) ಏತ್ಥ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವತ್ಥೋ ಸಮ್ಪನ್ನಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ, ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಖೇತ್ತದೋಸವಿಗಮೇನ ಖೇತ್ತಪಾರಿಪೂರಿ ವಿಯ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖೇತ್ತದೋಸವಿಗಮೇನ ಖೇತ್ತಪಾರಿಪೂರಿ ವಿಯ ಸೀಲದೋಸವಿಗಮೇನ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅತ್ಥೇನ ಸೀಲೇನ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ ಸಮೋಧಾನಗತಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲತಾ ಹೋತಿ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ, ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ ಚ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೦-೨೧) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಕಿರ ಭಗವಾ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿಆದಿನಾ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಕಿಮಸ್ಸ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾನಂ ವಿಹರತಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕಿನ್ತಿ ಸಿಯಾ ಉತ್ತರಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಹರಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಪಾದನೂಪಾಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ಭಿಕ್ಖೂ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಅನೇಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಾಪಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಅನೇಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾವ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಏಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚರತೋ ಚೇಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಜ್ಝಾಯನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಪೂತಿಭವತಿ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಏಕೂನವೀಸತಿಆಘಾತವತ್ಥುವಿಸಯಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಅಯಞ್ಚ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ವಿಗತೋ ಹೋತಿ ಅಪಗತೋ, ಪಹೀನೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ।
ಥಿನಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಥಿನಞ್ಚೇವ ಮಿದ್ಧಞ್ಚ। ತೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಥಿನಂ, ಆಲಸಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ವೇದನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಮಿದ್ಧಂ, ಪಚಲಾಯಿಕಭಾವಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಥಿನಂ? ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಓಲೀಯನಾ ಸಲ್ಲೀಯನಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮಿದ್ಧಂ? ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಓನಾಹೋ ಪರಿಯೋನಾಹೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೨-೧೧೬೩) ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಚೇವ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧತಾಕಾರೋ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ನಾಮ ಅಕತಕಲ್ಯಾಣಸ್ಸ ಕತಪಾಪಸ್ಸ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ। ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ? ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅವೂಪಸಮೋ ಚೇತಸೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಭನ್ತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೫) ವಿತ್ಥಾರೋ। ‘‘ಅಕತಂ ವತ ಮೇ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಅಕತಂ ಕುಸಲಂ, ಅಕತಂ ಭೀರುತ್ತಾನಂ; ಕತಂ ಪಾಪಂ, ಕತಂ ಲುದ್ದಂ, ಕತಂ ಕಿಬ್ಬಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೪೮; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೨೦) ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಸಂಸಯೋ। ತಸ್ಸಾ ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತಿ, ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ ನ ಸಮ್ಪಸೀದತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೯೧೫), ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ? ಯಾ ಕಙ್ಖಾ ಕಙ್ಖಾಯನಾ ಕಙ್ಖಾಯಿತತ್ತಂ ವಿಮತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ದ್ವೇಳ್ಹಕಂ ದ್ವೇಧಾಪಥೋ ಸಂಸಯೋ ಅನೇಕಂಸಗ್ಗಾಹೋ ಆಸಪ್ಪನಾ ಪರಿಸಪ್ಪನಾ ಅಪರಿಯೋಗಾಹನಾ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನೋವಿಲೇಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೦೮) ಚ ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ವಿಗಮವಸೇನ ಚ ಪಹಾನವಸೇನ ಚ ತೇಸಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಸೋ
ತತ್ಥ ಯಥಾ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಥಞ್ಚ ನೇಸಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ? ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ತಾವ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಏವಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಅಸುಭಮ್ಪಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ, ಪಥಮನಸಿಕಾರೋ, ಅನಿಚ್ಚೇ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ, ದುಕ್ಖೇ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಾ, ಅನತ್ತನಿ ಅನತ್ತಾತಿ ವಾ, ಅಸುಭೇ ಅಸುಭನ್ತಿ ವಾ ಮನಸಿಕಾರೋ। ತಂ ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ, ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ದಸವಿಧಞ್ಹಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಪಿ
‘‘ಚತ್ತಾರೋ
ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ, ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೯೮೩)।
ಅಸುಭಕಮ್ಮಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ದಸಅಸುಭನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ।
ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತೇ ಆಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಪಟಿಘಮ್ಪಿ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಟಿಘಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ। ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಏಕಲಕ್ಖಣೋ ಏವ। ತಂ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಮೇತ್ತಾಯ ಪನ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಮೇತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಪ್ಪನಾಪಿ ಉಪಚಾರೋಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ‘‘ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ಅಪ್ಪನಾವ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋವ। ತಂ ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಮೇತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ, ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಹುಲತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ಓಧಿಸಕಾನೋಧಿಸಕದಿಸಾಫರಣಾನಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಮೇತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಓಧಿಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ ದಿಸಾಫರಣವಸೇನ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ, ‘‘ತ್ವಂ ಏತಸ್ಸ ಕುದ್ಧೋ
ಅರತಿಆದೀಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ಅರತಿ ನಾಮ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತತಾ, ತನ್ದೀ ನಾಮ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ, ವಿಜಮ್ಭಿತಾ ನಾಮ ಕಾಯವಿನಮನಾ, ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ ನಾಮ ಭತ್ತಮುಚ್ಛಾ ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋ, ಚೇತಸೋ ಲೀನತ್ತಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನಾಕಾರೋ। ಇಮೇಸು ಅರತಿಆದೀಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರತಿ ತನ್ದೀ ವಿಜಮ್ಭಿತಾ ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ ಚೇತಸೋ ಲೀನತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದೀಸು ಪನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ಆರಮ್ಭಧಾತು ನಾಮ ಪಠಮಾರಮ್ಭವೀರಿಯಂ, ನಿಕ್ಕಮಧಾತು ನಾಮ ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತಾಯ ತತೋ ಬಲವತರಂ, ಪರಕ್ಕಮಧಾತು ನಾಮ ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನತೋ ತತೋಪಿ ಬಲವತರಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಪ್ಪಭೇದೇ ವೀರಿಯೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನಾಹ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆರಮ್ಭಧಾತು, ನಿಕ್ಕಮಧಾತು, ಪರಕ್ಕಮಧಾತು। ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ – ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪರಿವತ್ತನತಾ, ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರೋ
ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ಅವೂಪಸಮೋ ನಾಮ ಅವೂಪಸನ್ತಾಕಾರೋ, ಅತ್ಥತೋ ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮೇವ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನಾಹ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತೇ ಪನ ಚೇತಸೋ ವೂಪಸಮೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತಸೋ ವೂಪಸಮೋ। ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಅಪಿಚ
ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಕಾರಣತ್ತಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನಾಹ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ –
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಹೀನಪಣೀತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ಧಮ್ಮಾ। ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸುತತಾ, ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾ, ವಿನಯೇ ಪಕತಞ್ಞುತಾ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ
ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹೀನಾನಂ ಇಮೇಸಂ ನೀವರಣಾನಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಸ್ಸ ತಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಹೋತಿ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಇದಮೇವ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಯಸ್ಮಾ ಹೀನವೀರಿಯತಾಯ ಕುಸೀತೇನ, ಅನುಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾಯ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿನಾ, ಅಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧದರಥತಾಯ ಸಾರದ್ಧಕಾಯೇನ, ಅಸಮಾಹಿತತಾಯ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೇನ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ತೇ ಸಕ್ಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ, ಪಗೇವ ಇತರಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಸೋ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ವಿಗಮೋ ಪಹಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಹೋತಿ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತೇಸಂ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಾಯ ವೀರಿಯಂ ಆರದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಪಗ್ಗಹಿತಂ ಅಸಿಥಿಲಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆರದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ಚ ಅನ್ತರಾ ಸಙ್ಕೋಚಸ್ಸ ಅನಾಪಜ್ಜನತೋ ಅಸಲ್ಲೀನಂ।
ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಸತಿ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾತಿ ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವೀರಿಯಮೇವ, ಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಏವ ಚ ಚಿರಕತಚಿರಭಾಸಿತಾನಂ ಸರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾ। ಪಸ್ಸದ್ಧೋತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನೇನ ಕಾಯೋಪಿಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ನಾಮಕಾಯೇ ಪಸ್ಸದ್ಧೇ ರೂಪಕಾಯೋಪಿಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಏವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾಮಕಾಯೋ ರೂಪಕಾಯೋ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಕಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಸಾರದ್ಧೋತಿ ಸೋ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ಅಸಾರದ್ಧೋ, ವಿಗತದರಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಮಾಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗನ್ತಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಆಹಿತಂ ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತಂ ಅಪ್ಪಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಸಮಾಹಿತತ್ತಾ ಏವ ಚ ಏಕಗ್ಗಂ ಅಚಲಂ ನಿಪ್ಫನ್ದನಂ ನಿರಿಞ್ಜನನ್ತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾ
‘‘ಚರಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂಭೂತೋ ಆತಾಪೀ ಓತ್ತಾಪೀ ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಪಹಿತತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೧೧೦)।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ ಏವ।
ಗಾಥಾಸು ಯತಂ ಚರೇತಿ ಯತಮಾನೋ ಚರೇಯ್ಯ, ಚಙ್ಕಮನಾದಿವಸೇನ ಗಮನಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೋಪಿ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಟ್ಠೇತಿ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ಠಾನಂ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯ। ಅಚ್ಛೇತಿ ನಿಸೀದೇಯ್ಯ। ಸಯೇತಿ ನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಯತಮೇನಂ ಪಸಾರಯೇತಿ ಏತಂ ಪಸಾರೇತಬ್ಬಂ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಂ ಯತಂ ಯತಮಾನೋ ಯಥಾವುತ್ತವೀರಿಯಸಮಙ್ಗೀಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಪಸಾರೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಮಾದಂ ವಿಜಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಯತಂ ಯತಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಉಪರಿ। ತಿರಿಯನ್ತಿ ತಿರಿಯತೋ, ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾದಿವಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ದಿಸಾಭಾಗೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಾಚೀನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ। ಯಾವತಾ ಜಗತೋ ಗತೀತಿ ಯತ್ತಕಾ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಭೇದಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮವೇಕ್ಖಿತಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಹೇತುನಾ ಞಾಯೇನ ಅವೇಕ್ಖಿತಾ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಸುಞ್ಞಾನಂ। ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ। ಉದಯಬ್ಬಯನ್ತಿ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಉಪರಿ ತಿರಿಯಂ ಅಧೋತಿ ತಿಸಙ್ಗಹೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಸಮ್ಮಸನಾಧಿಗತೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಉದಯಂ, ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಯಞ್ಚ ಸಮವೇಕ್ಖಿತಾ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ।
ಚೇತೋಸಮಥಸಾಮೀಚಿನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಮಾನನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಂ ಭಾವೇನ್ತಂ ಞಾಣಪರಮ್ಪರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಂ। ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ, ರತ್ತಿಞ್ಚೇವ ದಿವಾ ಚ। ಸತನ್ತಿ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸತೋಕಾರಿಂ। ಸತತಂ ಪಹಿತತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪಹಿತತ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಪೇಸಿತತ್ತೋತಿ ತಥಾವಿಧಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ಆಹು ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ದ್ವಾದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೩. ಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧೨. ತೇರಸಮೇ ಲೋಕೋತಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪುರಿಮಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚದ್ವಯಂ ಇಧ ಪನ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸ್ವಾಯಂ ಸತ್ತಲೋಕೋ, ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ, ಓಕಾಸಲೋಕೋತಿ ವಿಭಾಗತೋ
‘‘ಲೋಕೋತಿ ಖನ್ಧಲೋಕೋ, ಧಾತುಲೋಕೋ, ಆಯತನಲೋಕೋ, ವಿಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋ, ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋ, ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ, ದ್ವೇ ಲೋಕಾ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ತಯೋ ಲೋಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಲೋಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ, ಪಞ್ಚ ಲೋಕಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಛ ಲೋಕಾ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ, ಸತ್ತ ಲೋಕಾ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ, ಅಟ್ಠ ಲೋಕಾ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ, ನವ ಲೋಕಾ ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾ, ದಸ ಲೋಕಾ ದಸಾಯತನಾನಿ, ದ್ವಾದಸ ಲೋಕಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಲೋಕಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೩; ಚೂಳನಿ॰ ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨)।
ಏವಮನೇಕಧಾ ವಿಭತ್ತೋಪಿ ಲೋಕೋ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಏವ ಸಙ್ಗಹಂ ಸಮೋಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಚ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ
ಯದಿಪಿ ತಥಾಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ತಥಾಗತಸುತ್ತೇ ನಾನಾನಯೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಭತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಮುಖೇನ ಅಯಮತ್ಥವಿಭಾವನಾ – ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತವಿಭಾಗೇನ ವಾ ಅವಿಸೇಸತೋ ತಾವ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿಯಾಧಿಮುತ್ತಿಆದಿಭೇದತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗತೋ ವಟ್ಟಪ್ಪಮಾಣಸಣ್ಠಾನಾದಿಭೇದತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ವಾ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ಸಸ್ಸತಾಸಯೋ, ಅಯಂ ಉಚ್ಛೇದಾಸಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ ಪಥವೀಧಾತು, ಪಗ್ಘರಣಲಕ್ಖಣಾ ಆಪೋಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಯೋ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಯಥಾ ಯಥಾ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ತಥಾ ಬುದ್ಧೋ ಞಾತೋ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಕತೋತಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ।
ಲೋಕಸ್ಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕತೋ। ವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ತತೋ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕಸಮುದಯೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ತಣ್ಹಾ, ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಪಹೀನೋತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಸವಾಸನಂ ಪಹೀನೋ। ಲೋಕನಿರೋಧೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸಚ್ಛಿಕತೋತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಕತೋ। ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಗಹೋ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ। ಸೋ ಹಿ ಲೋಕನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತದತ್ಥಂ ಅರಿಯೇಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜೀಯತಿ ಚಾತಿ ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾ ತಥಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಯಾಥಾವತೋ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ತಥಾನಿ ನಾಮ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ
ಅಪಿಚ ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಂ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ
ಇತಿ ಭಗವಾ ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧನವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ತಥಾಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾದಿಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೨೩) ಪನ ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಚ್ಚೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಕಥೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ತಥಾಗತಸದ್ದ-ಬುದ್ಧಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚೇವ ಹಿ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾತಿ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ। ಸುತನ್ತಿ ಸದ್ದಾಯತನಂ। ಮುತನ್ತಿ ಪತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಗನ್ಧಾಯತನಂ, ರಸಾಯತನಂ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಞ್ಚ। ವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ। ಪತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಪತ್ತಂ। ಪರಿಯೇಸಿತನ್ತಿ ಪತ್ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ಪರಿಯೇಸಿತಂ। ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸಞ್ಚರಿತಂ। ಕಸ್ಸ ಪನ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾತಿ? ಸದೇವಕಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ। ತತ್ಥ ಸಹ ದೇವೇಹೀತಿ ಸದೇವಕೋ, ತಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಸದೇವಕವಚನೇನ
ಅಪರೋ ‘‘ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹು – ‘‘ಸದೇವಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ದೇವತಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಲೋಕಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ‘‘ಸಮಾರಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಲೋಕಂ, ‘‘ಸಬ್ರಹ್ಮಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಬ್ರಹ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಲೋಕಂ। ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತಿಭವೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ತೀಸು ಪದೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತೋ ‘‘ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ಏವಂ ಪಞ್ಚಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಖನ್ಧತ್ತಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ತಂ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ನೀಲಂ ಪೀತಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ‘‘ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಇಮಂ ನಾಮ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ದಿಸ್ವಾ ಸುಮನೋ ವಾ ದುಮ್ಮನೋ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವಾ ಜಾತೋ’’ತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಏವಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಂ। ತಥಾ ಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ಭೇರಿಸದ್ದೋ ಮುದಿಙ್ಗಸದ್ದೋ’’ತಿಆದಿ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ಸೋತದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಮೂಲಗನ್ಧೋ ತಚಗನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಘಾನದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಮೂಲರಸೋ ಖನ್ಧರಸೋ’’ತಿಆದಿ ರಸಾರಮ್ಮಣಂ ಜಿವ್ಹಾದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ
ತಥಾ ಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸುಖಾದಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಇಮಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಸುಮನೋ ವಾ ದುಮ್ಮನೋ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವಾ ಜಾತೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಏವಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಂ। ಏವಂ ಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ತಥಾಗತೇನ ಅದಿಟ್ಠಂ ವಾ ಅಸುತಂ ವಾ ಅಮುತಂ ವಾ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ ವಾ ನತ್ಥಿ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಞಾಣೇನ ಅಸಚ್ಛಿಕತಂ। ತತೋ ಏವ ಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ ಚಾನೇನ ತಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಪದವಸೇನ ವಾ ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ರೂಪಾಯತನಂ? ಯಂ ರೂಪಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ನೀಲಂ ಪೀತಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೧೭) ನಯೇನ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ತೇರಸಹಿ ವಾರೇಹಿ ದ್ವೇಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನಯೇಹಿ ವಿಭಜ್ಜಮಾನಂ ತಥೇವ ಹೋತಿ, ವಿತಥಂ ನತ್ಥಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಸದ್ದಾದೀಸು।
ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಂ ಯಥಾ ಲೋಕೇನ ಗತಂ, ತಸ್ಸ ತಥೇವ ಗತತ್ತಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಥಾಗತಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥಂ। ಇಮಿನಾ ತಥಾದಸ್ಸಿಭಾವತೋ ತಥಾಗತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ –
‘‘ನ ತಸ್ಸ ಅದ್ದಿಟ್ಠಮಿಧತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ,
ಅಥೋ ಅವಿಞ್ಞಾತಮಜಾನಿತಬ್ಬಂ।
ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಿ ಯದತ್ಥಿ ನೇಯ್ಯಂ,
ತಥಾಗತೋ ತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂ’’ತಿ॥ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೨೧)।
ಸುತ್ತನ್ತೇಪಿ
‘‘ಯಂ
ಯಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರತ್ತಿಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಯಸ್ಸಞ್ಚ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮರತ್ತಿಯಂ ತಥಾ ಆಗತಾದಿಅತ್ಥೇನ ತಥಾಗತೋ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಿಣ್ಣಂ ಮಾರಾನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿತರಾಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಯಸ್ಸಞ್ಚ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮರತ್ತಿಯಂಯೇವ ಕುಸಿನಾರಾಯಂ ಉಪವತ್ತನೇ ಮಲ್ಲಾನಂ ಸಾಲವನೇ ಯಮಕಸಾಲಾನಮನ್ತರೇ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ। ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇತಿ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಪರಿಮಾಣೇ ಕಾಲೇ ಪಠಮಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ, ಮಜ್ಝಿಮಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ, ಪಚ್ಛಿಮಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ ಯಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾಸತಿ ನಿದ್ದಿಸನವಸೇನ, ಲಪತಿ ಉದ್ಧಿಸನವಸೇನ, ನಿದ್ದಿಸತಿ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸನವಸೇನ। ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ದೇಸಿತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿನವಙ್ಗಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಅನುಪವಜ್ಜಂ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಂ ರಾಗಮದನಿಮ್ಮದನಂ…ಪೇ॰… ಮೋಹಮದನಿಮ್ಮದನಂ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ವಾಲಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅವಕ್ಖಲಿತಂ, ಏಕಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛಿತಂ ವಿಯ ಏಕನಾಳಿಯಾ ಮಿತಂ ವಿಯ ಏಕತುಲಾಯ ತುಲಿತಂ ವಿಯ ಚ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತಿ ಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಭಾಸಿತಂ, ಏಕನ್ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸಾಧನತೋ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ। ತಸ್ಮಾ ತಥಂ, ಅವಿತಥಂ, ಅನಞ್ಞಥಂ। ಏತೇನ ತಥಾವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಗದಅತ್ಥೋ ಅಯಂ ಗತಸದ್ದೋ ದಕಾರಸ್ಸ ತಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ತಸ್ಮಾ ತಥಂ ಗದತೀತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಆಗದನಂ ಆಗದೋ, ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಆಗದೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ದಕಾರಸ್ಸ ತಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಯಥಾವಾದೀ ತಥಾಕಾರೀತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಭಗವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಸಾವಜ್ಜಾ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತಾ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸೀಲಾದಿಪರಿಪೂರಣವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಯಂ ಯಥಾಕಾರೀ ಭಗವಾ, ತಥೇವ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪರೇಸಂ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಪನವಸೇನ
ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋತಿ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವತಿ ಸೀಲೇನಪಿ ಸಮಾಧಿನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನೇನಪಿ, ನ ತಸ್ಸ ತುಲಾ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಅತುಲೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಅನುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ। ತತೋ ಏವ ಸಯಂ ನ ಕೇನಚಿ ಅಭಿಭೂತೋತಿ ಅನಭಿಭೂತೋ। ಅಞ್ಞದತ್ಥೂತಿ ಏಕಂಸತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ನೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸೋ। ಅವಿಪರೀತಂ ಆಸಯಾದಿಅವಬೋಧೇನ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿನಾ ಚ ಸತ್ತೇ, ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತೂಪನಯವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸುಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ವಸೇ ವತ್ತೇತೀತಿ ವಸವತ್ತೀ। ಏತ್ತಾವತಾ ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ತಥಾಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ರೇವಂ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಅಗದೋ ವಿಯ ಅಗದೋ। ಕೋ ಪನೇಸ? ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ಚೇವ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೋ ಚ। ತೇನೇವ ಹೇಸ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ವಿಯ ದಿಬ್ಬಾಗದೇನ ಸಪ್ಪೇ, ಸಬ್ಬೇ ಪರಪ್ಪವಾದಿನೋ ಸದೇವಕಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭವತಿ। ಇತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಭಿಭವನೇ ತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ಚೇವ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೋ ಚ ಅಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಕಾರಸ್ಸ ತಕಾರಂ ಕತ್ವಾ
ಗಾಥಾಸು ಸಬ್ಬಲೋಕಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ತೇಧಾತುಕಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸಂ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಯಥಾತಥನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತೇಧಾತುಕಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ನೇಯ್ಯಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಥಾತಥಂ ಅವಿಪರೀತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಸಬ್ಬಲೋಕವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಚತುನ್ನಂ ಯೋಗಾನಂ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಸಬ್ಬೇನಪಿ ಲೋಕೇನ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ। ಅನೂಪಯೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಉಪಯೇಹಿ ಅನೂಪಯೋ ತೇಹಿ ಉಪಯೇಹಿ ವಿರಹಿತೋ।
ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂತಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮಾರೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಧೀರೋತಿ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಸಬ್ಬಗನ್ಥಪ್ಪಮೋಚನೋತಿ ಸಬ್ಬೇ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಾದಿಕೇ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಫುಟ್ಠಾಸ್ಸಾತಿ ಫುಟ್ಠಾ ಅಸ್ಸ। ಕರಣತ್ಥೇ ಇದಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಫುಟ್ಠಾ ಅನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಮಾ ಸನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ತೇನ ಞಾಣಫುಸನೇನ ಫುಟ್ಠಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಕುತೋಭಯ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಪರಮಾ ಸನ್ತೀತಿ ಉತ್ತಮಾ ಸನ್ತಿ। ಕತರಾ ಸಾತಿ? ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಕುತೋಚಿ ಭಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಕುತೋಭಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅನೀಘೋತಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ। ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಕ್ಖಯಂ ಪತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಖಯಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಾಭಾವಂ ಪತ್ತೋ। ವಿಮುತ್ತೋ ಉಪಧಿಸಙ್ಖಯೇತಿ ಉಪಧಿಸಙ್ಖಯಸಙ್ಖಾತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ತದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಫಲವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತೋ। ಏಸ ಸೋತಿ ಏಸೋ ಸೋ। ಸೀಹೋ ಅನುತ್ತರೋತಿ ಪರಿಸ್ಸಯಾನಂ ಸಹನಟ್ಠೇನ, ಕಿಲೇಸಾನಂ ಹನನಟ್ಠೇನ ಚ, ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರೋ ಸೀಹೋ ನಾಮ। ಬ್ರಹ್ಮನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ। ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ। ಪವತ್ತಯೀತಿ ತಿಪರಿವಟ್ಟಂ ದ್ವಾದಸಾಕಾರಂ ಪವತ್ತೇಸಿ।
ಇತೀತಿ ಸಙ್ಗಮ್ಮಾತಿ ತಂ ನಮಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತಂ ತಥಾಗತಂ ತೇ ಸರಣಂ ಗತಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ನಮಸ್ಸನ್ತಿ। ಮಹನ್ತೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮಹನ್ತಂ, ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಯೋಗೇನ ವೀತಸಾರದಂ। ಇದಾನಿ ಯಂ ವದನ್ತಾ ತೇ ನಮಸ್ಸನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ದನ್ತೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಛಟ್ಠೇ ಸತ್ತಮೇ ಚ ಸುತ್ತೇ ವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ, ಪಠಮದುತಿಯತತಿಯದ್ವಾದಸಮತೇರಸಮೇಸು ವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ, ಸೇಸೇಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತೇರಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾ
ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಇತಿವುತ್ತಕಸ್ಸ ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾ
ಏತ್ತಾವತಾ
ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೇನ ಜಗತೋ, ಧಮ್ಮಾಲೋಕವಿಧಾಯಿನಾ।
ಧಮ್ಮಾನಂ ಬೋಧನೇಯ್ಯಾನಂ, ಜಾನತಾ ದೇಸನಾವಿಧಿಂ॥
ತಂ ತಂ ನಿದಾನಮಾಗಮ್ಮ, ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತೇಸಿನಾ।
ಏಕಕಾದಿಪ್ಪಭೇದೇನ, ದೇಸಿತಾನಿ ಮಹೇಸಿನಾ॥
ದಸುತ್ತರಸತಂ ದ್ವೇ ಚ, ಸುತ್ತಾನಿ ಇತಿವುತ್ತಕಂ।
ಇತಿವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇನ, ಸಙ್ಗಾಯಿಂಸು ಮಹೇಸಯೋ॥
ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ವಸಿಪ್ಪತ್ತಾ, ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ।
ಯಂ ತಂ ಸಾಸನಧೋರಯ್ಹಾ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಪುರೇ॥
ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ, ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಯಂ।
ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಾ ಸಮಾರದ್ಧಾ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಮಯಾ॥
ಸಾ ತತ್ಥ ಪರಮತ್ಥಾನಂ, ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಯಥಾರಹಂ।
ಪಕಾಸನಾ ಪರಮತ್ಥ-ದೀಪನೀ ನಾಮ ನಾಮತೋ॥
ಸಮ್ಪತ್ತಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾನಂ, ಅನಾಕುಲವಿನಿಚ್ಛಯಾ।
ಅಟ್ಠತ್ತಿಂಸಪ್ಪಮಾಣಾಯ, ಪಾಳಿಯಾ ಭಾಣವಾರತೋ॥
ಇತಿ ತಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೇನ, ಯಂ ತಂ ಅಧಿಗತಂ ಮಯಾ।
ಪುಞ್ಞಂ ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ, ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಸಾಸನಂ॥
ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧಾಯ, ಸೀಲಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ।
ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಣಿನೋ ಹೋನ್ತು, ವಿಮುತ್ತಿರಸಭಾಗಿನೋ॥
ಚಿರಂ
ತಸ್ಮಿಂ ಸಗಾರವಾ ನಿಚ್ಚಂ, ಹೋನ್ತು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಣಿನೋ॥
ಸಮ್ಮಾ ವಸ್ಸತು ಕಾಲೇನ, ದೇವೋಪಿ ಜಗತಿಪ್ಪತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮನಿರತೋ ಲೋಕಂ, ಧಮ್ಮೇನೇವ ಪಸಾಸತೂತಿ॥
ಇತಿ ಬದರತಿತ್ಥವಿಹಾರವಾಸಿನಾ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲೇನ ಕತಾ
ಇತಿವುತ್ತಕಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।